صَارِفِهِمْ عَنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ، وَهُوَ مَجْمُوعُ أَشْيَاءَ: وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ، وَتَضْلِيلِ قَادَتِهِمْ وَكُبَرَائِهِمْ، وَهَوَى أَنْفُسِهِمْ.
onları Allah'ın tevhidinden çeviren âmilin tek bir şeyle muayyen olmaması sebebiyle meçhul olarak kurulmuştur; bu âmil ise şeytanın vesvesesi, önderlerinin ve büyüklerinin saptırması ve nefislerinin hevası gibi şeylerin bütünüdür.
وَجُمْلَةُ (ذَلِكُمُ اللَّهُ) مُسْتَأْنَفَةٌ مَقْصُودٌ مِنْهَا الِاعْتِبَارُ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ: ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ اعْتِرَاضًا.
{ ذَلِكُمُ اللَّهُ } cümlesi müste'nefe (yeni bir başlangıç) olup kendisinden ibret alınması kastedilmiştir. Bu durumda { ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” cümlesi bir itirâziye (ara cümle) olur.
وفالِقُ الْإِصْباحِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا رَابِعًا عَنِ اسْمِ (إِنَّ) ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِاسْمِ الْجَلَالَةِ الْمُخْبَرِ بِهِ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ اعْتِرَاضًا.
{ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp aydınlatandır” [ifadesinin], { إِنَّ } lafzının isminin dördüncü haberi olması câiz olduğu gibi, işaret isminden haber verilen lafza-i celâlin sıfatı olması da câizdir; bu takdirde { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Nasıl da döndürülüyorsunuz?” sözü bir itirâziye (ara cümle) olur.
وَالْإِصْبَاحُ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ أَصْبَحَ الْأُفُقُ، إِذَا صَارَ ذَا صَبَاحٍ، وَقَدْ سَمَّى بِهِ الصَّبَاحَ، وَهُوَ ضِيَاءُ الْفَجْرِ فَيُقَابِلُ اللَّيْلَ وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا.
Hemzenin kesrasıyla *el-İsbâh* (الْإِصْبَاحُ), aslında ufuk sabah vaktine girdiğinde kullanılan *asbaha'l-ufuk* fiilinin masdarıdır. Bununla sabah, yani fecrin aydınlığı isimlendirilmiştir ki bu da geceyi karşılar ve burada kastedilen de odur.
وَفَلْقُ الْإِصْبَاحِ اسْتِعَارَةٌ لِظُهُورِ الضِّيَاءِ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، فَشَبَّهَ ذَلِكَ بِفَلْقِ الظُّلْمَةِ عَنِ الضِّيَاءِ، كَمَا اسْتُعِيرَ لِذَلِكَ أَيْضًا السَّلْخُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] . فَإِضَافَةُ فالِقُ إِلَى الْإِصْباحِ حَقِيقِيَّةٌ وَهِيَ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ.
Sabahın yarılması (falku'l-isbâh), gecenin karanlığında aydınlığın zuhur etmesi için yapılmış bir istiâredir; zira bu durum, karanlığın aydınlıktan yarılıp ayrılmasına benzetilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ } [Yâsîn: 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” ayetinde de bunun için *selh* (deri yüzme/soyma) kelimesi istiâre kılınmıştır. Dolayısıyla { فَالِقُ } lafzının { الْإِصْبَاحِ } lafzına izâfeti hakikidir ve mecaz yoluyla en küçük bir alaka (li-ednâ mülâbese) sebebiyledir.
وَسَنُبَيِّنُهُ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ لَهُ شَائِبَةُ الِاسْمِيَّةِ فَيُضَافُ إِضَافَةً حَقِيقِيَّةً، وَلَهُ شَائِبَةٌ فِعْلِيَّةٌ فَيُضَافُ إِضَافَةً لَفْظِيَّةً. وَهُوَ هُنَا لَمَّا كَانَ دَالًّا عَلَى وَصْفٍ فِي الْمَاضِي ضَعُفَ شَبَهُهُ بِالْفِعْلِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُشْبِهُ الْمُضَارِعَ فِي الْوَزْنِ وَزَمَنِ الْحَالِ أَوِ الِاسْتِقْبَالِ. وَقَدْ يُعْتَبَرُ فِيهِ الْمَفْعُولِيَّةُ عَلَى التَّوَسُّعِ فَحُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ، أَيْ فَالِقٌ عَنِ الْإِصْبَاحِ فَانْتَصَبَ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، وَلِذَلِكَ سَمَّوُا الصُّبْحَ فَلَقًا- بِفَتْحَتَيْنِ- بِزِنَةِ مَا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَمَا قَالُوا مَسْكَنٌ، أَيْ مَسْكُونٌ إِلَيْهِ فَتَكُونُ الْإِضَافَةُ عَلَى هَذَا لَفْظِيَّةً بِالتَّأْوِيلِ وَلَيْسَتْ إِضَافَتُهُ مِنْ إِضَافَةِ الْوَصْفِ إِلَى مَعْمُولِهِ إِذْ لَيْسَ الْإِصْبَاحُ مَفْعُولَ الْفَلْقِ وَالْمَعْنَى فَالِقٌ عَنِ الْإِصْبَاحِ فَيُعْلَمُ أَنَّ الْمَفْلُوقَ هُوَ اللَّيْلُ وَلِذَلِكَ فَسَّرُوهُ فَالِقَ ظُلْمَةِ الْإِصْبَاحِ، أَيِ الظُّلْمَةِ الَّتِي يَعْقُبُهَا الصُّبْحُ وَهِيَ ظُلْمَةُ
Bunu gelecek ayette açıklayacağız; zira ism-i fâilin isimlik yönü vardır ve hakiki izâfetle izâfe edilir; fiillik yönü de vardır ve lafzî izâfetle izâfe edilir. Burada ise geçmişteki bir vasfa delalet ettiği için fiile benzerliği zayıflamıştır; çünkü o muzâriye ancak vezin bakımından ve şimdiki zaman veya gelecek zaman ifade ettiğinde benzer. Bazen onda tevessü' yoluyla mef'ûllük itibar edilir de cer harfi hazfedilir; yani *fâlikun ani'l-isbâh* (sabahı yarıp çıkaran) demektir ve nez'u'l-hâfız yoluyla mensub olur. İşte bu sebeple sabaha iki fetha ile mef'ûl manasındaki vezin üzere *felak* (فَلَق) demişlerdir; nitekim *mesken* yani kendisine sığınılan/huzur bulunan dedikleri gibi. Bu takdirde izâfet te'vil yoluyla lafzî olur; bunun izâfeti vasfın kendi ma'mûlüne izâfeti kabilinden değildir, zira *el-isbâh* yarma fiilinin mef'ûlü değildir ve mana "sabahı yarıp çıkaran"dır. Buradan yarılan şeyin gece olduğu anlaşılır; bu sebeple onu *fâliku zulmeti'l-isbâh*, yani sabahın ardından geldiği karanlığı, o da
الْغَبَشِ، فَإِنَّ فَلْقَ اللَّيْلِ عَنِ الصُّبْحِ أَبْدَعُ فِي مَظْهَرِ الْقُدْرَةِ وَأَدْخَلُ فِي الْمِنَّةِ بِالنِّعْمَةِ، لِأَنَّ الظُّلْمَةَ عَدَمٌ وَالنُّورَ وُجُودٌ. وَالْإِيجَادُ هُوَ مَظْهَرُ الْقُدْرَةِ
şafak karanlığını (gabeş) yarıp çıkaran şeklinde tefsir etmişlerdir. Çünkü gecenin sabah üzerinden yarılması, kudret tezahürü bakımından daha harika ve nimetle minnettar kılma bakımından daha tesirlidir; zira karanlık yokluktur, nur ise varlıktır. İcat etmek (var kılmak) ise kudretin tecellisidir.
وَلَا يَكُونُ الْعَدَمُ ومظهرا لِلْقُدْرَةِ إِلَّا إِذَا تَسَلَّطَ عَلَى مَوْجُودٍ وَهُوَ الْإِعْدَامُ، وَفَلْقُ الْإِصْبَاحِ نِعْمَةٌ أَيْضًا عَلَى النَّاسِ لِيَنْتَفِعُوا بِحَيَاتِهِمْ وَاكْتِسَابِهِمْ.
Yokluk ise ancak var olan bir şey üzerine musallat olduğunda kudretin bir tezahürü olur ki bu da yok etmektir (i'dâm). Sabahın yarılıp aydınlatılması ise hayatlarından ve kazançlarından yararlanmaları için insanlar üzerine ayrıca bir nimettir.
وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنَا عَطْفٌ عَلَى فالِقُ الْإِصْباحِ.
{ وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا } “Geceyi de bir dinlenme [vakti] yapandır” [ifadesi], { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp aydınlatandır” [ifadesine] atıftır.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ وَجَرِّ اللَّيْلَ- لِمُنَاسَبَةِ الْوَصْفَيْنِ فِي الِاسْمِيَّةِ وَالْإِضَافَةِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ. وَجَعَلَ بِصِيغَة فعل الْمَاضِي وَبِنَصْبِ اللَّيْلَ.
Cumhur, iki vasfın isimlik ve izâfet bakımından uyumu için bunu ism-i fâil sîgasıyla ve { اللَّيْلِ } kelimesinin cerriyle okumuştur. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise mazi fiil sîgasında { وَجَعَلَ } ve { اللَّيْلَ } kelimesinin nasbıyla okumuştur.
وَعَبَّرَ فِي جَانِبِ اللَّيْلِ بِمَادَّةِ الْجَعْلِ لِأَنَّ الظُّلْمَةَ عَدَمٌ فَتَعَلُّقُ الْقُدْرَةِ فِيهَا هُوَ تَعَلُّقُهَا بِإِزَالَةِ مَا يَمْنَعُ تِلْكَ الظُّلْمَةِ مِنَ الْأَنْوَارِ الْعَارِضَةِ لِلْأُفُقِ. وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ فَلَقَ الْإِصْبَاحَ بِقُدْرَتِهِ نِعْمَةً مِنْهُ عَلَى الْمَوْجُودَاتِ وَلَمْ يَجْعَلِ النُّورَ مُسْتَمِرًّا فِي الْأُفُقِ فَجَعَلَهُ عَارِضًا مُجَزَّءًا أَوْقَاتًا لَتَعُودَ الظَّلَمَةُ إِلَى الْأُفُقِ رَحْمَةً مِنْهُ بِالْمَوْجُودَاتِ لِيَسْكُنُوا بَعْدَ النَّصَبِ وَالْعَمَلِ فَيَسْتَجِمُّوا رَاحَتَهَمْ.
Gece tarafında "ca'l" (kılma/yapma) maddesiyle ifade edilmiştir; çünkü karanlık yokluktur, dolayısıyla onda kudretin taalluk etmesi, ufukta arız olan nurlardan o karanlığı engelleyen şeyin giderilmesine taalluk etmesidir. Mana şudur: Allah, varlıklara bir nimeti olarak sabahı kudretiyle yarıp aydınlatmış, fakat nuru ufukta sürekli kılmamış, varlıklara bir rahmet olarak yorgunluk ve çalışmadan sonra dinlenip rahatlamaları için karanlığın ufka geri dönmesi amacıyla onu vakitlere ayrılmış arızi bir durum kılmıştır.
وَالسَّكَنُ- بِالتَّحْرِيكِ- عَلَى زِنَةِ مُرَادِفِ اسْمِ الْمَفْعُولِ مِثْلُ الْفَلْقِ عَلَى اعْتِبَارِهِ مَفْعُولًا بِالتَّوَسُّعِ بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ وَهُوَ مَا يُسْكَنُ إِلَيْهِ، أَيْ تَسْكُنُ إِلَيْهِ النَّفْسُ وَيَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ الْقَلْبُ، وَالسُّكُونُ فِيهِ مَجَازٌ. وَتُسَمَّى الزَّوْجَةُ سَكَنًا وَالْبَيْتُ سَكَنًا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً [النَّحْل: ٨٠] ، فَمَعْنَى جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا أَنَّهُ جُعِلَ لِتَحْصُلَ فِيهِ رَاحَةُ النَّفْسِ مِنْ تَعَبِ الْعَمَلِ.
Harekeli olarak *es-Seken* (السَّكَنُ), cer harfinin hazfiyle tevessüen mef'ûl kabul edilmesine göre *el-felak* gibi ism-i mef'ûlün eşanlamlısı veznindedir ve kendisine sığınılan, yani nefsin sükûnet bulduğu ve kalbin mutmain olduğu şeydir; bundaki sükûn ise mecazdır. Eşe de seken, eve de seken denir; nitekim Yüce Allah: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا } [en-Nahl: 80] “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri yaptı” buyurmuştur. Geceyi seken kılmanın manası ise, işin yorgunluğundan sonra onda nefsin rahatlamasının hasıl olması için yaratılmış olmasıdır.
وَعَطَفَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ عَلَى اللَّيْلَ بِالنَّصْبِ رَعْيًا لِمَحَلِّ اللَّيْلِ لِأَنَّهُ فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ لِ جَاعِلُ بِنَاءً عَلَى الْإِضَافَةِ اللَّفْظِيَّةِ. وَالْعَطْفُ عَلَى الْمَحَلِّ شَائِعٌ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ مِثْلِ رَفْعِ الْمَعْطُوفِ عَلَى اسْمِ (إِنَّ) ، وَنَصْبِ الْمَعْطُوفِ عَلَى خَبَرِ لَيْسَ الْمَجْرُورِ بِالْبَاءِ.
Lafzî izâfete binaen { جَاعِلُ } lafzının mef'ûlü konumunda olduğundan { اللَّيْلِ } lafzının mahallini gözeterek { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } lafızlarını nasb ile { اللَّيْلَ } üzerine atfetmiştir. Mahalle atıf, { إِنَّ } lafzının ismine matuf olanın merfû kılınması ve bâ (بِ) harfiyle mecrur olan { لَيْسَ } haberine matuf olanın mensub kılınması gibi Arap kelamının çeşitli yerlerinde yaygındır.
وَالْحُسْبَانُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ حَسَبَ- بِفَتْحِ السِّينِ- كَالْغُفْرَانِ، وَالشُّكْرَانِ،
*el-Husbân* (الْحُسْبَانُ) aslında sînin fethasıyla *gufrân*, *şükrân*
وَالْكُفْرَانُ، أَيْ جَعَلَهَا حِسَابًا، أَيْ عَلَامَةَ حِسَابٍ لِلنَّاسِ يَحْسُبُونَ بِحَرَكَاتِهَا أَوْقَاتَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَالشُّهُورِ، وَالْفُصُولِ، وَالْأَعْوَامِ. وَهَذِهِ مِنَّةٌ عَلَى النَّاسِ وَتَذْكِيرٌ بِمَظْهَرِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، وَلِذَلِكَ جُعِلَ لِلشَّمْسِ حُسْبَانٌ كَمَا جُعِلَ لِلْقَمَرِ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأُمَمِ يَحْسُبُونَ شُهُورَهُمْ
ve *küfrân* gibi *hasebe* fiilinin masdarıdır; yani onları bir hesap, diğer bir deyişle insanların hareketleriyle gece ve gündüzün vakitlerini, ayları, mevsimleri ve yılları hesapladıkları bir hesaplama ölçüsü kılmıştır. Bu, insanlar üzerine bir nimettir ve ilim ile kudretin tezahürünü bir hatırlatmadır. Bu sebeple Ay için olduğu gibi Güneş için de bir hesap kılınmıştır; çünkü milletlerin birçoğu aylarını
وَأَعْوَامَهُمْ بِحِسَابِ سَيْرِ الشَّمْسِ بِحُلُولِهَا فِي الْبُرُوجِ وَبِتَمَامِ دَوْرَتِهَا فِيهَا. وَالْعَرَبُ يَحْسُبُونَ بِسَيْرِ الْقَمَرِ فِي مَنَازِلِهِ. وَهُوَ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْإِسْلَامُ، وَكَانَ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَجْعَلُونَ الْكُبْسَ لِتَحْوِيلِ السَّنَةِ إِلَى فُصُولٍ مُتَمَاثِلَةٍ، فَمُوقِعُ الْمِنَّةِ أَعَمُّ مِنَ الِاعْتِبَارِ الشَّرْعِيِّ فِي حِسَابِ الْأَشْهُرِ وَالْأَعْوَامِ بِالْقَمَرِيِّ، وَإِنَّمَا اسْتَقَامَ ذَلِكَ لِلنَّاسِ بِجَعْلِ اللَّهِ حَرَكَاتِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَلَى نِظَامٍ وَاحِدٍ لَا يَخْتَلِفُ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ دَلَائِلِ عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، وَهَذَا بِحَسَبِ مَا يَظْهَرُ لِلنَّاسِ مِنْهُ وَلَوِ اطَّلَعُوا عَلَى أَسْرَارِ ذَلِكَ النِّظَامِ الْبَدِيعِ لَكَانَتِ الْعِبْرَةُ بِهِ أَعْظَمَ.
ve yıllarını, burçlara girmesi ve oralardaki devrini tamamlaması üzerinden Güneş'in hareketinin hesabıyla yaparlar. Araplar ise [hesaplarını] Ay'ın menzillerindeki seyrine göre yaparlardı; İslam'ın getirdiği de budur. Araplar Câhiliye devrinde seneyi denk mevsimlere dönüştürmek için artık yıl (kebîse) uygulaması yaparlardı. Dolayısıyla minnet makamı, ayların ve yılların kamerî olarak hesaplanmasındaki şer'î itibardan daha geneldir. Bu durum insanlar için ancak Allah'ın Güneş ve Ay'ın hareketlerini hiç değişmeyen tek bir nizam üzerine kılmasıyla intizam bulmuştur; bu da Allah'ın ilminin ve kudretinin en büyük delillerindendir. Bu, insanlara ondan zâhir olan kadarıyladır; şayet o harika nizamın sırlarına vâkıf olsalardı, ondan alınacak ibret çok daha büyük olurdu.
وَالْإِخْبَارُ عَنْهُمَا بِالْمَصْدَرِ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ، أَيْ حَاسِبَيْنِ.
Her ikisinden masdar ile haber verilmesi mecâzî bir isnattır; çünkü bu, ism-i fâil manasındadır, yani [her ikisi de] hesaplayıcıdırlar.
وَالْحَاسِبُ هُمُ النَّاسُ بِسَبَبِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
Asıl hesaplayan ise Güneş ve Ay vasıtasıyla insanlardır.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى الْجَعْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ جَاعِلُ.
{ ذَلِكَ } “İşte bu” ile işaret, { جَاعِلُ } lafzından anlaşılan kılma/yapma fiilinedir.
وَالتَّقْدِيرُ: وَضَعَ الْأَشْيَاءَ عَلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً [الْفرْقَان: ٢] .
Takdir; Yüce Allah'ın { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا } [el-Furkân: 2] “Her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü tayin etmiştir” kavlinde olduğu gibi eşyayı belirli bir ölçü üzere koymaktır.
وَالْعَزِيزُ: الْغَالِبُ، الْقَاهِرُ، وَاللَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ حَقًّا لِأَنَّهُ لَا تَتَعَاصَى عَنْ قُدْرَتِهِ الْكَائِنَاتُ كُلُّهَا. وَالْعَلِيمُ مُبَالَغَةٌ فِي الْعِلْمِ، لِأَنَّ وَضْعَ الْأَشْيَاءِ عَلَى النِّظَامِ الْبَدِيعِ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ عَالِمٍ عَظِيم الْعلم.
*el-Azîz* (الْعَزِيزُ); galip gelen, kahredendir. Allah hakkıyla Azîz'dir; çünkü bütün mahlukat O'nun kudretine karşı koyamaz. *el-Alîm* (الْعَلِيمُ) ise ilimde mübalağadır; zira eşyayı bu harika nizam üzere yerleştirmek, ancak ilmi pek yüce olan bir âlimden sâdır olabilir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٧]
[En'âm Suresi (6), Ayet 97]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O’dur. Bilen bir kavim için ayetleri etraflıca açıkladık.” (97)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَجَاعِلُ اللَّيْل سكنا [الْأَنْعَام: ٩٦] ، وَهَذَا تَذْكِيرٌ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، وَبِعَظِيمِ خِلْقَةِ النُّجُومِ، وَبِالنِّعْمَةِ الْحَاصِلَةِ مِنْ نِظَامِ سَيْرِهَا إِذْ كَانَتْ هِدَايَةً
{ وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا } [En'âm: 96] cümlesine atıftır. Bu; Allah'ın birliğini, yıldızların yaratılışındaki azameti ve onların seyir nizamından hasıl olan nimeti bir hatırlatmadır; zira onlar
لِلنَّاسِ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ يَهْتَدُونَ بِهَا. وَقَدْ كَانَ ضَبْطُ حَرَكَاتِ النُّجُومِ وَمَطَالِعِهَا وَمَغَارِبِهَا مِنْ أَقْدَمِ الْعُلُومِ الْبَشَرِيَّةِ ظَهَرَ بَيْنَ الْكَلْدَانِيِّينَ وَالْمِصْرِيِّينَ الْقُدَمَاءِ. وَذَلِكَ النِّظَامُ هُوَ الَّذِي أَرْشَدُ الْعُلَمَاءِ إِلَى تَدْوِينِ عِلْمِ الْهَيْئَةِ.
insanların kendileriyle yol buldukları, karanın ve denizin karanlıklarında bir hidayettir (yol göstericidir). Yıldızların hareketlerini, doğuş ve batış yerlerini zabt altına almak; Keldânîler ve eski Mısırlılar arasında ortaya çıkmış en eski beşerî ilimlerden biriydi. İşte bu nizam, âlimleri astronomi (ilm-i hey'et) ilmini tedvin etmeye sevk etmiştir.
وَالْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ، فَلِذَلِكَ صِيغَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ بِطَرِيقِ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، لِأَنَّ كَوْنَ خَلْقِ النُّجُومِ مِنَ اللَّهِ وَكَوْنَهَا مِمَّا يُهْتَدَى بِهَا لَا يُنْكِرُهُ الْمُخَاطَبُونَ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَجْرُوا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ مِنْ إِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ.
Bu haberden asıl maksat, Yüce Allah'ın ilahlıktaki birliğine delil getirmektir. Bu yüzden müsned ve müsnedün ileyhin marife kılınması yoluyla kasr (hasr) sîgasıyla kalıba dökülmüştür; çünkü yıldızların yaratılışının Allah'tan olduğu ve onların kendisiyle yol bulunan şeyler olduğu hususunu muhataplar inkâr etmemektedir, ancak O'nu ibadette birlemeyi gerektiren bu gerçeğe göre hareket etmemişlerdir.
وَالنُّجُومُ جَمْعُ نَجْمٍ، وَهُوَ الْكَوْكَبُ، أَيِ الْجِسْمُ الْكُرَوِيُّ الْمُضِيءُ فِي الْأُفُقِ لَيْلًا الَّذِي يَبْدُو لِلْعَيْنِ صَغِيرًا، فَلَيْسَ الْقَمَرُ بِنَجْمٍ.
*en-Nucûm* (النُّجُومُ), *necm* (نَجْم) kelimesinin çoğuludur; o da gök cismidir (kevkeb), yani geceleyin ufukta parlayan ve göze küçük görünen küre şeklindeki cisimdir; bu sebeple Ay bir yıldız (necm) değildir.
وجَعَلَ هُنَا بِمَعْنَى خَلَقَ، فَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ ولَكُمُ. مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلَ، وَالضَّمِيرُ لِلْبَشَرِ كُلِّهِمْ، فَلَامُ لَكُمُ لِلْعِلَّةِ.
Buradaki { جَعَلَ } yaratmak manasındadır ve tek mef'ûle geçişlidir. { لَكُمُ } ise { جَعَلَ } fiiline müteallıktır; zamir bütün insanlara aittir, dolayısıyla { لَكُمُ } lafzındaki lâm (لِ) illet (gerekçe) içindir.
وَقَوْلُهُ: لِتَهْتَدُوا بِها عِلَّةٌ ثَانِيَةٌ لِ جَعَلَ فَاللَّامُ لِلْعِلَّةِ أَيْضًا، وَقَدْ دَلَّتِ الْأُولَى عَلَى قَصْدِ الِامْتِنَانِ، فَلِذَلِكَ دَخَلَتْ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الضَّمِيرِ الدَّالِّ عَلَى الذَّوَاتِ، كَقَوْلِهِ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١] ، وَاللَّامُ الثَّانِيَةُ دَلَّتْ عَلَى حِكْمَةِ الْجَعْلِ وَسَبَبِ الِامْتِنَانِ وَهُوَ ذَلِكَ النَّفْعُ الْعَظِيمُ. وَلَمَّا كَانَ الِاهْتِدَاءُ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ الْمُخَاطَبِينَ كَانَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ:
{ لِتَهْتَدُوا بِهَا } “Kendileriyle yol bulasınız diye” kavli ise { جَعَلَ } fiilinin ikinci illetidir; dolayısıyla buradaki lâm (لِ) da illet içindir. Birinci [lâm], minnettar kılma kastına delalet etmiştir; bu sebeple { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } [İnşirâh: 1] “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” ayetinde olduğu gibi zatlara delalet eden zamir üzerine dahil olmuştur. İkinci lâm ise yaratmanın hikmetine ve minnettar kılmanın sebebine delalet etmiştir ki o da bu büyük faydadır. Yol bulma hali muhatapların hallerinden biri olduğundan,
لِتَهْتَدُوا قَرِيبًا مِنْ مَوْقِعِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ بِإِعَادَةِ الْعَامِلِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لِتَهْتَدُوا } kavlinin konumu, âmilin tekrarıyla yapılan bedel-i iştimal konumuna yakın olmuştur. Bu durum daha önce Yüce Allah'ın şu ayetinde geçmişti:
تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [١١٤] .
Mâide Suresi'ndeki { تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا } [114] “Hem bizim öncekilerimiz hem de sonrakilerimiz için bir bayram olsun” [ayeti].
وَالْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ: الظُّلْمَةُ الشَّدِيدَةُ، فَصِيغَةُ الْجَمْعِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْقُوَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الشَّائِعَ أَنْ يُقَالَ: ظُلُمَاتٌ، وَلَا يُقَالُ: ظُلْمَةٌ، عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] .
*Zulumât* (ظُلُمَات) ile kastedilen şiddetli karanlıktır; dolayısıyla çoğul sîgası kuvvet manasında kullanılmıştır. Şâyi olanın *zulmet* değil *zulumât* denilmesi olduğu hususu, Bakara Suresi'ndeki { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ } [17] “Ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı” ayetinde daha önce geçmişti.
وَإِضَافَةُ ظُلُماتِ إِلَى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ عَلَى مَعْنَى (فِي) لِأَنَّ الظُّلُمَاتِ وَاقِعَةٌ فِي
{ ظُلُمَاتِ } kelimesinin { الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } lafzına izâfeti fî (فِي) manasınadır; zira karanlıklar
هَذَيْنِ الْمَكَانَيْنِ، أَيْ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي السَّيْرِ فِي الظُّلُمَاتِ. وَمَنْ يَنْفِي الْإِضَافَةَ عَلَى مَعْنَى (فِي) يَجْعَلُهَا إِضَافَةً عَلَى مَعْنَى اللَّامِ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ كَمَا فِي «كَوْكَبِ الْخَرْقَاءِ» (١) . وَالْإِضَافَةُ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ، إِمَّا مَجَازٌ لُغَوِيٌّ مَبْنِيٌّ عَلَى الْمُشَابَهَةِ، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ عَلَى مَا هُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ «الْمِفْتَاحِ» فِي مَبْحَثِ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ إِذْ جَعَلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ [هود: ٤٤] إِضَافَةَ الْمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ تَشْبِيهًا لِاتِّصَالِ الْمَاءِ بِالْأَرْضِ بِاتِّصَالِ الْملك بالمالك اهـ. فَاسْتَعْمَلَ فِيهِ الْإِضَافَةَ الَّتِي هِيَ عَلَى مَعْنَى لَامِ الْمِلْكِ فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ وَإِمَّا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ على رَأْي التفتازانيّ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِذْ قَالَ فِي «كَوْكَبِ الْخَرْقَاءِ» «حَقِيقَةُ الْإِضَافَةِ اللَّامِيَّةِ الِاخْتِصَاصُ الْكَامِلُ، فَالْإِضَافَةُ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ تَكُونُ مَجَازًا حكميا» .
bu iki mekânda vuku bulmaktadır; yani karanlıklarda seyrederken onlar vasıtasıyla yol bulasınız diye. İzâfetin fî (فِي) manasında olmasını reddedenler ise bunu "kevkebü'l-harkâ" (ahmak kadının yıldızı) (١) ifadesinde olduğu gibi en küçük bir münasebet (li-ednâ mülâbese) sebebiyle lâm (لِ) manasında bir izâfet kılarlar. En küçük bir münasebetle yapılan izâfet; ya benzerlik üzerine kurulu bir mecâz-ı lüğavîdir ki, *el-Miftâh*'ın belâgat ve fesâhat bahsindeki zâhir kelamına göre bir istiâredir; zira o, Yüce Allah'ın { يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ } [Hûd: 44] “Ey yer, suyunu yut!” ayetindeki suyun yere izâfetini, suyun yere bitişmesini mülkün mâlike bitişmesine benzetmek suretiyle mecaz yoluyla kılmıştır -nakil bitti-. Böylece mülkiyet lâmı manasındaki izâfeti kullanmıştır ki bu bir istiâre-i tebeiyyedir; ya da Teftâzânî'nin başka bir yerdeki görüşüne göre bir mecâz-ı aklîdir; nitekim o "kevkebü'l-harkâ" hakkında şöyle demiştir: "Lâmiye izâfetinin hakikati tam ihtisastır (tam aidiyet); dolayısıyla en küçük bir münasebetle yapılan izâfet hükmî bir mecaz olur."
ولعلّ التفتازانيّ يَرَى الِاخْتِلَافَ فِي الْمَجَازِ بِاخْتِلَافِ قُرْبِ الْإِضَافَةِ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ مِنْ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ وَبُعْدِهَا مِنْهُ كَمَا يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمِثَالَيْنِ، عَلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ: لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ،
Muhtemelen Teftâzânî, iki örnek arasındaki farkın açıkça görüldüğü gibi, en küçük bir münasebetle yapılan izâfetin ihtisas (özel bağ) manasına olan yakınlığı ve uzaklığının farklılığına göre mecaz türünün değiştiği görüşündedir. Bununla birlikte onların "en küçük bir münasebetle" (li-ednâ mülâbese) sözü,
يُؤْذِنُ بِالْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ لِأَنَّهُ إِسْنَادُ الْحُكْمِ أَوْ مَعْنَاهُ إِلَى مَلَابِسٍ لِمَا هُوَ لَهُ.
mecâz-ı aklîye işaret eder; çünkü o, hükmün veya manasının bizzat ait olduğu şeye değil, onunla irtibatlı olana isnat edilmesidir.
وَجُمْلَةُ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ مُسْتَأْنِفَةٌ لِلتَّسْجِيلِ وَالتَّبْلِيغِ وَقَطْعِ مَعْذِرَةِ مَنْ لَمْ يُؤْمِنُوا.
{ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ } “Ayetleri etraflıca açıkladık” cümlesi, tescil etmek, tebliğde bulunmak ve iman etmeyenlerin mazeretlerini ortadan kaldırmak için müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır).
وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ مُتَعَلِّقٌ بِ فَصَّلْنَا كَقَوْلِهِ:
Lâm (لِ) ta'lil içindir ve tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi { فَصَّلْنَا } fiiline müteallıktır:
وَيَوْمَ عَقَرْتُ لِلْعِذَارَى مَطِيَّتِي أَيْ فَصَّلْنَا لِأَجْلِ قَوْمٍ يَعْلَمُونَ.
"Ve genç kızlar için binek devemi kestiğim gün..." Yani: Bilen bir kavim için etraflıca açıkladık.
وَتَفْصِيلُ الْآيَاتِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٥] . وَجَعَلَ التَّفْصِيلَ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ تَعْرِيضًا بِمَنْ لَمْ يَنْتَفِعُوا مِنْ هَذَا التَّفْصِيلِ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ.
Ayetlerin tafsil edilmesi (ayrıntılı olarak açıklanması) hususu, bu surede Yüce Allah'ın { وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ } “İşte Biz ayetleri böyle etraflıca açıklarız” [el-En'âm 6/55] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Tafsilin bilen bir topluluğa tahsis edilmesi ise, bu açıklamadan istifade etmeyenlerin bilmeyen bir topluluk olduğuna yönelik bir ta'rizdir (üstü kapalı bir eleştiridir).
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْآياتِ لِلِاسْتِغْرَاقِ فَيَشْمَلُ آيَةَ خَلْقِ النُّجُومِ وَغَيْرَهَا. وَالْعِلْمُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِدْرَاكُ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ قَالَ السَّمَوْأَلُ أَوْ عَبْدُ الْمَلِكِ الْحَارِثِيُّ:
{ الْآيَاتِ } lafzındaki marifelik istiğrak içindir; dolayısıyla yıldızların yaratılışı ayetini ve diğerlerini kapsar. Arap kelamında ilim, eşyayı olduğu gibi idrak etmektir. es-Semev'el yahut Abdülmelik el-Hârisî şöyle demiştir:
فَلَيْسَ سَوَاءً عَالِمٌ وَجَهُولُ وَقَالَ النَّابِغَةُ:
"Bilen ile çok cahil olan bir değildir." en-Nâbiğa da şöyle demiştir:
وَلَيْسَ جَاهِلُ شَيْءٍ مِثْلَ مَنْ عَلِمَا وَالَّذِينَ يَعْلَمُونَ هُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِدَلَائِلِ الْآيَاتِ. وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ٩٩] .
"Bir şeyi bilmeyen, bilen gibi değildir." Bilenler, ayetlerin delillerinden yararlanan kimselerdir. Onlar, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [el-En'âm: 99] “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır” buyurduğu gibi, yalnızca Allah'a iman edenlerdir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٨]
[el-En'âm Suresi (6): Ayet 98]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır. Artık bir yerleşme yeri (müstakar) ve bir emanet yeri (müstevda') vardır. Biz, anlayan bir kavim için ayetleri etraflıca açıkladık. (98)”
هَذَا تَذْكِيرٌ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ وَكَيْفَ نَشَأْ هَذَا الْعَدَدُ الْعَظِيمُ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ لَهُمْ، فَالَّذِي أَنْشَأَ النَّاسَ وَخَلَقَهُمْ هُوَ الْحَقِيقُ بِعِبَادَتِهِمْ دُونَ غَيْرِهِ مِمَّا أَشْرَكُوا بِهِ، وَالنَّظَرُ فِي خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِأَعْظَمِ الْآيَاتِ. قَالَ تَعَالَى: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢١] .
Bu, insanın yaratılışını ve kendilerince de bilindiği üzere bu muazzam sayının tek bir nefisten nasıl meydana geldiğini hatırlatmaktır. İnsanları var edip yaratan [Zat], O'na koştukları ortaklar değil, bizzat ibadete layık olan kimsedir. İnsanın yaratılışı üzerinde düşünmek, en büyük delillerle istidlalde bulunmaktır. Allah Teâlâ: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ } [ez-Zâriyât: 21] “Kendi nefislerinizde de [deliller vardır]; hâlâ görmüyor musunuz?” buyurmuştur.
وَالْقَصْرُ الْحَاصِلُ مِنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ، إِذْ أَشْرَكُوا فِي عِبَادَتِهِمْ مَعَ خَالِقِهِمْ غَيْرَ مَنْ خَلَقَهُمْ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرْتُهُ فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذِهِ.
Müsnedün ileyh ile müsnedin marife kılınmasından hasıl olan kasr (vurgu), bundan önceki ayette açıkladığım şekilde, ibadetlerinde kendilerini Yaratan'ın yanı sıra kendilerini yaratmamış olanları da ortak koşan müşriklere yönelik bir tarizdir.
وَالْإِنْشَاءُ: الْإِحْدَاثُ وَالْإِيجَادُ. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ مُرَادٌ بِهِ الْبَشَرُ كُلُّهُمْ. وَالنَّفْسُ
İnşâ (إِنْشَاء): İhdas (yoktan var etme) ve icad etmektir. Bitişik mansub zamirle kastedilen bütün insanlardır. Tek nefis ise
الْوَاحِدَةُ هِيَ آدَمُ- ﵇.
Âdem aleyhisselâm'dır.
وَقَوْلُهُ: فَمُسْتَقَرٌّ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَنْ أَنْشَأَكُمْ، وَهُوَ تَفْرِيعُ الْمُشْتَمَلِ عَلَيْهِ الْمُقَارَنِ عَلَى الْمُشْتَمِلِ.
{ فَمُسْتَقَرٌّ } lafzındaki fâ (فَ), { أَنْشَأَكُمْ } fiiline tefri' (bağlantı) içindir; bu da kapsanan ve beraberinde bulunan şeyin kapsayana tefri' edilmesidir.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ مُسْتَقَرٌّ- بِفَتْحِ الْقَافِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ «بِكَسْرِ الْقَافِ» . فَعَلَى قِرَاءَةِ- فَتْحِ الْقَافِ- يَكُونُ مَصْدَرًا مِيمِيًّا، ومُسْتَوْدَعٌ كَذَلِكَ، وَرَفْعُهُمَا عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ حُذِفَ خَبَرُهُ،
Cumhur onu Kaf'ın fethasıyla { مُسْتَقَرٌّ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kūb'dan rivayetle Ravh ise Kaf'ın kesresiyle okumuşlardır. Kaf'ın fethası kıraatine göre bu kelime mîmî masdardır, { مُسْتَوْدَعٌ } de aynı şekildedir. İkisinin merfû olması, haberi hazfedilmiş bir mübteda olmalarına dayanır;
تَقْدِيرُهُ: لَكُمْ أَوْ مِنْكُمْ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: فَأَنْتُمْ مُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ. وَالْوَصْفُ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْحَاصِلِ بِهِ، أَيْ فَتَفَرَّعَ عَنْ إِنْشَائِكُمُ اسْتِقْرَارٌ وَاسْتِيدَاعٌ، أَيْ لَكُمْ.
Takdiri: "Sizin için" veya "sizden" şeklindedir; yahut takdiri: "Artık siz bir karargâh ve bir emanetsiniz" olan mahzuf bir mübtedanın haberidir. Masdar ile vasıflama, onunla hasıl olan durumdaki mübalağa içindir; yani sizin yaratılmanızdan dolayı sizin için bir yerleşme (istikrar) ve bir emanet bırakılma (istîdâ') hasıl olmuştur.
وَعَلَى قِرَاءَةِ- كَسْرِ الْقَافِ- يَكُونُ الْمُسْتَقِرُّ اسْمَ فَاعِلٍ. وَالْمُسْتَوْدَعُ اسْمَ مَفْعُولٍ مِنِ اسْتَوْدَعَهُ بِمَعْنَى أَوْدَعَهُ، أَيْ فَمُسْتَقِرٌّ مِنْكُمْ أَقْرَرْنَاهُ فَهُوَ مُسْتَقِرٌّ، وَمُسْتَوْدَعٌ مِنْكُمْ وَدَّعْنَاهُ فَهُوَ مُسْتَوْدَعٌ. وَالِاسْتِقْرَارُ هُوَ الْقَرَارُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلُ اسْتَجَابَ. يُقَالُ: اسْتَقَرَّ فِي الْمَكَانِ بِمَعْنَى قَرَّ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٦٧] .
Kaf'ın kesresi kıraatine göre ise el-müstakırr (المُسْتَقِرُّ) ism-i faildir. el-Müstevda' (الْمُسْتَوْدَعُ) ise emanet bıraktı manasındaki 'istevdeahu' (اسْتَوْدَعَهُ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür; yani "Sizden bir kısmı karar kıldığımız kimsedir ki o yerleşendir; sizden bir kısmı da emanet bıraktığımız kimsedir ki o emanet olunandır." İstikrar, karardır (yerleşmektir); buradaki sîn ve tâ harfleri, 'istecâbe' (اسْتَجَابَ) fiilinde olduğu gibi tekit içindir. Mekânda yerleşti manasında 'istekarra fi'l-mekân' (اسْتَقَرَّ فِي الْمَكَانِ) denir. Bu, bu surede geçen { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } [67] “Her haberin bir kararlaştırılmış zamanı/yeri vardır” ayetinde geçmişti.
وَالِاسْتِيدَاعُ: طَلَبُ التَّرْكِ، وَأَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَدْعِ، وَهُوَ التَّرْكُ عَلَى أَنْ يَسْتَرْجِعَ الْمُسْتَوْدَعَ. يُقَالُ: اسْتَوْدَعَهُ مَالًا إِذَا جَعَلَهُ عِنْدَهُ وَدِيعَةً، فَالِاسْتِيدَاعُ مُؤْذِنٌ بِوَضْعٍ مُوَقَّتٍ، وَالِاسْتِقْرَارُ مُؤْذِنٌ بِوَضْعٍ دَائِمٍ أَوْ طَوِيلٍ.
İstîdâ' (الِاسْتِيدَاعُ): Bırakmayı talep etmektir; aslı ved' (الْوَدْع) kelimesinden türemiştir ki bu da emanet edilen şeyi geri almak üzere terk etmektir. Bir kimse yanına emanet bıraktığında 'istevdeahu mâlen' (اسْتَوْدَعَهُ مَالًا) denir. Dolayısıyla istîdâ' geçici bir konuma, istikrar ise kalıcı veya uzun süreli bir konuma işaret eder.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ بِالِاسْتِقْرَارِ وَالِاسْتِيدَاعِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى انْهَمَا مُتَقَابِلَانِ. فَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: الْمُسْتَقَرُّ الْكَوْنُ فَوْقَ الْأَرْضِ، وَالْمُسْتَوْدَعُ الْكَوْنُ فِي الْقَبْرِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ الْكَلَامُ تَنْبِيهًا لَهُمْ بِأَنَّ حَيَاةَ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا يَعْقُبُهَا الْوَضْعُ فِي الْقُبُورِ وَأَنَّ ذَلِكَ الْوَضْعَ اسْتِيدَاعٌ مُوَقَّتٌ إِلَى الْبَعْثِ الَّذِي هُوَ الْحَيَاةُ الْأَوْلَى رَدًّا عَلَى الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ.
Müfessirler, bu iki kelimenin birbirine mukabil (karşıt) olduğunda ittifak etmekle birlikte, bu ayetteki istikrar ve istîdâ'dan ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd'dan gelen rivayete göre: Müstakar, yerin üstünde bulunmaktır; müstevda' ise kabirde bulunmaktır. Bu veche göre söz, insanların dünyadaki hayatının ardından kabirlere konulacağı ve bu konuluşun, ilk hayat olan dirilişe kadar geçici bir emanet oluşu konusunda onlara bir uyarıdır; bu da dirilişi inkar edenlere bir reddiyedir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْمُسْتَقَرُّ فِي الرَّحِمِ وَالْمُسْتَوْدَعِ فِي صُلْبِ الرَّجُلِ، وَنُقِلَ هَذَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَعَطَاءٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَفَسَّرَ بِهِ الزَّجَّاجُ. قَالَ الْفَخْرُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ النُّطْفَةَ الْوَاحِدَةَ لَا تَبْقَى فِي صُلْبِ الْأَبِ زَمَانًا طَوِيلًا وَالْجَنِينُ يَبْقَى فِي رَحِمِ الْأُمِّ زَمَانًا طَوِيلًا. وَعَنْ غَيْرِ هَؤُلَاءِ تَفْسِيرَاتٌ أُخْرَى لَا يُثْلَجُ لَهَا الصَّدْرُ أَعْرَضْنَا عَنِ التَّطْوِيلِ بِهَا. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ «إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُخَصِّصْ مَعْنًى دُونَ غَيْرِهِ» ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنْ بَنِي آدَمَ مُسْتَقِرًّا فِي الرَّحِمِ وَمُسْتَوْدَعًا فِي الصُّلْبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ مُسْتَقِرٌّ
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Müstakar rahimde olan, müstevda' ise erkeğin sulbünde olandır. Bu görüş İbn Mes'ûd'dan da nakledilmiş; Mücâhid, Dahhâk, Atâ ve İbrâhîm en-Nehaî de bunu söylemiş, Zeccâc da böyle tefsir etmiştir. Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: Bu görüşün kuvvetini gösteren delillerden biri, tek bir nutfenin babanın sulbünde uzun bir zaman kalmaması, ceninin ise annenin rahminde uzun bir zaman kalmasıdır. Bunların dışındakilerden ise gönlü ferahlatmayan başka tefsirler nakledilmiştir ki sözü uzatmamak için onlara yer vermedik. Taberî şöyle demiştir: "Allah, diğerlerini dışarıda bırakacak şekilde tek bir mana tahsis etmemiştir. Kuşkusuz Âdemoğullarından kimisi rahimde karargâh kılmış (müstakırr), sulbde emanettir (müstevda'); kimisi
عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَوْ بَطْنِهَا وَمُسْتَوْدَعٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ، وَمِنْهُمْ مُسْتَقِرٌّ فِي
yeryüzünün üstünde veya karnında karargâh kılmış, erkeklerin sulblerinde emanettir; kimisi de
الْقَبْرِ مُسْتَوْدَعٌ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، فَكُلُّ مُسْتَقِرٍّ أَوْ مُسْتَوْدَعٍ بِمَعْنًى مِنْ هَذِهِ الْمَعَانِي دَاخِلٌ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ:
kabirde karargâh kılmış, yeryüzünün üstünde emanet olmuştur. Bu manalardan biriyle müstakırr veya müstevda' olan herkes:
فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ اهـ.
{ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } sözünün umumuna dahildir" -nakil bitti-.
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الَّذِي يَقْتَضِيهِ النَّظَرُ أَنَّ ابْنَ آدَمَ هُوَ مُسْتَوْدَعٌ فِي ظَهْرِ أَبِيهِ وَلَيْسَ بِمُسْتَقِرٍّ فِيهِ لِأَنَّهُ يَنْتَقِلُ لَا مَحَالَةَ ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى الرَّحِمِ ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى الدُّنْيَا ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى الْقَبْرِ ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى الْحَشْرِ ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ. وَهُوَ فِي كُلِّ رُتْبَةٍ بَيْنَ هَذَيْنِ الظَّرْفَيْنِ مُسْتَقِرٌّ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الَّتِي قَبْلَهَا وَمُسْتَوْدَعٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الّتي بعْدهَا اهـ.
İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Düşüncenin gerektirdiği şudur ki, Âdemoğlu babasının sırtında emanettir, orada yerleşik değildir; çünkü mutlaka oradan ayrılacaktır. Sonra rahme intikal eder, sonra dünyaya intikal eder, sonra kabre intikal eder, sonra mahşere intikal eder, sonra cennete veya cehenneme intikal eder. O, bu iki merhale arasındaki her basamakta kendisinden öncekine nispetle müstakar (yerleşmiş), kendisinden sonrakine nispetle ise müstevda'dır (emanettir) -nakil bitti-.
وَالْأَظْهَرُ أَنْ لَا يُقَيَّدَ الِاسْتِيدَاعُ بِالْقُبُورِ بَلْ هُوَ اسْتِيدَاعٌ مِنْ وَقْتِ الْإِنْشَاءِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّذْكِيرُ بِالْحَيَاةِ الثَّانِيَةِ، وَلِأَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّ الْوَاوَ لَيْسَتْ لِلتَّقْسِيمِ بَلِ الْأَحْسَنُ أَنْ تَكُونَ لِلْجَمْعِ، أَيْ أَنْشَأَكُمْ فَشَأْنُكُمُ اسْتِقْرَارٌ وَاسْتِيدَاعٌ فَأَنْتُمْ فِي حَالِ اسْتِقْرَارِكُمْ فِي الْأَرْضِ وَدَائِعُ فِيهَا وَمَرْجِعُكُمْ إِلَى خَالِقِكُمْ كَمَا تَرْجِعُ الْوَدِيعَةُ إِلَى مُودِعِهَا. وَإِيثَارُ التَّعْبِيرِ بِهَذَيْنِ الْمَصْدَرَيْنِ مَا كَانَ إِلَّا لِإِرَادَةِ تَوْفِيرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ.
Daha zahir olan, emanet kılınmanın (istîdâ') kabirlerle sınırlandırılmaması, bilakis ilk yaratılış vaktinden itibaren bir emanet oluşudur; zira maksat ikinci hayatı hatırlatmaktır. Ayrıca daha zahir olan, vav (وَ) harfinin taksim için değil, cem' (birliktelik) için olmasıdır; yani O sizi yarattı, dolayısıyla sizin durumunuz yerleşme ve emanet bırakılmadır. Sizler yeryüzünde yerleşik bulunduğunuz hâlde orada emanetsiniz ve emanetin sahibine döndüğü gibi dönüşünüz de Yaratanınızadır. Bu iki masdar ile ifade edilmesinin tercih edilmesi, yalnızca bu mananın tamamını kapsama iradesinden kaynaklanmaktadır.
وَعَلَى قِرَاءَةِ- كَسْرِ الْقَافِ- هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ. وَمُسْتَوْدَعٌ اسْمُ مَفْعُولِ، وَالْمَعْنَى هُوَ هُوَ.
Kaf'ın kesresi kıraatine göre bu kelime ism-i faildir, { مُسْتَوْدَعٌ } ise ism-i mef'ûldür; anlam ise aynıdır.
وَقَوْلُهُ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ تَقْرِيرٌ لِنَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ مَقْصُودٌ بِهِ التَّذْكِيرُ وَالْإِعْذَارُ.
{ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “Biz, anlayan bir kavim için ayetleri etraflıca açıkladık” sözü, hatırlatma ve mazeretleri ortadan kaldırma maksadıyla önceki benzer ifadenin pekiştirilmesidir.
وَعَدَلَ عَنْ (يَعْلَمُونَ) إِلَى يَفْقَهُونَ لِأَنَّ دَلَالَةَ إِنْشَائِهِمْ عَلَى هَذِهِ الْأَطْوَارِ مِنَ الِاسْتِقْرَارِ وَالِاسْتِيدَاعِ وَمَا فِيهِمَا مِنَ الْحِكْمَةِ دَلَالَةٌ دَقِيقَةٌ تَحْتَاجُ إِلَى تَدَبُّرٍ، فَإِنَّ الْمُخَاطَبِينَ كَانُوا مُعْرِضِينَ عَنْهَا فَعَبَّرَ عَنْ عِلْمِهَا بِأَنَّهُ فِقْهٌ، بِخِلَافِ دَلَالَةِ النُّجُومِ عَلَى حِكْمَةِ الِاهْتِدَاءِ بِهَا فَهِيَ دَلَالَةٌ مُتَكَرِّرَةٌ، وَتَعْرِيضًا بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَعْلَمُونَ وَلَا يَفْقَهُونَ، فَإِنَّ الْعِلْمَ هُوَ الْمَعْرِفَةُ الْمُوَافَقَةُ لِلْحَقِيقَةِ،
(يَعْلَمُونَ) yerine { يَفْقَهُونَ } lafzına yönelinmiştir; zira insanların yaratılışının yerleşme ve emanet olma gibi bu evrelerine ve bu ikisindeki hikmete olan delaleti, tefekkür gerektiren ince bir delalettir. Muhataplar ise bundan yüz çevirmekteydiler, bu sebeple bunun bilinmesi fıkıh (derin anlayış) olarak ifade edilmiştir. Yıldızların onlarla yol bulma hikmetine olan delaleti ise böyle değildir; çünkü o tekrarlanan [açık] bir delalettir. Ayrıca bu, müşriklerin bilmediklerine ve anlamadıklarına yönelik bir tarizdir; zira ilim gerçeğe uygun marifettir,
وَالْفِقْهُ هُوَ إِدْرَاكُ الْأَشْيَاءِ الدَّقِيقَةِ. فَحَصَلَ تَفْصِيلُ الْآيَاتِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَانْتَفَى الِانْتِفَاعُ بِهِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَ هَذَا إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام:
fıkıh ise ince şeyleri kavramaktır. Böylece ayetlerin etraflıca açıklanması müminler için gerçekleşmiş, bundan yararlanma ise müşriklerden nefyedilmiştir; nitekim bundan sonra: { إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [el-En'âm:
٩٩] .
99] “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır” buyurmuştur.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٩]
[el-En'âm Suresi (6): Ayet 99]
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “O, gökten su indirendir. İşte onunla her şeyin bitkisini bitirdik; ondan da bir yeşillik çıkardık ki, kendisinden üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacından, onun tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [çıkardık]. Meyve verdiğinde meyvesine ve onun olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır. (99)”
الْقَوْلُ فِي صِيغَةِ الْقَصْرِ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَخْ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ السَّابِقِ.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ } “O, indirendir...” ifadesindeki kasr sîgası hakkındaki söz, önceki benzerinde geçen söz gibidir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ السَّماءِ ابْتِدَائِيَّةٌ لِأَنَّ مَاءَ الْمَطَرِ يَتَكَوَّنُ فِي طَبَقَاتِ الْجَوِّ الْعُلْيَا الزَّمْهَرِيرِيَّةِ عِنْدَ تَصَاعُدِ الْبُخَارِ الْأَرْضِيِّ إِلَيْهَا فَيَصِيرُ الْبُخَارُ كَثِيفًا وَهُوَ السَّحَابُ ثُمَّ يَسْتَحِيلُ مَاءً. فَالسَّمَاءُ اسْمٌ لِأَعْلَى طَبَقَاتِ الْجَوِّ حَيْثُ تَتَكَوَّنُ الْأَمْطَارُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَعَدَلَ عَنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ إِلَى ضَمِيرِ التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ:
{ مِنَ السَّمَاءِ } sözündeki { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir; çünkü yağmur suyu, yerdeki buharın atmosferin üst tabakalarındaki dondurucu soğuk katmanlara yükselmesiyle yoğunlaşarak buluta dönüşmesi ve ardından suya tahavvül etmesiyle oluşur. Sema, yağmurların oluştuğu atmosferin en yüksek tabakalarına verilen isimdir. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ } “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibi...” ayetinde geçmişti. Ayetteki gāib zamirinden mütekellim zamirine iltifat yoluyla geçilerek:
فَأَخْرَجْنا عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ. وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ جَعَلَ اللَّهُ الْمَاءَ سَبَبًا لِخُرُوجِ النَّبَاتِ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ عَائِدٌ إِلَى الْمَاءِ.
{ فَأَخْرَجْنَا } “...çıkardık” buyrulmuştur. Bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir; Allah suyu bitkinin çıkmasına sebep kılmıştır. Bâ harfiyle mecrur olan zamir ise suya dönmektedir.
وَالنَّبَاتُ اسْمٌ لِمَا يَنْبُتُ، وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرِ نَبَتَ، سُمِّيَ بِهِ النَّابِتُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الَّذِي صَارَ حَقِيقَةً شَائِعَةً فَصَارَ النَّبَاتُ اسْمًا مُشْتَرِكًا مَعَ الْمَصْدَرِ.
Nebât (النَّبَاتُ): Biten şeye verilen isimdir. 'Nebete' (نَبَتَ) fiilinin ism-i masdarı olup, yaygın bir hakikat hâline gelen mecaz yoluyla biten şeye isim verilmiş ve böylece nebât, masdarla ortak bir isim olmuştur.
وَشَيْءٍ مُرَادٌ بِهِ صِنْفٌ مِنَ النَّبَاتِ بِقَرِينَةِ إِضَافَةِ نَباتَ إِلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: فَأَخْرَجْنَا بِالْمَاءِ مَا يَنْبُتُ مِنْ أَصْنَافِ النَّبْتِ. فَإِنَّ النَّبْتَ جِنْسٌ لَهُ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ فَمِنْهُ زَرْعُ وَهُوَ مَا لَهُ سَاقٌ لَيِّنَةٌ كَالْقَصَبِ وَمِنْهُ شَجَرٌ وَهُوَ مَا لَهُ سَاقٌ غَلِيظَةٌ كَالنَّخْلِ، وَالْعِنَبِ وَمِنْهُ نَجْمٌ وَأَبٌّ وَهُوَ مَا يَنْبُتُ لَاصِقًا بِالتُّرَابِ، وَهَذَا التَّعْمِيمُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّهَا مُخْتَلِفَةُ الصِّفَاتِ وَالثَّمَرَاتِ وَالطَّبَائِعِ وَالْخُصُوصِيَّاتِ وَالْمَذَاقِ، وَهِيَ كُلُّهَا نَابِتَةٌ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ الَّذِي هُوَ وَاحِدٌ، وَذَلِكَ آيَةٌ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ، قَالَ تَعَالَى: تسقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ [الرَّعْد: ٤] وَهُوَ تَنْبِيهٌ لِلنَّاسِ لِيَعْتَبِرُوا بِدَقَائِقِ مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِيهَا مِنْ مُخْتَلَفِ الْقُوَى الَّتِي سَبَّبَتِ اخْتِلَافَ أَحْوَالِهَا.
{ شَيْءٍ } lafzı ile, { نَبَاتَ } kelimesinin ona izâfe edilmesi karinesiyle, bitkilerden bir sınıf kastedilmektedir. Mana: "Su ile bitki sınıflarından bitenleri çıkardık" demektir. Zira bitki pek çok türü olan bir cinstir; ondan kimi ekindir ki kamış gibi yumuşak gövdesi olandır; kimi ağaçtır ki hurma ve asma gibi kalın gövdesi olandır; kimi de çimen ve ottur ki toprağa yapışık olarak bitendir. Bu genelleme; nitelikleri, meyveleri, tabiatları, hususiyetleri ve tatları farklı olan, üstelik hepsi de tek olan sema suyuyla biten bu varlıklara işaret etmektedir ki bu da kudretin büyüklüğüne bir delildir. Nitekim Allah Teâlâ: { يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } [er-Ra'd: 4] “Tek bir su ile sulanırlar; fakat ürünlerinde onların bir kısmını diğerine üstün kılarız” buyurmuştur. Bu, durumlarının farklılaşmasına sebep olan ve Allah'ın onlara yerleştirdiği muhtelif güçlerin inceliklerinden insanların ibret almaları için bir uyarıdır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَاءُ التَّفْرِيعِ.
{ فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ } sözündeki fâ (فَ), fâ-i tefrî'dir (netice bildiren fâ).
وَقَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً تَفْصِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ، فَالْفَاءُ لِلتَّفْصِيلِ، وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ أَوْ تَبْعِيضِيَّةٌ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِهَا عَائِدٌ إِلَى النَّبَاتِ، أَيْ فَكَانَ مِنَ النَّبْتِ خَضِرٌ وَنَخْلٌ وَجَنَّاتٌ وَشَجَرٌ، وَهَذَا تَقْسِيمُ الْجِنْسِ إِلَى أَنْوَاعِهِ.
{ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا } sözü ise { فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ } cümlesinin muhtevasını açıklamaktır; dolayısıyla fâ (فَ) tafsil içindir, { مِنْ } harfi ise ibtidâiyye veya teb'îziyyedir. Onunla mecrur olan zamir bitkiye döner; yani bitkiden yeşillik, hurma, bağlar ve ağaçlar hasıl oldu demektir ki bu, cinsin türlerine taksim edilmesidir.
وَالْخَضِرُ: الشَّيْءُ الَّذِي لَوْنُهُ أَخْضَرُ، يُقَالُ: أَخْضَرُ وَخَضِرٌ كَمَا يُقَالُ: أَعْوَرُ وَعُوِرٌ، وَيُطْلَقُ الْخَضِرُ اسْمًا لِلنَّبْتِ الرَّطِبِ الَّذِي لَيْسَ بِشَجَرٍ كَالْقَصِيلِ وَالْقَضْبِ.
Hadır (الْخَضِرُ): Rengi yeşil olan şeydir. 'A'ver' (أَعْوَرُ) ve 'avir' (عَوِرٌ) dendiği gibi 'ahdar' (أَخْضَرُ) ve 'hadır' (خَضِرٌ) da denir. Hadır, yonca ve taze ot gibi ağaç olmayan yaş bitkiler için isim olarak kullanılır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَإِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ لَمَا يَقْتُلُ حَبَطًا أَوْ يُلِمُّ إِلَّا آكِلَةَ الْخَضِرِ أَكَلَتْ حَتَّى إِذَا امْتَدَّتْ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Baharın bitirdiği şeylerden öyleleri vardır ki [hayvanı] ya çok yemekten çatlatıp öldürür yahut ölümün eşiğine getirir; ancak yeşillik yiyen (âkiletü'l-hadır) hayvan müstesnadır; o yer, nihayet iki böğrü dolup
خَاصِرَتَاهَا»
şiştiğinde..."
الْحَدِيثَ. وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ هُنَا لِقَوْلِهِ فِي وَصْفِهِ نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً، فَإِنَّ الْحَبَّ يَخْرُجُ مِنَ النَّبْتِ الرَّطْبِ.
hadisi. Burada kastedilen de budur; zira onun tavsifinde: { نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا } “...kendisinden üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz” buyrulmuştur; nitekim tane, yaş bitkiden çıkar.
وَجُمْلَةُ: نُخْرِجُ مِنْهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ خَضِراً لِأَنَّهُ صَارَ اسْمًا، وَ (مِنْ) اتِّصَالِيَّةٌ أَوِ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِهَا عَائِدٌ إِلَى خَضِراً.
{ نُخْرِجُ مِنْهُ } cümlesi { خَضِرًا } kelimesinin sıfatıdır; zira o isimleşmiştir. { مِنْ } ittisâliyye veya ibtidâiyyedir; onunla mecrur olan zamir ise { خَضِرًا } lafzına döner.
وَالْحَبُّ: هُوَ ثَمَرُ النَّبَاتِ، كَالْبُرِّ وَالشَّعِيرِ وَالزَّرَارِيعُ كُلُّهَا.
Habb (الْحَبُّ): Buğday, arpa ve bütün ekili mahsuller gibi bitkilerin meyvesidir (tohumudur).
وَالْمُتَرَاكِبُ: الْمُلْتَصِقُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ فِي السُّنْبُلَةِ، مِثْلُ الْقَمْحِ وَغَيْرِهِ، وَالتَّفَاعُلُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي رُكُوبِ بَعْضِهِ بَعْضًا.
Müterâkib (الْمُتَرَاكِبُ): Buğday ve benzerlerinde olduğu gibi, başakta birbirine yapışık olandır. Tefâ'ul (تَفَاعُل) babı, birbirine binmesindeki mübalağa içindir.
وَجُمْلَةُ: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ عَطْفٌ عَلَى فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً.
{ وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ } cümlesi, { فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا } cümlesine matuftur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَقَوْلُهُ: مِنَ النَّخْلِ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ وقِنْوانٌ مُبْتَدَأٌ مُؤَخَّرٌ.
Bu cümlenin mu'tariza (ara cümle) ve vav (وَ) harfinin de i'tirâziyye olması caizdir. { مِنَ النَّخْلِ } mukaddem haber, { قِنْوَانٌ } ise muahhar mübtedadır.
وَالْمَقْصُودُ بِالْإِخْبَارِ هُنَا التَّعْجِيبُ مِنْ خُرُوجِ الْقِنْوَانِ مِنَ الطَّلْعِ وَمَا فِيهِ مِنْ بَهْجَةٍ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ تَغْيِيرِ أُسْلُوبِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَنْ أَسَالِيبِ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا إِذْ لَمْ تُعْطَفْ أَجْزَاؤُهَا عَطْفَ الْمُفْرَدَاتِ، عَلَى أَنَّ مَوْقِعَ الْجُمْلَةِ بَيْنَ أَخَوَاتِهَا يُفِيدُ مَا أَفَادَتْهُ أَخَوَاتُهَا مِنَ الْعِبْرَةِ وَالْمِنَّةِ.
Buradaki haber vermekten maksat, salkımların tomurcuktan çıkışına ve bundaki güzelliğe hayranlık uyandırmaktır. Ögeleri müfredlerin atfı şeklinde bağlanmadığı için bu cümlenin üslubunun kendisinden önceki ve sonraki üsluplardan farklı kılınış sebebi böylece ortaya çıkmaktadır; bununla birlikte cümlenin kardeşleri arasındaki konumu, kardeşlerinin ifade ettiği ibret ve nimeti ifade etmektedir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّخْلِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الْجِنْسِيِّ، وَإِنَّمَا جِيءَ بِالتَّعْرِيفِ فِيهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ الْجِنْسُ الْمَأْلُوفُ الْمَعْهُودُ لِلْعَرَبِ، فَإِنَّ النَّخْلَ شَجَرُهُمْ وَثَمَرَهُ قُوتُهُمْ وَحَوَائِطَهُ مُنْبَسَطُ نُفُوسِهِمْ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ حَالًا مِنَ النَّخْلِ اعْتِدَادًا بِالتَّعْرِيفِ اللَّفْظِيِّ كَقَوْلِهِ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ طَلْعِها بَدَلَ بَعْضٍ مِنَ النَّخْلِ بِإِعَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ الدَّاخِلِ عَلَى الْمُبْدَلِ مِنْهُ.
{ النَّخْلِ } lafzındaki marifelik ahd-i cinsî içindir; buraya marife getirilmesi, onun Arapların alışık olduğu ve bildiği bir cins olduğuna işaret etmek içindir; çünkü hurma ağacı onların ağacı, meyvesi onların azığı ve bahçeleri onların gönüllerinin ferahlık kaynağıdır. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا } ayetinde olduğu gibi lafzî marifelik dikkate alınarak bunu { النَّخْلِ } kelimesinden hâl kılman da mümkündür. { مِنْ طَلْعِهَا } ifadesinin, mübdeldan minh'in başına gelen cer harfinin tekrarlanmasıyla { النَّخْلِ } kelimesinden bedel-i ba'z olması da caizdir.
وقِنْوانٌ- بِكَسْرِ الْقَافِ- جَمْعُ قِنْوٍ- بِكَسْرِ الْقَافِ أَيْضًا- عَلَى الْمَشْهُورِ فِيهِ عِنْدَ الْعَرَبِ غَيْرَ لُغَةِ قَيْسٍ وَأَهْلِ الْحِجَازِ فَإِنَّهُمْ يَضُمُّونَ الْقَافَ. فَقِنْوَانٌ- بِالْكَسْرِ- جَمْعُ تَكْسِيرٍ.
Kaf'ın kesresiyle { قِنْوَانٌ } lafzı, Kays ve Hicaz ehli dışındaki Araplar arasında meşhur olana göre yine Kaf'ın kesresiyle olan 'kınv' (قِنْو) kelimesinin çoğuludur; zira onlar Kaf'ı ötre ile okurlar. Kesre ile okunan 'kınvân', cem-i teksirdir (kuralsız çoğuldur).
وَهَذِهِ الصِّيغَةُ نَادِرَةٌ، غَيْرَ جَمْعِ فُعَلٍ (بِضَمٍّ فَفَتْحٍ) وَفعل (بِضَمٍّ فَسُكُونٍ) وَفعل (بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ) إِذَا كَانَا وَاوِيَّيِ الْعَيْنِ وفعال.
Aynü'l-fiili vav olan 'fu'al' (فُعَل), 'fu'l' (فُعْل) ve 'fa'l' (فَعْل) kalıpları ile 'fi'âl' (فِعَال) kalıbının çoğulu hariç bu sîga nadirdir.
وَالْقِنْوُ: عُرْجُونُ التَّمْرِ، كَالْعُنْقُودِ لِلْعِنَبِ، وَيُسَمَّى الْعِذْقَ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- وَيُسَمَّى الْكِبَاسَةُ- بِكَسْرِ الْكَافِ-.
Kınv (الْقِنْو): Üzümün salkımı gibi hurmanın salkımıdır (urcûn). Ayn'ın kesresiyle 'ızk' (العِذْق) ve Kâf'ın kesresiyle 'kibâse' (الكِبَاسَة) olarak da adlandırılır.
وَالطَّلْعُ: وِعَاءُ عُرْجُونِ التَّمْرِ الَّذِي يَبْدُو فِي أَوَّلِ خُرُوجِهِ يَكُونُ كَشَكْلِ
Tal' (الطَّلْع): Hurma salkımının ilk çıktığında beliren kılıfıdır ki şekli
الْأُتْرُجَّةِ الْعَظِيمَةِ مُغْلَقًا عَلَى الْعُرْجُونِ، ثُمَّ يَنْفَتِحُ كَصُورَةِ نَعْلَيْنِ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْعُنْقُودُ مُجْتَمِعًا، وَيُسَمَّى حِينَئِذٍ الْإِغْرِيضَ، ثُمَّ يَصِيرُ قِنْوًا.
büyük bir ağaç kavunu şeklinde olup salkımın üzerini kapatır, sonra iki nal (ayakkabı tabanı) suretinde yarılıp açılır ve içinden salkım bir arada çıkar. Bu evrede ona 'iğrîd' (الْإِغْرِيض) denir, sonra da 'kınv' haline gelir.
ودانِيَةٌ قَرِيبَةٌ. وَالْمُرَادُ قَرِيبَةُ التَّنَاوُلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُطُوفُها دانِيَةٌ [الحاقة: ٢٣] .
{ دَانِيَةٌ } "yakın" demektir. Kastedilen, Yüce Allah'ın { قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ } “meyveleri [toplayana] pek yakındır” [Hâkka: 23] kavlinde olduğu gibi kolayca koparılabilmesidir.
وَالْقِنْوَانُ الدَّانِيَةُ بَعْضُ قِنْوَانِ النَّخْلِ خُصَّتْ بِالذِّكْرِ هُنَا إِدْمَاجًا لِلْمِنَّةِ فِي خِلَالِ التَّذْكِيرِ بِإِتْقَانِ الصَّنْعَةِ فَإِنَّ الْمِنَّةَ بِالْقِنْوَانِ الدَّانِيَةِ أَتَمُّ، وَالدَّانِيَةُ هِيَ الَّتِي تَكُونُ نَخْلَتُهَا قَصِيرَةً لَمْ تَتَجَاوَزْ طُولَ قَامَةِ الْمُتَنَاوِلِ، وَلَا حَاجَةَ لِذِكْرِ الْبَعِيدَةِ التَّنَاوُلِ لِأَنَّ الذِّكْرَى قَدْ حَصَلَتْ بِالدَّانِيَةِ وَزَادَتْ بِالْمِنَّةِ التَّامَّةِ.
Yakın salkımlar, hurma salkımlarının bir kısmıdır; yaratılışın mükemmelliğini hatırlatmanın arasına nimeti idmâc etmek (katmak) maksadıyla burada özellikle zikredilmiştir. Çünkü yakın salkımlarla [bağışlanan] nimet daha tamdır. Yakın olan, hurma ağacı kısa olup toplayacak kişinin boyunu aşmayan salkımdır. Ulaşılması uzak olanı zikretmeye gerek yoktur; zira ibret yakın olanla zaten hâsıl olmuş ve tam nimet ile de artmıştır.
وجَنَّاتٍ بِالنَّصْبِ عَطْفٌ عَلَى خَضِراً. وَمَا نُسِبَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ مِنْ رَفْعِ جَنَّاتٍ لَمْ يَصِحَّ.
Nasb ile { جَنَّاتٍ } lafzı, { خَضِرًا } kelimesine matuftur. Âsım'dan [rivayetle] Ebû Bekr'e isnad edilen { جَنَّاتٍ } kelimesinin ref ile okunuşu sahih değildir.
وَقَوْلُهُ: مِنْ أَعْنابٍ تَمْيِيزٌ مَجْرُورٌ بِ مِنَ الْبَيَانِيَّةِ لِأَنَّ الْجَنَّاتِ لِلْأَعْنَابِ بِمَنْزِلَةِ الْمَقَادِيرِ كَمَا يُقَال جريت تَمْرًا، وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ عُدِّيَ فِعْلُ الْإِخْرَاجِ إِلَى الْجَنَّاتِ دُونَ الْأَعْنَابِ، فَلَمْ يُقِلْ وَأَعْنَابًا فِي جَنَّاتٍ. وَالْأَعْنَابُ جَمْعُ عِنَبٍ، وَهُوَ جَمْعُ عِنَبَةٍ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ ثَمَرُ شَجَرِ الْكَرْمِ. وَيُطْلَقُ عَلَى شَجَرَةِ الْكَرْمِ عِنَبٌ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ شَجَرَةِ عِنَبٍ، وَشَاعَ ذَلِكَ فَتُنُوسِيَ الْمُضَافُ. قَالَ الرَّاغِبُ: «الْعِنَبُ يُقَالُ لِثَمَرَةِ الْكَرْمِ وللكرم نَفسه» اهـ. وَلَا يُعْرَفُ إِطْلَاقُ الْمُفْرَدِ عَلَى شَجَرَةِ الْكَرْمِ، فَلَمْ أَرَ فِي كَلَامِهِمْ إِطْلَاقَ الْعِنَبَةِ بِالْإِفْرَادِ عَلَى شَجَرَةِ الْكَرْمِ وَلَكِنْ يُطْلَقُ بِالْجَمْعِ، يُقَالُ: عِنَبٌ، مُرَادٌ بِهِ الْكَرْمُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَعِنَباً [عبس: ٢٧، ٢٨] ، وَيُقَالُ: أَعْنَابٌ كَذَلِكَ، كَمَا هُنَا، وَظَاهِرُ كَلَامِ الرَّاغِبِ أَنَّهُ يُقَالُ: عِنَبَةٌ لِشَجَرَةِ الْكَرْمِ، فَإِنَّهُ قَالَ: «الْعِنَبُ يُقَالُ لِثَمَرَةِ الْكَرْمِ وَلِلْكَرْمِ نَفْسِهِ الْوَاحِدَةُ عِنَبَةٌ» .
{ مِنْ أَعْنَابٍ } kavli, beyâniyye olan "min" (مِنْ) ile mecrur bir temyizdir; çünkü bağlar (cennât), "bir cerîb hurma" denilmesinde olduğu gibi üzümler için miktarlar mesabesindedir. Bu açıdan çıkarma fiili üzümlere değil de bağlara müteaddî kılınmış, bundan dolayı da "bağlarda üzümler" denilmemiştir. 'A'nâb' (الْأَعْنَابُ), 'ıneb'in (عِنَب); o da 'inebe'nin (عِنَبَة) çoğuludur ve aslen asma ağacının meyvesidir. Muzâfın takdiriyle yani "üzüm ağacı" kastedilerek asma ağacına da 'ıneb' denir ve bu yaygınlaşınca muzâf unutulmuştur. Râgıb şöyle demiştir: «'Ineb', asmanın meyvesine de bizzat asmanın kendisine de denir.» [Râgıb'ın sözü bitti]. Tekil lafzın asma ağacına ıtlakı bilinmemektedir; dolayısıyla onların kelamında 'inebe' lafzının tekil olarak asma ağacına kullanıldığını görmedim, fakat çoğul olarak kullanılır. Yüce Allah'ın { فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا } “Orada taneler, üzümler bitirdik” [Abese: 27, 28] kavlinde olduğu gibi asma kastedilerek 'ıneb' denilir. Aynı şekilde burada olduğu gibi 'a'nâb' da denilir. Râgıb'ın kelamının zahiri ise asma ağacına 'inebe' dendiği yönündedir; nitekim o şöyle demiştir: «'Ineb', asmanın meyvesine de bizzat asmanın kendisine de denir, tekili ise 'inebe'dir.»
وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ- بِالنَّصْبِ- عَطْفٌ عَلَى جَنَّاتٍ وَالتَّعْرِيفُ فِيهِمَا
Nasb ile { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } lafızları { جَنَّاتٍ } kelimesine matuftur ve bunlardaki marifelik
الْجِنْسُ كَالتَّعْرِيفِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّخْلِ. وَالْمُرَادُ بِالزَّيْتُونِ وَالرُّمَّانِ شَجَرُهُمَا. وَهُمَا فِي الْأَصْلِ اسْمَانِ لِلثَّمَرَتَيْنِ ثُمَّ أُطْلِقَا عَلَى شَجَرَتَيْهِمَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْأَعْنَابِ. وَهَاتَانِ الشَّجَرَتَانِ وَإِنْ لَمْ تَكُونَا مِثْلَ النَّخْلِ فِي الْأَهَمِّيَّةِ عِنْدَ الْعَرَبِ إِلَّا أَنَّهُمَا لِعِزَّةِ وَجُودِهِمَا فِي بِلَادِ الْعَرَبِ وَلِتُنَافِسِ الْعَرَبِ فِي التَّفَكُّهِ بِثَمَرِهِمَا وَالْإِعْجَابِ بِاقْتِنَائِهِمَا ذُكِرَا فِي مَقَامِ التَّذْكِيرِ بِعَجِيبِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنَّتِهِ. وَكَانَتْ شَجَرَةُ الزَّيْتُونِ مَوْجُودَةً بِالشَّامِ وَفِي سَيْنَا، وَشَجَرَةُ الرُّمَّانِ مَوْجُودَةً بِالطَّائِفِ.
{ وَمِنَ النَّخْلِ } kavlindeki marifelik gibi cins içindir. Zeytin ve nardan maksat ağaçlarıdır. Bunlar aslen iki meyvenin adıdır, sonra üzümde geçtiği gibi ağaçlarına da isim kılınmıştır. Bu iki ağaç, Araplar nezdinde önem bakımından hurma gibi olmasa da Arap diyarında nadir bulunmaları, Arapların meyvelerini tatma konusundaki rağbetleri ve onlara sahip olmayı beğenmeleri sebebiyle Yüce Allah'ın eşsiz sanatını ve nimetini hatırlatma makamında zikredilmişlerdir. Zeytin ağacı Şam'da ve Sînâ'da, nar ağacı ise Tâif'te bulunmaktaydı.
وَقَوْلُهُ: مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ حَالٌ وَمَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، وَالْوَاوُ لِلتَّقْسِيمِ بِقَرِينَةِ أَنَّ الشَّيْءَ
{ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ } kavli, hâl ve ona matuf olan [bir kelimedir]; buradaki vav (وَ) harfi taksim (kısımlara ayırma) içindir; zira karine şudur ki bir şey
الْوَاحِدَ لَا يَكُونُ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ، أَيْ بَعْضُهُ مُشْتَبَهٌ وَبَعْضُهُ غَيْرُ مُتَشَابِهٍ. وَهُمَا حَالَانِ مِنَ «الزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ» مَعًا، وَإِنَّمَا أُفْرِدَ وَلَمْ يُجْمَعِ اعْتِبَارًا بِإِفْرَادِ اللَّفْظِ. وَالتَّشَابُهُ وَالِاشْتِبَاهُ مُتَرَادِفَانِ كَالتَّسَاوِي وَالِاسْتِوَاءِ، وَهُمَا مُشْتَقَّانِ مِنَ الشَّبَهِ. وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْآيَةِ لِلتَّفَنُّنِ كَرَاهِيَةَ إِعَادَةِ اللَّفْظِ، وَلِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ مِنَ التَّشَابُهِ أَسْعَدُ بِالْوَقْفِ لِمَا فِيهِ مِنْ مَدِّ الصّوت بِخِلَاف مشتبه. وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ الْفَصَاحَةِ.
tek başına hem birbirine benzeyen hem de benzemeyen olamaz; yani bir kısmı benzer, bir kısmı ise benzemezdir. Bu ikisi birlikte { الزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } lafızlarından hâldir; lafzın müfredliği dikkate alınarak çoğul değil tekil getirilmiştir. 'Teşâbüh' (التَّشَابُهُ) ve 'iştibâh' (الِاشْتِبَاهُ), 'tesâvî' ve 'istivâ' gibi eş anlamlıdır ve her ikisi de 'şebeh' kökünden türemiştir. Ayette ikisinin bir arada kullanılması, lafzın tekrarından kaçınmak suretiyle yapılan tefennün (üslup zenginliği) içindir ve ayrıca 'teşâbüh'ün ism-i fâili, 'müştebih'in aksine içinde ses uzatması (med) bulunduğu için vakf yapmaya daha elverişlidir. Bu da bedî'î bir fesahattir.
وَالتَّشَابُهُ: التَّمَاثُلُ فِي حَالَةٍ مَعَ الِاخْتِلَافِ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْأَحْوَالِ، أَيْ بَعْضُ شَجَرِهِ يُشْبِهُ بَعْضًا وَبَعْضُهُ لَا يُشْبِهُ بَعْضًا، أَوْ بَعْضُ ثَمَرِهِ يُشْبِهُ بَعْضًا وَبَعْضُهُ لَا يُشْبِهُ بَعْضًا، فَالتَّشَابُهُ مِمَّا تَقَارَبَ لَوْنُهُ أَوْ طَعْمُهُ أَوْ شَكْلُهُ مِمَّا يَتَطَلَّبُهُ النَّاسُ مِنْ أَحْوَالِهِ عَلَى اخْتِلَاف أميالهم، وَعدم التَّشَابُهُ مَا اخْتَلَفَ بَعْضُهُ عَنِ الْبَعْضِ الْآخَرِ فِيمَا يَتَطَلَّبُهُ النَّاسُ مِنَ الصِّفَاتِ عَلَى اخْتِلَافِ شَهَوَاتِهِمْ، فَمِنْ أَعْوَادِ الشَّجَرِ غَلِيظٌ وَدَقِيقٌ، وَمِنْ أَلْوَانِ وَرَقِهِ قَاتِمٌ وَدَاكِنٌ، وَمِنْ أَلْوَانِ ثَمَرِهِ مُخْتَلِفٌ وَمِنْ طَعْمِهِ كَذَلِكَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ [الرَّعْد: ٤] . وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّقْيِيدِ بِهَذِهِ الْحَالِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ بِالْقَصْدِ وَالِاخْتِيَارِ لَا بِالصُّدْفَةِ.
'Teşâbüh': Bir durumda benzeşmekle birlikte diğer durumlarda farklı olmaktır; yani ağaçlarının bir kısmı birbirine benzer, bir kısmı benzemez yahut meyvelerinin bir kısmı birbirine benzer, bir kısmı benzemez. Dolayısıyla benzeyiş; insanların farklı eğilimlerine göre arzu ettikleri renk, tat veya şekil bakımından birbirine yakın olmasıdır. Benzemeyiş ise insanların farklı arzularına göre aradıkları nitelikler bakımından bir kısmının diğerinden farklı olmasıdır. Ağaç dallarından kimi kalın kimi incedir; yapraklarının renginden kimi koyu kimi açıktır; meyvesinin renkleri ve tadı da birbirinden farklıdır. Bu durum, Yüce Allah'ın { وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “ve yemişlerinde onların bir kısmını diğerlerinden üstün kılıyoruz” [Ra'd: 4] kavli gibidir. Bu hâl ile kayıtlamaktan maksat, bunların tesadüfen değil, kasıt ve irade ile yaratıldığına dikkat çekmektir.