Binûn

6- En'âm Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَ هَذِهِ الْحَالَ مِنْ جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً،

Bu hâlin, daha önce geçen { نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا } kavlinden itibaren sayılanların tamamından olması da caizdir;

فَإِنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ مُشْتَبِهٌ وَغَيْرُ مُتَشَابِهٍ. وَجَعَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ حَالًا مِنَ الزَّيْتُونَ لِأَنَّهُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ وَقَدَّرَ لِ الرُّمَّانَ حَالًا أُخْرَى تَدُلُّ عَلَيْهَا الْأُولَى، بِتَقْدِيرِ: وَالرُّمَّانُ كَذَلِكَ. وَإِنَّمَا دَعَاهُ إِلَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَرَى تَعَدُّدَ صَاحِبِ الْحَالِ الْوَاحِدَةِ وَلَا التَّنَازُعَ فِي الْحَالِ وَنَظَرِهِ بِإِفْرَادِ الْخَبَرِ بَعْدَ مُبْتَدَأٍ وَمَعْطُوفٍ فِي قَوْلِ الْأَزْرَقِ بْنِ طَرَفَةَ الْبَاهِلِيَّ، جَوَابًا لِبَعْضِ بَنِي قُشَيْرٍ وَقَدِ اخْتَصَمَا فِي بِئْرٍ فَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: أَنْتَ لِصٌّ ابْنُ لِصٍّ:

zira bütün bunlar birbirine benzeyen ve benzemeyen türdendir. Zemahşerî ise bunu matûfun aleyh olduğu için { الزَّيْتُونَ } lafzından hâl kılmış, { الرُّمَّانَ } için ise birincinin delalet ettiği başka bir hâl takdir ederek "ve nar da böyledir" takdirinde bulunmuştur. Onu buna sevk eden sebep, tek bir hâl için zü'l-hâlin birden fazla olamayacağını ve hâlde tenâzûu kabul etmemesi; bunu da Kuşeyr oğullarından biriyle bir kuyu hususunda çekişip de Kuşeyrî'nin: "Sen hırsız oğlu hırsızsın" demesi üzerine Ezrak b. Tarafe el-Bâhilî'nin mübtedâ ve matûftan sonra haberi tekil getirdiği şu cevabına benzetmesidir:

رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيئًا وَمِنْ أَجْلِ الطَّوِيِّ رَمَانِيَ

Beni öyle bir şeyle itham etti ki ben de babam da ondan / Berî idik; o ise beni kuyu yüzünden itham etti.

وَلَا ضَيْرَ فِي هَذَا الْإِعْرَابِ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى لِأَنَّ التَّنْبِيهَ إِلَى مَا فِي بَعْضِ النَّبَاتِ مِنْ دَلَائِلِ الِاخْتِيَارِ يُوَجِّهُ الْعُقُولَ إِلَى مَا فِي مُمَاثِلِهِ مِنْ أَمْثَالِهَا.

Mana açısından bu irapta bir sakınca yoktur; çünkü bazı bitkilerdeki ilâhî irade delillerine dikkat çekmek, akılları benzerlerindeki delillere de yöneltir.

وَجُمْلَةُ: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ بَيَانٌ لِلْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا الْمَقْصُودُ مِنْهَا الْوُصُولُ إِلَى مَعْرِفَةِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ، وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي ثَمَرِهِ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ مُشْتَبِهاً مِنْ تَخْصِيصٍ أَوْ تَعْمِيمٍ. وَالْمَأْمُورُ بِهِ هُوَ نَظَرُ الِاسْتِبْصَارِ وَالِاعْتِبَارِ بِأَطْوَارِهِ.

{ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ } “Meyvesine bakın” cümlesi, kendisinden önceki ve maksadı Yüce Allah'ın sanatını ve kudretini bilmeye ulaşmak olan cümlelerin beyanıdır. { ثَمَرِهِ } lafzındaki muzâfun ileyh olan zamir, tahsis veya ta'mîm bakımından { مُشْتَبِهًا } kelimesindeki zamirin döndüğü yere döner. Emredilen şey ise basiretle bakmak ve onun evrelerinden ibret almaktır.

وَالثَّمَرُ: الْجَنَى الَّذِي يُخْرِجُهُ الشَّجَرُ. وَهُوَ- بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ- فِي قِرَاءَةِ الْأَكْثَرِ، جَمْعُ ثَمَرَةٍ- بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ- بِضَمِّ الثَّاءِ وَالْمِيمِ- وَهُوَ جَمْعُ تَكْسِيرٍ، كَمَا جُمِعَتْ: خَشَبَةٌ عَلَى خُشُبٍ، وَنَاقَةٌ عَلَى نُوقٍ.

'Semer' (الثَّمَر): Ağacın verdiği üründür. Çoğunluğun kıraatinde Se ve Mîm'in fethasıyla { ثَمَر } olup Se ve Mîm'in fethasıyla olan 'semeretün' (ثَمَرَة) kelimesinin çoğuludur. Hamza, Kisâî ve Halef ise Se ve Mîm'in zammıyla { ثُمُر } şeklinde okumuşlardır; bu da 'haşebe'nin (خَشَبَة) 'huşub' (خُشُب), 'nâka'nın (نَاقَة) 'nûk' (نُوق) şeklinde çoğul yapılması gibi cem-i teksirdir.

وَالْيَنْعُ: الطَّيِّبُ وَالنِّضِجُ. يُقَالُ: يَنَعَ- بِفَتْحِ النُّونِ- يَيْنَعُ- بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِهَا- وَيُقَالُ: أَيْنَعَ يُونِعُ يَنْعًا- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ بَعْدَهَا نُونٌ سَاكِنَةٌ-.

'Yen'' (الْيَنْعُ): Olgunlaşma ve ermedir. Nûn'un fethasıyla 'yena'a' (يَنَعَ), Nûn'un fethası ve kesresiyle 'yeyne'u' (يَيْنَعُ) denir. Ayrıca 'eynea-yûni'u-yen'an' (أَيْنَعَ يُونِعُ يَنْعًا) da denir; bu sonuncusu Ye'nin fethası ve ardından gelen sâkin Nûn iledir.

وإِذا ظَرْفٌ لِحُدُوثِ الْفِعْلِ، فَهِيَ بِمَعْنَى الْوَقْت الّذي يبتدىء فِيهِ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الْمُضَافَ إِلَيْهَا، أَيْ حِينَ ابْتِدَاءِ أَثْمَارِهِ. وَقَوْلُهُ: وَيَنْعِهِ لَمْ يُقَيَّدْ بِإِذَا أَيْنَعَ لِأَنَّهُ إِذَا يَنَعَ فَقَدْ تَمَّ تَطَوُّرُهُ وَحَانَ قِطَافُهُ فَلَمْ تَبْقَ لِلنَّظَرِ فِيهِ عِبْرَةٌ لِأَنَّهُ قَدِ انْتَهَتْ أَطْوَارُهُ.

{ إِذَا } fiilin meydana gelmesi için zarftır; yani kendisine muzâf kılınan cümlenin anlamının başladığı vakit manasındadır; [burada] meyve vermeye başladığı an demektir. { وَيَنْعِهِ } kavli "olgunlaştığında" (izâ eynea) şeklinde kayıtlanmamıştır; çünkü meyve erdiğinde gelişimi tamamlanmış ve toplanma zamanı gelmiştir; artık onun evreleri sona erdiğinden ona bakıp ibret alma durumu kalmamıştır.

وَجُمْلَةُ: إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِالنَّظَرِ. وَمُوقِعُ (إِنَّ) فِيهِ مَوْقِعُ لَامِ التَّعْلِيلِ، كَقَوْلِ بَشَّارٍ:

{ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ } “Şüphesiz bunlarda ibretler vardır” cümlesi, bakma emrinin illetidir. Buradaki 'inne'nin (إِنَّ) konumu, Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi ta'lîl lâmı konumundadır:

إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى الْمَذْكُورِ كُلِّهِ مِنْ قَوْلِهِ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ- إِلَى قَوْلِهِ- وَيَنْعِهِ فَتَوْحِيدُ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٨] .

Şüphesiz o başarı erkenciliktedir. / { ذَلِكُمْ } lafzıyla yapılan işaret, { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ } kavlinden { وَيَنْعِهِ } kavline kadar zikredilenlerin tamamınadır. İşaret isminin tekil kılınması, Bakara Suresi'ndeki { عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ } [68] kavlinde daha önce geçtiği üzere "zikredilen şeyler" tevilinde olmasındandır.

ولِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وَصْفٌ لِلْآيَاتِ. وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، وَالْمُعَلَّلُ هُوَ مَا فِي مَدْلُولِ الْآيَاتِ مِنْ مُضَمَّنِ مَعْنَى الدَّلَالَةِ وَالنَّفْعِ. وَقَدْ صَرَّحَ فِي هَذَا بِأَنَّ الْآيَاتِ إِنَّمَا تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ تَصْرِيحًا بِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ فِي الْآيَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ٩٧] وَقَوْلِهِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ [الْأَنْعَام: ٩٨] ، وَإِتْمَامًا لِلتَّعْرِيضِ بِأَنَّ غَيْرَ الْعَالَمِينَ وَغَيْرَ الْفَاقِهِينَ هُمْ غَيْرُ الْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي الْمُشْركين.

{ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir topluluk için” kavli, ibretlerin (âyât) sıfatıdır. Lâm harfi ta'lîl içindir; gerekçelendirilen ise ayetlerin medlulünde bulunan delalet ve fayda manasıdır. Burada ibretlerin ancak müminlere fayda sağladığı açıkça ifade edilmiştir; bu da diğer iki ayetteki { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } [En'âm: 97] ve { لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } [En'âm: 98] kavilleriyle kastedilenlerin onlar olduğunu beyan etmek ve bilenler ile anlayanlar dışındakilerin mümin olmayanlar, yani müşrikler olduğuna dair tarizi (üstü kapalı anlatımı) tamamlamak içindir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٠]

[En'âm Suresi (6), Ayet 100]

وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)

{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ } “Bir de tuttular, cinleri Allah'a ortak koştular; halbuki onları da O yaratmıştı. Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir.” (100)

عَطَفَ عَلَى الْجُمَلِ قَبْلَهُ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ، فَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ فِي جَعَلُوا عَائِدٌ إِلَى قَوْمُكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ [الْأَنْعَام: ٦٦] .

Kıssanın kıssaya atfedilmesi şeklinde kendinden önceki cümlelere atfetmiştir. { جَعَلُوا } fiilindeki merfû zamir, Yüce Allah'ın { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } [En'âm: 66] kavlindeki kavmine (kavmüke) dönmektedir.

وَهَذَا انْتِقَالٌ إِلَى ذِكْرِ شِرْكٍ آخَرَ مِنْ شِرْكِ الْعَرَبِ وَهُوَ جَعْلُهُمُ الْجِنَّ شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي عِبَادَتِهِمْ كَمَا جَعَلُوا الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لَهُ فِي ذَلِكَ. وَقَدْ كَانَ دِينُ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خَلِيطًا

Bu, Arapların şirkinden bir başka şirkin zikrine geçiştir ki o da putları ibadetlerinde Allah'a ortak koştukları gibi cinleri de O'na ortak koşmalarıdır. Câhiliye döneminde Arapların dini,

مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَمِنَ الصَّابِئِيَّةِ عِبَادَةِ الْكَوَاكِبِ وَعِبَادَةِ الشَّيَاطِينِ، وَمَجُوسِيَّةِ الْفُرْسِ، وَأَشْيَاءَ مِنَ الْيَهُودِيَّةِ، وَالنَّصْرَانِيَّةِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ لِجَهْلِهِمْ حِينَئِذٍ كَانُوا يَتَلَقَّوْنَ مِنَ الْأُمَمِ الْمُجَاوِرَةِ لَهُمْ وَالَّتِي يَرْحَلُونَ إِلَيْهَا عَقَائِدَ شَتَّى مُتَقَارِبًا بَعْضُهَا وَمُتَبَاعِدًا بَعْضُ، فَيَأْخُذُونَهُ بِدُونِ

putperestlikten, Sâbiîlikten (yıldızlara tapınma), şeytanlara tapınmaktan, Farsların Mecusîliğinden, Yahudilik ve Hristiyanlıktan bazı unsurların bir karışımıydı. Zira Araplar o sıralardaki cehaletleri sebebiyle komşu milletlerden ve ticaret için seyahat ettikleri yerlerden bir kısmı birbirine yakın, bir kısmı birbirinden uzak çeşitli inançları alıyor ve bunu

تَأَمُّلٍ وَلَا تَمْحِيصٍ لِفَقْدِ الْعِلْمِ فِيهِمْ، فَإِنَّ الْعِلْمَ الصَّحِيحَ هُوَ الذَّائِدُ عَنِ الْعُقُولِ مِنْ أَنْ تُعَشَّشَ فِيهَا الْأَوْهَامُ وَالْمُعْتَقَدَاتُ الْبَاطِلَةُ، فَالْعَرَبُ كَانَ أَصْلُ دِينِهِمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَسَرَتْ إِلَيْهِمْ مَعَهَا عَقَائِدُ مِنِ اعْتِقَادِ سُلْطَةِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

aralarında ilim bulunmadığı için düşünmeden ve süzgeçten geçirmeden benimsiyorlardı. Çünkü doğru ilim; vehimlerin ve bâtıl inançların akıllarda yuvalanmasını engelleyen yegâne kalkandır. Câhiliyede Arapların dininin aslı putperestlikti; bununla beraber cinlerin ve şeytanların egemenliğine inanmak gibi inançlar da onlara sirayet etti.

فَكَانَ الْعَرَبُ يُثْبِتُونَ الْجِنَّ وَيَنْسُبُونَ إِلَيْهِمْ تَصَرُّفَاتٍ، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ كَانُوا يَتَّقُونَ الْجِنَّ وَيَنْتَسِبُونَ إِلَيْهَا وَيَتَّخِذُونَ لَهَا الْمَعَاذَاتِ وَالرُّقَى وَيَسْتَجْلِبُونَ رِضَاهَا بِالْقَرَابِينِ وَتَرْكِ تَسْمِيَةِ اللَّهِ عَلَى بَعْضِ الذَّبَائِحِ. وَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْكَاهِنَ تَأْتِيهِ الْجِنُّ بِالْخَبَرِ مِنَ السَّمَاءِ، وَأَنَّ الشَّاعِرَ لَهُ شَيْطَانٌ يُوحِي إِلَيْهِ الشّعر، ثمّ إِذْ أَخَذُوا فِي تَعْلِيلِ هَذِهِ التَّصَرُّفَاتِ وَجَمَعُوا بَيْنَهَا وَبَيْنَ مُعْتَقَدِهِمْ فِي أُلُوهِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى تَعَلَّلُوا لِذَلِكَ بِأَنَّ لِلْجِنِّ صِلَةً بِاللَّهِ تَعَالَى فَلِذَلِكَ قَالُوا:

Araplar cinlerin varlığını kabul eder ve onlara birtakım tasarruflar isnat ederlerdi; bu yüzden cinlerden çekinir, kendilerini onlara nispet eder, onlar için sığınaklar ve muskalar edinir, kurbanlar sunarak ve bazı kurbanlıkların üzerine Allah'ın adını anmaktan kaçınarak onların rızasını kazanmaya çalışırlardı. Kâhine gökten haberi cinlerin getirdiğine, şairin de kendisine şiiri ilham eden bir şeytanı olduğuna inanırlardı. Sonra bu tasarrufları gerekçelendirmeye başlayıp bunları Yüce Allah'ın ilahlığına dair inançlarıyla bir araya getirdiklerinde, cinlerin Yüce Allah ile bir bağı olduğu gerekçesine sarıldılar ve bundan dolayı şöyle dediler:

الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ أُمَّهَاتِ سَرَوَاتِ الْجِنِّ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] وَقَالَ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ [الصافات:

"Melekler, cinlerin ileri gelenlerinin annelerinden [doğma] Allah'ın kızlarıdır." Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli buna işaret etmektedir: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” [Sâffât: 158]. Yine şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Şimdi sor onlara: Kızlar senin Rabbinin de erkekler onların mı? Yoksa melekleri dişi yarattık da onlar şahit mi idiler? Dikkat edin, onlar iftiralarından dolayı mutlaka 'Allah doğurdu' derler. Şüphesiz onlar yalancıdırlar” [Sâffât:

١٤٩- ١٥٢] . وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ جَعَلَ كَثِيرٌ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ شَيْئًا مِنْ عِبَادَتِهِمْ لِلْمَلَائِكَةِ وَلِلْجِنِّ.

149-152]. İşte bundan dolayı Arap kabilelerinin birçoğu ibadetlerinin bir kısmını meleklere ve cinlere hasretmişlerdi.

قَالَ تَعَالَى: وَيَوْم نحشرهم جَمِيعًا ثمَّ نقُول لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سبأ: ٤٠، ٤١] .

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Ve o gün onların hepsini toplayacağız, sonra meleklere: 'Bunlar size mi tapıyorlardı?' diyeceğiz. [Melekler:] 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanıyordu' diyecekler” [Sebe: 40, 41].

وَالَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ هُمْ قُرَيْشٌ وَجُهَيْنَةُ وَبَنُو سَلَمَةَ وَخُزَاعَةُ وَبَنُو مُلَيْحٍ. وَكَانَ بَعْضُ الْعَرَبِ مَجُوسًا عَبَدُوا الشَّيْطَانَ وَزَعَمُوا أَنَّهُ إِلَهُ الشَّرِّ وَأَنَّ اللَّهَ إِلَهُ الْخَيْرِ، وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ جُنْدَ اللَّهِ وَالْجِنَّ جُنْدَ الشَّيْطَانِ. وَزَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الشَّيْطَانَ مِنْ نَفْسِهِ ثُمَّ فَوَّضَ إِلَيْهِ تَدْبِيرَ الشَّرِّ فَصَارَ إِلَهَ الشَّرِّ. وَهُمْ قَدِ انْتَزَعُوا ذَلِكَ مِنَ الدِّيَانَةِ الْمَزْدَكِيَّةِ الْقَائِلَةِ بِإِلَهَيْنِ إِلَهٍ لِلْخَيْرِ وَهُوَ (يَزْدَانُ) . وَإِلَهٍ لِلشَّرِّ وَهُوَ (أَهْرُمُنُ) وَهُوَ الشَّيْطَانُ.

Meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenler Kureyş, Cüheyne, Benî Seleme, Huzâa ve Benî Müleyh kabileleridir. Araplardan bazıları ise şeytana tapan Mecusîlerdi; şeytanın şer ilahı, Allah'ın ise hayır ilahı olduğunu iddia eder, melekleri Allah'ın ordusu, cinleri ise şeytanın ordusu sayarlardı. Allah'ın şeytanı kendi nefsinden yarattığını, sonra şerrin idaresini ona devrettiğini ve böylece onun şer ilahı olduğunu iddia ederlerdi. Onlar bunu, hayır ilahı (Yezdân) ve şer ilahı (Ehrimen -ki o şeytandır-) olmak üzere iki ilah kabul eden Mezdekîlik dininden almışlardı.

فَقَوْلُهُ: الْجِنَّ مَفْعُولُ أَوَّلُ جَعَلُوا وشُرَكاءَ مَفْعُولُهُ الثَّانِي، لِأَنَّ الْجِنَّ

{ الْجِنَّ } kavli { جَعَلُوا } fiilinin birinci mef'ûlü, { شُرَكَاءَ } ise ikinci mef'ûlüdür; çünkü cinler

الْمَقْصُودُ مِنَ السِّيَاقِ لَا مُطْلَقُ الشُّرَكَاءِ، لِأَنَّ جَعْلَ الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ قَدْ تَقَرَّرَ مِنْ قَبْلُ. ولِلَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ شُرَكاءَ. وَقَدَّمَ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ عَلَى الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ مَحَلُّ تَعْجِيبٍ وَإِنْكَارٍ فَصَارَ لِذَلِكَ أَهَمَّ وَذِكْرُهُ أَسْبَقَ.

siyakın asıl maksadıdır, mutlak ortaklar değildir; zira Allah'a ortaklar koşulduğu daha önce zaten sabit olmuştur. { لِلَّهِ } lafzı ise { شُرَكَاءَ } kelimesine müteallıktır. İkinci mef'ûl birincinin önüne geçirilmiştir; çünkü o, hayret ve inkâr mahallidir; bu yüzden daha önemli olmuş ve önce zikredilmiştir.

وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ: لِلَّهِ شُرَكاءَ لِلِاهْتِمَامِ والتعجيب من خطل

{ لِلَّهِ شُرَكَاءَ } kavlinde mecrûrun mef'ûlden önce getirilmesi, ihtimam (vurgu) ve onların akıllarının bozukluğuna hayret uyandırmak içindir;

عُقُولِهِمْ إِذْ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ شُرَكَاءَ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ الْجِنِّ، فَهَذَا التَّقْدِيمُ جَرَى عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَجْلِ مَا اقْتَضَى خِلَافَهُ. وَكَلَامُ «الْكَشَّافِ» يَجْعَلُ تَقْدِيمَ الْمَجْرُورِ فِي الْآيَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِاعْتِقَادِهِمُ الشَّرِيكِ لِلَّهِ اهْتِمَامًا فِي مَقَامِهِ وَهُوَ الِاسْتِفْظَاعُ وَالْإِنْكَارُ التَّوْبِيخِيُّ. وَتَبِعَهُ فِي «الْمِفْتَاحِ» إِذْ قَالَ فِي تَقْدِيمِ بَعْضِ الْمَعْمُولَاتِ عَلَى بَعْضٍ «لِلْعِنَايَةِ بِتَقْدِيمِهِ لِكَوْنِهِ نُصْبَ عَيْنِكَ كَمَا تَجِدُكَ إِذَا قَالَ لَكَ أَحَدٌ: عَرَفْتَ شُرَكَاءَ لِلَّهِ، يَقِفُ شِعْرُكَ وَتَقُولُ: لِلَّهِ شُرَكَاءُ. وَعَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ اهـ. فَيَكُونُ تَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ جَارِيًا عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.

zira onlar yaratılmışlarından olanları Allah'a ortak kılmaktadırlar, oysa müşrikler cinleri yaratanın Allah olduğunu kabul ederler. Dolayısıyla bu öne geçirme, aksini gerektiren sebepten ötürü zâhirin muktezâsının hilâfına cereyan etmiştir. el-Keşşâf'ın ifadesi, ayetteki mecrûrun öne geçirilmesini onların Allah'a ortak koşma inancına gösterilen bir ihtimam kılmaktadır; bu da makamına uygun bir ihtimamdır ki o da dehşete düşürme ve azarlama yoluyla inkârdır. el-Miftâh'ta da buna uyularak bazı ma'mûllerin diğerlerinin önüne geçirilmesi hususunda şöyle denilmiştir: «Gözünün önünde olması sebebiyle öne geçirilmesine gösterilen özendir; nitekim biri sana 'Allah'a ortaklar tanıdın' dediğinde tüylerinin ürperip 'Allah'a ortaklar ha!' demen gibidir. Yüce Allah'ın { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ } kavli de buna göredir.» [el-Miftâh'tan alıntı bitti]. Buna göre mecrûrun öne geçirilmesi zâhirin muktezâsına uygun olarak cereyan etmiş olur.

وَالْجِنُّ- بِكَسْرِ الْجِيمِ- اسْمٌ لِمَوْجُودَاتٍ مِنَ الْمُجَرَّدَاتِ الَّتِي لَا أَجْسَامَ لَهَا ذَاتُ طَبْعٍ نَارِيٍّ، وَلَهَا آثَارٌ خَاصَّةٌ فِي بَعْضِ تَصَرُّفَاتٍ تُؤَثِّرُ فِي بَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ مَا لَا تُؤَثِّرُهُ الْقُوَى الْعَظِيمَةُ. وَهِيَ مِنْ جِنْسِ الشَّيَاطِينِ لَا يُدْرَى أَمَدُ وُجُودِ أَفْرَادِهَا وَلَا كَيْفِيَّةُ بَقَاءِ نَوْعِهَا. وَقَدْ أَثْبَتَهَا الْقُرْآنُ عَلَى الْإِجْمَالِ، وَكَانَ لِلْعَرَبِ أَحَادِيثُ فِي تَخَيُّلِهَا. فَهُمْ يَتَخَيَّلُونَهَا قَادِرَةً عَلَى التَّشَكُّلِ بِأَشْكَالِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا وَيَزْعُمُونَ أَنَّهَا إِذَا مَسَّتِ الْإِنْسَانَ آذَتْهُ وَقَتَلَتْهُ. وَأَنَّهَا تَخْتَطِفُ بَعْضَ النَّاسِ فِي الْفَيَافِي، وَأَنَّ لَهَا زَجَلًا وَأَصْوَاتًا فِي الْفَيَافِي، وَيَزْعُمُونَ أَنَّ الصَّدَى هُوَ مِنَ الْجِنِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٧١] ، وَأَنَّهَا قَدْ تَقُولُ الشِّعْرَ، وَأَنَّهَا تَظْهَرُ لِلْكُهَّانِ وَالشُّعَرَاءِ.

Cîm'in kesresiyle 'Cin' (الْجِنُّ): Cisimleri olmayan, nârî (ateş tabiatlı) mücerred varlıklara verilen isimdir. Bazı varlıklar üzerinde, büyük güçlerin yapamayacağı şekilde tesir eden birtakım özel tasarruflara sahiptirler. Şeytanlar cinsindendirler; fertlerinin varlık süresi ve türlerinin devam ediş biçimi bilinmez. Kur'an onları genel olarak doğrulamıştır; Arapların ise onların hayali tasavvurları hakkında rivayetleri vardı. Onları bütün varlıkların şekillerine bürünebilen varlıklar olarak hayal ederler; insana dokunduklarında ona zarar verip öldürdüklerini iddia ederlerdi. Issız çöllerde bazı insanları kaçırdıklarını, çöllerde ses ve gürültülerinin olduğunu öne sürerler, dağ yankısının (sadâ) cinden kaynaklandığını iddia ederlerdi. Bu husus, Yüce Allah'ın { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ } [En'âm: 71] kavlinde daha önce geçmişti. Yine cinlerin şiir söyleyebildiğini, kâhinlere ve şairlere göründüklerini iddia ederlerdi.

وَجُمْلَةُ وَخَلَقَهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْوَاوِ لِلْحَالِ. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي خَلَقَهُمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ

{ وَخَلَقَهُمْ } cümlesi hâl konumundadır ve vav (وَ) hâl içindir. { خَلَقَهُمْ } lafzındaki mensûb zamirin,

جَعَلُوا، أَيْ وَخَلَقَ الْمُشْرِكِينَ، وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْحَالِ التَّعْجِيبُ مِنْ أَنْ يَجْعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ وَهُوَ خَالِقُهُمْ، مِنْ قَبِيلِ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٨٢] ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ ضَمَائِرُ الْجَمْعِ مُتَنَاسِقَةً وَالتَّعْجِيبُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنْ جَعْلِهِمْ ذَلِكَ مَعَ أَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُمْ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَكَيْفَ لَا يَنْظُرُونَ فِي أَنَّ مُقْتَضَى الْخَلْقِ أَنْ يُفْرَدَ بِالْإِلَهِيَّةِ إِذْ لَا وَجْهَ لِدَعْوَاهَا لِمَنْ لَا يَخْلُقُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] فَالتَّعْجِيبُ عَلَى هَذَا مِنْ جَهْلِهِمْ وَسُوءِ نَظَرِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ وَخَلَقَهُمْ عَائِدًا إِلَى الْجِنِّ لِصِحَّةِ ذَلِكَ الضَّمِيرِ لَهُمْ بِاعْتِبَارِ أَنَّ لَهُمْ عَقْلًا، وَمَوْقِعُ الْحَالِ التَّعْجِيبُ مِنْ ضَلَالِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُشْرِكُوا اللَّهَ فِي الْعِبَادَةِ بَعْضَ مَخْلُوقَاتِهِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ خَالِقُ الْجِنِّ، كَمَا تَقَدَّمَ، وَأَنَّهُ لَا خَالِقَ إِلَّا هُوَ، فَالتَّعْجِيبُ مِنْ مُخَالَفَتِهِمْ لِمُقْتَضَى عِلْمِهِمْ. فَالتَّقْدِيرُ: وَخَلَقَهُمْ كَمَا فِي عِلْمِهِمْ، أَيْ وَخَلَقَهُمْ بِلَا نِزَاعٍ. وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرَ.

{ جَعَلُوا } fiilindeki zamirin döndüğü yere dönmesi muhtemeldir; yani "müşrikleri yarattığı halde" demektir. Bu hâlin konumu, { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “rızkınızı yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” [Vâkıa: 82] kabilinden olup, O kendilerini yarattığı halde Allah'a ortaklar koşmalarına hayret uyandırmaktır. Buna göre cemi zamirleri uyumlu olur; bu vecihteki taaccüb ise bizzat hakikatte Allah onların yaratıcısı olduğu halde böyle davranmalarınadır; yaratmanın gereğinin ilahlıkta tek kabul edilmek olduğunu nasıl düşünmezler? Zira Yüce Allah'ın { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } “Yaratan, yaratamayan gibi midir? Hâlâ düşünmüyor musunuz?” [Nahl: 17] kavlinde olduğu gibi yaratamayan kimse için ilahlık iddiasının hiçbir tutar yanı yoktur. Bu durumda hayret, onların cehaletine ve bakışlarının bozukluğunadır. { وَخَلَقَهُمْ } zamirinin cinlere dönmesi de akıl sahibi kabul edilmeleri hasebiyle bu zamirin onlara raci olmasının sahihliğinden ötürü caizdir. Bu hâlin konumu, Yüce Allah tarafından yaratıldıklarını bildikleri halde yaratılmışlarından bazısını ibadette Allah'a ortak koşmalarındaki müşriklerin sapıklığına hayret uyandırmaktır; çünkü müşrikler daha önce geçtiği gibi cinleri Allah'ın yarattığını ve O'ndan başka yaratıcı olmadığını söylüyorlardı. Dolayısıyla taaccüb, kendi bildiklerinin gereğine aykırı davranmalarınadır. Bu durumda takdir: "onların bildiği gibi onları yarattığı halde", yani "tartışmasız bir şekilde onları yarattığı halde" şeklindedir. Bu vecih daha zâhirdir.

وَجُمْلَةُ: وَخَرَقُوا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَجَعَلُوا وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.

{ وَخَرَقُوا } cümlesi { وَجَعَلُوا } cümlesine matuftur ve zamir müşriklere dönmektedir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَخَرَقُوا- بِتَخْفِيفِ الرَّاءِ-، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ-.

Cumhûr Ra'nın tahfifiyle { وَخَرَقُوا }, Nâfi' ve Ebû Ca'fer ise Ra'nın teşdidiyle { وَخَرَّقُوا } şeklinde okumuştur.

وَالْخَرْقُ: أَصْلُهُ الْقَطْعُ وَالشَّقُّ. وَقَالَ الرَّاغِبُ: هُوَ الْقَطْعُ وَالشَّقُّ عَلَى سَبِيلِ الْفَسَادِ مِنْ غَيْرِ تَدَبُّرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها [الْكَهْف: ٧١] . وَهُوَ ضِدُّ الْخَلْقِ، فَإِنَّهُ فَعْلُ الشَّيْءِ بِتَقْدِيرٍ وَرِفْقٍ، وَالْخَرْقُ بِغَيْرِ تَقْدِيرٍ. وَلَمْ يُقَيِّدْهُ غَيْرُهُ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدِ اسْتُعْمِلَ الْخَرْقُ مَجَازًا فِي الْكَذِبِ كَمَا اسْتُعْمِلَ فِيهِ افْتَرَى وَاخْتَلَقَ مِنَ الْفَرْيِ وَالْخَلْقِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : سُئِلَ الْحَسَنُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَرَقُوا فَقَالَ: كَلِمَةٌ عَرَبِيَّةٌ كَانَتِ الْعَرَبُ تَقُولُهَا، كَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَذَبَ كِذْبَةً فِي نَادِي الْقَوْمِ يَقُولُ بَعْضُهُمْ: «قَدْ خَرَقَهَا وَاللَّهِ» . وَقِرَاءَةُ نَافِعٍ تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي الْفِعْل لأنّ التّفعل يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ حُصُولِ الْفِعْلِ. فَمَعْنَى خَرَقُوا كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ عَلَى سَبِيلِ الْخَرْقِ، أَيْ نَسَبُوا إِلَيْهِ بَنِينَ وَبَنَاتٍ كَذِبًا،

'Hark'ın (الْخَرْقُ) aslı kesmek ve yarmaktır. Râgıb şöyle demiştir: "Düşünmeksizin bozmak amacıyla kesip yarmaktır"; nitekim Yüce Allah'ın { أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا } “İçindekileri boğmak için mi onu deldin?” [Kehf: 71] kavli de bundandır. O, 'halk'ın (الْخَلْقُ) zıddıdır; zira halk, bir şeyi ölçü ve rikkatle yapmaktır; hark ise ölçüsüzce yapmaktır. Dil âlimlerinden başkası bunu bu şekilde kayıtlamamıştır. Her halükarda hark, tıpkı yarmak ve yaratmaktan gelen 'ifterâ' ve 'ihtilâk' kelimelerinin kullanıldığı gibi yalan hakkında mecaz olarak kullanılmıştır. Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Hasan'a Yüce Allah'ın { وَخَرَقُوا } kavli sorulduğunda şöyle dedi: "Bu, Arapların söylediği Arapça bir kelimedir; bir adam kavmin meclisinde bir yalan söylediğinde bazıları 'Vallahi uydurdu (gad harakahâ)' derlerdi." Nâfi'in kıraati fiilde mübalağa ifade eder; çünkü 'tef'îl' babı fiilin meydana gelişindeki şiddete delalet eder. Buna göre { خَرَقُوا } kelimesinin manası, ölçüsüzce uydurmak suretiyle Allah'a yalan isnat ettiler, yani O'na yalan yere oğullar ve kızlar nispet ettiler demektir.

فَأَمَّا نِسْبَتُهُمُ الْبَنِينَ إِلَى اللَّهِ فَقَدْ حَكَاهَا عَنْهُمُ الْقُرْآنُ هُنَا. وَالْمُرَادُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ نَسَبُوا إِلَيْهِ بَنِينَ وَبَنَاتٍ.

Onların Allah'a oğullar isnat etmelerine gelince, Kur'an bunu burada onlardan nakletmiştir. Maksat, müşriklerin O'na oğullar ve kızlar isnat etmiş olmalarıdır.

وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْيَهُودَ فِي قَوْلِهِمْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٣٠] ، وَلَا النَّصَارَى فِي قَوْلهم:

Maksat, Yahudilerin { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyir Allah'ın oğludur” [Tevbe: 30] sözleri, ne de Hristiyanların

الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٣٠] . كَمَا فَسَّرَ بِهِ جَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ السِّيَاقَ وَيُشَوِّشُ عَوْدَ الضَّمَائِرِ وَيَخْرِمُ نَظْمَ الْكَلَامِ. فَالْوَجْهُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ نَسَبُوا لله الْبَنِينَ وَهُوَ الَّذِينَ تَلَقَّنُوا شَيْئًا مِنَ الْمَجُوسِيَّةِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا جَعَلُوا الشَّيْطَانَ مُتَوَلِّدًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ الْعَالَمَ تَفَكَّرَ فِي مَمْلَكَتِهِ وَاسْتَعْظَمَهَا فَحَصَلَ لَهُ عُجْبٌ تَوَلَّدَ عَنْهُ الشَّيْطَانُ، وَرُبَّمَا قَالُوا أَيْضًا: إِنَّ اللَّهَ شَكَّ فِي قُدْرَةِ نَفْسِهِ فَتَوَلَّدَ مِنْ شَكِّهِ الشَّيْطَانُ، فَقَدْ لَزِمَهُمْ أَنَّ الشَّيْطَانَ مُتَوَلِّدٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ، فَلَزِمَهُمْ نِسْبَةُ الِابْنِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

{ الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Mesih Allah'ın oğludur” [Tevbe: 30] sözleridir. Bütün müfessirlerin bunu böyle tefsir etmelerine rağmen [maksat bu değildir]; çünkü bu, bağlama uymaz, zamirlerin merciini karıştırır ve sözün dizilişini bozar. Doğru olan vecih şudur: Maksat, müşriklerin bir kısmının Allah'a oğullar isnat etmiş olmasıdır; bunlar da Mecusîlikten birtakım şeyler öğrenmiş olanlardır. Çünkü onlar şeytanı Yüce Allah'tan doğma kabul etmişlerdi; nitekim Allah'ın âlemi yarattığında mülkü hakkında düşünüp onu pek büyük gördüğünü, bunun üzerine O'na bir ucub (kendini beğenme) geldiğini ve şeytanın bundan doğduğunu söylemişlerdi. Hatta bazen de şöyle demişlerdi: Allah kendi kudretinden şüphe etti ve bu şüphesinden şeytan doğdu. Dolayısıyla onların söylediklerine göre şeytanın Yüce Allah'tan doğmuş olması gerekti; böylece Allah Teâlâ'ya oğul isnat etmeleri lazım geldi.

وَلَعَلَّ بَعْضَهُمْ كَانَ يَقُولُ بِأَنَّ الْجِنَّ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، أَوْ أَنَّ فِي الْمَلَائِكَةِ ذُكُورًا وَإِنَاثًا، وَلَقَدْ يَنْجَرُّ لَهُمْ هَذَا الِاعْتِقَادِ مِنَ الْيَهُودِ فَإِنَّهُمْ جَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ أَبْنَاءَ اللَّهِ. فَقَدْ جَاءَ فِي أَوَّلِ الْإِصْحَاحِ السَّادِسِ مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ «وَحَدَثَ لَمَّا ابْتَدَأَ النَّاسُ يَكْثُرُونَ عَلَى الْأَرْضِ وَوُلِدَ لَهُمْ بَنَاتٌ أَنَّ أَبْنَاءَ اللَّهِ رَأَوْا بَنَاتِ النَّاسِ أَنَّهُنَّ حَسَنَاتٌ فَاتَّخَذُوا لِأَنْفُسِهِمْ نِسَاءً مِنْ كُلِّ مَا اخْتَارُوا وَإِذْ دَخَلَ بَنُو اللَّهِ عَلَى بَنَاتِ النَّاسِ وَوَلَدْنَ لَهُمْ أَوْلَادًا هَؤُلَاءِ هُمُ الْجَبَابِرَةُ الَّذِينَ مُنْذُ الدَّهْرِ ذَوُو اسْمٍ» . وَأَمَّا نِسْبَتُهُمُ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّهِ فَهِيَ مَشْهُورَةٌ فِي الْعَرَبِ إِذْ جَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا، وَقَالُوا: هُنَّ بَنَاتُ اللَّهِ.

Belki de onların bir kısmı cinlerin Allah'ın oğulları, meleklerin ise Allah'ın kızları olduğunu ya da melekler arasında erkek ve dişiler bulunduğunu söylüyordu. Bu inanç onlara Yahudilerden de geçmiş olabilir; zira onlar melekleri Allah'ın oğulları kılmışlardı. Nitekim Tekvin kitabının altıncı babının başında şöyle geçmektedir: «Ve vaki oldu ki yeryüzünde insanlar çoğalmaya başlayıp onların kızları doğduğu zaman Allah oğulları insan kızlarının güzel olduklarını gördüler ve bütün seçtiklerinden kendilerine kadınlar aldılar. Ve Allah oğulları insan kızlarına vardıkları ve onlar bunlara çocuk doğurdukları zaman, o günlerde ve ondan sonra da yeryüzünde nefîlim (zorbalar) vardı; bunlar eski zamandan beri zorba, şöhretli adamlardı.» Kızları Allah'a nispet etmelerine gelince, bu Araplar arasında pek meşhurdur; zira melekleri dişi kabul edip: "Onlar Allah'ın kızlarıdır" demişlerdi.

وَقَوْلُهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ مُتَعَلِّقٌ بِ خَرَقُوا، أَيِ اخْتَلَقُوا اخْتِلَاقًا عَنْ جَهْلٍ وَضَلَالَةٍ، لِأَنَّهُ اخْتِلَاقٌ لَا يَلْتَئِمُ مَعَ الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ فَقَدْ رَمَوْا بِقَوْلِهِمْ عَنْ عَمًى وَجَهَالَةٍ. فَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا الْعِلْمُ بِمَعْنَاهُ الصَّحِيحِ، وَهُوَ حُكْمُ الذِّهْنِ الْمُطَابِقُ لِلْوَاقِعِ عَنْ ضَرُورَةٍ أَوْ بُرْهَانٍ.

O'nun { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanmaksızın” buyruğu { خَرَقُوا } [ifadesine] müteallıktır (bağlıdır); yani cehalet ve dalalet sebebiyle bir iftira uydurdular; zira bu, akıl ve ilimle bağdaşmayan bir uydurmadır; nitekim sözlerini bir körlük ve cehaletle savurmuşlardır. Burada ilimden maksat, sahih anlamıyla ilimdir; o da bir zorunluluk (zaruret) veya bir delilden (burhan) kaynaklanan ve gerçeğe (vakıaya) uygun olan zihnin hükmüdür.

وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ مُلَابِسًا تَخْرِيقَهُمْ غَيْرَ الْعِلْمِ فَهُوَ مُتَلَبِّسٌ بِالْجَهْلِ بَدْءًا وَغَايَةً، فَهُمْ قَدِ اخْتَلَقُوا بِلَا دَاعٍ وَلَا دَلِيلٍ وَلَمْ يَجِدُوا لِمَا اخْتَلَقُوهُ تَرْوِيجًا، وَقَدْ لَزِمَهُمْ بِهِ لَازِمُ الْخَطَلِ وَفَسَادُ الْقَوْلِ وَعَدَمُ الْتِئَامِهِ، فَهَذَا مَوْقِعُ بَاءِ الْمُلَابَسَةِ فِي الْآيَةِ الَّذِي لَا يُفِيدُ مُفَادُهُ غَيْرَهُ.

Ba (بِ) harfi mülâbese içindir; yani onların uydurması ilim dışı şeylerle iç içe geçmiştir, dolayısıyla başlangıçta da sonuçta da cehalete bürünmüştür. Onlar hiçbir sebep ve delil olmaksızın uydurmuşlar, uydurdukları şeye bir geçerlilik de bulamamışlardır; bu yüzden saçmalık, sözün bozukluğu ve tutarsızlığı onların ayrılmaz vasfı olmuştur. İşte ayette mülâbese bâ'sının konumu budur ki bunun ifade ettiği manayı başka bir şey veremez.

وَجُمْلَةُ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ تَنْزِيهًا عَنْ جَمِيعِ مَا حُكيَ عَنْهُم.

{ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir” cümlesi, onlardan aktarılan her şeyden [Allah'ı] tenzih etmek üzere müstânefedir (yeni bir cümledir).

فسبحان مَصْدَرٌ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ فِعْلِهِ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ أُسَبِّحُ اللَّهَ سُبْحَانًا. فَلَمَّا عُوِّضَ عَنْ فِعْلِهِ صَارَ (سُبْحَانَ اللَّهِ) بِإِضَافَتِهِ إِلَى مَفْعُولِهِ الْأَصْلِيِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ سُبْحَانَ } kelimesi, fiilinin yerine geçen mensup bir masdardır. Kelamın aslı "Allah'ı tenzih ederim" (أُسَبِّحُ اللَّهَ سُبْحَانًا) şeklindedir. Fiilinin yerini aldığında, asıl mef'ûlüne izafe edilerek (سُبْحَانَ اللَّهِ) haline gelmiştir. Bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:

قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٢] .

Bakara Suresi'ndeki { قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz, bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur'” [Bakara 32] ayetinde [geçmişti].

وَمَعْنَى: تَعالى ارْتَفَعَ، وَهُوَ تَفَاعُلٌ مِنَ الْعُلُوِّ. وَالتَّفَاعُلُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الِاتِّصَافِ. وَالْعُلُوُّ هُنَا مَجَازٌ، أَيْ كَوْنُهُ لَا يَنْقُصُهُ مَا وَصَفُوهُ بِهِ، أَيْ لَا يُوصَفُ بِذَلِكَ لِأَنَّ الِاتِّصَافَ بِمِثْلِ ذَلِكَ نَقْصٌ وَهُوَ لَا يَلْحَقُهُ النَّقْصُ فَشُبِّهَ التَّحَاشِي عَنِ النَّقَائِصِ بِالِارْتِفَاعِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُرْتَفِعَ لَا تَلْتَصِقُ بِهِ الْأَوْسَاخُ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ تَكُونَ مَطْرُوحَةً عَلَى الْأَرْضِ، فَكَمَا شَبَّهَ النَّقْصَ بِالسَّفَالَةِ شَبَّهَ الْكَمَالَ بِالْعُلُوِّ، فَمَعْنَى (تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ) أَنَّهُ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ ذَلِكَ.

{ تَعَالَى } kelimesinin anlamı yükseldi (ارْتَفَعَ) demektir ve ulüv (yücelik) kökünden tefâul bâbındadır. Buradaki tefâul kalıbı sıfatlanmada mübalağa içindir. Buradaki ulüv (yücelik) mecazdır; yani onların niteledikleri şeylerin O'ndan hiçbir şey eksiltemeyeceği, böyle şeylerle nitelenemeyeceği anlamındadır; çünkü böyle bir sıfatla nitelenmek bir noksanlıktır, O'na ise noksanlık ilişemez. Dolayısıyla noksanlıklardan sakınmak/yüce olmak yükselmeye benzetilmiştir; zira yüksekte olan bir şeye, tabiatı gereği yere atılan pislikler bulaşmaz. Nitekim noksanlık alçaklığa benzetildiği gibi, kemal de yüceliğe benzetilmiştir. Şu halde (تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ / bundan yücedir) ifadesinin manası, o şeyin O'na asla yanaşamayacağıdır.

وَقَوْلُهُ: عَمَّا يَصِفُونَ مُتَعَلِّقٌ بِ (عَنْ) لِلْمُجَاوَزَةِ. وَقَدْ دَخَلَتْ عَلَى اسْمِ الْمَوْصُولِ، أَيْ عَنِ الَّذِي يَصِفُونَهُ.

{ عَمَّا يَصِفُونَ } kavli, mücâvezet (uzaklaşma/aşma) bildiren { عَنْ } harf-i cerine müteallıktır. Bu harf-i cer mevsûl isminin üzerine dahil olmuştur; yani "niteledikleri şeyden" (عَنِ الَّذِي يَصِفُونَهُ) demektir.

وَالْوَصْفُ: الْخَبَرُ عَنْ أَحْوَالِ الشَّيْءِ وَأَوْصَافِهِ وَمَا يَتَمَيَّزُ بِهِ، فَهُوَ إِخْبَارٌ مُبَيِّنٌ مُفَصِّلٌ لِلْأَحْوَالِ حَتَّى كَأَنَّ الْمُخْبِرَ يَصِفُ الشَّيْءَ وَيَنْعَتُهُ.

Vasf (وَصْف); bir şeyin durumlarından, niteliklerinden ve onu diğerlerinden ayıran özelliklerinden haber vermektir. Dolayısıyla o, durumları açıklayan ve detaylandıran bir haber vermedir; öyle ki haber veren kişi sanki o şeyi tarif edip nitelemektedir.

وَاخْتِيرَ فِي الْآيَةِ فِعْلُ يَصِفُونَ لِأَنَّ مَا نَسَبُوهُ إِلَى اللَّهِ يَرْجِعُ إِلَى تَوْصِيفِهِ بِالشُّرَكَاءِ وَالْأَبْنَاءِ، أَيْ تَبَاعَدَ عَنِ الِاتِّصَافِ بِهِ. وَأَمَّا كَوْنُهُمْ وَصَفُوهُ بِهِ فَذَلِكَ أَمر وَاقع.

Ayette { يَصِفُونَ } fiilinin tercih edilmesi, onların Allah'a nispet ettikleri şeylerin O'nu ortaklar ve çocuklarla nitelendirmeye raci olmasındandır; yani O, bunlarla nitelenmekten uzaktır. Onların O'nu bu şekilde nitelemiş olmaları ise gerçekleşmiş bir vakıadır.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠١]

[En'âm Suresi (6), Ayet 101]

بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)

{ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (101)

جُمْلَةٌ مُسْتَأْنِفَةٌ وَهَذَا شُرُوعٌ فِي الْإِخْبَارِ بِعَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ تُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ

[Bu,] müstânefe bir cümledir ve Yüce Allah'ın azametli kudretini haber vermeye bir giriştir. Bununla birlikte bu cümle,

تَقْوِيَةَ التَّنْزِيهِ فِي قَوْلِهِ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ [الْأَنْعَام: ١٠٠] فَتَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ ذَلِكَ التَّنْزِيهِ بِمَضْمُونِهَا أَيْضًا، وَبِهَذَا الْوَجْهِ رُجِّحَ فَصْلُهَا عَلَى عَطْفِهَا فَإِنَّ مَا يَصِفُونَهُ هُوَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ لَهُ وَلَدًا وَبَنَاتٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ التَّنْزِيهَ يَتَضَمَّنُ نَفْيَ الشَّيْءِ الْمُنَزَّهِ عَنْهُ وَإِبْطَالُهُ، فَعُلِّلَ الْإِبْطَالُ بِأَنَّهُ خَالِقُ أَعْظَمِ الْمَخْلُوقَاتِ دَلَالَةً عَلَى الْقُدْرَةِ فَإِذَا كُنْتُمْ تَدَّعُونَ بُنُوَّةَ الْجِنِّ وَالْمَلَائِكَةِ لِأَجْلِ عَظَمَتِهَا فِي الْمَخْلُوقَاتِ وَأَنْتُمْ لَا تَرَوْنَ الْجِنَّ وَلَا الْمَلَائِكَة فَلَمَّا ذَا لَمْ تَدَّعُوا الْبُنُوَّةَ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْمُشَاهَدَةِ لَكُمْ وَأَنْتُمْ تَرَوْنَهَا وَتَرَوْنَ عِظَمَهَا. فَهَذَا الْإِبْطَالُ بِمَنْزِلَةِ النَّقْضِ فِي عِلْمِ الْجَدَلِ وَالْمُنَاظَرَةِ.

{ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ } [En'âm 100] buyruğundaki tenzihi pekiştirmeyi de ifade eder. Böylece içerdiği mana ile söz konusu tenzihin muhtevası için bir illet (gerekçe) mesabesinde olur. İşte bu yönüyle onun [önceki cümleye] atfedilmeyip fasledilmesi (bağlaçsız getirilmesi) tercih edilmiştir. Zira onların niteledikleri şey, "O'nun oğulları ve kızları vardır" sözleridir; çünkü bu tenzih, kendisinden tenzih edilen şeyin nefyini ve iptalini içerir. Dolayısıyla bu iptal, O'nun kudrete delalet bakımından mahlukatın en büyüğünün yaratıcısı olmasıyla gerekçelendirilmiştir: Şayet siz mahlukat içerisindeki büyüklüklerinden dolayı cinlerin ve meleklerin [Allah'ın] çocukları olduğunu iddia ediyorsanız -ki siz ne cinleri ne de melekleri görüyorsunuz-, o halde gözlerinizle gördüğünüz ve azametine bizzat şahit olduğunuz gökler ve yer için niçin çocukluk isnadında bulunmadınız? İşte bu iptal, cedel ve münazara ilminde "nakz" (delili çürütme) mesabesindedir.

وَقَوْلُهُ: بَدِيعُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مُلْتَزَمِ الْحَذْفِ فِي مِثْلِهِ، وَهُوَ مِنْ حَذْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الْجَارِي عَلَى مُتَابعَة الِاسْتِعْمَال عِنْد مَا يَتَقَدَّمُ الْحَدِيثُ عَنْ شَيْءٍ ثُمَّ يُعَقَّبُ بِخَبَرٍ عَنْهُ مُفْرَدٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي مَوَاضِعَ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ بَدِيعُ } kavli, benzerlerinde hazfedilmesi kural olan bir mübtedanın haberidir. Bu, daha önce bir şeyden bahsedilip ardından onun hakkında tekil bir haber getirildiğinde mutat kullanıma uygun olarak müsnedin ileyhin hazfedilmesindendir; nitekim birçok yerde geçmişti. { بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } ifadesi hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:

بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٦، ١١٧] .

Bakara Suresi'ndeki { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. Gökleri ve yeri yoktan var edendir” [Bakara 116-117] ayetinde [geçmişti].

وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى انْتِفَاءِ الْبُنُوَّةِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِإِبْدَاعِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِأَنَّ خَلْقَ الْمَحَلِّ يَقْتَضِي خَلْقَ الْحَالِّ فِيهِ، فَالْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ فِي السَّمَاءِ وَأَنَّ الْجِنَّ فِي الْأَرْضِ وَالْفَيَافِي، فَيَلْزَمُهُمْ حُدُوثُ الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ وَإِلَّا لَوُجِدَ الْحَالُّ قَبْلَ وُجُودِ الْمَحَلِّ، وَإِذا ثَبت الْحُدُوث ثَبَتَ انْتِفَاءُ الْبُنُوَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ ابْنَ الْإِلَهِ لَا يَكُونُ إِلَّا إِلَهًا فَيَلْزَمُ قِدَمُهُ، كَيْفَ وَقَدْ ثَبَتَ حُدُوثُهُ،

Göklerin ve yerin yoktan yaratılmasıyla Allah Teâlâ'dan çocuk isnadının nefyedilmesine delil getirilmesi şundandır: Çünkü mekânı (mahalli) yaratmak, o mekânda bulunanı (hâlli) da yaratmayı gerektirir. Müşrikler meleklerin gökte, cinlerin ise yerde ve çöllerde bulunduğunu söylemektedirler. Dolayısıyla meleklerin ve cinlerin sonradan yaratılmış (hadis) olmaları kendilerine lazım gelir; aksi takdirde mekânda bulunan şey, mekânın varlığından önce var olmuş olurdu. Hadis olma (sonradan yaratılma) sabit olunca, Allah Teâlâ için çocuk isnadının imkansızlığı da sabit olur; çünkü ilahın çocuğu ancak ilah olabilir ve bu da onun kadim olmasını gerektirir, oysa onun sonradan yaratıldığı sabit olmuştur.

وَلِذَلِكَ عَقَّبَ قَوْلَهُمُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْبَقَرَة: ١١٦] . بِقَوْلِهِ: سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٦] . وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ [١] .

Bu sebeple onların: { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا } “Allah çocuk edindi” [Bakara 116] sözlerinin peşinden Bakara Suresi'nde: { سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ } “O münezzehtir; bilakis, göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir” [Bakara 116] buyruğu getirilmiştir. Biz bu surenin başında geçen Yüce Allah'ın { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” [En'âm 1] ayetinde de buna işaret etmiştik.

وَجُمْلَةُ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ التَّنْزِيهِ مِنَ الْإِبْطَالِ، وَإِنَّمَا لَمْ تُعْطَفْ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِاخْتِلَافِ طَرِيقِ الْإِبْطَالِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْأُولَى أَبْطَلَتْ دَعْوَاهُمْ مِنْ جِهَةِ فَسَادِ الشُّبْهَةِ فَكَانَتْ بِمَنْزِلَةِ النَّقْضِ فِي الْمُنَاظَرَةِ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ أَبْطَلَتِ الدَّعْوَى مِنْ جِهَةِ إِبْطَالِ الْحَقِيقَةِ فَكَأَنَّهَا مِنْ جِهَةِ خَطَأِ الدَّلِيلِ، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ وَالْجِنَّ أَبْنَاءُ اللَّهِ يَتَضَمَّنُ دَلِيلًا محذوفا على النبوّة وَهُوَ أَنَّهُمْ مَخْلُوقَاتٌ شَرِيفَةٌ، فَأَبْطَلَ ذَلِكَ بِالِاسْتِدْلَالِ بِمَا يُنَافِي الدَّعْوَى وَهُوَ انْتِفَاءُ الزَّوْجَةِ الَّتِي هِيَ أَصْلُ الْوِلَادَةِ، فَهَذَا الْإِبْطَالُ الثَّانِي بِمَنْزِلَةِ الْمُعَارَضَةِ فِي الْمُنَاظَرَةِ. وأَنَّى بِمَعْنَى مِنْ أَيْنَ وَبِمَعْنَى كَيْفَ.

{ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } cümlesi, iptal yoluyla tenzihin muhtevasını gerekçelendirme mesabesindedir. Kendisinden öncekine atfedilmemesi ise iptal yönteminin farklılığındandır; çünkü birinci cümle, onların iddialarını şüphenin bozukluğu yönünden iptal etmiştir ve münazaradaki nakz mesabesindedir. Bu cümle ise iddiayı hakikati iptal etme yönünden çürütmüştür, dolayısıyla sanki delilin yanlışlığı yönündendir; zira onların meleklerin Allah'ın kızları, cinlerin de Allah'ın oğulları olduğuna dair sözleri, çocukluğa dair hazfedilmiş bir delil içermektedir ki o da onların şerefli mahluklar oluşudur. İşte bu iddia, davaya aykırı olan şeyle yani doğumun aslı olan eşin (zevce) bulunmayışıyla istidlal edilerek iptal edilmiştir. Bu ikinci iptal ise münazaradaki muâraza (karşı tez) mesabesindedir. { أَنَّى } ise "nereden" ve "nasıl" anlamındadır.

وَالْوَاوُ فِي وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَاوُ الْحَالِ لِأَنَّ هَذَا مَعْلُومٌ لِلْمُخَاطَبِينَ فَلِذَلِكَ جِيءَ بِهِ فِي صِيغَةِ الْحَالِ.

{ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ } ifadesindeki vâv, hâl vâvıdır; çünkü bu husus muhataplarca bilinmektedir, bu yüzden hâl sığasıyla getirilmiştir.

وَالصَّاحِبَةُ: الزَّوْجَةُ لِأَنَّهَا تُصَاحِبُ الزَّوْجَ فِي مُعْظَمِ أَحْوَالِهِ. وَقَدْ جَعَلَ انْتِفَاءَ الزَّوْجَةِ مُسَلَّمًا لِأَنَّهُمْ لَمْ يَدَّعُوهُ فَلَزِمَهُمُ انْتِفَاءُ الْوَلَدِ لِانْتِفَاءِ شَرْطِ التَّوَلُّدِ، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى الْمُحَاجَّةِ الْعُرْفِيَّةِ بِنَاءً عَلَى مَا هُوَ الْمَعْلُومُ فِي حَقِيقَةِ الْوِلَادَةِ.

Sâhibe (صَاحِبَة): Zevce (eş) demektir; çünkü kadın durumlarının çoğunda kocasına arkadaşlık (musâhabet) eder. Eşin bulunmayışı kesin bir kabul olarak ortaya konmuştur, zira onlar bunu iddia etmemişlerdir; böylece doğumun şartı ortadan kalktığı için çocuğun bulunmayışı da kendilerine zorunlu olarak yüklenmiştir. Bu da doğumun hakikati konusunda bilinenler üzerine kurulu örfî bir tartışma (muhâcce) yöntemidir.

وَقَوْلُهُ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِاعْتِبَارِ ظَاهِرِهَا وَهُوَ التَّوْصِيفُ بِصِفَاتِ الْعَظَمَةِ وَالْقُدْرَةِ، فَبَعْدَ أَنْ أَخْبَرَ بِأَنَّهُ تَعَالَى مُبْدِعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَخْبَرَ أَنَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ، أَيْ كُلُّ مَوْجُودٍ فَيَشْمَلُ ذَوَاتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَشَمِلَ مَا فِيهِمَا، وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ جُمْلَةِ مَا تَحْوِيهِ السَّمَاوَاتُ، وَالْجِنُّ مِنْ جُمْلَةِ مَا تَحْوِيهِ الْأَرْضُ عِنْدَهُمْ، فَهُوَ خَالِقُ هَذَيْنِ الْجِنْسَيْنِ، وَالْخَالِقُ لَا يَكُونُ أَبًا كَمَا عَلِمْتَ. فَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ إِبْطَالُ

{ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } kavli, zahiri itibariyle azamet ve kudret sıfatlarıyla niteleme olan { بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } cümlesine matuftur. Yüce Allah'ın gökleri ve yeri yoktan var edici olduğunu haber verdikten sonra, O'nun her şeyin yani mevcut olan her şeyin yaratıcısı olduğunu bildirmiştir. Bu ifade göklerin ve yerin zatlarını kapsadığı gibi içindekileri de kapsar. Melekler göklerin kapsadığı varlıklardandır, cinler de onlara göre yerin kapsadığı varlıklardandır; dolayısıyla O, bu iki cinsin de yaratıcısıdır. Yaratıcı olan ise bildiğin üzere baba olamaz. Şu halde bu cümlede...

وَالْولد أَيْضًا، وَهَذَا إِبْطَالٌ ثَالِثٌ بِطَرِيقِ الْكُلِّيَّةِ بَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ إِبْطَالًا جُزْئِيًّا، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَوْجُودَاتِ كُلَّهَا مُتَسَاوِيَةٌ فِي وَصْفِ الْمَخْلُوقِيَّةِ، وَلَوْ كَانَ لَهُ أَوْلَادٌ لَكَانُوا غَيْرَ مَخْلُوقِينَ.

...çocuk [iddiasının] da iptali vardır; bu da cüz'î bir iptalden sonra küllî bir yöntemle yapılan üçüncü bir iptaldir. Anlam şudur: Bütün mevcutlar yaratılmışlık (mahlûkiyet) vasfında eşittir; şayet O'nun çocukları olsaydı, onlar yaratılmamış olurlardı.

وَجُمْلَةُ: وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِإِتْمَامِ تَعْلِيمِ الْمُخَاطَبِينَ بَعْضَ صِفَاتِ الْكَمَالِ الثَّابِتَةِ لِلَّهِ تَعَالَى، فَهِيَ جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ بِاعْتِبَارِ مَا فِيهَا مِنَ التَّوْصِيفِ لَا بِاعْتِبَارِ الرَّدِّ. وَلِكَوْنِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ عَدَلَ فِيهَا عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ: بِكُلِّ شَيْءٍ دُونَ أَنْ يَقُولَ «بِهِ» لِأَنَّ التَّذْيِيلَاتِ يُقْصَدُ فِيهَا أَنْ تَكُونَ مُسْتَقِلَّةَ الدَّلَالَةِ بِنَفْسِهَا لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْأَمْثَالَ فِي كَوْنِهَا كَلَامًا جَامِعًا لمعان كَثِيرَة.

{ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } cümlesi, muhataplara Allah Teâlâ'ya ait kemal sıfatlarından bazılarını öğretmeyi tamamlamak üzere bir tezyildir (tamamlayıcı cümledir). Dolayısıyla bu, reddiye yönüyle değil, niteleme içermesi yönüyle { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } cümlesine matuf bir cümledir. Bu son cümlenin tezyil mesabesinde olması hasebiyle, burada "ona" (بِهِ) denilmeyip { بِكُلِّ شَيْءٍ } denilerek zamir yerine açık isim kullanılmıştır; zira tezyillerde tek başına bağımsız bir delalete sahip olması hedeflenir, çünkü onlar birçok manayı toplayan bir söz olmaları yönüyle atasözlerine benzerler.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٢]

[En'âm Suresi (6), Ayet 102]

ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢)

{ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka ilah yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir.” (102)

وُقُوعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ بَعْدَ إِجْرَاءِ الصِّفَاتِ وَالْأَخْبَارِ الْمُتَقَدِّمَةِ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ حَقِيقٌ بِالْأَخْبَارِ وَالْأَوْصَافِ الَّتِي تَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

İşaret isminin daha önce geçen sıfatlar ve haberlerin ardından getirilmesi; işaret edilen zâtın, işaret isminden sonra gelecek haberlere ve vasıflara layık olduğunu bildirmek içindir; nitekim bundan önce geçen...

[الْأَنْعَام: ٩٥] قَبْلَ هَذَا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] .

[En'âm 95]'teki { ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “İşte Allah budur, nasıl da döndürülüyorsunuz!” buyruğunda ve Bakara Suresi'ndeki { أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Bakara 5] ayetinde [geçmişti].

وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصِّفَاتِ الْمُضَمَّنَةِ بِالْأَخْبَارِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَلِذَلِكَ اسْتُغْنِيَ عَنِ اتِّبَاعِ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِبَيَانٍ أَوْ بَدَلٍ، وَالْمَعْنَى: ذَلِكُمُ الْمُبْدِعُ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْخَالِقُ

İşaret edilen zât, önceki haberlerde zikredilen sıfatlarla nitelenen zâttır; bu sebeple işaret isminin peşinden bir beyan veya bedel getirilmesine ihtiyaç duyulmamıştır. Anlam şudur: Gökleri ve yeri yoktan var eden, her şeyi yaratan...

كُلَّ شَيْءٍ وَالْعَلِيمُ بِكُلِّ شَيْءٍ هُوَ الله، أهوَ الَّذِي تَعْلَمُونَهُ. وَقَوْلُهُ: رَبُّكُمْ صِفَةٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ. وَجُمْلَةُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ حَالٌ مِنْ رَبُّكُمْ أَوْ صِفَةٌ. وَقَوْلُهُ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ صِفَةٌ لِ رَبُّكُمْ أَوْ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ، وَإِنَّمَا لَمْ نَجْعَلْهُ خَبَرًا لِأَنَّ الْإِخْبَارَ قَدْ تَقَدَّمَ بِنَظَائِرِهِ فِي قَوْلِهِ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ.

...ve her şeyi hakkıyla bilen işte Allah'tır; yani sizin bildiğiniz o zâttır. { رَبُّكُمْ } kavli, lafza-i celâlin sıfatıdır. { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi { رَبُّكُمْ } kelimesinden hâl veya sıfattır. { خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } kavli ise { رَبُّكُمْ } kelimesinin veya lafza-i celâlin sıfatıdır; bunu haber yapmayışımızın sebebi, benzerleriyle haber verme işinin { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } kavlinde daha önce geçmiş olmasıdır.

وَجُمْلَةُ: فَاعْبُدُوهُ مُفَرَّعَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَقَدْ جَعَلَ الْأَمْرَ بِعِبَادَتِهِ مُفَرَّعًا عَلَى وَصْفِهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ لِأَنَّ الرُّبُوبِيَّةَ مُقْتَضِيَةٌ اسْتِحْقَاقَ الْعِبَادَةِ، وَالِانْفِرَادُ بِالرُّبُوبِيَّةِ يَقْتَضِي تَخْصِيصَهُ بِالْعِبَادَةِ، وَقَدْ فُهِمَ هَذَا التَّخْصِيصُ مِنَ التَّفْرِيعِ.

{ فَاعْبُدُوهُ } cümlesi, { رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } kavline tefri' edilmiştir (onun bir sonucu olarak getirilmiştir). O'na ibadet etme emri, Rab oluşu ve birliği vasfına tefri' kılınmıştır; çünkü Rablik, ibadete layık olmayı gerektirir; Rablikte tek olmak ise ibadetin sadece O'na tahsis edilmesini gerektirir. Bu tahsis de bu tefri'den anlaşılmaktadır.

وَوَجْهُ أَمْرِهِمْ بِعِبَادَتِهِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا مُعْرِضِينَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِحَيْثُ لَا يَتَوَجَّهُونَ بِأَعْمَالِ الْبِرِّ فِي اعْتِقَادِهِمْ إِلَّا إِلَى الْأَصْنَامِ فَهُمْ يَزُورُونَهَا وَيُقَرِّبُونَ إِلَيْهَا الْقَرَابِينَ وَيَنْذِرُونَ لَهَا النُّذُورَ وَيَسْتَعِينُونَ بِهَا وَيَسْتَنْجِدُونَ بِنُصْرَتِهَا، وَمَا كَانُوا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ، عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ خَلَطُوهُ بِالتَّقَرُّبِ إِلَى الْأَصْنَامِ إِذْ جَعَلُوا فَوْقَ الْكَعْبَةِ (هُبَلَ) ، وَجَعَلُوا فَوْقَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ (إِسَافًا وَنَائِلَةَ) . وَكَانَ كَثِيرٌ مِنْهُم يهلّ (لمناة) فِي مُنْتَهَى الْحَجِّ، فَكَانُوا مُعْرِضِينَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلِذَلِكَ أُمِرُوا بِهَا صَرِيحًا، وَأُمِرُوا بِالِاقْتِصَارِ عَلَيْهَا بِطَرِيقِ الْإِيمَاءِ بِالتَّفْرِيعِ.

Onlara O'na ibadet etmelerinin emredilmesinin sebebi şudur: Müşrikler, Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirmiş durumdaydılar; öyle ki inançlarına göre iyilik amelleriyle sadece putlara yönelirler, onları ziyaret eder, onlara kurbanlar sunar, adaklar adar, onlardan yardım diler ve onların desteğine sığınırlardı. Allah'ı ise ancak hac mevsiminde anarlardı; üstelik Kâbe'nin üzerine Hübel'i, Safâ ve Merve'nin üzerine ise İsâf ve Nâile'yi koyarak bunu da putlara yaklaşma ile karıştırmışlardı. Onların birçoğu haccın sonunda Menât için telbiye getirirdi. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirmişlerdi; bu sebeple kendilerine açıkça ibadet emredilmiş ve tefri' yoluyla ima edilerek ibadeti yalnızca O'na has kılmaları emrolunmuştur.

وَجُمْلَةُ: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى الصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَتَكُونُ جُمْلَةُ فَاعْبُدُوهُ مُعْتَرِضَةً، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ فَاعْبُدُوهُ بِنَاءً عَلَى جَوَازِ عَطْفِ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ وَالْعَكْسِ (وَهُوَ الْحَقُّ) ، عَلَى وَجْهِ تَكْمِيلِ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِعِبَادَتِهِ دُونَ غَيْرِهِ، بِأَنَّهُ مُتَكَفِّلٌ بِالْأَشْيَاءِ كُلِّهَا مِنَ الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَالْإِنْعَامِ وَكُلُّ مَا يَطْلُبُ الْمَرْءُ حِفْظَهُ لَهُ، فَالْوَجْهُ عِبَادَتُهُ وَلَا وَجْهَ لِعِبَادَةِ غَيْرِهِ، فَإِنَّ اسْمَ الْوَكِيلِ جَامِعٌ لِمَعْنَى الْحِفْظِ وَالرِّقَابَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فِي سُورَةِ آل عمرَان [١٧٣] .

{ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } cümlesinin, önceki sıfatlara matuf olması caizdir; bu takdirde { فَاعْبُدُوهُ } cümlesi mu'tariza (ara cümle) olur. Ayrıca haberin inşâya, inşânın da habere atfedilmesinin caiz olduğu esasına dayanarak (ki doğru olan da budur), başkasına değil yalnızca O'na ibadet edilmesi emrinin gerekçesini tamamlamak üzere { فَاعْبُدُوهُ } cümlesine matuf olması da caizdir; zira yaratma, rızıklandırma, nimet verme ve insanın kendisi için korunmasını istediği her şey konusunda bütün varlıkları üstlenen O'dur. Şu halde O'na ibadet etmek gerekir ve başkasına ibadet etmenin hiçbir dayanağı yoktur. Nitekim vekil ismi, koruma ve gözetim manasını kendinde toplar; tıpkı Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Dediler ki: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!'” [Âl-i İmrân 173] ayetinde geçtiği gibi.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٣]

[En'âm Suresi (6), Ayet 103]

لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)

{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, latiftir, her şeyden haberdardır.” (103)

جُمْلَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ لِإِفَادَةِ عَظَمَتِهِ تَعَالَى وَسَعَةِ عِلْمِهِ، فَلِعَظَمَتِهِ جَلَّ عَنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ شَيْءٌ مِنْ أَبْصَارِ الْمَخْلُوقِينَ، وَذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِانْتِفَاءِ الْإِلَهِيَّةِ عَنِ الْأَصْنَامِ

[Bu,] Yüce Allah'ın azametini ve ilminin kuşatıcılığını bildirmek üzere ibtidâî bir cümledir. Zira O azametinden ötürü, yaratılmışların gözlerinden herhangi birinin kendisini kuşatmasından yücedir. Bu da putlardan ilahlığın nefyedildiğine dair bir tarizdir (üstü kapalı bir eleştiridir);

الَّتِي هِيَ أَجْسَامٌ مَحْدُودَةٌ مَحْصُورَةٌ مُتَحَيِّزَةٌ، فَكَوْنُهَا مُدْرَكَةً بِالْأَبْصَارِ مِنْ سِمَاتِ الْمُحْدَثَاتِ لَا يَلِيقُ بِالْإِلَهِيَّةِ وَلَوْ كَانَتْ آلِهَةً لَكَانَتْ مُحْتَجِبَةً عَنِ الْأَبْصَارِ، وَكَذَلِكَ الْكَوَاكِبُ الَّتِي عَبَدَهَا بَعْضُ الْعَرَبِ، وَأَمَّا الْجِنُّ

zira putlar sınırlı, kuşatılmış ve yer kaplayan cisimlerdir. Dolayısıyla onların gözlerle idrak edilmesi, sonradan yaratılmışların (hadis varlıkların) özelliklerindendir ve ilahlığa yakışmaz; şayet ilah olsalardı gözlerden gizlenmiş olurlardı. Bazı Arapların taptığı yıldızlar da böyledir. Cinlere ve...

وَالْمَلَائِكَةُ وَقَدْ عَبَدُوهُمَا فَإِنَّهُمَا وَإِنْ كَانَا غَيْرَ مُدْرَكَيْنِ بِالْأَبْصَارِ فِي الْمُتَعَارَفِ لِكُلِّ النَّاسِ وَلَا فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ إِلَّا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْجِنَّ تَبْدُو لَهُمْ تَارَّاتٍ فِي الْفَيَافِي وَغَيْرِهَا. قَالَ شَمِرُ بْنُ الْحَارِثِ الضَّبِّيُّ:

...meleklere gelince -ki onlara da tapmışlardı-, bunlar her ne kadar bütün insanlar nezdinde bilinen ölçüde ve her vakitte gözlerle idrak edilemeseler de, müşrikler cinlerin kendilerine ıssız çöllerde ve başka yerlerde zaman zaman göründüğünü iddia ediyorlardı. Şemir b. Hâris ed-Dabbî şöyle demiştir:

أَتَوْا نَارِي فَقُلْتُ مَنُونَ أَنْتُمْ ... فَقَالُوا الْجِنُّ قُلْتُ عِمُوا ظَلَامَا

Ateşime geldiler, "Siz kimsiniz?" dedim / "Cinleriz" dediler, ben de "Geceniz aydın olsun" dedim.

وَيَتَوَهَّمُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَظْهَرُونَ لِبَعْضِ النَّاسِ، يَتَلَقَّوْنَ ذَلِكَ عَنِ الْيَهُودِ.

Onlar bu bilgiyi Yahudilerden alarak, meleklerin de bazı insanlara göründüğünü vehmediyorlardı.

وَالْإِدْرَاكُ حَقِيقَتُهُ الْوُصُولُ إِلَى الْمَطْلُوبِ. وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى شُعُورِ الْحَاسَّةِ بِالْمَحْسُوسِ أَوِ الْعَقْلِ بِالْمَعْقُولِ يُقَالُ: أَدْرَكَ بَصَرِي وَأَدْرَكَ عَقْلِي تَشْبِيهًا لِآلَةِ الْعِلْمِ بِشَخْصٍ أَوْ فَرَسٍ وَصَلَ إِلَى مَطْلُوبِهِ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، وَيُقَالُ: أَدْرَكَ فُلَانٌ بِبَصَرِهِ وَأَدْرَكَ بِعَقْلِهِ، وَلَا يُقَالُ: أَدْرَكَ فُلَانٌ بِدُونِ تَقْيِيدٍ، وَاصْطَلَحَ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَالْحُكَمَاءِ عَلَى تَسْمِيَةِ الشُّعُورِ الْعَقْلِيِّ إِدْرَاكًا، وَجَعَلُوا الْإِدْرَاكَ جِنْسًا فِي تَعْرِيفِ التَّصَوُّرِ وَالتَّصْدِيقِ، وَوَصَفُوا صَاحِبَ الْفَهْمِ الْمُسْتَقِيمِ بِالدَّرَّاكَةِ.

İdrak (إِدْرَاك) kelimesinin hakiki anlamı, aranan/istenen şeye ulaşmaktır. Duyu organının duyulur olanı veya aklın akledilir olanı kavraması anlamında mecazen kullanılır; nitekim ilim vasıtasının hedefine ulaşan bir şahsa veya ata benzetilmesiyle -akledilenin duyulur olana benzetilmesi kabilinden- "Gözüm idrak etti" ve "Aklım idrak etti" denilir. "Falanca gözüyle idrak etti" ve "aklıyla idrak etti" denilir fakat kayıtsız olarak sadece "Falanca idrak etti" denilmez. Son dönem mütekellimleri ve felsefecileri aklî şuuru "idrak" olarak adlandırma konusunda ıstılah oluşturmuşlar, idraki tasavvur ve tasdikin tanımında cins kılmışlar ve anlayışı dosdoğru olan kimseyi de "derrâke" (çok iyi kavrayan) olarak nitelemişlerdir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِسْنَادُ الْإِدْرَاكِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ مُشَاكَلَةً لِمَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْإِدْرَاكُ فِيهِ مُسْتَعَارًا لِلتَّصَرُّفِ لِأَنَّ الْإِدْرَاكَ مَعْنَاهُ النَّوَالُ.

Yüce Allah'ın { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ } buyruğuna gelince; idrak fiilinin Allah'ın ismine isnat edilmesi, kendisinden önceki { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } ifadesine müşâkele (lafız uyumu) kabilinden olması caizdir. Buradaki idrak kelimesinin tasarruf anlamında istiare edilmiş olması da caizdir; çünkü idrakin anlamı elde etmek/ulaşmaktır.

وَالْأَبْصَارُ جَمْعُ بَصَرٍ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْقُوَّةِ الَّتِي بِهَا النَّظَرُ الْمُنْتَشِرَةِ فِي إِنْسَانِ الْعَيْنِ الَّذِي فِي وَسَطِ الْحَدَقَةِ وَبِهِ إِدْرَاكُ الْمُبْصَرَاتِ. وَالْمَعْنَى: لَا تُحِيطُ بِهِ أَبْصَارُ الْمُبْصِرِينَ لِأَنَ الْمُدْرِكَ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الْمُبْصِرُ لَا الْجَارِحَةُ، وَإِنَّمَا الْجَارِحَةُ وَسِيلَةٌ لِلْإِدْرَاكِ لِأَنَّهَا تُوَصِّلُ الصُّورَةَ إِلَى الْحِسِّ الْمُشْتَرَكِ فِي الدِّمَاغِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا بَيَانُ مُخَالَفَةِ خُصُوصِيَّةِ الْإِلَهِ الْحَقِّ عَنْ خُصُوصِيَّاتِ آلِهَتِهِمْ فِي هَذَا الْعَالِمِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُرَى وَأَصْنَامُهُمْ تُرَى، وَتِلْكَ الْخُصُوصِيَّةُ مُنَاسِبَةٌ

Ebsâr (أَبْصَار) kelimesi, basar (بَصَر) kelimesinin çoğuludur; o da gözbebeğinin ortasında bulunan göz bebeğinde yayılmış olan ve kendisiyle görülen şeylerin idrak edildiği görme kuvvetinin adıdır. Anlam şudur: Görenlerin gözleri O'nu kuşatamaz; çünkü gerçekte idrak eden organ değil, gören kimsedir. Organ ise yalnızca idrak için bir vasıtadır; zira görüntüyü beyindeki ortak duyuya (hiss-i müşterek) iletir. Bundan maksat, hak ilahın özelliğinin bu alemdeki onların ilahlarının özelliklerinden farklı olduğunu beyan etmektir; zira Allah görülmez, putları ise görülür. Bu özellik ise...

لِعَظَمَتِهِ تَعَالَى، فَإِنَّ عَدَمَ إِحَاطَةِ الْأَبْصَارِ بِالشَّيْءِ يَكُونُ مِنْ عَظَمَتِهِ فَلَا تُطِيقُهُ الْأَبْصَارُ، فَعُمُومُ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ أَنْ يُدْرِكَهُ شَيْءٌ مِنْ أَبْصَارِ الْمُبْصِرِينَ فِي الدُّنْيَا كَمَا هُوَ السِّيَاقُ.

...Yüce Allah'ın azametine uygundur; zira gözlerin bir şeyi kuşatamaması onun büyüklüğünden ileri gelir ve gözler buna güç yetiremez. Dolayısıyla nefy (olumsuzluk) bağlamında nekirenin umum ifade etmesi, bağlamın gerektirdiği üzere dünyada görenlerin gözlerinden hiçbirinin O'nu idrak edemeyeceğini gösterir.

وَلَا دَلَالَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ يَرَى فِي الْآخِرَةِ، كَمَا تَمَسَّكَ بِهِ نُفَاةُ الرُّؤْيَةِ، وَهُمُ الْمُعْتَزِلَةُ لِأَنَّ لِلْأُمُورِ الْآخِرَةِ أَحْوَالًا لَا تَجْرِي عَلَى مُتَعَارِفِنَا، وَأَحْرَى أَنْ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى جَوَازِ رُؤْيَتِهِ تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ. وَمَنْ حَاوَلَ ذَلِكَ فَقَدْ تَكَلَّفَ مَا لَا يَتِمُّ كَمَا صَنَعَ الْفَخْرُ فِي «تَفْسِيرِهِ» .

Bu ayette, rüyeti (Allah'ın görülmesini) inkar eden Mutezile'nin tutunduğu gibi, ahirette Allah'ın görülmesinin imkansız olduğuna dair bir delalet yoktur; zira ahiretin halleri bizim alışılagelmiş durumlarımıza göre cereyan etmez. Aynı şekilde bu ayette Allah Teâlâ'nın ahirette görülmesinin caiz olduğuna dair de bir delalet bulunmamaktadır. Buna çalışan kimse, Fahreddin er-Râzî'nin tefsirinde yaptığı gibi, neticesiz bir tekellüfe girmiş (kendini zorlamış) olur.

وَالْخِلَافُ فِي رُؤْيَةِ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ شَائِعٌ بَيْنَ طَوَائِفِ الْمُتَكَلِّمِينَ فَأَثْبَتَهُ جُمْهُورُ أَهْلِ السُّنَّةِ لِكَثْرَةِ ظَوَاهِرِ الْأَدِلَّةِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهَا رُؤْيَةٌ تَخَالُفِ الرُّؤْيَةِ الْمُتَعَارَفَةِ. وَعَنْ مَالِكٍ- ﵀ «لَوْ لَمْ يَرَ الْمُؤْمِنُونَ رَبَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَمْ يُعَيَّرِ الْكُفَّارُ بِالْحِجَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المطففين: ١٥] . وَعَنْهُ أَيْضًا «لَمْ يُرَ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُ بَاقٍ وَلَا يُرَى الْبَاقِي بِالْفَانِي، فَإِذَا كَانَ فِي الْآخِرَةِ وَرُزِقُوا أَبْصَارًا بَاقِيَةً رَأَوُا الْبَاقِيَ بِالْبَاقِي» . وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ أَحَالُوا رُؤْيَةَ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ لِاسْتِلْزَامِهَا الِانْحِيَازَ فِي الْجِهَةِ. وَقَدِ اتَّفَقْنَا جَمِيعًا عَلَى التَّنْزِيهِ عَنِ الْمُقَابَلَةِ وَالْجِهَةِ، كَمَا اتَّفَقْنَا عَلَى جَوَازِ الِانْكِشَافِ الْعِلْمِيِّ التَّامِّ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي الْآخِرَةِ لِحَقِيقَةِ الْحَقِّ تَعَالَى، وَعَلَى امْتِنَاعِ ارْتِسَامِ صُورَةِ الْمَرْئِيِّ فِي الْعَيْنِ أَوِ اتِّصَالِ الشُّعَاعِ الْخَارِجِ مِنَ الْعَيْنِ بِالْمَرْئِيِّ تَعَالَى لِأَنَّ أَحْوَالَ الْأَبْصَارِ فِي الْآخِرَةِ غَيْرُ الْأَحْوَالِ الْمُتَعَارَفَةِ فِي الدُّنْيَا. وَقَدْ تَكَلَّمَ أَصْحَابُنَا بِأَدِلَّةِ الْجَوَازِ وَبِأَدِلَّةِ الْوُقُوعِ، وَهَذَا مِمَّا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ مُجْمَلًا عَلَى التَّحْقِيقِ. وَأَدِلَّةُ الْمُعْتَزِلَةِ وَأَجْوِبَتُنَا عَلَيْهَا مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْكَلَامِ وَلَيْسَتْ مِنْ غَرَضِ التَّفْسِيرِ وَمَرْجِعُهَا جَمِيعًا إِلَى إِعْمَالِ الظَّاهِرِ أَوْ تَأْوِيلِهِ.

Ahirette Allah'ın görülmesi (rüyetullah) konusundaki ihtilaf kelam fırkaları arasında yaygındır. Ehl-i Sünnet cumhuru, Kitap ve Sünnet'teki delillerin zahirlerinin çokluğu sebebiyle bunu ispat etmiş, bununla birlikte bu görmenin bilinen görmeden farklı bir görme olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Mâlik'ten -rahimehullâh- şöyle rivayet edilmiştir: «Şayet müminler kıyamet günü Rablerini görmeyecek olsalardı, Yüce Allah'ın { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” [Mutaffifîn 15] buyruğunda kâfirler perdelenmekle kınanmazlardı.» Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: «Allah dünyada görülmemiştir; çünkü O bâkîdir, bâkî olan ise fâni olanla görülmez. Ahirette olup da kendilerine bâkî gözler bahşedildiğinde, bâkî olanı bâkî olanla göreceklerdir.» Mutezile'ye gelince; onlar bir yönde bulunmayı gerektireceği gerekçesiyle ahirette Allah'ın görülmesini imkânsız görmüşlerdir. Biz hepimiz [Allah'ın] karşı karşıya gelmekten ve mekândan/yönden münezzeh olduğu hususunda ittifak ettiğimiz gibi, ahirette müminler için Hak Teâlâ'nın hakikatinin tam bir ilmî inkişafla açığa çıkmasının caiz olduğu, görülenin suretinin göze yansıması veya gözden çıkan ışının görülen zâta temas etmesinin ise imkânsız olduğu konusunda da ittifak etmişizdir; zira ahiretteki gözlerin durumları dünyada bilinen durumlardan farklıdır. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) caiz oluş delillerini ve vuku bulma delillerini zikretmişlerdir; bu da tahkik üzere icmâlî olarak iman edilmesi gereken hususlardandır. Mutezile'nin delilleri ve onlara verdiğimiz cevaplar kelam kitaplarında zikredilmiştir, tefsirin maksatlarından değildir ve bunların hepsi lafzın zahirini işletmeye veya onu tevil etmeye dayanır.

ثُمَّ اخْتَلَفَ أَئِمَّتُنَا هَلْ حَصَلَتْ رُؤْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى للنّبيء ﷺ فَنَفِي ذَلِكَ جَمْعٌ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمْ عَائِشَةُ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ-

Sonra imamlarımız, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'yı görüp görmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İçlerinde Âişe, İbn Mes'ûd ve Ebû Hüreyre'nin de bulunduğu bir grup sahabi bunu nefyetmiş...

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ- وَتَمَسَّكُوا بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَائِشَةَ. وَأَثْبَتَهَا الْجُمْهُورُ، وَنُقِلَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ- ﵄، وَعَلَيْهِ يَكُونُ الْعُمُومُ مَخْصُوصًا. وَقَدْ تَعَرَّضُ لَهَا عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» . وَقَدْ سُئِلَ عَنْهَا رَسُول الله ﷺ فَأَجَابَ بِجَوَابٍ اخْتَلَفَ الرُّوَاةُ فِي لَفْظِهِ، فَحَجَبَ اللَّهُ بِذَلِكَ الِاخْتِلَافِ حَقِيقَةَ الْأَمْرِ إِتْمَامًا لِمُرَادِهِ وَلُطْفًا بِعِبَادِهِ.

-radıyallâhu anhüm- ve Buhârî'nin İkrime yoluyla Âişe'den rivayet ettiği hadiste geçtiği gibi bu ayetin umumuna tutunmuşlardır. Âlimlerin cumhuru ise bunu ispat etmiş olup bu görüş Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs'tan -radıyallâhu anhümâ- nakledilmiştir; buna göre ayetteki umum tahsis edilmiş olur. Kâdî İyâz da eş-Şifâ adlı eserinde buna değinmiştir. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bu durum sorulmuş, o da ravilerin lafzında ihtilaf ettiği bir cevap vermiştir; böylece Allah muradını tamamlamak ve kullarına bir lütuf olmak üzere bu ihtilafla meselenin hakikatini perdelemiştir.

وَقَوْلُهُ: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ فَإِسْنَادُ الْإِدْرَاكِ إِلَى ضَمِيرِ اسْمِهِ تَعَالَى إِمَّا لِأَنَّ فِعْلَ يُدْرِكُ اسْتُعِيرَ لِمَعْنَى يَنَالُ، أَيْ لَا تَخْرُجُ عَنْ تَصَرُّفِهِ كَمَا يُقَالُ: لَحِقَهُ فَأَدْرَكَهُ، فَالْمَعْنَى يَقْدِرُ عَلَى الْإِبْصَارِ، أَيْ عَلَى الْمُبْصِرِينَ، وَإِمَّا لِاسْتِعَارَةِ فِعْلِ يُدْرِكُ لِمَعْنَى يَعْلَمُ لِمُشَاكَلَةِ قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ أَيْ لَا تَعْلَمُهُ الْأَبْصَارُ. وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ الْعِلْمِ بِالْخَفِيَّاتِ لِأَنَّ الْأَبْصَارَ هِيَ الْعَدَسَاتُ الدَّقِيقَةُ الَّتِي هِيَ وَاسِطَةُ إِحْسَاسِ الرُّؤْيَةِ أَوْ هِيَ نَفْسُ الْإِحْسَاسِ وَهُوَ أَخْفَى. وَجَمْعُهُ بِاعْتِبَارِ الْمُدْرِكِينَ.

{ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ } kavli, { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } cümlesine matuftur. İdrakin Allah Teâlâ'nın zamirine isnat edilmesi, ya { يُدْرِكُ } fiilinin "ulaşır/kuşatır" manasına istiare edilmesindendir; yani "Ona yetişti ve onu yakaladı" denildiği gibi, hiçbir şey O'nun tasarrufundan dışarı çıkamaz, dolayısıyla mana "O, gözlere yani görenlere güç yetirir" şeklindedir; ya da { يُدْرِكُ } fiilinin, { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } yani "gözler O'nu bilemez" ifadesine müşâkele yoluyla "bilir" anlamına istiare edilmesindendir. Bu da gizli şeyleri bilmekten kinayedir; çünkü gözler, görme hissinin vasıtası olan o hassas merceklerdir ya da hissin ta kendisidir ki o daha da gizlidir. Çoğul getirilmesi ise idrak edenlerin çokluğu itibariyledir.

وَفِي قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.

{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ } buyruğunda tıbâk sanatı vardır.

وَجُمْلَةُ: وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ فَهِيَ صِفَةٌ

{ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } cümlesi, { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } cümlesine matuftur; dolayısıyla başka bir sıfattır...

أُخْرَى. أَوْ هِيَ تَذْيِيلٌ لِلِاحْتِرَاسِ دَفْعًا لِتَوَهُّمِ أَنَّ مَنْ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ لَا يَعْلَمُ أَحْوَالَ مَنْ لَا يُدْرِكُونَهُ.

...veya gözlerin kendisini idrak edemediği kimsenin, kendisini idrak edemeyenlerin durumlarını bilemeyeceği vehmini defetmek üzere ihtiras kabilinden bir tezyildir.

وَاللَّطِيفُ: وَصْفٌ مُشْتَقٌّ مِنَ اللُّطْفِ أَوْ مِنَ اللَّطَافَةِ. يُقَالُ: لَطَفَ- بِفَتْحِ الطَّاءِ- بِمَعْنَى رَفَقَ، وَأَكْرَمَ، وَاحْتَفَى. وَيَتَعَدَّى بِالْبَاءِ وَبِاللَّامِ بِاعْتِبَارِ مُلَاحَظَةِ مَعْنَى رَفَقَ أَوْ مَعْنَى أَحْسَنَ. وَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ الطُّرْفَةُ وَالتُّحْفَةُ الَّتِي يُكْرَمُ بِهَا الْمَرْءُ لَطَفًا (بِالتَّحْرِيكِ) ، وَجَمْعُهَا أَلْطَافٌ. فَالْوَصْفُ مِنْ هَذَا لَاطِفٌ وَلَطِيفٌ فَيَكُونُ اللَّطِيفُ اسْمَ فَاعِلٍ بِمَعْنَى الْمُبَالَغَةِ يَدُلُّ عَلَى حَذْفِ فِعْلٍ مِنْ فَاعِلِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ يُوسُفَ إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ [يُوسُف:

el-Latîf (اللَّطِيفُ); lutf (لطف) veya letâfet (لطافة) kökünden türemiş bir vasıftır. Tâ harfinin fethasıyla latefe (لَطَفَ); yumuşak davrandı (refaka), ikram etti (ekrame) ve ilgilendi (ihtefâ) manasında kullanılır. Yumuşak davranma veya ihsanda bulunma manası gözetilerek bâ (ب) veya lâm (ل) harf-i cerleriyle müteaddi olur. Bundan dolayı, bir kimseye ikram olarak verilen hediyeye ve armağana letaf (لَطَف - harekeli olarak) denilmiştir; çoğulu da eltâftır (أَلْطَاف). Bu kökten gelen vasıf lâtıf (لَاطِف) ve latîf (لَطِيف) şeklindedir; bu durumda el-Latîf, fâilinden bir fiilin [südûrunu] gösteren mübalağalı ism-i fâil olur. Nitekim Yûsuf'tan nakledilen Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı lütufkârdır” [Yûsuf:

١٠٠] . وَيُقَالُ لَطُفَ- بِضَمِّ الطَّاءِ- أَيْ دَقَّ وَخَفَّ ضِدُّ ثَقُلَ وَكَثُفَ.

100]. Tâ harfinin dammesiyle latufe (لَطُفَ) ise; inceldi (dakka) ve hafifledi (haffe) manasında olup ağırlaştı (sekule) ve yoğunlaştı/kesifleşti (kesufe) kelimelerinin zıddıdır.

وَاللَّطِيفُ: صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ أَوِ اسْمُ فَاعِلٍ. فَإِنِ اعْتُبِرَتْ وَصْفًا جَارِيًا عَلَى لَطُفَ- بِضَمِّ الطَّاءِ- فَهِيَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ تَدُلُّ عَلَى صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ صِفَةُ تَنْزِيهِهِ تَعَالَى عَنْ إِحَاطَةِ الْعُقُولِ بِمَاهِيَّتِهِ أَوْ إِحَاطَةِ الْحَوَاسِّ بِذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ، فَيَكُونُ اخْتِيَارُهَا لِلتَّعْبِيرِ عَنْ هَذَا الْوَصْفِ فِي جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ مُنْتَهَى الصَّرَاحَةِ وَالرَّشَاقَةِ فِي الْكَلِمَةِ لِأَنَّهَا أَقْرَبُ مَادَّةٍ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ تُقَرِّبُ مَعْنَى وَصْفِهِ تَعَالَى بِحَسَبِ مَا وُضِعَتْ لَهُ اللُّغَةُ مِنْ مُتَعَارَفِ النَّاسِ، فَيَقْرُبُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ، وَعَلَيْهِ فَتَكُونُ أَعَمَّ مِنْ مَدْلُولِ جُمْلَةِ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ، فَتَتَنَزَّلُ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا مَنْزِلَةَ التَّذْيِيلِ أَوْ مَنْزِلَةَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْجُزْئِيَّةِ بِالْكُلِّيَّةِ فَيَزِيدُ الْوَصْفُ قَبْلَهُ تَمَكُّنًا. وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى حَمَلَهَا الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِهَذَا الْمَقَامِ وَهُوَ مِنْ مَعَانِي الْكَلِمَةِ الْمَشْهُورَةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَاسْتَحْسَنَهُ الْفَخْرُ وَجَوَّزَهُ الرَّاغِبُ وَالْبَيْضَاوِيُّ، وَهُوَ الَّذِي يَنْبَغِي التَّفْسِيرُ بِهِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ اقْتَرَنَ فِيهِ وَصْفُ اللَّطِيفِ بِوَصْفِ الْخَبِيرِ كَالَّذِي هُنَا وَالَّذِي فِي سُورَةِ الْمُلْكِ.

el-Latîf; sıfat-ı müşebbehe veya ism-i fâildir. Şayet tâ harfinin dammesiyle latufe (لَطُفَ) fiiline dayanan bir vasıf kabul edilirse, Allah Teâlâ'nın zâtî sıfatlarından birine delalet eden bir sıfat-ı müşebbehe olur. Bu da Yüce Allah'ın, akılların O'nun mâhiyetini ihata etmesinden yahut duyuların O'nun zâtını ve sıfatlarını kuşatmasından tenzih edilmesi sıfatıdır. Dolayısıyla bu vasfı Allah Teâlâ hakkında ifade etmek için bu kelimenin seçilmesi, kelimedeki sarihliğin ve inceliğin zirvesidir. Zira insanların örfünde dilin vaz edildiği manalar itibarıyla bu kelime, Arap dilinde Yüce Allah'ın bu vasfının anlamını [zihinlere] en çok yaklaştıran köktür; bu yönüyle müteşâbih olmaya yaklaşır. Buna göre bu lafız, { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” cümlesinin medlulünden daha genel olur ve kendisinden önceki cümleye nispetle tezyil veya küllî olanla cüz'î olana istidlâl makamında yer alır; böylece kendisinden önceki vasfın pekişmesini sağlar. Zemahşerî el-Keşşâf'ta kelimeyi bu manaya hamletmiştir; zira bu makama en uygun olan ve kelimenin Arap kelamındaki meşhur manalarından biri budur. Fahreddin er-Râzî bunu güzel bulmuş, Râgıb ve Beyzâvî de caiz görmüştür. Buradaki ve Mülk Suresi'ndeki gibi Latîf vasfının Habîr vasfıyla birlikte zikredildiği her yerde yapılması gereken tefsir de budur.

وَإِنِ اعْتُبِرَ اللَّطِيفُ اسْمَ فَاعِلٍ مِنْ لَطَفَ- بِفَتْحِ الطَّاءِ- فَهُوَ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ يَدُلُّ عَلَى وَصْفِهِ تَعَالَى بِالرِّفْقِ وَالْإِحْسَانِ إِلَى مَخْلُوقَاتِهِ وَإِتْقَانِ صُنْعِهِ فِي ذَلِكَ وَكَثْرَةِ فِعْلِهِ ذَلِكَ، فَيَدُلُّ عَلَى صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ. وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى حَمَلَهُ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُبَيِّنِينَ لِمَعْنَى اسْمِهِ اللَّطِيفِ فِي عِدَادِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى. وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُنَاسِبُ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ جَاءَ فِيهِ وَصْفُهُ تَعَالَى بِهِ مُفْرَدًا مُعَدًّى بِاللَّامِ أَوْ بِالْبَاءِ نَحْوِ إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ [يُوسُف:

Şayet el-Latîf, tâ harfinin fethasıyla latefe (لَطَفَ) fiilinden bir ism-i fâil kabul edilirse, mübalağa kalıplarından biri olur ve Yüce Allah'ın yaratıklarına lütufkâr ve ihsan sahibi olması, bunu yaratışındaki sağlamlık ve bu fiili çokça yapması vasfına delalet eder; böylece fiilî sıfatlardan bir sıfata delalet etmiş olur. Esmâ-i Hüsnâ arasında geçen Latîf isminin manasını açıklayan diğer müfessirler ve âlimler de kelimeyi bu manaya hamletmişlerdir. Bu mana, Yüce Allah'ın bu vasfının tekil olarak lâm veya bâ harf-i cerleriyle müteaddi kılındığı her makama uygundur; nitekim { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı lütufkârdır” [Yûsuf:

١٠٠] ، وَقَوْلِهِ: اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ [الشورى: ١٩] . وَبِهِ فَسَّرَ الزَّمَخْشَرِيُّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ فَلِلَّهِ دَرُّهُ، فَإِذَا حُمِلَ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ هُنَا كَانَ وَصْفًا مُسْتَقِلًّا عَمَّا قَبْلَهُ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ اسْتِحْقَاقِهِ تَعَالَى لِلْإِفْرَادِ بِالْعِبَادَةِ دُونَ غَيْرِهِ.

100] ve { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ } “Allah, kullarına lütufkârdır” [Şûrâ: 19] buyruklarında olduğu gibi. Zemahşerî de Yüce Allah'ın { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ } “Allah, kullarına lütufkârdır” kavlini bu şekilde tefsir etmiştir; ne de güzel yapmıştır! Şayet burada kelime bu manaya hamledilirse, Yüce Allah'ın başkası değil sadece kendisinin ibadete lâyık olduğunu daha da pekiştirmek için kendisinden önceki ifadeden bağımsız müstakil bir vasıf olur.

وَ «خَبِيرٌ» صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنْ خَبُرَ- بِضَمِّ الْبَاءِ- فِي الْمَاضِي، خُبْرًا- بِضَمِّ الْخَاءِ وَسُكُونِ الْبَاءِ- بِمَعْنَى عَلِمَ وَعَرَفَ، فَالْخَبِيرُ الْمَوْصُوفُ بِالْعِلْمِ بِالْأُمُورِ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ يُخْبِرَ عَنْهَا عِلْمًا مُوَافِقًا لِلْوَاقِعِ.

Habîr (خَبِيرٌ); mâzide bâ harfinin dammesiyle habura (خَبُرَ), masdarı hâ harfinin dammesi ve bâ harfinin sükûnuyla hubr (خُبْرًا) fiilinden türemiş bir sıfat-ı müşebbehe olup bildi ve tanıdı manasındadır. Dolayısıyla el-Habîr; haber verilmeye konu olan şeyleri gerçeğe tam uygun bir şekilde bilmekle vasıflanan zâttır.

وَوُقُوعُ الْخَبِيرِ بَعْدَ اللَّطِيفِ عَلَى الْمَحْمَلِ الْأَوَّلِ وُقُوعُ صِفَةٍ أُخْرَى هِيَ أَعَمُّ مِنْ مَضْمُونِ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ، فَيَكْمُلُ التَّذْيِيلُ بِذَلِكَ وَيَكُونُ التَّذْيِيلُ مُشْتَمِلًا عَلَى مُحَسِّنِ النَّشْرِ بَعْدَ اللَّفِّ وَعَلَى الْمَحْمَلِ الثَّانِي مَوْقِعُهُ مَوْقِعُ الِاحْتِرَاسِ لِمَعْنَى اللَّطِيفِ، أَيْ هُوَ الرَّفِيقُ الْمُحْسِنُ الْخَبِيرُ بِمَوَاقِعِ الرِّفْقِ وَالْإِحْسَان وبمستحقّيه.

Habîr lafzının Latîf'ten sonra gelmesi, birinci ihtimale göre { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” ifadesinin mazmunundan daha genel olan başka bir sıfatın gelmesidir; böylece tezyil tamamlanır ve bu tezyil leff ü neşr sanatını ihtiva etmiş olur. İkinci ihtimale göre ise Latîf manasını ihtiras (tamamlama/sınırlama) makamında yer alır; yani O, lütuf ve ihsan sahibi olup lütuf ve ihsanın nerelere yapılacağını ve bunu kimlerin hak ettiğini hakkıyla bilendir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٤]

[En'âm Suresi (6): Ayet 104]

قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)

{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünüzü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim hakkı görürse kendi lehinedir; kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” (104)

هَذَا انْتِقَالٌ مِنْ مُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ، وَإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى - إِلَى قَوْلِهِ- وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [الْأَنْعَام: ٩٥- ١٠٣] . فَاسْتُؤْنِفَ الْكَلَامُ بِتَوْجِيهِ خِطَابٍ لِلنَّبِيءِ- ﵊ مَقُولٍ لِفِعْلِ أَمْرٍ بِالْقَوْلِ فِي أَوَّلِ الْجُمْلَةِ، حُذِفَ عَلَى الشَّائِعِ مِنْ حَذْفِ الْقَوْلِ لِلْقَرِينَةِ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ [الْأَنْعَام:

Bu, { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } kavlinden başlayıp { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } [En'âm: 95-103] kavline kadar süren müşriklerle tartışma ve rubûbiyette Allah'ın birliğini ispat etme konusundan bir geçiştir. Söz, { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } [En'âm:

١٠٤] . وَمُنَاسِبَةُ وُقُوعِ هَذَا الِاسْتِئْنَافِ عَقِبَ الْكَلَامِ الْمَسُوقِ إِلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ كَالتَّوْقِيفِ وَالشَّرْحِ وَالْفَذْلَكَةِ لِلْكَلَامِ السَّابِقِ فَيُقَدَّرُ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ.

104] kavlindeki karineden dolayı cümlenin başında yaygın kural gereği hazfedilmiş olan "de ki" emir fiilinin mevkûlü (sözü) olarak Peygamber'e -aleyhisselâm- yöneltilen bir hitapla yeniden başlatılmıştır. Bu istînâfın, Allah Teâlâ tarafından müşriklere yöneltilen kelamın hemen ardından gelmesinin münasebeti; önceki sözün bir açıklaması, şerhi ve hülasası gibi olmasıdır. Buna göre takdir: [De ki ey Muhammed]: Size Rabbinizden basiretler gelmiştir, şeklindedir.

وَبَصَائِرُ جَمْعُ بَصِيرَةٍ، وَالْبَصِيرَةُ: الْعَقْلُ الَّذِي تَظْهَرُ بِهِ الْمَعَانِي وَالْحَقَائِقُ، كَمَا أَنَّ الْبَصَرَ إِدْرَاكُ الْعَيْنِ الَّذِي تَتَجَلَّى بِهِ الْأَجْسَامُ، وَأُطْلِقَتِ الْبَصَائِرُ عَلَى مَا هُوَ سَبَبٌ فِيهَا.

Basâir (بَصَائِرُ), basîret (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur. Basîret; cisimlerin kendisiyle açığa çıktığı gözün idraki olan basar (görme) gibi, manaların ve hakikatlerin kendisiyle belirginleştiği akıldır. Basâir kelimesi, bu basîrete sebep olan delillere de ıtlak edilmiştir.

وَإِسْنَادُ الْمَجِيءِ إِلَى الْبَصَائِرِ اسْتِعَارَةٌ لِلْحُصُولِ فِي عُقُولِهِمْ، شُبِّهَ بِمَجِيءِ شَيْءٍ كَانَ غَائِبًا، تَنْوِيهًا بِشَأْنِ مَا حَصَلَ عِنْدَهُمْ بِأَنَّهُ كَالشَّيْءِ الْغَائِبِ الْمُتَوَقَّعِ مَجِيئُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ [الْإِسْرَاء: ٨١] . وَخُلُوُّ فِعْلِ «جَاءَ» عَنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ مَعَ أَنَّ فَاعِلَهُ جَمْعُ مُؤَنَّثٍ لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمُسْنَدَ إِلَى جَمْعِ تَكْسِيرٍ مُطْلَقًا أَوْ جَمْعِ مُؤَنَّثٍ يَجُوزُ اقْتِرَانُهُ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ وَخُلُوُّهُ عَنْهَا.

Gelişin basiretlere isnat edilmesi, onların akıllarda hâsıl olması için bir istiaredir; gaybda olan ve gelmesi beklenen bir şey gibi olan bu durumun şanını yüceltmek için, gaybda olan bir şeyin gelmesine benzetilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ } “Hak geldi, batıl yok oldu” [İsrâ: 81]. Fâili cem-i müennes olduğu halde câe (جَاءَ) fiilinin müenneslik alametinden hâli olması ise; cem-i teksîre mutlak olarak veya cem-i müennese isnat edilen fiilin hem müenneslik tâ'sı ile birlikte gelebilmesi hem de ondan hâli olabilmesi caiz olduğundandır.