Binûn

6- En'âm Suresi — 24. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ تَتَعَلَّقُ بِ «جَاءَ» أَوْ صِفَةٌ لِ بَصائِرُ، وَقَدْ جُعِلَ خِطَابُ اللَّهِ بِهَا

{ مِنْ } [harf-i cerri], ibtidâiyyedir ve câe (جَاءَ) fiiline müteallıktır yahut { بَصائِرُ } için bir sıfattır. Allah'ın bu basiretlerle hitabı,

بِمَنْزِلَةِ ابْتِدَاءِ السَّيْرِ مِنْ جَانِبِهِ تَعَالَى، وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ، فَالِابْتِدَاءُ مَجَازٌ لُغَوِيٌّ، أَوْ هُوَ مَجَازٌ بِالْحَذْفِ بِتَقْدِيرِ: مِنْ إِرَادَةِ رَبِّكُمْ. وَالْمَقْصُودُ التَّنْوِيهُ بِهَذِهِ التَّعَالِيمِ وَالذِّكْرَيَاتِ الَّتِي بِهَا الْبَصَائِرُ، وَالْحَثُّ عَلَى الْعَمَلِ بِهَا، لِأَنَّهَا مُسْدَاةٌ إِلَيْهِمْ مِمَّنْ لَا يَقَعُ فِي هَدْيِهِ خَلَلٌ وَلَا خَطَأٌ،

O'nun tarafından seyrin başlaması makamında kılınmıştır; O ise mekândan ve zamandan münezzehtir. Dolayısıyla ibtidâ (başlangıç), lügavî bir mecazdır yahut “Rabbinizin iradesinden” takdiriyle hazif yoluyla bir mecazdır. Maksat; kendisiyle basiretlerin hâsıl olduğu bu öğretileri ve hatırlatmaları övüp yüceltmek ve bunlarla amel etmeye teşvik etmektir; zira bunlar, hidayetinde hiçbir eksiklik ve hata bulunmayan Zât tarafından onlara sunulmuştur,

مَعَ مَا فِي ذِكْرِ الرَّبِّ وَإِضَافَتِهِ مِنْ تَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ وَتَقْوِيَةِ دَاعِي الْعَمَلِ بِهَذِهِ الْبَصَائِرِ.

bununla birlikte Rab isminin zikredilmesinde ve [muhataplara] izafe edilmesinde heybet duygusunu geliştirme ve bu basiretlerle amel etme arzusunu güçlendirme manası vardır.

وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ، أَيْ فَلَا عُذْرَ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الضَّلَالِ بَعْدَ هَذِهِ الْبَصَائِرِ، وَلَا فَائِدَةَ لِغَيْرِكُمْ فِيهَا «فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ أَبْصَرَ» ، أَيْ مَنْ عَلِمَ الْحَقَّ فَقَدْ عَلِمَ عِلْمًا يَنْفَعُ نَفْسَهُ، وَمَنْ عَمِيَ أَيْ ضَلَّ عَنِ الْحَقِّ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا وِزْرُهُ عَلَى نَفْسِهِ.

Bundan dolayı onun üzerine şu buyruğunu tefri' etmiştir: { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ } “Artık kim hakkı görürse kendi lehinedir”; yani bu basiretlerden sonra sapıklıkta devam etmeniz konusunda hiçbir mazeretiniz kalmamıştır ve bu basiretlerde başkası için bir fayda yoktur. [Cümlenin takdiri] “Kim görürse kendi nefsi için görmüş olur” şeklindedir; yani kim hakkı bilirse kendi nefsine fayda verecek bir ilim bilmiş olur. Kim de kör olursa yani haktan saparsa vebali kendi nefsine ait olan bir sapıklığa düşmüş olur.

فَاسْتُعِيرَ الْإِبْصَارُ فِي قَوْلِهِ: أَبْصَرَ لِلْعِلْمِ بِالْحَقِّ وَالْعَمَلِ بِهِ لِأَنَّ الْمُهْتَدِيَ بِهَذَا الْهَدْيِ الْوَارِدِ مِنَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي نُوِّرَ لَهُ الطَّرِيقُ بِالْبَدْرِ أَوْ غَيْرِهِ، فَأَبْصَرَهُ وَسَارَ فِيهِ، وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَبْصَرَ تَمْثِيلًا مُوجَزًا ضُمِّنَ فِيهِ تَشْبِيهُ هَيْئَةِ الْمُرْشِدِ إِلَى الْحَقِّ إِذا عمل بهَا أَرْشَدَ بِهِ، بِهَيْئَةِ الْمُبْصِرِ إِذَا انْتَفَعَ بِبَصَرِهِ.

{ أَبْصَرَ } [gördü] kavlindeki görme (ibsâr), hakkı bilmek ve onunla amel etmek manasına istiare edilmiştir. Çünkü Allah'tan gelen bu hidayetle doğru yolu bulan kimse, ay ışığı veya başka bir şeyle yolu aydınlatılan, böylece onu görüp o yolda yürüyen kimse gibidir. Bu mülahazayla { أَبْصَرَ } kelimesinin, hakka rehberlik eden kimsenin onunla amel ettiğinde doğru yolu bulma heyetini, gören kimsenin gözünden istifade etmesi heyetine benzeten veciz bir temsilî istiare olması da caizdir.

وَاسْتُعِيرَ الْعَمَى فِي قَوْلِهِ: عَمِيَ لِلْمُكَابَرَةِ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَى الضَّلَالِ بَعْدَ حُصُولِ مَا شَأْنُهُ أَنْ يُقْلِعَهُ لِأَنَّ الْمُكَابِرَ بَعْدَ ذَلِكَ كَالْأَعْمَى لَا يَنْتَفِعُ بِإِنَارَةِ طَرِيقٍ وَلَا بِهَدْيِ هَادٍ خِرِّيتٍ.

{ عَمِيَ } [kör oldu] kavlindeki körlük (amâ) ise, sapıklığı ortadan kaldıracak deliller hâsıl olduktan sonra inat etmek ve sapıklıkta devam etmek manasına istiare edilmiştir. Çünkü bundan sonra inat eden kimse, ne bir yolun aydınlatılmasından ne de usta bir rehberin yol göstermesinden istifade edemeyen bir kör gibidir.

وَيَجُوزُ اعْتِبَارُ التَّمْثِيلِيَّةِ فِيهِ أَيْضًا كَاعْتِبَارِهَا فِي ضِدِّهِ السَّابِقِ.

Önceki zıddında olduğu gibi bunda da temsilî istiare kabul edilmesi caizdir.

وَاسْتَعْمَلَ اللَّامَ فِي الْأَوَّلِ اسْتِعَارَةً لِلنَّفْعِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الْمِلْكِ وَإِنَّمَا يُمْلَكُ الشَّيْءُ النَّافِعُ الْمُدَّخَرُ لِلنَّوَائِبِ، وَاسْتُعِيرَتْ (عَلَى) فِي الثَّانِي لِلضُّرِّ وَالتَّبِعَةِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الضَّارَّ ثَقِيلٌ عَلَى صَاحِبِهِ يُكَلِّفُهُ تَعَبًا وَهُوَ كَالْحِمْلِ الْمَوْضُوعِ عَلَى ظَهْرِهِ، وَهَذَا مَعْرُوفٌ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ، قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ [فصلت: ٤٦] ، وَقَالَ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها [الْإِسْرَاء: ١٥] ،

Birincisinde lâm harfini mülkiyete delalet etmesi sebebiyle fayda manasına istiare etmiştir; zira ancak faydalı olan ve zor zamanlar için saklanan şey mülk edinilir. İkincisinde ise { عَلَى } harfini zarar ve sorumluluk (vebal) manasına istiare etmiştir; zira zararlı şey sahibine ağırdır, ona meşakkat yükler ve sırtına konulmuş bir yük gibidir. Bu durum beliğ kelamda iyi bilinir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ } “Kim salih amel işlerse kendi lehinedir” [Fussilet: 46] ve { مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “Kim doğru yola gelirse ancak kendisi için doğru yola gelmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” [İsrâ: 15],

وَقَالَ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ سُمِّي الْإِثْمُ وِزْرًا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ [الْأَنْعَام: ٣١] ، وَقَدْ جَاءَ اللَّامُ فِي مَوْضِعِ (عَلَى) فِي بَعْضِ الْآيَاتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاء: ٧] .

ve { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklardır” buyurmuştur. Bundan dolayı günaha vizr (ağır yük) denilmiştir; nitekim daha önce Yüce Allah'ın { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar” [En'âm: 31] kavlinde geçmişti. Bazı ayetlerde ise lâm harfi { عَلَى } harfinin yerinde kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz ve eğer kötülük ederseniz o da kendi aleyhinedir” [İsrâ: 7].

وَفِي الْآيَةِ مُحَسِّنُ جِنَاسِ الِاشْتِقَاقِ بَين «البصائر» و «أبْصر» ، وَمُلَاحَظَةِ مُنَاسِبَةِ فِي الْإِبْصَارِ وَالْبَصَائِر. وَفِيهَا مُحَسِّنُ الْمُطَابَقَةِ بَيْنَ قَوْلِهِ: أَبْصَرَ وعَمِيَ، وَبَيْنَ (اللَّامِ) وَ (عَلَى) .

Ayette el-basâir ile ebsara arasında iştikak cinası sanatı ve el-ibsâr ile el-basâir arasında tenasüp gözetilmiştir. Yine ayette { أَبْصَرَ } ile { عَمِيَ } arasında ve { اللَّام } ile { عَلَى } arasında mutabakat (tıbâk) sanatı vardır.

ويتعلّق قَوْله: فَلِنَفْسِهِ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ الشَّرْطِ. وَتَقْدِيرُهُ: فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ أَبْصَرَ. وَاقْتَرَنَ الْجَوَابُ بِالْفَاءِ نَظَرًا لِصَدْرِهِ إِذْ كَانَ اسْمًا مَجْرُورًا وَهُوَ غَيْرُ صَالِحٍ لِأَنْ يَلِيَ أَدَاةَ الشَّرْطِ.

{ فَلِنَفْسِهِ } kavli, şart fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiile müteallıktır. Cümlenin takdiri: Fe-men ebsara fe-linefsihî ebsara (Kim görürse kendi nefsi için görmüş olur) şeklindedir. Cevabın başına fâ harfinin gelmesi ise, başındaki kelimenin mecrur bir isim olmasından ve şart edatının hemen ardına gelmeye elverişli olmamasındandır.

وَإِنَّمَا نُسِجَ نَظْمُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا النَّسْجِ للإيذان بأنّ فَلِنَفْسِهِ مُقَدَّمٌ فِي التَّقْدِيرِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ الْمَحْذُوفِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَلِنَفْسِهِ أَبْصَرَ، وَلَوْلَا قَصْدُ الْإِيذَانِ بِهَذَا التَّقْدِيمِ لَقَالَ: فَمَنْ أَبْصَرَ أَبْصَرَ لِنَفْسِهِ، كَمَا قَالَ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ [الْإِسْرَاء: ٧] وَالْمَقَامُ يَقْتَضِي تَقْدِيمَ الْمَعْمُولِ هُنَا لِيُفِيدَ الْقَصْرَ، أَيْ فَلِنَفْسِهِ أَبْصَرَ لَا لِفَائِدَةِ غَيْرِهِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يغيظون النّبيء ﷺ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ إِلَى الْهُدَى، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَقُولٌ من النبيء ﷺ وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى هَذَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، بِخِلَافِ آيَةِ إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ [الْإِسْرَاء: ٧] ، فَإِنَّهَا حَكَتْ كَلَامًا خُوطِبَ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُمْ لَا يَتَوَهَّمُونَ أَنَّ إِحْسَانَهُمْ يَنْفَعُ اللَّهَ أَوْ إِسَاءَتَهُمْ تَضُرُّ اللَّهَ.

Ayetin nazmı, sırf { فَلِنَفْسِهِ } ifadesinin takdirde mahzuf olan müteallakından önce geldiğini bildirmek için bu şekilde örülmüştür. Takdiri: Fe-linefsihî ebsara (Kendi nefsi için görmüştür) şeklindedir. Şayet bu takdimi bildirme kastı olmasaydı; { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz” [İsrâ: 7] kavlinde olduğu gibi “Kim görürse kendi nefsi için görür” derdi. Makam, burada hasr ifade etmesi için mamulün öne alınmasını iktiza etmektedir; yani başkasının faydası için değil, yalnızca kendi nefsi için görmüştür. Çünkü onlar, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini hidayete davet etmesine yüz çevirmekle onu öfkelendirdiklerini zannediyorlardı. Bunun karinesi de bu sözün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından söylenmiş olmasıdır; el-Keşşâf sahibi de buna işaret etmiştir. { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } [İsrâ: 7] ayeti ise böyle değildir; zira o, İsrâiloğullarına Allah Teâlâ tarafından yöneltilen bir hitabı nakletmektedir ve onlar yaptıkları iyiliğin Allah'a fayda vereceğini veya kötülüklerinin Allah'a zarar vereceğini vehmetmemektedirler.

وَالْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها نَظِيرُ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ. وَعُدِّيَ فِعْلُ عَمِيَ بِحَرْفِ (عَلَى) لِأَنَّ الْعَمَى لَمَّا كَانَ مَجَازًا كَانَ ضُرًّا يَقَعُ عَلَى صَاحِبِهِ.

{ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } buyruğu hakkındaki açıklama, { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ } buyruğu hakkındaki açıklamanın benzeridir. Amiye (عَمِيَ) fiili { عَلَى } harfiyle müteaddi kılınmıştır; çünkü körlük mecaz olunca, sahibine isabet eden bir zarar haline gelmiştir.

وَجُمْلَةُ: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ تَكْمِيلٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها، أَيْ فَلَا يَنَالُنِي مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ فَلَا يَرْجِعُ لِي نَفْعُكُمْ وَلَا يَعُودُ عَلَيَّ ضُرُّكُمْ وَلَا أَنَا وَكِيلٌ عَلَى نَفْعِكُمْ وَتَجَنُّبِ ضُرِّكُمْ فَلَا تَحْسَبُوا أَنَّكُمْ حَتَّى تَمْكُرُونَ بِي بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْهُدَى وَالِاسْتِمْرَارِ فِي الضَّلَالِ.

{ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” cümlesi, { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } “Artık kim hakkı görürse kendi lehinedir; kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” buyruğunun içerdiği manayı tamamlayıcıdır; yani bundan dolayı bana hiçbir şey ulaşmaz, sizin faydanız bana dönmeyeceği gibi zararınız da bana dokunmaz; ben sizin faydanızı temin etmek ve zararınızı defetmekle görevli bir vekil de değilim. Dolayısıyla hidayetten yüz çevirip sapıklıkta devam ederek bana bir hile kurduğunuzu sanmayın.

وَالْحَفِيظُ: الْحَارِسُ وَمَنْ يُجْعَلُ إِلَيْهِ نَظَرُ غَيْرِهِ وَحِفْظُهُ، وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَكِيلِ إِلَّا أَنَّ الْوَكِيلَ يَكُونُ مَجْعُولًا لَهُ الْحِفْظُ مِنْ جَانِبِ الشَّيْءِ الْمَحْفُوظِ، وَالْحَفِيظُ أَعَمُّ لِأَنَّهُ يَكُونُ مِنْ جَانِبِهِ وَمِنْ جَانِبِ مُوَالِيهِ. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ [الْأَنْعَام: ٦٦] .

Hafîz (الْحَفِيظُ); muhafız, koruyucu ve bir başkasının gözetimi ve korunması kendisine bırakılan kimsedir. Bu yönüyle vekil gibidir; ancak vekilin gözetimi korunan şey tarafından kendisine verilir, hafîz ise daha geneldir; çünkü gözetim hem onun tarafından hem de onun dostları/sahipleri tarafından verilebilir. Bu mana, { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “O hak iken kavmin onu yalanladı. De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” [En'âm: 66] kavlinin manasına yakındır.

وَالْإِتْيَانُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ هُنَا دَقِيقٌ، لِأَنَّ الْحَفِيظَ وَصْفٌ لَا يُفِيدُ غَيْرَهُ مُفَادَهُ، فَلَا يَقُومُ مَقَامَهُ فِعْلُ حَفِظَ، فَالْحَفِيظُ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ يُقَدَّرُ لَهَا فِعْلٌ مَنْقُولٌ إِلَى فَعُلَ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- لَمْ يُنْطَقْ بِهِ مِثْلُ الرَّحِيمِ.

Burada isim cümlesinin getirilmesi pek ince bir nüktedir; çünkü hafîz, ifade ettiği manayı başka bir lafzın veremediği bir vasıftır ve hafiza (حَفِظَ) fiili onun yerine geçemez. Zira hafîz; rahîm kelimesi gibi ayn harfinin dammesiyle fe'ule (فَعُلَ) veznine nakledilmiş ancak telaffuz edilmemiş bir fiili takdir edilen bir sıfat-ı müşebbehedir.

وَلَا يُفِيدُ تَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ اخْتِصَاصًا خِلَافًا لِمَا يُوهِمُهُ ظَاهِرُ تَفْسِيرِ الزَّمَخْشَرِيِّ وَإِنْ كَانَ الْعَلامَة التّفتازاني مَالَ إِلَيْهِ، وَسَكَتَ عَنْهُ السَّيِّدُ الْجُرْجَانِيُّ وَهُوَ وُقُوفٌ مَعَ الظَّاهِرِ. وَتَقْدِيمُ عَلَيْكُمْ عَلَى بِحَفِيظٍ لِلِاهْتِمَامِ ولرعاية الفاصلة.

Allâme Teftâzânî buna meyletmiş ve Seyyid Cürcânî de zâhirde kalarak buna sessiz kalmış olsa da, Zemahşerî tefsirinin zâhirinin vehmettirdiğinin aksine isim cümlesinde müsnedün ileyhin öne alınması ihtisas bildirmez. { عَلَيْكُمْ } ifadesinin { بِحَفِيظٍ } lafzı üzerine takdim edilmesi ise ehemmiyet ve fâsıla riayeti içindir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٥]

[En'âm Suresi (6): Ayet 105]

وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)

{ وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte ayetleri bu şekilde türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir kavme iyice açıklayalım.” (105)

جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ تَذْيِيلًا لِمَا قَبْلَهَا. وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ فَهُوَ مُتَّصِلٌ بِجُمْلَةِ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَنْعَام: ١٠٤] الَّتِي هِيَ مِنْ خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى رَسُوله ﷺ بِتَقْدِيرِ «قُلْ» كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ إِلَى التَّصْرِيفِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: نُصَرِّفُ الْآياتِ.

Önceki ifadelere tezyil kabilinden bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza). Başındaki vâv itirâziyyedir; dolayısıyla bu cümle, daha önce geçtiği üzere “De ki” takdiriyle Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem hitabı olan { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } [En'âm: 104] cümlesine bağlıdır. { وَكَذلِكَ } buyruğundaki işaret, { نُصَرِّفُ الْآياتِ } kavlinden anlaşılan tasrîfe (türlü türlü açıklamaya) yöneliktir.

أَيْ وَمِثْلُ ذَلِكَ التَّصْرِيفِ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ وَأَوَّلُهَا قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .

Yani işte bu açıklama gibi ayetleri türlü türlü açıklıyoruz. Bunun bir benzeri daha önce defalarca geçmişti; ilki de Bakara Suresi'ndeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [143] ayetidir.

وَالْقَوْلُ فِي تَصْرِيفِ الْآيَاتِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٦] .

Ayetlerin türlü türlü açıklanması (tasrîfü'l-âyât) ile ilgili söz, bu suredeki Yüce Allah'ın { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz” [46] kavlinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ مَعْطُوفٌ عَلَى وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَقَدْ

{ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } kavli, { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } cümlesine matuftur ve

تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى هَذَا الْعَطْفِ فِي نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ [٥٥] . وَلَكِنْ مَا هُنَا يُخَالِفُ مَا تَقَدَّمَ مُخَالَفَةً مَا فَإِنَّ قَوْلَ الْمُشْرِكِينَ لِلرَّسُولِ- ﵊ دَرَسْتَ لَا يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ عِلَّةً لِتَصْرِيفِ الْآيَاتِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ مُسْتَعَارَةً لِمَعْنَى الْعَاقِبَةِ وَالصَّيْرُورَةِ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

bu atfın manasının açıklaması, bu surenin { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz ki mücrimlerin yolu açıkça belli olsun” [55] ayetindeki benzerinde geçmişti. Ancak buradaki durum, daha önce geçenden bir miktar farklılık arz eder; zira müşriklerin Resûl'e -aleyhisselâm- { دَرَسْتَ } “Sen ders almışsın” demeleri ayetlerin türlü türlü açıklanmasının gayesi/gerekçesi olmaya uygun düşmez. Bu sebeple buradaki lâm harfinin, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi akıbet ve sayrûret manasına istiare edilmiş olması zorunlu hale gelir:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] . الْمَعْنَى. فَكَانَ لَهُمْ عَدُوًّا.

{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve bir hüzün [kaynağı] olsun diye [farkında olmadan] aldı” [Kasas: 8]. Manası: 'Böylece o, kendilerine bir düşman oldu' şeklindedir.

وَكَذَلِكَ هُنَا، أَيْ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ مِثْلَ هَذَا التَّصْرِيفِ السَّاطِعِ فَيَحْسَبُونَكَ اقْتَبَسْتَهُ بِالدِّرَاسَةِ وَالتَّعْلِيمِ فَيَقُولُوا: دَرَسْتَ. وَالْمَعْنَى: أَنَا نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَنُبَيِّنُهَا تَبْيِينًا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَصْدُرَ مِنَ الْعَالِمِ الَّذِي دَرَسَ الْعِلْمَ فَيَقُولُ الْمُشْرِكُونَ دَرَسْتَ هَذَا وَتَلَقَّيْتَهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالْكُتُبِ، لِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّظَرِ الصَّحِيحِ الْمُوصِلِ إِلَى أَنَّ صُدُورَ مِثْلِ هَذَا التَّبْيِينِ مِنْ رَجُلٍ يَعْلَمُونَهُ أُمِّيًّا لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ وَحْيٍ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [النَّحْل: ١٠٣] وَهُمْ قَدْ قَالُوا ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ وَيَقُولُونَهُ وَيَزِيدُونَ بِمِقْدَارِ زِيَادَةِ تَصْرِيفِ الْآيَاتِ، فَشَبَّهَ تَرَتُّبَ قَوْلِهِمْ عَلَى التَّصْرِيفِ بِتَرَتُّبِ الْعِلَّةِ الْغَائِيَّةِ، وَاسْتُعِيرَ لِهَذَا الْمَعْنَى الْحَرْفُ الْمَوْضُوعُ لِلْعِلَّةِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ، وَلِذَلِكَ سَمَّى بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ مِثْلَ هَذِهِ اللَّامِ لَامَ الصَّيْرُورَةِ، وَلَيْسَ مُرَادُهُمْ أَنَّ الصَّيْرُورَةَ مَعْنًى مِنْ مَعَانِي اللَّامِ وَلَكِنَّهُ إِفْصَاحٌ عَنْ حَاصِلِ الْمَعْنَى.

Burada da durum böyledir; yani biz ayetleri böylesine apaçık bir şekilde türlü türlü açıklıyoruz da onlar senin bunu ders alarak ve öğrenerek elde ettiğini zannedip “Sen ders almışsın” diyorlar. Manası şudur: Biz ayetleri, ilim tahsil etmiş bir âlimden sadır olacak mahiyette türlü türlü açıklayıp beyan ediyoruz; müşrikler ise böyle bir beyanın ümmî olduğunu bildikleri bir adamdan sadır olmasının ancak Allah'tan gelen bir vahiy sayesinde olabileceğini gösteren sahih bir akıl yürütmeden yüz çevirdikleri için “Sen bunu ders aldın, âlimlerden ve kitaplardan öğrendin” derler. Bu durum, { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Andolsun ki biz onların 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz” [Nahl: 103] kavli gibidir. Onlar bunu daha önce de söylediler, yine söylerler ve ayetlerin türlü türlü açıklanması arttıkça bu iddialarını daha da artırırlar. Dolayısıyla onların bu sözünün ayetlerin türlü türlü açıklanmasına terettüp etmesi, gaye illetinin terettüp etmesine benzetilmiş ve aslen illet için vaz edilmiş olan harf tebe'î istiare yoluyla bu mana için istiare edilmiştir. İşte bundan dolayı bazı nahivciler bu tür lâm harfini lâm-ı sayrûret olarak isimlendirmişlerdir; onların maksadı sayrûretin lâmın asli manalarından biri olduğunu söylemek değil, cümlenin hasıl ettiği manayı beyan etmektir.

وَالدِّرَاسَةُ: الْقِرَاءَةُ بِتَمَهُّلٍ لِلْحِفْظِ أَوْ لِلْفَهْمِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] . وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ نَصَرَ. يُقَالُ: دَرَسَ الْكِتَابَ، أَيْ تَعَلَّمَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ [آل عمرَان:

Dirâset (الدِّرَاسَةُ); ezberlemek veya anlamak için sindire sindire okumaktır. Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “ve okuyup incelemekte olduğunuz şeyler sebebiyle” [79] kavlinde geçmişti. Fiili nasara babındandır. Kitabı ders aldı yani öğrendi denildiğinde derese'l-kitâbe (دَرَسَ الْكِتَابَ) denir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti: { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } [Âl-i İmrân:

٧٩] ، وَقَالَ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ [الْأَعْرَاف: ١٦٩] . وَسُمِّيَ بَيْتُ تَعَلُّمِ الْيَهُودِ الْمِدْرَاسَ، وَسُمِّيَ

79] ve { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } “ve onun içindekileri okuyup incelemişlerdi” [A'râf: 169] buyurmuştur. Yahudilerin eğitim gördüğü eve midrâs (الْمِدْرَاس), öğrencilerin barındığı ve içinde ders gördüğü eve de

الْبَيْتُ الَّذِي يُسْكِنُهُ التَّلَامِذَةُ وَيَتَعَلَّمُونَ فِيهِ الْمَدْرَسَةَ. وَالْمَعْنَى يَقُولُونَ: تَعَلَّمْتَ، طَعْنًا فِي أُمَيَّةِ الرَّسُولِ- ﵊ لِئَلَّا يَلْزَمَهُمْ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الِعِلْمِ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

medrese (الْمَدْرَسَة) denilmiştir. Mana şudur: Resûl'ün -aleyhisselâm- ümmîliğine ta'nda bulunmak ve onun getirdiği ilmin Allah Teâlâ'dan bir vahiy olduğunu kabul etmek zorunda kalmamak için “Sen ders aldın/öğrendin” derler.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ دَرَسْتَ- بِدُونِ أَلْفٍ وَبِفَتْحِ التَّاءِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو «دَارَسْتَ» - عَلَى صِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ وَبِفَتْحِ التَّاءِ- أَيْ يَقُولُونَ: قَرَأت وقرىء

Cumhur, elifsiz ve tâ'nın fethasıyla { دَرَسْتَ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise müfâale kalıbında ve tâ'nın fethasıyla dâraste (دَارَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; yani [müşrikler şöyle] derler: 'Sen okudun ve sana

عَلَيْكَ، أَيْ دَارَسْتَ أَهْلَ الْكِتَابِ وذاكرتهم فِي علمهمْ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ «دَرَسْتَ» - بِصِيغَةِ الْمَاضِي وَتَاءِ التَّأْنِيثِ- أَيِ الْآيَاتِ، أَيْ تَكَرَّرْتَ.

okundu'; yani sen Ehl-i Kitap ile karşılıklı ders yaptın ve ilimleri konusunda onlarla müzakerede bulundun. İbn Âmir ve Ya'kûb ise mâzî kalıbında ve müenneslik tâ'sı ile dereset (دَرَسَتْ) şeklinde okumuşlardır; yani ayetler eskidi/tekrarlandı manasındadır.

وَأَمَّا اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ فَهِيَ لَامُ التَّعْلِيلِ الحقيقيّة. وَضمير لِنُبَيِّنَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآن لأنّه مَا صدق الْآياتِ، وَلِأَنَّهُ مَعْلُومٌ مِنَ السِّيَاقِ.

{ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “ve biz de onu bilen bir kavme iyice açıklayalım” kavlindeki lâm ise hakiki ta'lil lâmıdır. { لِنُبَيِّنَهُ } fiilindeki zamir, ayetlerin mâsadakı (karşılığı) olduğu ve siyakından da bilindiği için Kur'an'a râcidir.

وَالْقَوْمُ هُمُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا وَآمَنُوا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ٩٧] ، وَالْكَلَامُ تَعْرِيضٌ كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu kavim, daha önce { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir kavim için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” [En'âm: 97] kavlinde geçtiği gibi hidayete eren ve iman eden kimselerdir; söz konusu ifade daha önce de geçtiği üzere bir ta'rizdir (dokundurmadır).

وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا التَّصْرِيفَ حَصَلَ مِنْهُ هُدًى لِلْمُوَفَّقِينَ وَمُكَابَرَةٌ لِلْمَخَاذِيلِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ [الْبَقَرَة: ٢٦] .

Manası şudur: Bu açıklamadan muvaffak kılınanlar için hidayet, hüsrana uğrayanlar için ise inat hâsıl olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Allah onunla birçok kimseyi saptırır, birçok kimseyi de doğru yola iletir. O, onunla ancak fasıkları saptırır” [Bakara: 26].

[١٠٦، ١٠٧]

[106, 107]

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ١٠٦ إِلَى ١٠٧]

[En'âm Suresi (6): 106-107. Âyetler]

اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)

{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir!” (106) { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.” (107)

اسْتِئْنَافٌ فِي خِطَابِ النَّبِيءِ- ﵊ لِأَمْرِهِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ بُهْتَانِ الْمُشْرِكِينَ وَأَنْ لَا يَكْتَرِثَ بِأَقْوَالِهِمْ، فَابْتِدَاؤُهُ بِالْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْمُقَدِّمَةِ لِلْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، وَلَيْسَ هُوَ الْمَقْصِدُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، لِأَنَّ اتّباع الرّسول ﷺ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ أَمْرٌ وَاقِعٌ بِجَمِيعِ مَعَانِيهِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْأَمْرِ الدَّوَامُ عَلَى اتِّبَاعِهِ. وَالْمَعْنَى: أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ اتِّبَاعًا لِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ.

Peygamber'e -aleyhisselâm- yönelik bu hitap, müşriklerin iftiralarından yüz çevirmesini ve sözlerine aldırış etmemesini emreden yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). Kendisine vahyedilene tabi olması emriyle başlanması, müşriklerden yüz çevirme emrinin mukaddimesi konumundadır; sözün sevk edildiği asıl maksat bu değildir. Zira Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyedilene uyması, bütün anlamlarıyla zaten gerçekleşmiş bir durumdur; dolayısıyla buradaki emirden maksat, ona tabi olmaya devam etmektir. Mana şudur: Rabbinden sana indirilene uyarak müşriklerden yüz çevir.

وَالْمُرَادُ بِمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ الْقُرْآنُ.

Kendisine vahyolunan ile kastedilen Kur'an'dır.

وَالِاتِّبَاعُ فِي الْأَصْلِ اقْتِفَاءُ أَثَرِ الْمَاشِي، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الْعَمَلِ بِمِثْلِ عَمَلِ الْغَيْرِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ [التَّوْبَة: ١٠٠] . ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي امْتِثَالِ

İttibâ (الِاتِّبَاع) aslen yürüyenin izini takip etmektir; daha sonra başkasının yaptığı amelin benzerini yapmak anlamında kullanılmıştır; nitekim { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } “ve onlara güzellikle tabi olanlar” [Tevbe: 100] kavlinde böyledir. Daha sonra ise

الْأَمْرِ وَالْعَمَلِ بِمَا يَأْمُرُ بِهِ الْمَتْبُوعَ فَهُوَ الِائْتِمَارُ، وَيَتَعَدَّى فِعْلُهُ إِلَى ذَاتِ الْمُتَّبِعِ فَيُقَالُ: اتَّبَعْتُ فُلَانًا بِهَذِهِ

emre uymak ve tabi olunan kimsenin emrettiği şeyi yapmak anlamında kullanılmıştır ki bu da imtisaldir (boyun eğmektir). Bu fiil tabi olunanın bizzat kendisine geçişli (müteaddî) olur; nitekim bu

الْمَعَانِي الثَّلَاثَةِ وَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ لِأَنَّ الِاتِّبَاعَ لَا يَتَعَلَّقُ بِالذَّاتِ.

üç anlamda 'Falana tabi oldum' denilir. Bütün bunlarda bir muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir; çünkü ittibâ bizzat zâta taalluk etmez.

وَإِطْلَاقُ الِاتِّبَاعِ بِمَعْنَى الِائْتِمَارِ شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ جَاءَ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَأَمَرَ النَّاسَ بِاتِّبَاعِهِ، وَاسْتُعْمِلَ أَيْضًا فِي مَعْنَى الْمُلَازِمَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ، لِأَنَّ مَنْ يَتِّبِعُ أَحَدًا يُلَازِمُهُ. وَمِنْهُ سُمِّي الرَّئِيُّ مِنَ الْجِنِّ فِي خُرَافَاتِ الْعَرَبِ تَابِعَةً، وَمِنْهُ سُمِّي مَنْ لَازَمَ الصَّحَابِيَّ وَرَوَى عَنْهُ تَابِعِيًّا.

İttibâ kelimesinin emre uymak anlamında kullanılması Kur'an'da yaygındır; çünkü o emir ve nehiy getirmiş ve insanlara kendisine tabi olmayı emretmiştir. Ayrıca mecâz-ı mürsel yoluyla ayrılmama/beraber olma (mülâzemet) anlamında da kullanılmıştır; zira birine tabi olan kimse onun yanından ayrılmaz. Arap hurafelerinde cinden olan yoldaşa tâbia (تَابِعَة) denilmesi ve sahabeye mülazemet edip ondan rivayette bulunan kimseye tâbiî (تَابِعِيّ) denilmesi de bundandır.

فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاتِّبَاعُ فِي الْآيَةِ مُرَادًا بِهِ دَوَامُ الِامْتِثَالِ لِمَا أَمَرَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ وَعِنَادِهِمْ، فَالِاتِّبَاعُ الْمَأْمُورُ بِهِ اتِّبَاعٌ فِي شَيْءٍ مَخْصُوصٍ، وَهَذَا مَأْمُورٌ بِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ، فَالْأَمْرُ بِالْفِعْلِ مُسْتَمِرٌّ فِي الْأَمْرِ بِالدَّوَامِ عَلَيْهِ.

Ayet-i kerimede ittibâ ile, Kur'an'ın müşriklerin eziyetinden ve inadından yüz çevirmeye dair emrine sürekli uymanın kastedilmiş olması caizdir. Buna göre emredilen ittibâ, özel bir hususta ittibâdır ve bu defalarca emredilmiştir; dolayısıyla fiile yönelik emir, ona devam etme emri şeklinde süreklilik arz eder.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا بِمُلَازَمَةِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَالْإِعْلَانِ بِهَا وَدُعَاءِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ وَأَنْ لَا يَعْتَرِيَهُ فِي ذَلِكَ لِينٌ وَلَا هَوَادَةٌ حَتَّى لَا يَكُونَ لِبَذَاءَتِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ تَأْثِيرٌ عَلَى نَفْسِهِ يُوهِنُ دَعْوَتَهُمْ وَالْحِرْصَ عَلَى إِيمَانِهِمْ وَاعْتِقَادُ أَنَّ مُحَاوَلَةَ إِيمَانِهِمْ لَا جَدْوَى لَهَا. فَالْمُرَادُ بِمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ مَا أُوحِيَ مِنَ الْقُرْآنِ خِطَابًا لِلْمُشْرِكِينَ، أَوْ أَمْرًا بِدَعْوَتِهِمْ لِلْإِسْلَامِ وَعَدَمِ الِانْقِطَاعِ عَنْ ذَلِكَ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ شَدًّا لساعد النّبيء ﷺ فِي مَقَامَاتِ دَعْوَتِهِ إِلَى اللَّهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: لَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ١٠٨] كَمَا سَنُبَيِّنُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَنْعَام:

Ayrıca Allah'a davete ve bunu açıkça ilan etmeye, müşrikleri tevhide ve imana çağırmaya devam etme; onların çirkin sözleri ve yalanlamaları kendisinde davetlerini ve imana gelmelerine duyduğu hırsı zayıflatacak veya onların iman etmesini sağlamaya çalışmanın bir faydası olmadığı zannına yol açacak bir etki bırakmasın diye bu konuda kendisine bir gevşeklik ve taviz arız olmaması yönünde bir emir olması da caizdir. Dolayısıyla kendisine vahyolunan ile kastedilen, müşriklere hitap olarak indirilen veya onları İslam'a davet etmeyi ve bundan kesilmemeyi emreden Kur'an ayetleridir. Bu durumda söz, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'a davet makamlarında elini güçlendirmektedir (ona destek olmaktadır). Açıklayacağımız üzere { لَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” [En'âm: 108] kavline uygun olan da budur. Bunun bir benzeri az önce Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” [En'âm:

٥٠] . وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ بِالِاتِّبَاعِ الْأَمْرَ بِاتِّبَاعِ أَوَامِرِ الْقُرْآنِ وَنَوَاهِيهِ مُطْلَقًا، لِأَنَّهُ لَا مُنَاسَبَةَ لَهُ بِهَذَا السِّيَاقِ، وَفِي الْإِتْيَانِ بِلَفْظِ: رَبِّكَ دُونَ اسْمِ الْجَلَالَةِ تأنيس للرّسول ﷺ وَتَلَطُّفٌ مَعَهُ.

50]. İttibâ emrinden maksat, mutlak surette Kur'an'ın emir ve yasaklarına uymak değildir; zira bunun bu siyak ile bir münasebeti yoktur. Lafza-i celâl yerine { رَبِّكَ } “Rabbin” lafzının getirilmesinde ise Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir ünsiyet verme ve ona karşı bir lütufkârlık vardır.

وَجُمْلَةُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا إِدْمَاجُ التَّذْكِيرِ بالوحدانيّة لزِيَادَة تقرّرها وَإِغَاظَةِ الْمُشْرِكِينَ.

{ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” cümlesi ara cümledir (mu'tarıza). Bundan maksat, vahdaniyetin pekişmesini artırmak ve müşrikleri öfkelendirmek için vahdaniyet hatırlatmasını araya sokmaktır (idmâc).

وَالْمُرَادُ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ الْإِعْرَاضُ عَنْ مُكَابَرَتِهِمْ وَأَذَاهُمْ لَا الْإِعْرَاضُ عَنْ دَعْوَتِهِمْ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمر رَسُوله ﷺ بِقَطْعِ الدَّعْوَةِ لِأَيِّ صِنْفٍ مِنَ النَّاسِ، وَكُلُّ آيَةٍ فِيهَا الْأَمْرُ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّمَا هُوَ إِعْرَاضٌ عَنْ أَقْوَالِهِمْ وَأَذَاهُمْ، أَلَا تَرَى كُلَّ آيَةٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ قَدْ تَلَتْهَا آيَاتٌ كَثِيرَةٌ تَدْعُو الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَالْإِقْلَاعِ عَنِ الشِّرْكِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] : فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ.

Müşriklerden yüz çevirmekle kastedilen, onların davetinden yüz çevirmek değil, inat ve eziyetlerinden yüz çevirmektir. Zira Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem insanlardan herhangi bir kesime daveti kesmeyi emretmemiştir. Müşriklerden yüz çevirmeyi emreden her ayet, yalnızca onların sözlerinden ve eziyetlerinden yüz çevirmektir. Görmez misin ki bu ayetlerin her birinin ardından müşrikleri İslam'a ve şirkten vazgeçmeye davet eden pek çok ayet gelmiştir; nitekim Nisâ Suresi'nde [63] Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } “Onlardan yüz çevir ve onlara öğüt ver”; bu daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ.

{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı” kavli, { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “müşriklerden de yüz çevir” cümlesine matuftur.

وَهَذَا تَلَطُّفٌ مَعَ الرّسول ﷺ وَإِزَالَةٌ لِمَا يَلْقَاهُ مِنَ الْكَدَرِ مِنِ اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى الشِّرْكِ وَقِلَّةِ إِغْنَاءِ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَنُذُرِهِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَذَكَّرَهُ اللَّهُ بِأَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُحَوِّلَ قُلُوبَهُمْ فَتَقْبَلَ الْإِسْلَامَ بِتَكْوِينٍ آخَرَ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يَحْصُلَ الْإِيمَانُ مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِالْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ فِي الْإِرْشَادِ وَالِاهْتِدَاءِ لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطِّيبِ وَتَظْهَرَ مَرَاتِبُ النُّفُوسِ فِي مَيَادِينِ التَّلَقِّي، فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ تَخْتَلِفَ النُّفُوسُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ اخْتِلَافًا نَاشِئًا عَنِ اخْتِلَافِ كَيْفِيَّاتِ الْخِلْقَةِ وَالْخَلْقِ وَالنَّشْأَةِ وَالْقَبُولِ، وَعَنْ مَرَاتِبِ اتِّصَالِ الْعِبَادِ بِخَالِقِهِمْ وَرَجَائِهِمْ مِنْهُ. فَالْمُشْرِكُونَ بَلَغُوا إِلَى حَضِيضِ الشِّرْكِ بِأَسْبَابٍ وَوَسَائِلَ مُتَسَلْسِلَةٍ مُتَرَتِّبَةٍ خِلْقِيَّةٍ، وَخُلُقِيَّةٍ، وَاجْتِمَاعِيَّةٍ، تَهَيَّأَتْ فِي أزمنة وأحوال هيّأتها لَهُمْ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمُ الْمُرْشِدَ كَانَ إِصْغَاؤُهُمْ إِلَى إِرْشَادِهِ مُتَفَاوِتًا عَلَى تَفَاوُتِ صَلَابَةِ عُقُولِهِمْ فِي الضَّلَالِ وَعَرَاقَتِهِمْ فِيهِ، وَعَلَى تَفَاوُتِ إِعْدَادِ نُفُوسِهِمْ لِلْخَيْرِ وَجُمُوحِهِمْ عَنْهُ، وَلَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ إِيمَانَ النَّاسِ حَاصِلًا بِخَوَارِقِ الْعَادَاتِ وَلَا بِتَبْدِيلِ خَلْقِ الْعُقُولِ، وَهَذَا هُوَ الْقَانُونُ فِي مَعْنَى مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَهَذَا مَعْنَى انْتِفَاءِ مَشِيئَةِ اللَّهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ الْمُرَادِ بِهِ تَطْمِينُ قَلْبِ الرَّسُولِ- ﵊ وَتَذْكِيرُهُ بِحَقَائِقِ الْأَحْوَالِ وَلَيْسَ فِي مِثْلِ هَذَا عُذْرٌ لَهُمْ

Bu, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir lütufkârlık ve onların şirkte ısrar etmelerinden, Kur'an ayetlerinin ve uyarılarının kalplerine pek fayda vermemesinden dolayı hissettiği kederi gidermedir. Allah ona, kalplerini başka bir yaratılışla İslam'ı kabul edecek hale dönüştürmeye güç yetirebileceğini, fakat Allah'ın muradının; pis olanı temizden ayırmak ve nefislerin hakikati kabul sahalarındaki mertebelerini ortaya çıkarmak için iman eden kimseden imanın irşad ve hidayetteki mutat sebeplerle meydana gelmesi olduğunu hatırlatmıştır. Allah Teâlâ, yaratılış, ahlak, yetişme tarzı ve kabiliyet keyfiyetlerinin farklılığından ve kulların Yaratıcılarına olan irtibatlarının ve O'ndan olan ümitlerinin mertebelerinden kaynaklanan bir farklılıkla nefislerin hayır ve şer konusunda farklılaşmasını murat etmiştir. Nitekim müşrikler, zamanlar ve şartlar içinde kendileri için hazırlanan peş peşe dizilmiş yaratılışsal, ahlaki ve sosyal sebepler ve vasıtalarla şirkin çukuruna düşmüşlerdir. Allah onlara mürşidi gönderdiğinde, onun irşadına kulak vermeleri; akıllarının sapıklıktaki katılığının ve onda kökleşmiş olmalarının derecesine, nefislerinin hayra hazırlıklı oluşunun ve ondan kaçışının derecesine göre farklı olmuştur. Allah insanların imanını olağanüstü hadiselerle (harikulade hallerle) yahut akılların yaratılışını değiştirmekle hâsıl kılmamıştır; bu ayetin benzerlerinin anlamındaki genel kanun da budur. İşte Resûl'ün -aleyhisselâm- kalbini yatıştırmak ve ona durumların hakikatini hatırlatmak murat edilen bu makamda Allah'ın meşîetinin nefyedilmesinin manası budur; bunda onlar için bir mazeret yoktur

وَلَا لِأَمْثَالِهِمْ مِنَ الْعُصَاةِ، وَلِذَلِكَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الِاعْتِذَارَ بِمِثْلِ هَذَا فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا [الْأَنْعَام: ١٤٨] الْآيَةَ. وَفِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ [الزخرف: ٢٠] فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ ، لِأَنَّ هَذِهِ حَقِيقَةٌ كَاشِفَةٌ عَنِ الْوَاقِعِ لَا تَصْلُحُ عُذْرًا لِمَنْ طَلَبَ مِنْهُمْ أَنْ لَا يَكُونُوا فِي عِدَادِ الَّذِينَ لَمْ يَشَأِ اللَّهُ أَنْ يُرْشِدَهُمْ، قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ [الْمَائِدَة: ٤١] .

ve onlar gibi olan diğer âsiler için de bir mazeret yoktur. Bundan dolayı Allah, gelecek ayetteki şu kavlinde onların bu tür bir mazeret ileri sürmelerini reddetmiştir: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } “Şirk koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz şirk koşardık ne de atalarımız ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkaracağınız bir bilgi var mı?'” [En'âm: 148] ayeti. Zuhruf Suresi'ndeki şu kavlinde de böyledir: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik.' Onların buna dair bir bilgisi yoktur; onlar ancak yalan söylüyorlar” [Zuhruf: 20]. Çünkü bu, vuku bulan durumu açıklayan bir hakikattir; kendilerinden Allah'ın irşad etmeyi dilemediği kimseler arasında yer almamaları istenen kimseler için mazeret olmaya elverişli değildir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir” [Mâide: 41].

وَمَفْعُولُ الْمَشِيئَةِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ جَوَابُ (لَوْ) عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمَعْرُوفَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ عَدَمَ إِشْرَاكِهِمْ مَا أَشْرَكُوا. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٣٥] .

Meşîet fiilinin mef'ûlü (tümleci), bilinen kural gereği { لَوْ } edatının cevabının delaletiyle hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Eğer Allah onların şirk koşmamasını dileseydi, şirk koşmazlardı.' Bu husus, bu surenin 35. ayetinde Yüce Allah'ın { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى } “Eğer Allah dileseydi onları hidayet üzerinde toplardı” kavlinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً تَذْكِيرٌ وَتَسْلِيَةٌ لِيُزِيحَ عَنْهُ كَرْبَ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ لِأَنَّ مَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْكَدَرِ لِإِعْرَاضِ قَوْمِهِ عَنِ الْإِسْلَامِ يَجْعَلُ فِي نَفْسِهِ انْكِسَارًا كَأَنَّهُ انْكِسَارُ مَنْ عُهِدَ إِلَيْهِ بِعَمَلٍ فَلَمْ يَتَسَنَّ لَهُ مَا يُرِيدُهُ مِنْ حُسْنِ الْقِيَامِ، فَذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ قَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ وَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ وَأَنَّهُ لَمْ يَبْعَثْهُ مُكْرِهًا لَهُمْ لِيَأْتِيَ بِهِمْ مُسْلِمِينَ، وَإِنَّمَا بَعَثَهُ مُبَلِّغًا

{ وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” kavli, kavminin İslam'dan yüz çevirmesinden dolayı hissettiği kederin kendisinde oluşturduğu ve sanki kendisine bir görev verilip de onu arzu ettiği şekilde layıkıyla yerine getiremeyen birinin kırgınlığı gibi olan iç kırıklığını gidermek için bir hatırlatma ve tesellidir. Allah Teâlâ ona emaneti eda ettiğini, risaleti tebliğ ettiğini, onları Müslüman olarak getirmesi için zorlayıcı kılmadığını, bilakis onu yalnızca bir tebliğci olarak

لِرِسَالَتِهِ فَمَنْ آمَنَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهَا.

gönderdiğini hatırlatmıştır; artık kim iman ederse kendi lehinedir, kim de küfrederse kendi aleyhinedir.

وَالْحَفِيظُ: الْقَيِّمُ الرَّقِيبُ، أَيْ لَمْ نَجْعَلْكَ رَقِيبًا عَلَى تَحْصِيلِ إِيمَانِهِمْ فَلَا يُهِمَّنَّكَ إِعْرَاضُهُمْ عَنْكَ وَعَدَمُ تَحْصِيلِ مَا دَعَوْتَهُمْ إِلَيْهِ إِذْ لَا تَبِعَةَ عَلَيْكَ فِي ذَلِكَ، فَالْخَبَرُ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّذْكِيرِ وَالتَّسْلِيَةِ، لَا مَسَاقَ الْإِفَادَةِ لِأَنَّ الرَّسُولُ- ﵊ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ مَا جَعَلَهُ حَفِيظًا عَلَى تَحْصِيلِ إِسْلَامِهِمْ إِذْ لَا يَجْهَلُ الرَّسُولُ مَا كُلِّفَ بِهِ.

Hafîz (الْحَفِيظ), gözetici ve murakıp (bekçi) demektir; yani 'Biz seni onların iman etmesini temin edecek bir bekçi kılmadık; dolayısıyla onların senden yüz çevirmesi ve onları çağırdığın şeyin gerçekleşmemesi seni üzmesin; zira bunda senin üzerine bir sorumluluk yoktur.' Bu haber yeni bir bilgi verme amacıyla değil, hatırlatma ve teselli amacıyla sevk edilmiştir; çünkü Resûl -aleyhisselâm- Allah'ın kendisini onların Müslüman olmasını temin etmek üzere bir bekçi kılmadığını zaten bilmektedir, zira Resûl mükellef kılındığı şeyi bilmezlikten uzaktır.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ تَهْوِينٌ عَلَى نَفْسِ الرَّسُولِ- ﵊ بِطَرِيقَةِ التَّذْكِيرِ لِيَنْتَفِيَ عَنْهُ الْغَمُّ الْحَاصِلُ لَهُ مِنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ.

Aynı şekilde O'nun: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” kavli de, onların iman etmemesinden ötürü Resûl'ün -aleyhisselâm- duyduğu kederin kendisinden giderilmesi maksadıyla hatırlatma yoluyla [onun] gönlünü teskin etmektir.

فَإِنْ أُرِيدَ مَا أَنْتَ بِوَكِيلٍ مِنَّا عَلَيْهِمْ كَانَ تَتْمِيمًا لقَوْله: وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَإِنْ أُرِيدَ مَا أَنْتَ بِوَكِيلٍ مِنْهُمْ عَلَى تَحْصِيلِ نَفْعِهِمْ كَانَ اسْتِيعَابًا لِنَفْيِ أَسْبَابِ التَّبِعَةِ عَنْهُ فِي عَدَمِ إِيمَانِهِمْ، يَقُولُ: مَا أَنْتَ بِوَكِيلٍ عَلَيْهِمْ وَكَّلُوكَ لِتَحْصِيلِ مَنَافِعِهِمْ كَإِيفَاءِ الْوَكِيلِ بِمَا وَكَّلَهُ عَلَيْهِ مُوَكِّلُهُ، أَيْ فَلَا تَبِعَةَ عَلَيْكَ مِنْهُمْ وَلَا تَقْصِيرَ لِانْتِفَاءِ سَبَبَيِ التَّقْصِيرِ إِذْ لَيْسَ مَقَامُكَ مَقَامَ حَفِيظٍ وَلَا وَكِيلٍ. فَالْخَبَرُ أَيْضًا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّذْكِيرِ بِلَازِمِهِ لَا فِي حَقِيقَتِهِ مِنْ إِفَادَةِ الْمُخْبَرِ بِهِ، وَعَلَى كلا الْمَعْنيين لَا بدّ مِنْ تَقْدِيرِ مُضَافٍ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْهِمْ، أَيْ عَلَى نَفْعِهِمْ.

Şayet 'Sen tarafımızdan onların üzerinde bir vekil değilsin' manası murat edilmişse, bu { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” kavlinin bir tamamlayıcısı olur. Şayet 'Sen onların menfaatlerini temin etmek üzere onlar tarafından görevlendirilmiş bir vekil değilsin' manası murat edilmişse, bu da onların iman etmemesinde kendisinden sorumluluk sebeplerinin bütünüyle nefyedilmesi olur. Şöyle buyurmaktadır: Sen, müvekkilin vekil kıldığı şeyi vekilin ifa etmesi gibi, menfaatlerini temin etmek üzere seni vekil tayin ettikleri bir vekil değilsin; yani onlar açısından üzerinde ne bir sorumluluk ne de bir kusur vardır; çünkü iki kusur sebebi de ortadan kalkmıştır; zira senin makamın ne bir bekçinin ne de bir vekilin makamıdır. Dolayısıyla haber, haber verilen şeyin bildirilmesi hakikatinde değil, onun lazimesini hatırlatma manasında kullanılmıştır. Her iki manaya göre de { عَلَيْهِمْ } ifadesinde bir muzâfın takdir edilmesi gerekir, yani 'onların menfaatleri üzerinde' demektir.

وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْحَفِيظِ وَالْوَكِيلِ هُنَا فِي خَبَرَيْنِ يُؤَيِّدُ مَا قُلْنَاهُ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ [الْأَنْعَام: ١٠٤] . مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْوَكِيلِ والحفيظ فاذكره.

Burada iki haberde hafîz ile vekilin birlikte zikredilmesi, az önce Yüce Allah'ın { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” [En'âm: 104] kavlinde vekil ile hafîz arasındaki farka dair söylediğimiz hususu desteklemektedir, bunu hatırla.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٨]

[En'âm Suresi (6): 108. Âyet]

وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)

{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. Böylece biz her ümmete amellerini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri Rablerinedir; artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.” (108)

عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ١٠٦] يَزِيدُ مَعْنَى الْإِعْرَاضِ الْمَأْمُورِ بِهِ بَيَانًا، وَيُحَقِّقُ مَا قُلْنَاهُ أَنْ لَيْسَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْإِعْرَاضِ تَرْكُ الدَّعْوَةِ بَلِ الْمَقْصُودُ الْإِغْضَاءُ عَنْ سِبَابِهِمْ وَبَذِيءِ أَقْوَالِهِمْ مَعَ الدَّوَامِ عَلَى مُتَابَعَةِ الدَّعْوَةِ بِالْقُرْآنِ، فَإِنَّ النَّهْيَ عَنْ سَبِّ أَصْنَامِهِمْ يُؤْذِنُ بِالِاسْتِرْسَالِ عَلَى دَعْوَتِهِمْ وَإِبْطَالِ مُعْتَقَدَاتِهِمْ مَعَ تَجَنُّبِ الْمُسْلِمِينَ سَبَّ مَا يَدْعُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ.

{ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden de yüz çevir” [En'âm: 106] kavline matuftur; emredilen yüz çevirmenin anlamını daha da açıklamaktadır ve yüz çevirmekten maksadın daveti terk etmek değil, Kur'an ile daveti sürdürmeye devam etmekle birlikte onların küfürlerine ve çirkin sözlerine göz yummak olduğuna dair söylediğimiz hususu tahkik etmektedir. Zira putlarına sövmenin yasaklanması, Müslümanların onların Allah'tan başka yalvardıklarına sövmekten sakınmalarıyla birlikte, onları davet etmeye ve inançlarını iptal etmeye devam etmeyi bildirir.

وَالسَّبُّ: كَلَامٌ يَدُلُّ عَلَى تَحْقِيرِ أَحَدٍ أَوْ نِسْبَتِهِ إِلَى نَقِيصَةٍ أَوْ مَعَرَّةٍ، بِالْبَاطِلِ أَوْ بِالْحَقِّ، وَهُوَ مُرَادِفُ الشَّتْمِ. وَلَيْسَ مِنَ السَّبِّ النِّسْبَةُ إِلَى خَطَأٍ فِي الرَّأْيِ أَوِ الْعَمَلِ، وَلَا

Sebb (السَّبُّ / sövmek): Bâtıl veya hak olsun, bir kimseyi tahkir etmeye veya bir noksanlığa yahut ayıba nispet etmeye delalet eden sözdür; şetm (الشَّتْم) ile eş anlamlıdır. Görüşte veya amelde bir hataya nispet etmek sövme sayılmadığı gibi,

النِّسْبَةُ إِلَى ضَلَالٍ فِي الدِّينِ إِنْ كَانَ صَدَرَ مِنْ مُخَالِفٍ فِي الدِّينِ.

dine muhalif kimseden sadır olmuşsa dindeki bir sapıklığa nispet etmek de sövme sayılmaz.

وَالْمُخَاطَبُ بِهَذَا النَّهْيِ الْمُسْلِمُونَ لَا الرّسول ﷺ لِأَنَّ

Bu nehiy (yasaklama) ile muhatap olanlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem değil, Müslümanlardır; çünkü

الرَّسُولَ لَمْ يَكُنْ فَحَّاشًا وَلَا سَبَّابًا لِأَنَّ خُلُقَهُ الْعَظِيمَ حَائِلٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ يَدْعُوهُمْ بِمَا يَنْزِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْقُرْآنِ فَإِذَا شَاءَ اللَّهُ تَرْكَهُ مِنْ وَحْيِهِ الَّذِي يُنْزِلُهُ، وَإِنَّمَا كَانَ الْمُسْلِمُونَ لِغَيْرَتِهِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ رُبَّمَا تَجَاوَزُوا الْحَدَّ فَفَرَطَتْ مِنْهُمْ فُرُطَاتٌ سَبُّوا فِيهَا أَصْنَامَ الْمُشْرِكِينَ.

Resûl çirkin söz söyleyen veya sövüp sayan biri değildi; zira onun yüce ahlakı buna engeldir ve o müşrikleri kendisine indirilen Kur'an ile davet ediyordu ki Allah dilediğinde indirdiği vahyinden bunu bırakırdı. Ancak Müslümanlar İslam'a olan gayretlerinden dolayı kimi zaman haddi aşabiliyor ve kendilerinden müşriklerin putlarına sövdükleri bazı taşkınlıklar sadır oluyordu.

رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ «كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَسُبُّونَ أَوْثَانَ الْكُفَّارِ فَيَرُدُّونَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ أَنْ يَسْتَسِبُّوا لِرَبِّهِمْ» . وَهَذَا أَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَوْفَقُهُ بِنَظْمِ الْآيَةِ. وَأَمَّا مَا رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Taberî, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Müslümanlar kâfirlerin putlarına sövüyorlardı, onlar da karşılık olarak aynısını yapıyorlardı; bunun üzerine Allah onları Rablerine sövdürmekten menetti.' Bu ayetin iniş sebebi (esbâb-ı nüzulü) hakkında rivayet edilenlerin en sahihi ve ayetin nazmına en uygun olanı budur. Taberî'nin Ali b. Ebî Talha vasıtasıyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiği; Yüce Allah'ın şu kavli indiğinde:

إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٨] قَالَ الْمُشْرِكُونَ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ عَنْ سَبِّ آلِهَتِنَا وَشَتْمِهَا لَنَهْجُوَنَّ إِلَهَكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ، فَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَلْحَةَ ضَعِيفٌ وَلَهُ مُنْكَرَاتٌ وَلَمْ يَلْقَ ابْنَ عَبَّاسٍ. وَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُرَادَ مِنَ النَّهْيِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ فِي الْقُرْآنِ فَلَا يُنَاسِبُ أَنْ يَنْهَى عَنْهُ بِلَفْظِ وَلا تَسُبُّوا وَكَانَ أَنْ يُقَالَ: وَلَا تَجْهَرُوا بِسَبِّ الَّذِينَ يَدْعُونَ مَنْ دُونِ اللَّهِ مَثَلًا. كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ١١٠] . وَكَذَا مَا رَوَاهُ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ لَمَّا قَرُبَتْ وَفَاةُ أَبِي طَالِبٍ قَالَتْ قُرَيْشٌ: نَدْخُلُ عَلَيْهِ وَنَطْلُبُ مِنْهُ أَنْ يَنْهَى ابْنَ أَخِيهِ عَنَّا فَإِنَّا نَسْتَحْيِي أَنْ نَقْتُلَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ، فَانْطَلَقَ نَفَرٌ مِنْ سَادَتِهِمْ إِلَى أَبِي طَالِبٍ وَقَالُوا: أَنْتَ سَيِّدُنَا، وَخَاطَبُوهُ بِمَا رَامَوْا،

{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ: 98] kavli indiğinde müşriklerin: 'Eğer ilahlarımıza sövmekten vazgeçmezsen biz de senin ilahını hicvedeceğiz' demeleri üzerine bu ayetin indiği rivayeti ise zayıftır. Çünkü Ali b. Ebî Talha zayıftır, münker rivayetleri vardır ve İbn Abbâs ile görüşmemiştir. Bu ayetteki nehiyden maksadın bu olması da uzaktır; zira bu Kur'an'da yer almaktadır, dolayısıyla bundan { وَلا تَسُبُّوا } “sövmeyin” lafzıyla nehyedilmesi uygun düşmez; mesela diğer ayetteki: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; bu ikisi arasında bir yol tut” [İsrâ: 110] buyurulduğu gibi 'Allah'tan başka yalvardıklarına açıktan sövmeyin' denilmesi gerekirdi. Aynı şekilde Süddî'den rivayet edilen; Ebû Tâlib'in vefatı yaklaştığında Kureyş'in: 'Yanına girip kardeşinin oğlunu bizden men etmesini isteyelim; zira onun ölümünden sonra onu öldürmekten hayâ ederiz' demesi, ileri gelenlerinden bir grubun Ebû Tâlib'e gidip: 'Sen bizim efendimizsin' diyerek maksatlarını söylemeleri,

فَدَعَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهُ: هَؤُلَاءِ قَوْمُكَ وَبَنُو عَمِّكَ يُرِيدُونَ أَنْ تَدَعَهُمْ وَآلِهَتَهُمْ وَيَدَعُوكَ وَإِلَهَكَ، وَقَالُوا: لَتَكُفَّنَّ عَنْ شَتْمِكَ آلِهَتَنَا أَوْ لَنَشْتُمَنَّكَ وَلَنَشْتُمَنَّ مَنْ يَأْمُرُكَ.

bunun üzerine [Ebû Tâlib'in] Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem çağırıp ona: 'Bunlar senin kavmin ve amcanın oğullarıdır; onlar senin kendilerini ve ilahlarını bırakmanı, onların da seni ve ilahını bırakmasını istiyorlar. 'Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin yahut biz de sana ve sana emredene söveriz' dediler' şeklindeki rivayeti de [aynı durumdadır].

وَلَمْ يَقِلِ السُّدِّيُّ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَكِنَّهُ جَعَلَهُ تَفْسِيرًا لِلْآيَةِ، وَيَرُدُّ عَلَيْهِ مَا أَوْرَدْنَاهُ عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ.

Süddî bunun bu ayetin iniş sebebi olduğunu söylememiş, bilakis onu ayetin tefsiri kılmıştır; Ali b. Ebî Talha'dan rivayet edilen hususa getirdiğimiz itiraz buna da yöneltilir.

قَالَ الْفَخر: هَاهُنَا إِشْكَالَانِ هُمَا: أَنَّ النَّاسَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْأَنْعَامِ

Fahr[uddin er-Râzî] şöyle demiştir: Burada iki müşkil vardır: Birincisi, insanların En'âm Suresi'nin

نَزَلَتْ دُفْعَةً وَاحِدَةً فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ كَذَا، وَأَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِاللَّهِ تَعَالَى وَكَانُوا يَقُولُونَ: عَبَدْنَا الْأَصْنَامَ لِتَكُونَ شُفَعَاءَ لَنَا عِنْدَ اللَّهِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ إِقْدَامُ الْكُفَّارِ عَلَى شَتْمِ اللَّهِ تَعَالَى اهـ.

toptan bir defada indiği hususunda ittifak etmiş olmalarıdır; öyleyse bu ayetin nüzul sebebinin şu olduğu nasıl sahih olabilir? [İkincisi ise] kâfirlerin Allah Teâlâ'yı ikrar ediyor olmaları ve 'Putlara, Allah katında bize şefaatçi olsunlar diye ibadet ettik' demeleridir; öyleyse kâfirlerin Allah Teâlâ'ya sövmeye cüret etmeleri nasıl akla yatabilir?

وَأَقُولُ: يَدْفَعُ الْإِشْكَالَ الْأَوَّلَ أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ لَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُقَارِنًا لِلنُّزُولِ فَإِنَّ السَّبَبَ قَدْ يَتَقَدَّمُ زَمَانَهُ ثُمَّ يُشَارُ إِلَيْهِ فِي الْآيَةِ النَّازِلَةِ فَتَكُونُ الْآيَةُ جَوَابًا عَنْ أَقْوَالِهِمْ. وَقَدْ أَجَابَ الْفَخْرُ بِمِثْلِ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ [الْأَنْعَام: ١١١]

Ben de derim ki: Birinci müşkil şöyle defedilir: Nüzul sebebinin nüzul ile eş zamanlı olması gerekmez; zira sebep zamanca daha önce olabilir, ardından inen ayette ona işaret edilir ve böylece ayet onların sözlerine bir cevap olur. Nitekim Fahr da bu surenin [111.] ayetindeki { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } kavlinde bunun bir benzeriyle cevap vermiştir.

الْآيَةَ. وَيَدْفَعُ الْإِشْكَالَ الثَّانِي أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ عَنْ سَبِّ آلِهَتِنَا لَنَهْجُوَنَّ إِلَهَكَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ إِلَهُهُ وَلذَلِك أَنْكَرُوا الرّحمان وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً [الْفرْقَان: ٦٠] . فَهُمْ يُنْكِرُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِذَمِّ آلِهَتِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ آلِهَتَهُمْ مُقَرَّبُونَ عِنْدَ اللَّهِ، وَإِنَّمَا يَزْعُمُونَ أَنَّ شَيْطَانًا يَأْمر النّبيء ﷺ بِسَبِّ الْأَصْنَامِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ امْرَأَةٍ مِنْهُمْ لَمَّا فَتِرَ الْوَحْيُ فِي ابْتِدَاءِ الْبِعْثَةِ: مَا أَرَى شَيْطَانَهُ إِلَّا وَدَّعَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ سُورَةِ الضُّحَى.

İkinci müşkil ise şöyle defedilir: Müşrikler 'Eğer ilahlarımıza sövmekten vazgeçmezsen senin ilahını hicvedeceğiz' demişlerdir; bunun anlamı, Allah'ın onun ilahı olduğunu inkâr etmeleridir; nitekim Rahmân'ı da inkâr etmişlerdi: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً } “Onlara 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu onların nefretini artırdı” [Furkân: 60]. Dolayısıyla onlar, putlarının Allah katında yakınlaştırılmış varlıklar olduğunu iddia ettikleri için Allah'ın ona ilahlarını yermeyi emrettiğini inkâr ediyorlardı; bilakis Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem putlara sövmeyi bir şeytanın emrettiğini ileri sürüyorlardı. Görmez misin ki peygamberliğin başlangıcında vahiy kesintiye uğradığında onlardan bir kadının: 'Şeytanının onu terk ettiğini görüyorum' demesi üzerine Duhâ Suresi inmiştir.

وَجَوَابُ الْفَخْرِ عَنْهُ بِأَنَّ بَعْضَهُمْ كَانَ لَا يُثْبِتُ وُجُودَ اللَّهِ وَهُمُ الدَّهْرِيُّونَ، أَوْ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ يَشْتُمُونَ الرَّسُولَ- ﵊ فَأَجْرَى اللَّهُ شَتْمَ الرَّسُولِ مَجْرَى شَتْمِ اللَّهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْح: ١٠] » اهـ. فَإِنَّ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ بُعْدًا لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ.

Fahr'ın buna, 'Onlardan bazılarının -ki bunlar Dehrîlerdir- Allah'ın varlığını kabul etmediği yahut muradın onların Resûl'e -aleyhisselâm- sövmeleri olduğu, Allah'ın ise Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmişlerdir” [Fetih: 10] kavlinde olduğu gibi Resûl'e sövmeyi Allah'a sövme mesabesinde kıldığı' şeklindeki cevabına gelince; bu tefsirde gereksiz bir uzaklık (tekellüf) vardır.

وَالْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِالسَّبِّ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فِيهَا مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ إِثْبَاتِ نَقَائِصِ آلِهَتِهِمْ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ إِلَهِيَّتِهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧٩] . وَأَمَّا مَا عَدَاهُ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها [الْأَعْرَاف: ١٩٥] فَلَيْسَ مِنَ الشَّتْمِ وَلَا مِنَ السَّبِّ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ طَرِيقِ الِاحْتِجَاجِ وَلَيْسَ تَصَدِّيًا لِلشَّتْمِ، فَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ مَا يَصْدُرُ مِنْ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ كَلِمَاتِ الذَّمِّ وَالتَّعْبِيرِ لِآلِهَةِ الْمُشْرِكِينَ، كَمَا رُوِيَ فِي «السِّيرَةِ» أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيَّ جَاءَ رَسُولًا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ إِلَى رَسُول الله ﷺ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ فَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا قَالَهُ: «وَايْمُ اللَّهِ لَكَأَنِّي

Ayetin tefsirinde doğru olan cihet şudur: Ayette yasaklanan sövme ile kastedilen, Kur'an'da yer alan ve onların ilahlarının ilah olamayacağını gösteren noksanlıklarının ispatı değildir; A'râf Suresi'ndeki [179] { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” kavli gibi. Bunun dışındaki Yüce Allah'ın { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } “Onların yürüyecekleri ayakları mı var?” [A'râf: 195] türünden kavilleri ise şetm ve sebb (sövme) kabilinden değildir; çünkü bu delil getirme yoludur, doğrudan sövmeye girişmek değildir. Ayette kastedilen, bazı Müslümanlardan sadır olan müşriklerin ilahlarına yönelik yergi ve ayıplama sözleridir; nitekim Siyer'de rivayet edildiğine göre, Urve b. Mes'ûd es-Sekafî Hudeybiye günü Mekke ehlinden Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem elçi olarak gelmiş ve söylediği sözler arasında şu da yer almıştı: 'Vallahi sanki ben

بِهَؤُلَاءِ (يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ) قَدِ انْكَشَفُوا عَنْكَ» ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ حَاضِرًا، فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ «امْصُصْ بَظْرَ اللَّاتِ» إِلَى آخَرَ الْخَبَرِ.

bunların (yani Müslümanların) seni terk edip kaçtıklarını görür gibiyim.' Ebû Bekir es-Sıddîk da oradaydı ve Urve'ye: 'Git de Lât'ın bızırını em!' dedi... haberin sonuna kadar.

وَوَجْهُ النَّهْيِ عَنْ سَبِّ أَصْنَامِهِمْ هُوَ أَنَّ السَّبَّ لَا تَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مَصْلَحَةٌ دِينِيَّةٌ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الدَّعْوَةِ هُوَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى إِبْطَالِ الشِّرْكِ وَإِظْهَارِ اسْتِحَالَةِ أَنْ تَكُونَ الْأَصْنَامُ شُرَكَاءَ لِلَّهِ تَعَالَى، فَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَتَمَيَّزُ بِهِ الْحَقُّ عَنِ الْبَاطِلِ، وَيَنْهَضُ بِهِ الْمُحِقُّ وَلَا يَسْتَطِيعُهُ الْمُبْطِلُ، فَأَمَّا السَّبُّ فَإِنَّهُ مَقْدُورٌ لِلْمُحِقِّ وَلِلْمُبْطِلِ فَيَظْهَرُ بِمَظْهَرِ التَّسَاوِي بَيْنَهُمَا.

Putlarına sövmenin yasaklanmasının gerekçesi şudur: Sövmeye hiçbir dinî maslahat terettüp etmez; çünkü davetten maksat, şirkin iptaline delil getirmek ve putların Allah Teâlâ'ya ortak olmasının imkânsızlığını ortaya koymaktır. Hakkı bâtıldan ayıran, haklının ayağa kaldırıp bâtıl ehlinin güç yetiremeyeceği şey işte budur. Sövmeye gelince, buna hem haklı hem de bâtıl ehli güç yetirebilir; böylece aralarında bir eşitlik görüntüsü ortaya çıkar.

وَرُبَّمَا اسْتَطَاعَ الْمُبْطِلُ بِوَقَاحَتِهِ وَفُحْشِهِ مَا لَا يَسْتَطِيعُهُ الْمُحِقُّ، فَيَلُوحُ لِلنَّاسِ أَنَّهُ تَغَلَّبَ عَلَى الْمُحِقِّ. عَلَى أَنَّ سَبَّ آلِهَتِهِمْ لَمَّا كَانَ يَحْمِي غَيْظَهُمْ وَيَزِيدُ تَصَلُّبَهُمْ قَدْ عَادَ مُنَافِيًا لِمُرَادِ اللَّهِ مِنَ الدَّعْوَةِ، فَقَدْ قَالَ لِرَسُولِهِ- ﵊ «وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» ، وَقَالَ لِمُوسَى وَهَارُونَ- ﵉ «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً» ، فَصَارَ السَّبُّ عائقا من الْمَقْصُودِ

Hatta bâtıl ehli yüzsüzlüğü ve edepsizliği ile haklının güç yetiremeyeceği şeyleri yapabilir de insanlara haklıya galebe çalmış gibi görünebilir. Kaldı ki onların ilahlarına sövmek öfkelerini kabarttığı ve inatlarını artırdığı için, Allah'ın davetteki muradına da aykırı düşmüştür. Nitekim Resûlü'ne -aleyhisselâm-: { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et”, Mûsâ ve Hârûn'a -aleyhimesselâm- ise: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin” buyurmuştur. Böylece sövmek, peygamber

مِنَ الْبِعْثَةِ، فَتَمَحَّضَ هَذَا السَّبُّ لِلْمَفْسَدَةِ وَلَمْ يَكُنْ مَشُوبًا بِمَصْلَحَةٍ. وَلَيْسَ هَذَا مِثْلُ تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ إِذا خيف إفضاؤه إِلَى مَفْسَدَةٍ لِأَنَّ تَغْيِيرَ الْمُنْكَرِ مَصْلَحَةٌ بِالذَّاتِ وَإِفْضَاؤُهُ إِلَى الْمَفْسَدَةِ بِالْعَرْضِ. وَذَلِكَ مَجَالٌ تَتَرَدَّدُ فِيهِ أَنْظَارُ الْعُلَمَاءِ الْمُجْتَهِدِينَ بِحَسَبِ الْمُوَازَنَةِ بَيْنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ قُوَّةً وَضَعْفًا، وَتَحَقُّقًا وَاحْتِمَالًا. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي تَعَارُضِ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ كُلِّهَا.

gönderilmesindeki asıl maksada bir engel teşkil etmiş; bu sövme bütünüyle mefsedete dönüşmüş ve içine hiçbir maslahat karışmamış olur. Bu durum, bir mefsedete yol açmasından korkulduğunda münkeri değiştirmeye benzemez; zira münkeri değiştirmek bizzat maslahattır, mefsedete yol açması ise arızîdir (dolaylıdır). Bu da müctehid âlimlerin maslahat ve mefsedetler arasında güç ve zayıflık, kesinlik ve ihtimal bakımından yaptıkları dengelemeye göre görüşlerinin farklılaştığı bir alandır. Bütün maslahat ve mefsedetlerin tearuzunda (çatışmasında) söylenecek söz de böyledir.

وَحُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ مُحْكَمٌ غَيْرُ مَنْسُوخٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ الْعُلَمَاءُ: حُكْمُهَا بَاقٍ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَمَتَى كَانَ الْكَافِرُ فِي مَنَعَةٍ وَخِيفَ أَنَّهُ إِنْ سَبَّ الْمُسْلِمُونَ أَصْنَامَهُ أَوْ أُمُورَ شَرِيعَتِهِ أَنْ يَسُبَّ هُوَ الْإِسْلَامَ أَوِ النَّبِيءَ- ﵊ أَو اللَّهَ ﷿ لَمْ يُحِلَّ لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَسُبَّ صُلْبَانَهُمْ وَلَا كَنَائِسَهُمْ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْثِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ اهـ، أَيْ عَلَى زِيَادَةِ الْكُفْرِ. وَلَيْسَ مِنَ السَّبِّ إِبْطَالُ مَا يُخَالِفُ الْإِسْلَامَ مِنْ عَقَائِدِهِمْ فِي مَقَامِ الْمُجَادَلَةِ وَلَكِنَّ السَّبَّ أَنْ نُبَاشِرَهُمْ فِي غَيْرِ مُقَامِ الْمُنَاظَرَةِ بِذَلِكَ، وَنَظِيرُ هَذَا مَا قَالَهُ عُلَمَاؤُنَا فِيمَا يَصْدُرُ

Bu ayetin hükmü muhkemdir, mensuh değildir. Kurtubî şöyle demiştir: 'Âlimler dediler ki: Bu ayetin hükmü bu ümmette her halükârda bakidir; kâfir güç ve koruma altında olduğunda, Müslümanlar onun putlarına veya dinî meselelerine sövdükleri takdirde onun İslam'a, Peygamber'e -aleyhisselâm- veya Azîz ve Celîl olan Allah'a sövmesinden korkulursa, Müslümanın onların haçlarına ve kiliselerine sövmesi helal olmaz; çünkü bu, masiyete sevk etmek -yani küfrü artırmak- mesabesindedir.' Münazara ve tartışma makamında onların İslam'a muhalif akidelerini iptal etmek sövme kabilinden değildir; ancak sövmek, münazara makamı dışında bunu doğrudan onlara yöneltmektir. Âlimlerimizin zimmîlerden sadır olan

مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ مِنْ سَبِّ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ سبّ النّبيء ﷺ بِأَنَّهُمْ إِنْ صَدَرَ مِنْهُمْ مَا هُوَ مِنْ أُصُولِ كُفْرِهِمْ فَلَا يُعَدُّ سَبًّا وَإِنْ تَجَاوَزُوا ذَلِكَ عُدَّ سَبًّا، وَيُعَبِّرُ عَنْهَا الْفُقَهَاءُ بِقَوْلِهِمْ: «مَا بِهِ كُفْرٌ وَغَيْرُ مَا بِهِ كُفْرٍ» .

Allah Teâlâ'ya sövme veya Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sövme hakkındaki şu sözleri de bunun benzeridir: 'Şayet onlardan küfürlerinin esaslarından olan bir şey sadır olursa bu sövme sayılmaz; ancak bunu aşarlarsa sövme sayılır.' Fakihler bunu 'Küfür sebebi olan şey ile küfür sebebi olmayan şey' sözüyle ifade ederler.

وَقَدِ احْتَجَّ عُلَمَاؤُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِثْبَاتِ أَصْلٍ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، وَهُوَ الْمُلَقَّبُ بِمَسْأَلَةِ سَدِّ الذَّرَائِعِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: «مَنَعَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَحَدًا أَنْ يَفْعَلَ فِعْلًا جَائِزًا يُؤَدِّي إِلَى مَحْظُورٍ وَلِأَجْلٍ هَذَا تَعَلَّقَ عُلَمَاؤُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي سَدِّ الذَّرَائِعِ وَهُوَ كُلُّ عَقْدٍ جَائِزٍ فِي الظَّاهِرِ يُؤَوَّلُ أَوْ يُمْكِنُ أَنْ يُتَوَصَّلَ بِهِ إِلَى مَحْظُورٍ» . وَقَالَ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦٣] عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا: هَذِه الْآيَة أصل من أصُول إِثْبَات الذّرائع الّتي انْفَرد بهَا مَالِكٌ- ﵁ وَتَابَعَهُ عَلَيْهَا أَحْمَدُ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ وَخَفِيَتْ عَلَى الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ- ﵄ مَعَ تَبَحُّرِهِمَا فِي الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ كُلُّ عَمَلٍ ظَاهِرِ الْجَوَازِ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى مَحْظُورٍ اهـ. وَفَسَّرَ الْمَازِرِيُّ فِي بَابِ بُيُوعِ الْآجَالِ مِنْ «شَرْحِهِ لِلتَّلْقِينِ» سَدَّ الذَّرِيعَةِ بِأَنَّهُ مَنْعُ مَا يَجُوزُ لِئَلَّا يُتَطَرَّقَ بِهِ إِلَى مَا لَا يَجُوزُ اهـ. وَالْمُرَادُ: سَدُّ ذَرَائِعِ الْفَسَادِ، كَمَا أَفْصَحَ عَنْهُ الْقَرَافِيُّ فِي «تَنْقِيحِ الْفُصُولِ» وَفِي «الْفَرْقِ الثَّامِنِ وَالْخَمْسِينَ» فَقَالَ: الذَّرِيعَةُ: الْوَسِيلَةُ إِلَى الشَّيْءِ. وَمَعْنَى سَدِّ الذَّرَائِعِ حَسْمُ مَادَّةِ وَسَائِلِ الْفَسَادِ.

Âlimlerimiz bu ayeti Mâlikîlerin fıkıh usulü esaslarından biri olan sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) meselesini ispatta delil getirmişlerdir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Allah kitabında bir kimsenin yasak bir şeye yol açacak caiz bir fiili işlemesini menetmiştir. Bundan dolayı âlimlerimiz, sedd-i zerâi' konusunda bu ayete dayanmışlardır; sedd-i zerâi' ise, görünüşte caiz olup yasak bir şeye varan veya kendisiyle yasak bir şeye ulaşılabilecek olan her akittir.' A'râf Suresi'nin tefsirinde [163], Yüce Allah'ın { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Onlara deniz kıyısındaki o kasabayı, cumartesi yasağını çiğnedikleri vakti sor” kavlinde ise şöyle demiştir: 'Âlimlerimiz dediler ki: Bu ayet, Mâlik'in -radıyallâhu anh- tek kaldığı, Ahmed'in bazı rivayetlerinde ona uyduğu, şeriatteki derinliklerine rağmen Şâfiî ve Ebû Hanîfe'ye -rahmetullâhi aleyhimâ- gizli kalan sedd-i zerâi' esasının ispat delillerinden biridir; bu da görünüşte caiz olup kendisiyle yasak bir şeye ulaşılan her ameldir.' Mâzerî Şerhu't-Telkîn adlı eserinde, 'Büyûu'l-Âcâl' (vadeli satışlar) bahsinde sedd-i zerîayı; 'caiz olmayan şeye yol açmasın diye caiz olanın menedilmesidir' şeklinde açıklamıştır. Kastedilen, fesat yollarının tıkanmasıdır; nitekim Karâfî Tenkîhu'l-Fusûl'de ve elli sekizinci 'Fark'ta bunu açıkça ifade ederek şöyle demiştir: 'Zerîa, bir şeye götüren vesiledir. Sedd-i zerâi' ise fesat vesilelerinin önünü kesmektir.'

وَأَجْمَعْتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الذَّرَائِعَ ثَلَاثَةُ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: مُعْتَبَرٌ إِجْمَاعًا كَحَفْرِ الْآبَارِ فِي

Ümmet, zerâi'in (vesilelerin) üç kısım olduğu hususunda icma etmiştir: Birincisi: İcmaen muteber olanıdır; örneğin

طُرُقِ الْمُسْلِمِينَ وَإِلْقَاءِ السُّمِّ فِي أَطْعِمَتِهِمْ وَسَبِّ الْأَصْنَامِ عِنْدَ مَنْ يَعْلَمُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ يَسُبُّ اللَّهَ تَعَالَى حِينَئِذٍ. وَثَانِيهَا: مُلْغًى إِجْمَاعًا كَزِرَاعَةِ الْعِنَبِ فَإِنَّهَا لَا تُمْنَعُ لِخَشْيَةِ الْخَمْرِ، وَكَالشَّرِكَةِ فِي سُكْنَى الدُّورِ خَشْيَةَ الزِّنَا. وَثَالِثُهَا مُخْتَلَفٌ فِيهِ كَبُيُوعِ الْآجَالِ، فَاعْتَبَرَ مَالِكٌ- ﵁ الذَّرِيعَةَ فِيهَا وَخَالَفَهُ غَيْرُهُ اهـ. وَعَنَى بِالْمُخَالِفِ الشَّافِعِيَّ وَأَبَا حَنِيفَةَ- ﵄.

Müslümanların yollarına kuyu kazmak, yiyeceklerine zehir katmak ve o anda Allah Teâlâ'ya söveceği durumundan bilinen kimsenin yanında putlara sövmek gibi. İkincisi: İcmaen mülga (geçersiz) olanıdır; örneğin şarap yapılır korkusuyla üzüm yetiştiriciliğinin yasaklanmaması ve zina korkusuyla evlerde ortaklaşa oturmanın yasaklanmaması gibi. Üçüncüsü ise hakkında ihtilaf edilenidir; vadeli satışlar (büyûu'l-âcâl) gibi; Mâlik -radıyallâhu anh- bunlarda zerîayı muteber saymış, başkaları ise ona muhalefet etmiştir. Muhalif olanlar ile Şâfiî ve Ebû Hanîfe'yi -rahmetullâhi aleyhimâ- kastetmiştir.

وَهَذِهِ الْقَاعِدَةُ تَنْدَرِجُ تَحْتَ قَاعِدَةِ الْوَسَائِلِ وَالْمَقَاصِدِ، فَهَذِهِ الْقَاعِدَةُ

Bu kaide, vesileler ve maksatlar (vesâil ve makâsıd) kaidesinin altına girer; dolayısıyla bu kaide,

شُعْبَةٌ مِنْ قَاعِدَةِ إِعْطَاءِ الْوَسِيلَةِ حُكْمَ الْمَقْصِدِ خَاصَّةً بِوَسَائِلِ حُصُولِ الْمَفْسَدَةِ. وَلَا يَخْتَلِفُ الْفُقَهَاءُ فِي اعْتِبَارِ مَعْنَى سَدِّ الذَّرَائِعِ فِي الْقِسْمِ الَّذِي حَكَى الْقَرَافِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى اعْتِبَارِ سَدِّ الذَّرِيعَةِ فِيهِ. وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْقَاعِدَةِ عُنْوَانٌ فِي أُصُولِ الْحَنَفِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ، وَلَا تَعَرَّضُوا لَهَا بِإِثْبَاتٍ وَلَا نَفْيٍ، وَلَمْ يَذْكُرْهَا الْغَزَالِيُّ فِي «الْمُسْتَصْفَى» فِي عِدَادِ الْأُصُولِ الْمَوْهُومَةِ فِي خَاتِمَةِ الْقُطْبِ الثَّانِي فِي أَدِلَّةِ الْأَحْكَامِ.

vesileye maksadın hükmünü verme kaidesinin, fesadın meydana gelmesine yol açan vesilelere mahsus bir şubesidir. Fıkıh âlimleri, Karâfî'nin sedd-i zerîanın muteber sayıldığında icma bulunduğunu naklettiği kısımda sedd-i zerâi' manasını dikkate alma konusunda ihtilaf etmezler. Bu kaidenin Hanefî ve Şâfiî usulünde bir başlığı bulunmadığı gibi, onlar bu kaideyi ispat veya nefyetme hususuna da değinmemişlerdir. Gazzâlî de el-Mustasfâ adlı eserinde, ahkâm delillerine dair ikinci kutbun hatimesinde vehmedilen usul (el-usûlü'l-mevhûme) sayımı arasında bunu zikretmemiştir.

وعَدْواً- بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الدَّالِ وَتَخْفِيفِ الْوَاوِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْعُدْوَانِ وَالظُّلْمِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِ «يَسُبُّوا» لِأَنَّ الْعَدْوَ هُنَا صِفَةٌ لِلسَّبِّ، فَصَحَّ أَنْ يَحُلَّ مَحَلَّهُ فِي الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ بَيَانًا لِنَوْعِهِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ عَدْواً- بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ- وَهُوَ مَصْدَرٌ كَالْعَدْوِ.

Cumhurun kıraatinde { عَدْواً } “haddi aşarak” kelimesi ayının fethası, dalın sükûnu ve vavın şeddesiz haliyle okunur; düşmanlık ve zulüm manasında bir masdardır. “Yesubbû” fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansuptur; zira buradaki adven, sövmenin bir sıfatıdır ve türünü açıklamak üzere mef'ûl-i mutlak yerine geçmesi sahih olmuştur. Ya'kûb ise ayının ve dalın zammesi ile vavın şeddesiyle { عُدُوّاً } şeklinde okumuştur; bu da adven gibi bir masdardır.

وَوَصْفُ سَبِّهِمْ بِأَنَّهُ عَدْوٌ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ سَبَّ الْمُسْلِمِينَ أَصْنَامَ الْمُشْرِكِينَ لَيْسَ مِنَ الِاعْتِدَاءِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ السَّبَّ عَدْوًا سَوَاءً كَانَ مُرَادًا بِهِ اللَّهُ أَمْ كَانَ مُرَادًا بِهِ مَنْ يَأْمر النّبيء ﷺ بِمَا جَاءَ بِهِ لِأَنَّ الَّذِي أَمر النّبيء ﷺ بِمَا جَاءَ بِهِ هُوَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ اللَّهُ تَعَالَى فَصَادَفُوا الِاعْتِدَاءَ عَلَى جَلَالِهِ.

Onların sövmelerinin haddi aşmak (adv) olarak nitelenmesi, Müslümanların müşriklerin putlarına sövmelerinin bir haddi aşma olmadığına üstü kapalı bir işarettir (tarizdir). Bu sövmenin haddi aşma kılınması, ister bizzat Allah kastedilmiş olsun, isterse Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği şeyleri emreden zat kastedilmiş olsun birdir; zira Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği şeyleri emreden hakikatte Yüce Allah'tır; dolayısıyla O'nun celâline yönelik bir haddi aşmaya denk gelmişlerdir.

وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ حَالٌ من ضمير فَيَسُبُّوا، أَيْ عَنْ جَهَالَةٍ، فَهُمْ لِجَهْلِهِمْ بِاللَّهِ لَا يَزَعُهُمْ وَازِعٌ عَنْ سَبِّهِ، وَيَسُبُّونَهُ غَيْرَ عَالِمِينِ بِأَنَّهُمْ يَسُبُّونَ اللَّهَ لِأَنَّهُمْ يَسُبُّونَ مَنْ أَمر محمّدا ﷺ بِمَا جَاءَ بِهِ فَيُصَادِفُ سَبُّهُمْ سَبَّ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ الَّذِي أَمَرَهُ بِمَا جَاءَ بِهِ.

Yüce Allah'ın { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” ifadesi, “yesubbû” fiilindeki zamirden hâldir; yani cehaletlerinden dolayıdır. Onlar Allah'ı bilmediklerinden ötürü O'na sövmekten kendilerini alıkoyan bir engelleyici bulunmaz ve Allah'a sövdüklerini bilmeksizin O'na söverler; çünkü onlar Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği şeyleri emredene sövmektedirler, böylece sövmeleri Yüce Allah'a sövmeye denk gelmektedir; zira ona getirdiği şeyleri emreden O'dur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِغَيْرِ عِلْمٍ صِفَةً لِ عَدْواً كَاشِفَةً، لِأَنَّ ذَلِكَ الْعَدْوَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ غَيْرِ عِلْمٍ بِعِظَمِ الْجُرْمِ الَّذِي اقْتَرَفُوهُ، أَوْ عَنْ عِلْمٍ بِذَلِكَ لَكِنَّ حَالَةَ إِقْدَامِهِمْ عَلَيْهِ تُشْبِهُ حَالَةَ عَدَمِ الْعِلْمِ بِوَخَامَةِ عَاقِبَتِهِ.

{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } ifadesinin, { عَدْواً } kelimesinin açıklayıcı bir sıfatı olması da caizdir; zira bu haddi aşma ancak işledikleri cürmün büyüklüğünü bilmemekten kaynaklanır veya bunu bildikleri halde cürme cüret etme halleri, akıbetinin vehametini bilmeme durumuna benzemektedir.

وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ مَعْنَاهُ كَتَزْيِينِنَا لِهَؤُلَاءِ سُوءَ عَمَلِهِمْ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ

Yüce Allah'ın { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” sözünün manası: Bunlara kötü amellerini süslediğimiz gibi her ümmete de

عَمَلَهُمْ، فَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ- إِلَى قَوْلِهِ- فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَام: ١٠٠- ١٠٨] . فَإِنَّ اجْتِرَاءَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْجَرَائِمِ وَعَمَاهُمْ عَنِ النَّظَرِ فِي سُوءِ عَوَاقِبِهَا نَشَأَ عَنْ تَزْيِينِهَا فِي نُفُوسِهِمْ وَحُسْبَانِهِمْ أَنَّهَا طَرَائِقُ نَفْعٍ لَهُمْ وَنَجَاةٍ وَفَوْزٍ فِي الدُّنْيَا بِعِنَايَةِ أَصْنَامِهِمْ. فَعَلَى هَذِهِ السُّنَّةِ وَبِمُمَاثِلِ هَذَا التَّزْيِينِ زَيَّنَ اللَّهُ أَعْمَالَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ مَعَ الرُّسُلِ الَّذِينَ بَعَثُوا فِيهِمْ فَكَانُوا يُشَاكِسُونَهُمْ وَيَعْصُونَ نُصْحَهُمْ وَيَجْتَرِئُونَ عَلَى رَبِّهِمُ الَّذِي بَعَثَهُمْ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا شَبَّهَ بِالْمُشَارِ إِلَيْهِ تَزْيِينًا عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ مَا وَقَعَتْ إِلَيْهِ الْإِشَارَةُ هُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّزْيِينِ. وَقَدْ جَرَى اسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقَةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ:

amellerini süsledik, demektir. İşaret edilen şey, Allah'ın { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } [En'âm: 100] ayetinden { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } [En'âm: 108] ayetine kadar onlar hakkında anlattığı hususlardır. Şüphesiz onların bu cürümlere cüret etmeleri ve kötü akıbetlerini görmekten körleşmeleri, bu cürümlerin nefislerinde süslenmesinden ve putlarının inayetiyle dünyada kendileri için birer fayda, kurtuluş ve başarı yolu olduğunu sanmalarından kaynaklanmıştır. İşte bu ilahi kanun (sünnet) gereğince ve bu süslemenin bir benzeriyle Allah, kendilerine peygamberler gönderilen geçmiş ümmetlerin amellerini de süslemişti; onlar da peygamberlerine karşı huysuzluk ediyor, nasihatlerine isyan ediyor ve kendilerine onları gönderen Rablerine cüretkârlık gösteriyorlardı. İşaret edilen şeye bir süsleme benzetildiğinde, dinleyen kimse işaret edilen durumun da bir süsleme kabîlinden olduğunu anladı. Buradaki işaret ismi, Allah'ın şu kavlindeki yöntemden farklı cereyan etmiştir:

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَنَظَائِرِهِ، لِأَنَّ مَا بَعْدَهُ يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ غَيْرِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ بَلْ بِأَحْوَالٍ أَعَمُّ مِنْ أَحْوَالِهِمْ. وَفِي هَذَا الْكَلَامِ تَعْرِيضٌ بِالتَّوَعُّدِ بِأَنْ سَيَحُلُّ بِمُشْرِكِي الْعَرَبِ مِنَ الْعَذَابِ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ فِي الدُّنْيَا.

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” [Bakara: 143] ve benzerleri; zira bundan sonrası bizzat bahsedilenlerin durumlarıyla değil, onların durumlarından daha genel durumlarla ilgilidir. Bu ifadede, geçmiştekilerin başına gelen azabın bir benzerinin dünyada Arap müşriklerinin de başına geleceğine dair üstü kapalı bir tehdit (tariz) vardır.

وَحَقِيقَةُ تَزْيِينِ اللَّهِ لَهُمْ ذَلِكَ أَنَّهُ خَلَقَهُمْ بِعُقُولٍ يَحْسُنُ لَدَيْهَا مِثْلُ ذَلِكَ الْفِعْلِ، عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [الْأَنْعَام: ١٠٨] . وَذَلِكَ هُوَ الْقَانُونُ فِي نَظَائِرِهِ.

Allah'ın bunu onlara süslemesinin hakikati; Yüce Allah'ın { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” [En'âm: 108] ayetinde daha önce geçtiği üzere, onları bu tür fiilleri güzel gören akıllarla yaratmış olmasıdır. Benzerlerindeki kanun da budur.

وَالتَّزْيِينُ تَفْعِيلٌ مِنَ الزَّيْنِ، وَهُوَ الْحُسْنُ أَوْ مِنَ الزِّينَةِ، وَهِيَ مَا يُتَحَسَّنُ بِهِ الشَّيْءُ.

Tezyîn (تزيين), güzellik manasındaki 'zeyn' (الزَّيْن) kökünden tef'îl babıdır veya kendisiyle bir şeyin güzelleştirildiği şey olan 'zînet'ten (الزِّينَة) türemiştir.

فَالتَّزْيِينُ جَعْلُ الشَّيْءِ ذَا زِينَةٍ أَوْ إِظْهَارُهُ زَيْنًا أَوْ نِسْبَتُهُ إِلَى الزَّيْنِ. وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى إِظْهَارِهِ فِي صُورَةِ الزَّيْنِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، فَالتَّفْعِيلُ فِيهِ لِلنِّسْبَةِ مِثْلُ التَّفْسِيقِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات: ٧] بِمَعْنَى جَعَلَهُ زَيْنًا، فَالتَّفْعِيلُ لِلْجَعْلِ لِأَنَّهُ حَسَنٌ فِي ذَاتِهِ.

Dolayısıyla tezyîn; bir şeyi süs sahibi kılmak, onu güzel göstermek veya güzele nispet etmektir. Buradaki manası ise, öyle olmadığı halde onu güzel surette göstermektir; nitekim buradaki tef'îl vezni, tefsîk (fasıklığa nispet etme) gibi nispet içindir. Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi” [Hucurât: 7] kavlinde ise onu güzel kıldı manasındadır; buradaki tef'îl babı yapma/kılma (ce'l) içindir, çünkü o bizzat kendinde güzeldir.

وَلِمَا فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ مِنَ التَّعْرِيضِ بِالْوَعِيدِ بِعَذَابِ الْأُمَمِ عَقَّبَ الْكَلَامَ بِ ثُمَّ الْمُفِيدَةِ التَّرْتِيبَ الرُّتْبِيَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ، لِأَنَّ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ

{ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” ifadesinde ümmetlerin azapla tehdit edilmesine üstü kapalı bir işaret (tariz) bulunduğu için, { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir; O da yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir” kavlinde rütbî tertip bildiren 'sümme' (ثُمَّ) edatıyla söz devam ettirilmiştir; çünkü 'sümme' ile matuf kılınan cümlenin içerdiği husus,

بِ ثُمَّ أَعْظَمُ مِمَّا تَضَمَّنَتْهُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْوَعِيدَ الَّذِي عُطِفَتْ جُمْلَتُهُ بِ ثُمَّ أَشَدُّ وَأَنْكَى فَإِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا زائل غير مؤيّد. وَالْمَعْنَى أعظم مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُهُمْ فَيُحَاسِبُهُمْ. وَالْعُدُولُ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِلَى لَفْظِ رَبِّهِمْ لِقَصْدِ تَهْوِيلِ الْوَعِيدِ وَتَعْلِيلِ اسْتِحْقَاقِهِ بِأَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى مَالِكِهِمُ الَّذِي خَلَقَهُمْ فَكَفَرُوا نِعَمَهُ وَأَشْرَكُوا بِهِ فَكَانُوا كَالْعَبِيدِ الْآبِقِينَ يَطُوفُونَ مَا يَطُوفُونَ ثُمَّ يَقَعُونَ فِي يَدِ مَالِكِهِمْ.

kendisine atfedilen cümlenin içerdiğinden daha büyüktür; zira 'sümme' ile bağlanan cümlenin tehdidi daha şiddetli ve daha sarsıcıdır; çünkü dünya azabı geçicidir, sürekli değildir. Bundan daha büyük olan mana ise, onların dönüşünün Allah'a olacağı ve Allah'ın onları hesaba çekeceğidir. Lafzatullah yerine 'Rableri' (رَبِّهِمْ) lafzına dönülmesi, tehdidin dehşetini artırmak ve bu azabı hak etmelerinin gerekçesini açıklamak içindir; zira onlar kendilerini yaratan sahiplerine döneceklerdir; oysa O'nun nimetlerine nankörlük etmiş ve O'na şirk koşmuşlardır. Dolayısıyla onlar, kaçıp dolaştıktan sonra nihayetinde sahiplerinin eline düşen kaçak köleler gibidirler.

وَالْإِنْبَاءُ: الْإِعْلَامُ، وَهُوَ تَوْقِيفُهُمْ عَلَى سُوءِ أَعْمَالِهِمْ. وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي لَازِمِ

İnbâ (إِنْبَاء): bildirmek demektir; o da onları kötü amelleriyle yüzleştirmektir. Burada ise bu kelime, lüzûmî

مَعْنَاهُ، وَهُوَ التَّوْبِيخُ وَالْعِقَابُ، لِأَنَّ الْعِقَابَ هُوَ الْعَاقِبَةُ الْمَقْصُودَةُ مِنْ إِعْلَامِ الْمُجْرِمِ بِجُرْمِهِ.

manasında, yani azarlama ve cezalandırma anlamında kullanılmıştır; çünkü ceza, suçluya suçunun bildirilmesinden asıl hedeflenen akıbettir.