Binûn

6- En'âm Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَنِ الْمَرْجِعِ مُؤْذِنَةٌ بِسُرْعَةِ الْعِقَابِ إِثْرَ الرّجوع إِلَيْهِ.

Fâ harfi (فَيُنَبِّئُهُمْ), dönüşten sonraki dallanmayı/neticeyi bildirmek için olup, O'na dönüşün hemen ardından cezanın çabucak geleceğini haber verir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠٩]

[EN'ÂM SURESİ (6) AYET 109]

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir mucize gelirse mutlaka ona inanacaklar. De ki: 'Mucizeler ancak Allah katındadır.' Hem siz ne biliyorsunuz, o [mucize] geldiğinde de inanmayacaklar!” (109)

عطف جُمْلَةُ: وَأَقْسَمُوا عَلَى جُمْلَةِ: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [الْأَنْعَام: ١٠٦] الْآيَةَ. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْقَوْمِ فِي قَوْلِهِ: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ [الْأَنْعَام: ٦٦] مِثْلُ الضَّمَائِرِ الَّتِي جَاءَتْ بَعْدَ تِلْكَ الْآيَةِ وَمَعْنَى: لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ آيَةٌ غَيْرُ الْقُرْآنِ. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى شَيْءٍ مِنْ تَعَلُّلَاتِهِمْ لِلتَّمَادِي عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ ظُهُورِ الْحُجَجِ الدَّامِغَةِ لَهُمْ، كَانُوا قَدْ تَعَلَّلُوا بِهِ فِي بَعْضِ تَوَرُّكِهِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. فَرَوَى الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، وَالْكَلْبِيِّ، يَزِيدُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ: أَنَّ قُرَيْشًا سَأَلُوا رَسُول الله ﷺ آيَةً مِثْلَ آيَةِ مُوسَى- ﵇ إِذْ ضَرَبَ بِعَصَاهُ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ الْعُيُونُ، أَوْ مِثْلَ آيَةِ صَالِحٍ، أَوْ مِثْلَ آيَةِ عِيسَى- ﵈، وَأَنَّهُمْ قَالُوا لَمَّا

{ وَأَقْسَمُوا } “yemin ettiler” cümlesi, { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy” [En'âm: 106] ayetindeki cümleye atfedilmiştir. Zamir ise, o ayetten sonra gelen zamirler gibi { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ } “O hak iken kavmin onu yalanladı” [En'âm: 66] kavlindeki kavme dönmektedir. { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse” sözünün manası, Kur'an dışında bir ayettir. Bu ifade, kendilerini susturan kesin deliller ortaya çıktıktan sonra küfürde diretmek için öne sürdükleri birtakım mazeretlere ve İslam'a karşı sergiledikleri bazı sataşmalarda bahane ettikleri şeylere bir işarettir. Taberî ve başkaları; Mücâhid, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Kelbî'den -biri diğerine ziyadede bulunarak- şöyle rivayet etmişlerdir: Kureyş, Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] Mûsâ'nın -aleyhisselâm- asasıyla taşa vurduğunda pınarlar fışkırması gibi bir mucize veya Sâlih'in yahut Îsâ'nın -aleyhimesselâm- mucizesi gibi bir mucize istediler. Onlar,

سَمِعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ [الشُّعَرَاء: ٤] أَقْسَمُوا أَنَّهُمْ إِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ كَمَا سَأَلُوا أَوْ كَمَا تَوَعَّدُوا لَيُوقِنُنَّ أَجْمَعُونَ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ- ﵊ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ كَمَا سَأَلُوا، حِرْصًا عَلَى أَنْ يُؤْمِنُوا. فَهَذِهِ الْآيَةُ نَازِلَةٌ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ جَمَعَتْ كَثِيرًا مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَمُحَاجَّاتِهِمْ.

Yüce Allah'ın { إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “Dilersek üzerlerine gökten bir ayet (mucize) indiririz de ona boyunları eğilip kalır” [Şuarâ: 4] kavlini işittiklerinde, istedikleri veya tehdit edildikleri gibi bir ayet gelirse kesinlikle topyekûn iman edeceklerine dair yemin ettiler; Resûlullah da [aleyhisselâm] iman etmelerine duyduğu hırs sebebiyle Allah'tan onların istedikleri gibi bir ayet getirmesini diledi. İşte bu ayet bu hususta inmiştir; çünkü bu sure onların birçok durumunu ve tartışmalarını bir araya getirmiştir.

وَالْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ هُوَ نَحْوُ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥٣] أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ. وَالْأَيْمَانُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٥] .

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” ifadesine dair açıklama, Mâide Suresi'ndeki [53] { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mı?” ayetine dair açıklamaya benzerdir. Yeminler (eymân) hakkındaki açıklama ise daha önce Bakara Suresi'nde [225] Yüce Allah'ın { لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsızlıktan) sorumlu tutmaz, fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden sorumlu tutar” kavlinde geçmişti.

وَجُمْلَةُ: لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ إِلَخْ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ. وَاللَّامُ فِي لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ، لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّرْطَ قَدْ جُعِلَ شَرْطًا فِي الْقَسَمِ فَتَدُلُّ عَلَى قَسَمٍ مَحْذُوفٍ غَالِبًا، وَقَدْ جَاءَتْ هُنَا مَعَ فِعْلِ الْقَسَمِ لِأَنَّهَا صَارَتْ مُلَازِمَةً لِلشَّرْطِ الْوَاقِعِ جَوَابًا لِلْقَسَمِ فَلَمْ تَنْفَكَّ عَنْهُ مَعَ وُجُودِ فِعْلِ الْقَسَمِ. وَاللَّامُ فِي لَيُؤْمِنُنَّ بِها لَامُ الْقَسَمِ، أَيْ لَامُ جَوَابِهِ.

{ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “eğer kendilerine bir ayet gelirse...” cümlesi, { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ettiler” cümlesini beyan edicidir (açıklayıcıdır). { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } ifadesindeki lâm harfi kaseme hazırlayıcıdır (muvattıe li'l-kasem); çünkü şartın kasemde bir şart kılındığını gösterir ve çoğunlukla mahzuf bir kaseme delalet eder. Burada ise kasem fiiliyle birlikte gelmiştir; zira kasemin cevabı olarak gelen şarta ayrılmaz bir ek haline gelmiş ve kasem fiili mevcut olduğu halde ondan ayrılmamıştır. { لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “mutlaka ona inanacaklar” ifadesindeki lâm harfi ise kasem lâmıdır, yani onun cevap lâmıdır.

وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ مَا اقْتَرَحُوهُ على الرّسول ﷺ يَعْنُونَ بِهَا خَارِقَ عَادَةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ

Ayetteki ayetten kasıt, Resul'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] teklif ettikleri şeydir; bununla Allah'ın,

أَجَابَ مُقْتَرَحَهُمْ لِيُصَدِّقَ رَسُولَهُ- ﵊، فَلِذَلِكَ نُكِّرَتْ آيَةٌ، يَعْنِي: أَيَّةَ آيَةٍ كَانَتْ مِنْ جِنْسِ مَا تَنْحَصِرُ فِيهِ الْآيَاتُ فِي زَعْمِهِمْ. وَمَجِيءُ الْآيَةِ مُسْتَعَارٌ لِظُهُورِهَا لِأَنَّ الشَّيْءَ الظَّاهِرَ يُشْبِهُ حُضُورَ الْغَائِبِ فَلِذَلِكَ يُسْتَعَارُ لَهُ الْمَجِيءُ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى الْآيَةِ وَاشْتِقَاقِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ

Resulünü -aleyhisselâm- tasdik etmek için tekliflerine icabet ettiğini gösterecek bir mucizeyi (hârikulâdeyi) kastetmektedirler. Bu sebeple 'âyetün' kelimesi nekire kılınmıştır; yani kendi iddialarına göre ayetlerin kapsamına giren cinsten herhangi bir ayet demektir. Ayetin 'gelmesi' (meci'i), zuhuru için müstear kılınmıştır (eğretileme yapılmıştır); zira açığa çıkan şey, gaip olanın hazır bulunmasına benzer; bu yüzden ona meci' (gelme) istiaresi yapılmıştır. Ayetin manasının açıklaması ve türeyişi, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinde geçmişti.

وَمَعْنَى كَوْنِ الْآيَاتِ عِنْدَ اللَّهِ أَنَّ الْآيَاتِ مِنْ آثَارِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ، فَأَسْبَابُ إِيجَادِ الْآيَاتِ مِنْ صِفَاتِهِ، فَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهَا، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ شُبِّهَتْ بِالْأُمُورِ الْمُدَّخَرَةِ عِنْدَهُ، وَأَنَّهُ إِذَا شَاءَ إبرازها أبرزها لِلنَّاسِ، فَكَلِمَةُ عِنْدَ هُنَا مَجَازٌ. اسْتُعْمِلَ اسْمُ الْمَكَانِ الشَّدِيدِ الْقُرْبِ فِي مَعْنَى الِاسْتِبْدَادِ وَالِاسْتِئْثَارِ مَجَازًا مُرْسَلًا، لِأَنَّ الِاسْتِئْثَارَ مِنْ لَوَازِمِ حَالَةِ الْمَكَانِ الشَّدِيدِ الْقُرْبِ عُرْفًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَام: ٥٩] .

Ayetlerin Allah katında olmasının manası; ayetlerin Allah'ın kudret ve iradesinin eserlerinden olmasıdır; zira ayetleri var etmenin sebepleri O'nun sıfatlarındandır ve O bunlara kâdirdir. İşte bu sebeple ayetler O'nun yanında saklanan şeylere benzetilmiştir; O ne zaman onları açığa çıkarmayı dilerse insanlara açığa çıkarır. Dolayısıyla buradaki 'inde' (عِنْدَ - katında) kelimesi mecazdır. Aşırı yakınlık bildiren mekân ismi, isti'sâr (tekeline alma ve yalnızca kendine has kılma) manasında mecâz-ı mürsel olarak kullanılmıştır; zira örfte isti'sâr, aşırı yakın mekân durumunun gereklerindendir; nitekim Yüce Allah'ın { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” [En'âm: 59] kavlinde de böyledir.

وَالْحَصْرُ بِ إِنَّمَا رَدَّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ظَنَّهُمْ بِأَنَّ الْآيَاتِ فِي مَقْدُور النّبيء ﷺ إِنْ كَانَ نَبِيئًا فَجَعَلُوا عَدَمَ إِجَابَة النّبيء ﷺ اقْتِرَاحَهُمْ آيَةً أَمَارَةً عَلَى انْتِفَاءِ نُبُوءَتِهِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُجِيبَ بِأَنَّ الْآيَاتِ عِنْدَ اللَّهِ لَا عِنْدَ الرَّسُولِ- ﵊، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُظْهِرُهُ مِنَ الْآيَاتِ.

{ إِنَّمَا } ile yapılan hasr (sınırlandırma), müşriklerin eğer bir peygamber ise ayetlerin Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kudretinde olduğu zannını reddetmektedir; zira onlar Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ayet taleplerine icabet etmemesini onun peygamberliğinin yokluğuna bir işaret kılmışlardı. Bunun üzerine Allah, ayetlerin Resul'ün -aleyhisselâm- katında değil, Allah'ın katında olduğunu cevap olarak vermesini emretmiştir; hangi ayetleri açığa çıkaracağını en iyi Allah bilir.

وَقَوْلُهُ: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ قَرَأَ الْأَكْثَرُ (أَنَّهَا) - بِفَتْحِ هَمْزَةِ «أَنْ» -. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ فِي إِحْدَى رِوَايَتَيْنِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ- بِكَسْرِ هَمْزَةِ (إِنَّ) -.

Yüce Allah'ın { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Hem siz ne biliyorsunuz, o geldiğinde de inanmayacaklar!” kavlinde çoğu kıraat âlimi 'enne'nin (أَنْ) hemzesinin fethasıyla (أَنَّهَا) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kûb, Halef ve Ebû Bekr'in Âsım'dan iki rivayetinden birinde Ebû Bekr ise 'inne'nin (إِنَّ) hemzesinin kesresiyle okumuştur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَا يُؤْمِنُونَ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَخَلَفٌ- بِتَاءِ الْخِطَابِ-، وَعَلَيْهِ فَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ.

Cumhur { لَا يُؤْمِنُونَ } kelimesini gayb yâ'sı ile okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Halef ise hitap tâ'sı ile { لَا تُؤْمِنُونَ } şeklinde okumuştur; buna göre hitap müşrikleredir.

وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ عَقَبَةُ حَيْرَةٍ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي الْإِبَانَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وَنَظْمِهَا وَلْنَأْتِ عَلَى مَا لَاحَ لَنَا فِي مَوْقِعِهَا وَنَظْمِهَا وَتَفْسِيرِ مَعْنَاهَا، ثُمَّ نَعْقُبُهُ بِأَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ. فَالَّذِي يَلُوحُ لِي أَنَّ الْجُمْلَةَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ فِيهَا وَاوَ الْعَطْفِ وَأَنْ تَكُونَ وَاوَ الْحَالِ. فَأَمَّا وَجْهُ كَوْنِهَا وَاوَ الْعَطْفِ فَأَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ كَلَامٍ مُسْتَقِلٍّ، وَهِيَ كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ وَجَّهَهُ اللَّهُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلَيْسَتْ مِنَ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ النَّبِيءُ- ﵊ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ.

Bu cümle, manasını ve nazmını (dizilişini) açıklamada müfessirler için bir hayret engeli olmuştur. Biz de onun konumu, nazmı ve manasının tefsiri hususunda bize zahir olanı ortaya koyalım, ardından müfessirlerin görüşlerini zikredelim: Bana zahir olan şudur ki, bu cümledeki vav harfinin atıf vavı olması da hâl vavı olması da caizdir. Atıf vavı olmasının veçhine gelince; müstakil bir kelam olarak { إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “Ayetler ancak Allah katındadır” cümlesine atfedilmiş olmasıdır; bu da Allah'ın müminlere yönelttiği müstakil bir kelamdır, Yüce Allah'ın { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Ayetler ancak Allah katındadır” kavliyle Peygamber'e -aleyhisselâm- emrettiği sözden değildir.

وَالْمُخَاطَبُ بِ يُشْعِرُكُمْ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ الرَّسُولُ- ﵊ وَالْمُؤْمِنُونَ،

{ يُشْعِرُكُمْ } “size bildirir” ifadesiyle muhatap olan kimsenin zahiren Resul -aleyhisselâm- ve müminler olmasıdır;

وَذَلِكَ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ قَوْلَهُ: لَا يُؤْمِنُونَ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ-. وَالْمُخَاطَبُ بِ يُشْعِرُكُمْ الْمُشْرِكُونَ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ، وَحَمْزَةَ، وَخَلَفٍ لَا تُؤْمِنُونَ- بِتَاءِ الْخِطَابِ-، وَتَكُونُ جُمْلَةُ وَما يُشْعِرُكُمْ مِنْ جُمْلَةِ مَا أَمر الرّسول ﷺ أَنْ يَقُولَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ.

bu da cumhurun { لَا يُؤْمِنُونَ } kelimesini gayb yâ'sı ile okumasına göredir. İbn Âmir, Hamza ve Halef'in hitap tâ'sı ile { لَا تُؤْمِنُونَ } kıraatine göre ise { يُشْعِرُكُمْ } ifadesiyle muhatap olanlar müşriklerdir; bu durumda { وَما يُشْعِرُكُمْ } cümlesi, Yüce Allah'ın { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } kavlinde Resul'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] söylemesi emredilen sözün bir parçası olur.

وَمَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّشْكِيكِ وَالْإِيقَاظِ، لِئَلَّا يَغُرَّهُمْ قَسَمُ الْمُشْرِكِينَ وَلَا تُرَوَّجُ عَلَيْهِمْ تُرَّهَاتُهُمْ، فَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ فِي الِاسْتِفْهَامِ شَيْءٌ مِنَ الْإِنْكَارِ وَلَا التَّوْبِيخِ وَلَا التَّغْلِيظِ إِذْ لَيْسَ فِي سِيَاقِ الْكَلَامِ وَلَا فِي حَالِ الْمُسْلِمِينَ فِيمَا يُؤْثَرُ مِنَ الْأَخْبَارِ مَا يَقْتَضِي إِرَادَةَ توبيخهم وَلَا تغليطهم، إِذْ لَمْ يَثْبُتُ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ طَمِعُوا فِي حُصُولِ إِيمَانِ الْمُشْرِكِينَ أَوْ أَنْ يُجَابُوا إِلَى إِظْهَارِ آيَةٍ حَسَبَ مُقْتَرَحِهِمْ، وَكَيف والمسلمون يقرأون قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَات رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ وَهِيَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٩٦، ٩٧] وَهِيَ نَازِلَةٌ قَبْلَ سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَقَدْ عَرَفَ الْمُسْلِمُونَ كَذِبَ الْمُشْرِكِينَ فِي الدِّينِ وَتَلَوُّنَهُمْ فِي اخْتِلَاقِ الْمَعَاذِيرِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ تَحْقِيقُ ذَلِكَ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ، وَسِيقَ الْخَبَرُ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ مِنْ شَأْنه أَن يهيّء نَفْسَ السَّامِعِ لِطَلَبِ جَوَابِ ذَلِكَ الِاسْتِفْهَامِ فَيَتَأَهَّبُ لِوَعْيِ مَا يَرُدُّ بَعْدَهُ.

'Mâ' (مَا) edatı, müşriklerin yeminleri onları aldatmasın ve saçmalıkları üzerlerinde tesir bırakmasın diye şüpheye düşürme ve uyandırma için kullanılan bir soru edatıdır (istifhamdır). Eğer hitap Müslümanlara ise, bu istifhamda hiçbir inkâr, azarlama veya paylama yoktur; zira kelamın siyakında da rivayet edilen haberlerdeki Müslümanların durumunda da onları azarlama veya hatalarını yüzlerine vurma iradesini gerektirecek bir durum yoktur; çünkü Müslümanların, müşriklerin iman etmesine veya tekliflerine göre bir ayetin açığa çıkarılmasına icabet edilmesine tamah ettikleri sabit olmamıştır. Nasıl olsun ki, Müslümanlar Yûnus Suresi'nde [96, 97] bulunan ve En'âm Suresi'nden önce inmiş olan Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَات رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile iman etmezler” kavlini okumaktaydılar; ayrıca Müslümanlar müşriklerin dindeki yalanlarını ve mazeret uydurmadaki değişkenliklerini zaten biliyorlardı. Kelamdan maksat, bunu Müslümanlar nezdinde kesinleştirmektir; haberin istifham sığasıyla sevk edilmesi ise, istifhamın tabiatı gereği dinleyicinin nefsini bu sorunun cevabını aramaya hazırlaması ve ardından gelecek olanı kavramaya hazır hale getirmesidir.

وَالْإِشْعَارُ: الْإِعْلَامُ بِمَعْلُومٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَخْفَى وَيَدِقَّ. يُقَالُ: شَعَرَ فُلَانٌ بِكَذَا، أَيْ عَلِمَهُ وَتَفَطَّنَ لَهُ، فَالْفِعْلُ يَقْتَضِي مُتَعَلِّقًا بِهِ بَعْدَ مَفْعُولِهِ وَيَتَعَيَّنُ أَنَّ قَوْلَهُ: أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ هُوَ الْمُتَعَلِّقُ بِهِ، فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ بَاءِ الْجَرِّ. وَالتَّقْدِيرُ: بِأَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ، فَحَذْفُ الْجَارِّ مَعَ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ حَذْفٌ مُطَّرِدٌ.

İş'âr (إِشْعَار): gizli kalması ve incelik arz etmesi muhtemel olan bir malumatı bildirmektir. 'Falan kimse falan şeyi hissetti/anladı' denir; yani onu bildi ve farkına vardı. Dolayısıyla bu fiil, mef'ûlünden sonra bir müteallaka (bağlantılı unsura) ihtiyaç duyar; { أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “o geldiğinde onların iman etmeyeceklerini” kavlinin de onun müteallakı olması zorunludur; dolayısıyla cer harfi olan bâ (ب) harf-i cerinin takdirindedir. Takdiri şöyledir: 'bi-ennehâ izâ câet lâ yü'minûn' (o geldiğinde onların iman etmeyeceklerini size bildiren nedir?). Fethalı 'enne' (أَنَّ) ile birlikte harf-i cerrin hazfedilmesi kurallı ve yaygın bir haziftir.

وَهَمْزَةُ (أَنَّ) مَفْتُوحَةٌ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَالْمَعْنَى أَمُشْعِرٌ يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ، أَيْ بِعَدَمِ إِيمَانِهِمْ.

Cumhurun kıraatinde 'enne'nin (أَنَّ) hemzesi fethalıdır. Manası şudur: O geldiğinde onların iman etmeyeceğini, yani onların imansızlığını size bildiren bir bildiren mi var?

فَهَذَا بَيَانُ الْمَعْنَى وَالتَّرْكِيبِ، وَإِنَّمَا الْعُقْدَةُ فِي وُجُودِ حَرْفِ النَّفْيِ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ لِأَنَّ مَا يُشْعِرُكُمْ بِمَعْنَى قَوْلِهِمْ: مَا يُدْرِيكُمْ، وَمُعْتَادُ الْكَلَامِ فِي نَظِيرِ هَذَا التَّرْكِيبِ أَنْ يُجْعَلَ مُتَعَلِّقُ فِعْلِ الدِّرَايَةِ فِيهِ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يَظُنَّ الْمُخَاطَبُ وُقُوعَهُ، وَالشَّيْءُ الَّذِي يُظَنُّ وُقُوعُهُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ هُوَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ لِأَنَّهُ الَّذِي يَقْتَضِيهِ قَسَمُهُمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ فَلَمَّا جعل متعلّق فعل الشُّعُورِ نَفْيَ إِيمَانِهِمْ كَانَ مُتَعَلِّقًا غَرِيبًا بِحَسَبِ الْعُرْفِ فِي اسْتِعْمَالِ نَظِيرِ هَذَا التَّرْكِيبِ.

İşte mana ve terkibin açıklaması böyledir; asıl düğüm noktası { لَا يُؤْمِنُونَ } “inanmayacaklar” ifadesindeki nefy (olumsuzluk) harfinin bulunmasındadır; çünkü { مَا يُشْعِرُكُمْ }, Arapların 'mâ yüdrîküm' (nereden bileceksiniz) sözü manasındadır ve bu terkibin benzerinde mutat olan, dirâyet fiilinin müteallakının muhatabın gerçekleşmesini zannettiği şey kılınmasıdır. Böyle bir makamda vuku bulacağı zannedilen şey ise onların 'iman edecekleri' hususudur; zira { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ } “eğer kendilerine bir ayet gelirse mutlaka inanacaklar” şeklindeki yeminlerinin gerektirdiği de budur. Şuur (bilme) fiilinin müteallakı onların imanının nefyi (olumsuzlanması) kılınınca, bu terkibin benzerinin kullanımındaki örfe göre garip bir müteallak olmuştur.

وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ النَّظَرُ فِي خَصَائِصِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ وَفُرُوقِهِ أَنْ لَا يُقَاسَ قَوْلُهُ: وَما

Belîğ sözün inceliklerine ve ayrımlarına bakmanın gerektirdiği şudur: Yüce Allah'ın { وَما } sözü,

يُشْعِرُكُمْ

{ يُشْعِرُكُمْ } [nereden bileceksiniz]

عَلَى مَا شَاعَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ مَا يُدْرِيكَ، لِأَنَّ تَرْكِيبَ مَا يُدْرِيكَ شَاعَ فِي الْكَلَامِ حَتَّى جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ بِاسْتِعْمَالٍ خَاصٍّ لَا يَكَادُونَ يُخَالِفُونَهُ كَمَا هِيَ سُنَّةُ الْأَمْثَالِ أَنْ لَا تُغَيَّرَ عَمَّا اسْتُعْمِلَتْ فِيهِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ اسْمُ (مَا) فِيهِ اسْتِفْهَامًا إِنْكَارِيًّا، وَأَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقُ يُدْرِيكَ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي يُنْكِرُهُ الْمُتَكَلِّمُ عَلَى الْمُخَاطَبِ. فَلَوْ قِسْنَا اسْتِعْمَالَ مَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ عَلَى اسْتِعْمَالِ (مَا يُدْرِيكُمْ) لَكَانَ وُجُودُ حَرْفِ النَّفْيِ مُنَافِيًا لِلْمَقْصُودِ، وَذَلِكَ مُثَارُ تَرَدُّدِ عُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ وَالْعَرَبِيَّةِ فِي مَحْمَلِ لَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

ifadesi, Arapların yaygın olan 'mâ yüdrîke' (nereden bileceksin) sözüne kıyas edilmemelidir; çünkü 'mâ yüdrîke' terkibi dilde öylesine yaygınlaşmıştır ki, darbımesellerin kullanıldıkları durumdan değiştirilmemesi kuralı gibi neredeyse hiç dışına çıkmadıkları özel bir kullanımla bir darbımesel halini almıştır. Bu kullanım da şöyledir: İçindeki 'mâ' ismi inkâr istifhamı olur ve 'yüdrîke' fiilinin müteallakı da konuşanın muhataba karşı inkâr ettiği husus olur. Şayet { مَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } ifadesinin kullanımını 'mâ yüdrîküm' kullanımına kıyas etseydik, nefy (olumsuzluk) harfinin varlığı kastedilen amaca aykırı olurdu; nitekim bu ayetteki 'lâ' (لَا) harfinin neye hamledileceği hususunda tefsir ve Arap dili âlimlerinin tereddüdünün kaynağı da budur.

فَأَمَّا حِينَ نَتَطَلَّبُ وَجْهَ الْعُدُولِ فِي الْآيَةِ عَنِ اسْتِعْمَالِ تَرْكِيبِ (مَا يُدْرِيكُمْ) وَإِلَى إِيثَارِ تَرْكِيبِ مَا يُشْعِرُكُمْ فَإِنَّنَا نَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ الْعُدُولَ لِمُرَاعَاةِ خُصُوصِيَّةٍ فِي الْمَعْدُولِ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ تَرْكِيبٌ لَيْسَ مُتَّبَعًا فِيهِ طَرِيقٌ مَخْصُوصٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ، فَلِذَلِكَ فَهُوَ جَارٍ عَلَى مَا يَسْمَحُ بِهِ الْوَضْعُ وَالنَّظْمُ فِي اسْتِعْمَالِ الأدوات وَالْأَفْعَال ومفاعليها وَمُتَعَلِّقَاتِهَا .

Ayette "mâ yüdrîküm" terkibinin kullanımından vazgeçilip "mâ yüş'iruküm" terkibinin tercih edilmesinin gerekçesini araştırdığımızda ise, bu tercihin [başka bir ifadeye] yönelmede gözetilen bir hususiyetten kaynaklandığını anlarız; zira bu terkip, kullanımında belirli ve kalıplaşmış özel bir yolun takip edildiği bir terkip değildir. Bu sebeple o, edatların, fiillerin, mefullerinin ve müteallaklarının (bağlantılı ögelerinin) kullanımında dilin vaz'ı ve nazmın elverdiği genişlik üzere cereyan etmektedir.

فَلْنَحْمِلِ اسْمَ الِاسْتِفْهَامِ هُنَا عَلَى مَعْنَى التَّنْبِيهِ وَالتَّشْكِيكِ فِي الظَّنِّ، وَنَحْمِلْ فِعْلَ يُشْعِرُكُمْ عَلَى أَصْلِ مُقْتَضَى أَمْثَالِهِ مِنْ أَفْعَالِ الْعِلْمِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ نَفْيُ إِيمَانِ الْمُشْرِكِينَ بِإِتْيَانِ آيَةٍ وَإِثْبَاتِهِ سَوَاءً فِي الْفَرْضِ الَّذِي اقْتَضَاهُ الِاسْتِفْهَامُ، فَكَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِالْخِيَارِ بَيْنَ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَأَنْ يَقُولَ: إِنَّهَا إِذَا جَاءَتْ يُؤْمِنُونَ. وَإِنَّمَا أُوثِرَ جَانِبُ النَّفْيِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُ الطَّرَفُ الرَّاجِحُ الَّذِي يَنْبَغِي اعْتِمَادُهُ فِي هَذَا الظَّنِّ.

O halde buradaki istifham ismini uyarma ve zanda şüphe uyandırma manasına hamledelim; 'yüş'iruküm' fiilini de ilim fiillerinden olan emsallerinin asıl gereğine hamledelim. Böyle olunca, istifhamın gerektirdiği varsayımda müşriklerin bir ayet geldiğinde iman etmelerinin nefyi ile ispatı eşit olur; dolayısıyla konuşan, 'o geldiğinde iman etmezler' demek ile 'o geldiğinde iman ederler' demek arasında muhayyer kalırdı. Nefy tarafının tercih edilmesi ise, bu zanda itimat edilmesi gereken kuvvetli/tercih edilen tarafın o olduğuna işaret etmek içindir.

هَذَا وَجْهُ الْفَرْقِ بَيْنَ التَّرْكِيبَيْنِ. وَلِلْفُرُوقِ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي اعْتِبَارَاتٌ لَا تَنْحَصِرُ وَلَا يَنْبَغِي لِصَاحِبِ عِلْمِ الْمَعَانِي غَضُّ النَّظَرِ عَنْهَا، وَكَثِيرًا مَا بَيْنَ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَصْنَافًا مِنْهَا فَلْيُلْحَقْ هَذَا الْفَرْقُ بِأَمْثَالِهِ.

İki terkip arasındaki farkın yönü budur. Meânî ilminde ayrımların (furûkun) sayılamayacak kadar çok itibarî yönleri vardır ve meânî ilmi sahibinin bunlardan göz yumması uygun düşmez; nitekim Abdülkâhir [el-Cürcânî] bunlardan birçok türü sıkça açıklamıştır, öyleyse bu fark da emsallerine dâhil edilmelidir.

وَإِنْ أَبَيْتَ إِلَّا قِيَاسَ مَا يُشْعِرُكُمْ عَلَى (مَا يُدْرِيكُمْ) سَوَاءً، كَمَا سَلَكَهُ الْمُفَسِّرُونَ فَاجْعَلِ الْغَالِبَ فِي اسْتِعْمَالِ (مَا يُدْرِيكَ) هُوَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فِي اسْتِعْمَالِ مَا يُشْعِرُكُمْ وَاجْعَلْ تَعْلِيقَ الْمَنْفِيِّ بِالْفِعْلِ جَرْيًا عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِنُكْتَةِ ذَلِكَ الْإِيمَاءِ وَيَسْهُلُ الْخَطْبُ. وَأَمَّا وَجْهُ كَوْنِ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ وَاوَ الْحَالِ فَتَكُونُ «مَا» نَكِرَةً مَوْصُوفَةً بِجُمْلَةِ يُشْعِرُكُمْ. وَمَعْنَاهَا شَيْءٌ مَوْصُوفٌ بِأَنَّهُ يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَهَذَا الشَّيْءُ هُوَ مَا سَبَقَ نُزُولُهُ مِنَ الْقُرْآنِ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَات رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ [يُونُس: ٩٦، ٩٧] ، وَكَذَلِكَ مَا جَرَّبُوهُ مِنْ تَلَوُّنِ الْمُشْرِكِينَ فِي التَّفَصِّي مِنْ تَرْكِ دِينِ آبَائِهِمْ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا، أَيْ وَالْحَالُ أَنَّ الْقُرْآنَ وَالِاسْتِقْرَاءَ أَشْعَرَكُمْ بِكَذِبِهِمْ فَلَا تَطْمَعُوا فِي إِيمَانِهِمْ لَوْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ وَلَا فِي صِدْقِ أَيْمَانِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ [التَّوْبَة: ١٢] . وَإِنِّي لَأَعْجَبُ كَيْفَ غَابَ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ هَذَا الْوَجْهُ مِنْ جَعْلِ «مَا» نَكِرَةً مَوْصُوفَةً فِي حِينِ إِنَّهُمْ تَطَرَّقُوا إِلَى مَا هُوَ أَغْرَبُ مِنْ ذَلِكَ.

Eğer müfessirlerin tuttuğu yolu tutup { مَا يُشْعِرُكُمْ } ifadesini tıpkı 'mâ yüdrîküm'e kıyas etmekten başka bir şeyi kabul etmezsen; bu durumda 'mâ yüdrîke' ifadesindeki yaygın kullanımı { مَا يُشْعِرُكُمْ } terkibinin kullanımında zâhirin muktezası (asıl kural) kıl ve menfi olanın fiile bağlanmasını da o imadaki nükte sebebiyle hilâf-ı muktezâ-yı zâhir (görünüşteki kuralın aksine bir kullanım) say; böylece mesele kolaylaşmış olur. Yüce Allah'ın { وَما يُشْعِرُكُمْ } kavlindeki vav harfinin hâl vavı olmasının veçhine gelince; bu takdirde 'mâ', { يُشْعِرُكُمْ } cümlesiyle sıfatlanmış bir nekire (nekire-i mevsûfe) olur. Manası da: 'O geldiğinde inanmayacaklarını size bildiren bir şey varken' demek olur. Bu 'şey' ise, Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَات رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile iman etmezler” [Yûnus: 96, 97] kavli gibi Kur'an'dan daha önce inmiş olan ayetler ve aynı şekilde müşriklerin atalarının dinini terk etmekten kaçınmak için sergiledikleri değişken tavırlardan tecrübe ettikleri durumlardır. Bu durumda cümle hâl olur; yani Kur'an ve tümevarım onların yalanını size bildirmişken kendilerine bir ayet gelse bile onların imanına ve yeminlerinin doğruluğuna tamah etmeyiniz; zira Allah Teâlâ: { إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } “Şüphesiz onların yeminleri yoktur” [Tevbe: 12] buyurmuştur. Doğrusu müfessirlerin bundan daha garip ihtimallere yönelirken 'mâ'yı nekire-i mevsûfe kılma şeklindeki bu veçhi nasıl gözden kaçırdıklarına şaşırmaktayım.

فَإِذَا جُعِلَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ خِطَابًا لِلْمُشْرِكِينَ، كَانَ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ وَمُتَعَلِّقُ فِعْلِ يُشْعِرُكُمْ مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ.

{ وَما يُشْعِرُكُمْ } kavlindeki hitap müşriklere bir hitap kılındığında, istifham inkâr ve azarlama için olur; { يُشْعِرُكُمْ } fiilinin müteallakı ise hazfedilmiş olur ve { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } kavli ona delalet eder.

وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّنَا نَأْتِيكُمْ بِآيَةٍ كَمَا تُرِيدُونَ.

Takdiri şöyledir: İstediğiniz gibi size bir ayet getireceğimizi nereden biliyorsunuz?

وَلَا نَحْتَاجُ إِلَى تَكَلُّفَاتٍ تَكَلَّفَهَا الْمُفَسِّرُونَ، فَفِي «الْكَشَّافِ» : أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ طَمِعُوا فِي إِيمَانِ الْمُشْرِكِينَ إِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ وَتَمَنَّوْا مَجِيئَهَا فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَا يُدْرِيكُمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، أَيْ أَنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ أَنِّي أَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى جَعْلِ مَا يُشْعِرُكُمْ مُسَاوِيًا فِي الِاسْتِعْمَالِ لِقَوْلِهِمْ مَا يُدْرِيكَ.

Böylece müfessirlerin girdiği zorlamalı tevillere (tekellüfata) muhtaç olmayız. Nitekim el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Müminler, kendilerine bir ayet geldiğinde müşriklerin iman etmelerine tamah ettiler ve ayetin gelmesini temenni ettiler; bunun üzerine Yüce Allah: 'Onların iman etmeyeceklerini siz nereden bileceksiniz?' buyurdu; yani 'benim onların iman etmeyeceklerini bildiğimi siz bilemezsiniz' demektir. Bu da { مَا يُشْعِرُكُمْ } ifadesinin kullanımda 'mâ yüdrîke' sözüyle eşit kılınması esasına dayanmaktadır.

وَرَوَى سِيبَوَيْهِ عَنِ الْخَلِيلِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَنَّها مَعْنَاهُ لَعَلَّهَا، أَيْ لَعَلَّ آيَةً إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا. وَقَالَ: تَأَتَّى (أَنْ) بِمَعْنَى لَعَلَّ، يُرِيدُ أَنَّ فِي لَعَلَّ لُغَةً تَقُولُ: لِأَنَّ، بِإِبْدَالِ الْعَيْنِ هَمْزَةً وَإِبْدَالِ اللَّامِ الْأَخِيرَةِ نُونًا، وَأَنَّهُمْ قَدْ يَحْذِفُونَ اللَّامَ الْأُولَى تَخْفِيفًا كَمَا يَحْذِفُونَهَا فِي قَوْلِهِمْ: عَلَّكَ أَنْ تَفْعَلَ، فَتَصِيرُ (أَنَّ) أَيْ (لَعَلَّ) . وَتَبِعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَبَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَأَنْشَدُوا أَبْيَاتًا.

Sîbeveyh, Halîl'den şunu rivayet etmiştir: Yüce Allah'ın { أَنَّها } kavli 'leallehâ' (لَعَلَّهَا - umulur ki o) manasındadır; yani 'umulur ki bir ayet geldiğinde ona iman etmezler' demektir. Ve şöyle demiştir: 'En' (أَنْ), 'lealle' manasında gelebilir; bununla kastettiği şudur: 'Lealle' lafzında bir lügat vardır ki, ayn harfi hemzeye ve son lâm harfi nûna dönüştürülerek 'li'enne' (لِأَنَّ) denir; tıpkı 'alleke en tef'ale' sözlerinde ilk lâmı hazfettikleri gibi bazen ilk lâmı tahfif (hafifletme) için hazfederler, böylece 'enne' (أَنَّ) yani 'lealle' haline gelir. Zemahşerî ve bazı lügat âlimleri de ona uymuş ve buna dair beyitler okumuşlardır.

وَعَنِ الْفَرَّاءِ، وَالْكِسَائِيِّ، وَأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ: أَنَّ لَا زَائِدَةٌ، كَمَا ادَّعَوْا زِيَادَتَهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٥] .

Ferrâ, Kisâî ve Ebû Ali el-Fârisî'den nakledildiğine göre 'lâ' (لَا) zaittir; tıpkı Yüce Allah'ın { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir beldeye artık haramdır ki onlar geri dönmezler” [Enbiyâ: 95] kavlinde zait olduğunu iddia ettikleri gibi.

وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْفَارِسِيَّ جَعَلَ أَنَّها تَعْلِيلًا لِقَوْلِهِ عِنْدَ اللَّهِ أَي لَا

İbn Atiyye ise Ebû Ali el-Fârisî'nin { أَنَّها } ifadesini, Allah'ın { عِنْدَ اللَّهِ } kavli için gerekçe (ta'lîl) kıldığını zikretmiştir; yani...

تأتيهم بِهَا لِأَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ، أَيْ عَلَى أَنْ يَكُونَ عِنْدَ كِنَايَةً عَنْ مَنْعِهِمْ مِنَ الْإِجَابَةِ لِمَا طَلَبُوهُ.

...onlara o [ayeti] getirmez; çünkü o geldiğinde de iman etmezler; yani 'ınde' (عِنْدَ) kelimesinin, onların talep ettikleri şeye icabet edilmesinin menedilmesinden kinaye olması esasına dayanarak.

وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو، وَيَعْقُوبَ، وَخَلَفٍ، وَأَبِي بَكْرٍ، فِي إِحْدَى رِوَايَتَيْنِ عَنْهُ أَنَّها- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- يَكُونُ اسْتِئْنَافًا. وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ يُشْعِرُكُمْ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ لَيُؤْمِنُنَّ بِها. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ بِإِيمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِذَا جَاءَتْ آيَةٌ.

İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kūb, Halef ve Ebû Bekr'den gelen iki rivayetten birindeki -hemzenin kesresiyle- { إِنَّها } kıraatine göre ise bu [cümle] istînâf (yeni bir başlangıç) olur. { لَيُؤْمِنُنَّ بِها } kavlinden açıkça anlaşıldığı için { يُشْعِرُكُمْ } fiilinin müteallakı hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Onların iman edeceklerini nereden biliyorsunuz? Şüphesiz bir ayet geldiğinde onlar iman etmezler.”

وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ، وَحَمْزَةَ، وَخَلَفٍ- بِتَاءِ الْمُخَاطَبِ-. فَتَوْجِيهُ قِرَاءَةِ خَلَفٍ الَّذِي قَرَأَ إِنَّهَا- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ-، أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ أَنَّها إِذا جاءَتْ

İbn Âmir, Hamza ve Halef'in -muhatap tâ'sı ile [okudukları]- kıraatine göre ise: Hemzenin kesresiyle { إِنَّهَا } okuyan Halef'in kıraatinin izahı; { أَنَّها إِذا جاءَتْ } cümlesinin...

إِلَخْ خِطَابًا مُوَجَّهًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ اللَّذَيْنِ قَرَآ أَنَّها- بِفَتْح الْهمزَة- فَأن يُجْعَلَ ضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ عَلَى اعْتِبَارِ الْوَقْفِ على يُشْعِرُكُمْ.

...ilâ ahiri, müşriklere yöneltilmiş bir hitap olmasıdır. Hemzenin fethasıyla { أَنَّها } okuyan İbn Âmir ve Hamza'nın kıraatine göre ise; { يُشْعِرُكُمْ } üzerinde vakf yapılması (durulması) varsayımıyla, { وَما يُشْعِرُكُمْ } kavlindeki muhatap zamirinin iltifat yoluyla müşriklere yöneltilmiş kılınmasıdır.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١٠]

[En'âm Suresi (6), Ayet 110]

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)

{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “Ona ilk defa iman etmedikleri gibi, yine kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur bir halde bırakırız.” (110)

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ١٠٩] فَتَكُونُ بَيَانًا لِقَوْلِهِ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ١٠٩] ، أَيْ بِأَنْ نُعَطِّلَ أَبْصَارَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْآيَةِ وَعُقُولَهُمْ عَنِ الِاهْتِدَاءِ بِهَا فَلَا يُبْصِرُونَ مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ الْآيَةُ مِنَ الدَّلَائِلِ وَلَا تَفْقَهُ قُلُوبُهُمْ وَجْهَ الدَّلَالَةِ فَيَتَعَطَّلُ تَصْدِيقُهُمْ بِهَا، وَذَلِكَ بِأَنْ يَحْرِمَهُمُ اللَّهُ مِنْ إِصْلَاحِ إِدْرَاكِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَدْ خُلِقَتْ عُقُولُهُمْ نَابِيَةً عَنِ الْعِلْمِ الصَّحِيحِ بِمَا هَيَّأَ لَهَا ذَلِكَ مِنِ انْسِلَالِهَا مِنْ أُصُولِ الْمُشْرِكِينَ، وَمِنْ نَشْأَتِهَا بَيْنَ أَهْلِ الضَّلَالِ وَتَلَقِّي ضَلَالَتِهِمْ، كَمَا بَيَّنْتُهُ آنِفًا. فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ الْحَالِ الْمُخَالِفِ لِلْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ بِأَنَّهُ تَقْلِيبٌ لِعُقُولِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ، وَلِأَنَّهَا كَانَتْ مَقْلُوبَةً عَنِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَ أَهْلِ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ، وَلَيْسَ دَاعِيَ الشِّرْكِ فِيهَا تَقْلِيبًا عَنْ حَالَةٍ كَانَتْ صَالِحَةً لِأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ كَذَلِكَ حِينًا، وَلَكِنَّهُ تَقْلِيبٌ لِأَنَّهَا جَاءَتْ عَلَى خِلَافِ مَا الشَّأْنِ أَنْ تَجِيءَ عَلَيْهِ.

{ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } [En'âm: 109] cümlesine matuf olması caizdir; bu durumda { لَا يُؤْمِنُونَ } kavlinin bir beyanı (açıklaması) olur. Yani gözlerini o ayeti görmekten, akıllarını da onunla hidayet bulmaktan alıkoyarız; böylece ayetin içerdiği delilleri görmezler ve kalpleri delaletin yönünü kavramaz, neticede onu tasdik etmeleri işlevsiz kalır. Bu da Allah'ın onları idraklerini düzeltmekten mahrum bırakmasıyla olur. Zira daha önce açıkladığım üzere, müşriklerin soyundan gelmeleri, sapkınlık ehli arasında yetişmeleri ve onların sapkınlıklarını benimsemeleri gibi bunu hazırlayan etkenler sebebiyle akılları doğru bilgiye uzak ve yabancı yaratılmıştır. Dolayısıyla selim fıtrata aykırı olan bu hal, onların akıllarının ve gözlerinin tersyüz edilmesi şeklinde ifade edilmiştir. Çünkü bunlar, selim akıl sahipleri nezdinde bilinen doğrudan yüz çevirip ters dönmüştü. Onlardaki şirk saiki, vaktiyle elverişli olan bir halden dönüştürülmüş değildir; zira hiçbir zaman öyle olmamıştı. Fakat olması gereken durumun aksine vuku bulduğu için buna bir tersyüz edilme (taklîb) denmiştir.

وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ [الْأَنْعَام: ١٠٩] فَإِنَّهُمْ عَنَوْا آيَةً غَيْرَ الْقُرْآنِ.

{ بِهِ } lafzındaki zamir, { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } [En'âm: 109] kavlinden anlaşılan Kur'an'a racidir; zira onlar Kur'an dışında bir ayeti kastetmişlerdi.

وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ لِتَشْبِيهِ حَالَةِ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ بَعْدَ أَنْ تَجِيئَهُمْ آيَةٌ مِمَّا اقْتَرَحُوا. وَالْمَعْنَى وَنُقَلِّبُ أَيْدِيَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ بِالْآيَةِ الَّتِي تَجِيئُهُمْ مِثْلَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلُ، فَتَقْلِيبُ أَفْئِدَتِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَحْصُلُ فِي

{ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavlindeki kâf (ك), teklif ettikleri şeylerden bir ayet kendilerine geldikten sonra iman etmeyişleri halini teşbih (benzetme) içindir. Manası şöyledir: Kalplerini ve gözlerini ters çeviririz de daha önce Kur'an'a iman etmedikleri gibi, kendilerine gelecek olan ayete de iman etmezler. Bu manaya göre kalplerinin ve gözlerinin ters çevrilmesi,...

الدُّنْيَا، وَهُوَ الْخِذْلَانُ.

...dünyada meydana gelir ki bu da hıdlandır (yardımsız ve başarıdan mahrum bırakılmaktır).

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ مُسْتَأْنِفَةً وَالْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ،

{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } cümlesinin müste'nefe olması ve vâv'ın istînâf için olması da caizdir;

أَوْ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ١٠٩] . وَالْمَعْنَى: وَنَحْنُ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ، أَيْ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، كِنَايَةً عَنْ تَقْلِيبِ أَجْسَادِهِمْ كُلِّهَا. وَخَصَّ مِنْ أَجْسَادِهِمْ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ لِأَنَّهَا سَبَبُ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْعِبْرَةِ بِالْآيَاتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [الْأَعْرَاف: ١١٦] ، أَيْ سَحَرُوا النَّاسَ بِمَا تُخَيِّلُهُ لَهُمْ أَعْيُنُهُمْ.

Ya da { لَا يُؤْمِنُونَ } [En'âm: 109] cümlesine matuf olması [da caizdir]. Manası şudur: Biz onların kalplerini ve gözlerini, yani cehennem ateşinde [tersyüz ederiz]; bu da bütün bedenlerinin tersyüz edilmesinden kinayedir. Bedenleri arasından özellikle kalplerini ve gözlerini zikretmiştir; çünkü ayetlerden ibret almaktan yüz çevirmelerinin sebebi bunlardır. Nitekim Yüce Allah'ın { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler” [A'râf: 116] kavlinde olduğu gibi; yani gözlerinin onlara hayal ettirdiği şeylerle insanları büyülediler demektir.

وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِلتَّعْلِيلِ كَقَوْلِهِ: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] .

Bu veche göre { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ } kavlindeki kâf, tıpkı { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Sizi hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu anın” [Bakara: 198] kavlinde olduğu gibi ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir.

وَأَقُولُ: هَذَا الْوَجْه يناكده قَوْلُهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ مَرَّتَانِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي، فَيَتَعَيَّنُ تَأْوِيلِ أَوَّلَ مَرَّةٍ بِأَنَّهَا الْحَيَاةُ الْأُولَى فِي الدُّنْيَا.

Ben derim ki: Bu ikinci veche göre iki defa söz konusu olmadığı için { أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavli bu vecihle çelişir; dolayısıyla { أَوَّلَ مَرَّةٍ } ifadesinin dünyadaki ilk hayat olarak tevil edilmesi zorunlu olur.

وَالتَّقْلِيبُ مَصْدَرُ قَلَّبَ الدَّالِّ عَلَى شِدَّةِ قَلْبِ الشَّيْءِ عَنْ حَالِهِ الْأَصْلِيَّةِ. وَالْقَلْبُ يَكُونُ بِمَعْنَى جَعْلِ الْمُقَابِلِ لِلنَّظَرِ مِنَ الشَّيْءِ غَيْرَ مُقَابِلٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها [الْكَهْف: ٤٢] ، وَقَوْلِهِمْ: قَلَبَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٤٤] وَيَكُونُ بِمَعْنَى تَغْيِيرِ حَالَةِ الشَّيْءِ إِلَى ضِدِّهَا لِأَنَّهُ يُشْبِهُ قَلْبَ ذَاتِ الشَّيْءِ.

Taklîb (تَقْلِيب), bir şeyin asıl halinden şiddetle döndürülmesine delalet eden 'kallebe' (قَلَّبَ) fiilinin masdarıdır. Kalb (قَلْب) ise bir şeyin bakışa bakan yüzünü bakmayan tarafına getirmek manasında olur; nitekim Yüce Allah'ın { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها } “Oraya harcadıklarına karşı iki elini ovuşturup duruyordu” [Kehf: 42] kavlinde ve Arapların 'kalkanın arkasını çevirdi' (قَلَبَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ - tavır değiştirdi) sözlerinde böyledir. Allah Teâlâ'nın { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz” [Bakara: 144] kavli de buna yakındır. Kalb, bir şeyin durumunu zıddına çevirmek manasına da gelir; çünkü bu da o şeyin bizzat kendisini tersyüz etmeye benzer.

وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ الظَّاهِرُ أَنَّهَا لِلتَّشْبِيهِ فِي مَحَلِّ حَالٍ مِنْ ضَمِيرِ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ١٠٩] ، وَ «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ. وَالْمَعْنَى: لَا يُؤْمِنُونَ مِثْلَ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ مِنَ السِّيَاقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:

{ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ } kavlindeki kâf'ın, { لَا يُؤْمِنُونَ } [En'âm: 109] fiilindeki zamirden hâl konumunda teşbih için olması zâhirdir; 'mâ' (مَا) ise masdariyyedir. Manası şudur: İlk defa iman etmedikleri gibi yine iman etmezler. Bâ harfiyle mecrur olan zamir Kur'an'a racidir; çünkü Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi bağlamdan bilinmektedir:

وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ [الْأَنْعَام: ٦٦] ، أَيْ أَنَّ الْمُكَابَرَةَ سَجِيَّتُهُمْ فَكَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا فِي الْمَاضِي بِآيَةِ الْقُرْآنِ وَفِيهِ أَعْظَمُ دَلِيلٍ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ- ﵊ لَا يُؤْمِنُونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِآيَةٍ أُخْرَى إِذَا جَاءَتْهُمْ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ مُعْتَرِضًا بِالْعَطْفِ بَيْنَ الْحَالِ وَصَاحِبِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ التَّشْبِيهَ لِلتَّقْلِيبِ فَيَكُونُ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي نُقَلِّبُ، أَيْ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ عَنْ فِطْرَةِ الْأَفْئِدَةِ وَالْأَبْصَارِ كَمَا قَلَّبْنَاهَا فَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ إِذْ جَمَحُوا عَنِ

{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } “Senin kavmin onu yalanladı” [En'âm: 66]; yani inatçılık ve kibir onların tabiatıdır; nitekim geçmişte Resul'ün -aleyhisselâm- doğruluğuna en büyük delili barındıran Kur'an ayetine iman etmedikleri gibi, gelecekte de kendilerine başka bir ayet geldiğinde iman etmezler. Bu veche göre { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } kavli, hâl ile zü'l-hâl (hâlin sahibi) arasına atıf yoluyla girmiş bir mu'teriza (ara cümle) olur. Teşbihin taklîb (tersyüz etme) için kılınması da caizdir; bu takdirde { نُقَلِّبُ } fiilindeki zamirden hâl olur; yani ilk defa Resul -aleyhisselâm- onları davet ettiğinde...

الْإِيمَانِ أَوَّلَ مَا دَعَاهُمُ الرَّسُولُ- ﵊، وَيَصِيرُ هَذَا التَّشْبِيهُ فِي قُوَّةِ الْبَيَانِ لِلتَّقْلِيبِ الْمَجْعُولِ حَالًا مِنِ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ بِأَنَّ سَبَبَ صُدُورِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ لَا يَزَالُ قَائِمًا لِأَنَّ اللَّهَ حَرَمَهُمْ إِصْلَاحَ قُلُوبِهِمْ.

...imandan yüz çevirip uzaklaştıklarında onları ters çevirdiğimiz gibi, onların kalplerini ve gözlerini fıtrî halinden tersyüz ederiz de ilk defasında ona iman etmezler. Bu teşbih, onların imandan kaçınışlarının hâli kılınan 'tersyüz etme'nin açıklanması gücünde olur; şöyle ki, imandan yüz çevirmelerinin sebebi hâlâ mevcuttur, çünkü Allah onları kalplerini ıslah etmekten mahrum bırakmıştır.

وَجَوَّزَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنْ تَكُونَ الْكَافُ لِلتَّعْلِيلِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ مِنْ مَعَانِيهَا، وَخُرِّجَ

Bazı müfessirler, kâf harfinin manalarından birinin ta'lîl (gerekçe bildirme) olduğu görüşüne dayanarak kâf'ın ta'lîl için olmasını caiz görmüş ve...

عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] . فَالْمَعْنَى: نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ لِأَنَّهُمْ عَصَوْا وَكَابَرُوا فَلَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ أَوَّلَ مَا تَحَدَّاهُمْ، فَنَجْعَلُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ مُسْتَمِرَّةَ الِانْقِلَابِ عَنْ شَأْنِ الْعُقُولِ وَالْأَبْصَارِ، فَهُوَ جَزَاءٌ لَهُمْ عَلَى عَدَمِ الِاهْتِمَامِ بِالنَّظَرِ فِي أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِعْثَةِ رَسُولِهِ، وَاسْتِخْفَافِهِمْ بِالْمُبَادَرَةِ إِلَى التَّكْذِيبِ قَبْلَ التَّأَمُّلِ الصَّادِقِ.

...Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Sizi hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu anın” [Bakara: 198] kavlini de buna hamletmişlerdir. Buna göre mana şöyledir: Kalplerini tersyüz ederiz; çünkü onlar isyan ettiler, kibre kapıldılar ve Kur'an kendilerine ilk meydan okuduğunda ona iman etmediler; biz de onların kalplerini ve gözlerini, akılların ve gözlerin olağan vazifesinden sürekli bir tersyüz oluş halinde bırakırız. Bu, Allah Teâlâ'nın emrini ve Resulü'nün gönderilişini inceden inceye düşünmeye önem vermemelerine ve samimi bir tefekkürden önce aceleyle yalanlamaya kalkışarak hafife almalarına karşılık bir cezadır.

وَتَقْدِيمُ الْأَفْئِدَةِ عَلَى الْأَبْصَارِ لِأَنَّ الْأَفْئِدَةَ بِمَعْنَى الْعُقُولِ، وَهِيَ مَحَلُّ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ، فَإِذَا لَاحَ لِلْقَلْبِ بَارِقُ الِاسْتِدْلَالِ وَجَّهَ الْحَوَاسَّ إِلَى الْأَشْيَاءِ وَتَأَمَّلَ مِنْهَا.

Kalplerin (ef'ide) gözlerden önce zikredilmesi, kalplerin akıllar manasında olması ve yönlendirici (devâî) ile vazgeçirici (savârif) amillerin mahalli olmasındandır. Nitekim kalbe delil çıkarmanın bir kıvılcımı parıldadığında, duyuları eşyaya yöneltir ve onlardan tefekkür eder.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَفْئِدَةِ وَالْأَبْصَارِ وَعَدَمِ الِاسْتِغْنَاءِ بِالْأَفْئِدَةِ عَنِ الْأَبْصَارِ لِأَنَّ الْأَفْئِدَةَ تَخْتَصُّ بِإِدْرَاكِ الْآيَاتِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَحْضَةِ، مِثْلُ آيَةِ الْأُمِّيَّةِ وَآيَةِ الْإِعْجَازِ. وَلَمَّا لَمْ تَكُفَّهُمُ الْآيَاتُ الْعَقْلِيَّةُ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِأَفْئِدَتِهِمْ لِأَنَّهَا مُقَلَّبَةٌ عَنِ الْفِطْرَةِ وَسَأَلُوا آيَاتٍ مَرْئِيَّةً مُبْصَرَةً، كَأَنْ يَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَيُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ، أخبر الله رَسُوله ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ لَوْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ مُبْصَرَةٌ لَمَا آمَنُوا لِأَنَّ أَبْصَارَهُمْ مُقَلَّبَةٌ أَيْضًا مِثْلُ تَقْلِيبِ عُقُولِهِمْ.

Görünen o ki, kalpler ile gözlerin bir arada zikredilip sadece kalplerle yetinilmemesinin sebebi şudur: Kalpler, Resul'ün ümmîliği ve Kur'an'ın icazı mucizesi gibi sırf aklî ayetleri idrak etmeye mahsustur. Aklî ayetler onlara yetmeyip fıtrattan saptırıldığı için kalplerinden de istifade edemediklerinde ve göğe yükselmesi ya da kendilerine kâğıtta yazılı bir kitap indirmesi gibi gözle görülebilen ayetler istediklerinde; Allah, Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere, kendilerine gözle görülen bir ayet gelse bile iman etmeyeceklerini haber vermiştir; zira akıllarının tersyüz edildiği gibi gözleri de tersyüz edilmiştir.

وَذُكِّرَ أَوَّلَ مَعَ أَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى مَرَّةٍ إِضَافَةَ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ لِأَنَّ أَصْلَ «أَوَّلَ» اسْمُ تَفْضِيلٍ. وَاسْمُ التَّفْضِيلِ إِذَا أُضِيفَ إِلَى النَّكِرَةِ تَعَيَّنَ فِيهِ الْإِفْرَادُ وَالتَّذْكِيرُ، كَمَا تَقُولُ: خَدِيجَةُ أَوَّلُ النِّسَاءِ إِيمَانًا وَلَا تَقُولُ أُولَى النِّسَاءِ.

'Merre' (مَرَّةٍ) kelimesine sıfatın mevsufa izafeti şeklinde tamlanan olmasına rağmen 'evvel' (أَوَّلَ) lafzının müzekker getirilmesi, 'evvel' kelimesinin aslının ism-i tafdil olmasındandır. İsm-i tafdil nekireye muzaf olduğunda, müfred ve müzekker olması zorunlu olur; nitekim 'Hatice kadınların iman bakımından ilkidir' derken 'ülâ'n-nisâ' (أُولَى النِّسَاءِ) değil 'evvelü'n-nisâ' (أَوَّلُ النِّسَاءِ) dersin.

وَالْمُرَادُ بِالْمَرَّةِ مَرَّةٌ مِنْ مَرَّتَيْ مَجِيءِ الْآيَاتِ، فَالْمَرَّةُ الْأُولَى هِيَ مَجِيءُ الْقُرْآنِ، وَالْمَرَّةُ الثَّانِيَةُ هِيَ مَجِيءُ الْآيَةِ الْمُقْتَرَحَةِ، وَهِيَ مَرَّةٌ مَفْرُوضَةٌ.

'Merre' (defa/sefer) ile kastedilen, ayetlerin gelişindeki iki defadan biridir. Birinci defa Kur'an'ın gelişi, ikinci defa ise teklif edilen ayetin gelişidir ki bu da farazî bir defadır.

وَنَذَرُهُمْ عَطْفٌ عَلَى نُقَلِّبُ. فَحُقِّقَ أَنَّ مَعْنَى نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ نَتْرُكُهَا عَلَى انْقِلَابِهَا الَّذِي خُلِقَتْ عَلَيْهِ، فَكَانَتْ مَمْلُوءَةً طُغْيَانًا وَمُكَابَرَةً لِلْحَقِّ، وَكَانَتْ تَصْرِفُ أَبْصَارَهُمْ عَنِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَلِذَلِكَ أَضَافَ الطُّغْيَانَ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَأَصُّلِهِ فِيهِمْ وَنَشْأَتِهِمْ عَلَيْهِ وَأَنَّهُمْ حُرِمُوا لِينَ الْأَفْئِدَةِ الَّذِي تَنْشَأُ عَنْهُ الْخَشْيَةُ وَالذِّكْرَى.

{ وَنَذَرُهُمْ } kavli, { نُقَلِّبُ } fiiline matuftur. Böylece { نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ } ifadesinin manasının 'onları yaratıldıkları tersyüz edilmiş hali üzere bırakırız' olduğu tahakkuk etmiştir; nitekim [kalpleri] taşkınlık ve hakka karşı inatla doluydu ve gözlerini bakmaktan ve delil çıkarmaktan çeviriyordu. İşte bu yüzden taşkınlığı (tuğyân), onlarda kök saldığına, onun üzerinde büyüdüklerine ve kendisinden haşyet ile ibretin doğduğu kalp yumuşaklığından mahrum kaldıklarına delalet etmesi için onların zamirine izafe etmiştir.

وَالطُّغْيَانُ وَالْعَمَهُ تَقَدَّمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥] .

Tuğyân (طُغْيَان) ve amehe (عَمَه - şaşkınlık), Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } [Bakara: 15] kavlinde daha önce geçmişti.

وَالظَّرْفِيَّةُ مِنْ قَوْلِهِ: فِي طُغْيانِهِمْ مَجَازِيَّةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى إِحَاطَةِ الطُّغْيَانِ بِهِمْ، أَيْ بِقُلُوبِهِمْ. وَجُمْلَةُ: وَنَذَرُهُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى نُقَلِّبُ. وَجُمْلَةُ يَعْمَهُونَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي قَوْلِهِ: وَنَذَرُهُمْ. وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أنّ العمه ناشيء عَن الطّغيان.

{ فِي طُغْيانِهِمْ } kavlindeki zarfiyet, taşkınlığın onları, yani kalplerini kuşattığına delalet etmek için mecazîdir. { وَنَذَرُهُمْ } cümlesi { نُقَلِّبُ } fiiline matuftur. { يَعْمَهُونَ } cümlesi ise { وَنَذَرُهُمْ } kavlindeki mansup zamirden hâldir. Bunda, şaşkınca bocalamanın (ameh) taşkınlıktan (tuğyân) kaynaklandığına dair bir uyarı vardır.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١١]

[En'âm Suresi (6), Ayet 111]

وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)

{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu cahillik etmektedirler.” (111)

جُمْلَةُ وَلَوْ أَنَّنا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَما يُشْعِرُكُمْ [الْأَنْعَام: ١٠٩] بِاعْتِبَارِ كَوْنِ جُمْلَةِ وَما يُشْعِرُكُمْ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ١٠٩] ، فَتَكُونُ ثَلَاثَتُهَا رَدًّا عَلَى مَضْمُونِ جُمْلَةِ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ [الْأَنْعَام: ١٠٩] إِلَخْ، وَبَيَانًا لِجُمْلَةِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ١٠٩] .

{ وَلَوْ أَنَّنا } cümlesi, { وَما يُشْعِرُكُمْ } [En'âm: 109] cümlesinin { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } [En'âm: 109] cümlesine matuf olması itibariyle { وَما يُشْعِرُكُمْ } cümlesine matuftur. Böylece bu üç [cümle], { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } [En'âm: 109] ilâ ahiri cümlesinin içeriğine bir reddiye ve { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } [En'âm: 109] cümlesine bir beyan olur.

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُسْتَهْزِئِينَ، الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، وَالْعَاصِيَ بْنَ وَائِلٍ، وَالْأَسْوَدَ بْنَ عَبْدِ يَغُوثَ، وَالْأَسْوَدَ بْنَ الْمُطَّلِبِ، وَالْحَارِثَ بْنَ حَنْظَلَةَ، مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. أَتَوْا رَسُول الله ﷺ فِي رَهْطٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَقَالُوا: «أَرِنَا الْمَلَائِكَةَ يَشْهَدُونَ لَكَ أَوِ ابْعَثْ لَنَا بَعْضَ مَوْتَانَا فَنَسْأَلْهُمْ: أَحَقٌّ مَا تَقُولُ» ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: «لَا نُؤْمِنُ لَكَ حَتَّى يُحْشَرَ قُصَيٌّ فَيُخْبِرُنَا بِصِدْقِكَ أَوِ ائْتِنَا بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا- أَيْ كَفِيلًا-» فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre; Mekke ehlinden alaycılar grubu olan Velîd b. el-Mugîre, el-Âs b. Vâil, el-Esved b. Abdiyeğûs, el-Esved b. el-Muttalib ve el-Hâris b. Hanzale, Mekkelilerden bir toplulukla birlikte Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: “Bize melekleri göster de senin lehine şahitlik etsinler yahut ölülerimizden bazılarını dirilt de onlara 'senin söylediklerin hak mıdır?' diye soralım” dediler. Bir rivayette de müşriklerin şöyle dediği söylenmiştir: “Kusay diriltilip bize senin doğruluğunu haber vermedikçe veya sen bize Allah'ı ve melekleri birer kefil (kabîlen) olarak getirmedikçe sana inanmayız.” Bunun üzerine Yüce Allah'ın şu kavli indi:

وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ لِلرَّدِّ عَلَيْهِمْ. وَحَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ- إِلَى قَوْلِهِ- أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ: [٩٠- ٩٢] . وَذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ مُسَايَرَةً لِمُقْتَرَحَاتِهِمْ، لِأَنَّهُمُ اقْتَرَحُوا ذَلِكَ.

Onlara cevap olmak üzere { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } [kavli indi]. Allah Teâlâ İsrâ Suresi'nde [90-92]: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } kavlinden { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } kavline kadar onların sözlerini nakletmiştir. Onların tekliflerine uygun olarak harikulade durumlardan üç şeyi zikretmiştir; çünkü onlar bunu teklif etmişlerdi.

وَقَوْلُهُ: وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ يُشِيرُ إِلَى مَجْمُوعِ مَا سَأَلُوهُ وَغَيْرِهِ.

{ وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ } kavli, onların istedikleri şeylerin toplamına ve diğerlerine işaret etmektedir.

وَالْحَشْرُ:

Haşr (الْحَشْر):

الْجَمْعُ، وَمِنْهُ: وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ [النَّمْل: ١٧] . وَضُمِّنَ مَعْنَى الْبَعْثِ والإرسال فعدّي بعلى كَمَا قَالَ تَعَالَى: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا [الْإِسْرَاء: ٥] . وكُلَّ شَيْءٍ يَعُمُّ الْمَوْجُودَاتِ كُلَّهَا. لَكِنَّ الْمَقَامَ يُخَصِّصُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مِمَّا سَأَلُوهُ، أَوْ مِنْ جِنْسِ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ وَالْآيَاتِ، فَهَذَا مِنَ الْعَامِّ الْمُرَادِ بِهِ الْخُصُوصُ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى، فِي رِيحِ عَادٍ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها [الْأَحْقَاف: ٢٥] وَالْقَرِينَةُ هِيَ مَا ذَكَرَ قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى.

Toplamak demektir; nitekim { وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ } “Süleyman'a orduları toplandı” [Neml: 17] ayetinde bu anlamdadır. Ba's (diriltip gönderme) ve irsâl (gönderme) manasını tazammun ettiği için, tıpkı Yüce Allah'ın { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا } “Üzerinize kullarımızı gönderdik” [İsrâ: 5] kavlinde olduğu gibi 'alâ (عَلى) harf-i ceriyle müteaddî kılınmıştır. { كُلَّ شَيْءٍ } lafzı bütün varlıkları kapsar. Ancak makam, bunu onların istedikleri her şeyle veya olağanüstü olaylar ve ayetler cinsinden olanlarla tahsis etmektedir. Dolayısıyla bu, Âd kavminin rüzgarı hakkında geçen { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle her şeyi helak eder” [Ahkāf: 25] kavli gibi, kendisiyle husus kastedilen genel (âmm) bir ifadedir. Karine ise bundan önce zikredilen { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } kavlidir.

وَقَوْلُهُ: قُبُلًا قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ-، وَهُوَ

{ قُبُلًا } kavlini Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer -kāf'ın kesresi ve bâ'nın fethasıyla [kıbelen (قِبَلًا)]- okumuşlardır; bu da...

بِمَعْنَى الْمُقَابَلَةِ وَالْمُوَاجَهَةِ، أَيْ حَشَرْنَا كُلَّ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ عِيَانًا. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ- وَهُوَ لُغَةٌ فِي قِبَلَ بِمَعْنَى الْمُوَاجَهَةِ وَالْمُعَايَنَةِ وَتَأَوَّلَهَا بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ بِتَأْوِيلَاتٍ أُخْرَى بَعِيدَةٍ عَنِ الِاسْتِعْمَالِ، وَغَيْرِ مُنَاسِبَةٍ لِلْمَعْنَى.

...karşılaşma ve yüz yüze gelme manasındadır; yani 'bütün bunları ayan beyan karşılarına topladık' demektir. Geri kalanlar ise kāf ve bâ'nın dammesiyle [kubulen (قُبُلًا)] okumuşlardır ki bu da yüz yüze gelme ve bizzat görme manasındaki 'kıbel' lafzında bir lügattir. Bazı müfessirler bunu kullanımdan uzak ve manaya uygun olmayan başka tevillerle açıklamışlardır.

وَمَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا هُوَ أَشَدُّ مِنْ (لَا يُؤْمِنُونَ) تَقْوِيَةً لِنَفْيِ إِيمَانِهِمْ، مَعَ ذَلِكَ كُلِّهِ، لِأَنَّهُمْ مُعَانِدُونَ مُكَابِرُونَ غَيْرُ طَالِبِينَ لِلْحَقِّ، لِأَنَّهُمْ لَوْ طَلَبُوا الْحَقَّ بِإِنْصَافٍ لَكَفَتْهُمْ مُعْجِزَةُ الْقُرْآنِ، إِنْ لَمْ يَكْفِهِمْ وُضُوحُ الْحَقِّ فِيمَا يَدْعُو إِلَيْهِ الرَّسُولُ ﵊. فَالْمَعْنَى:

{ مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا } ifadesi, bütün bunlara rağmen onların iman etmeyişlerinin nefyini pekiştirmede { لَا يُؤْمِنُونَ } sözünden daha şiddetlidir. Çünkü onlar inatçı, kibirli ve hakkı aramayan kimselerdir. Zira hakkı insafla arasalardı, Resul'ün -aleyhisselâm- davet ettiği şeydeki hakkın açıklığı yetmese bile, Kur'an mucizesi onlara yeterdi. Buna göre mana şöyledir:

الْإِخْبَارُ عَنِ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ فِي أَجْدَرِ الْأَحْوَالِ بِأَنْ يُؤْمِنَ لَهَا مَنْ يُؤْمِنُ، فَكَيْفَ إِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ. وَالْمَقْصُودُ انْتِفَاءُ إِيمَانِهِمْ أَبَدًا.

İman edecek olan kimsenin iman etmesine en layık olan durumlarda bile onların iman etmeyeceğinin haber verilmesidir; artık böyle bir durum olmadığında nasıl iman etsinler! Kastedilen, onların ebediyen iman etmeyecekleridir.

وَلَوْ هَذِهِ هِيَ الْمُسَمَّاةُ لَوْ الصُّهَيْبِيَّةُ، وَسَنَشْرَحُ الْقَوْلَ فِيهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Buradaki 'lev' (لَوْ), Suheybiyye lev'i olarak isimlendirilen edattır; buna dair açıklamayı Yüce Allah'ın şu kavlinde izah edeceğiz:

وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٣] .

Enfâl Suresi'ndeki { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi” [Enfâl: 23] kavlinde.

وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا عُمُومُ نَفْيِ إِيمَانِهِمْ، فَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، أَيْ حَالُ أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ تَغْيِيرَ قُلُوبِهِمْ فَيُؤْمِنُوا طَوْعًا، أَوْ أَنْ يُكْرِهَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ بِأَنْ يُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ رَسُولَهُ صَلَّى اللَّهُ

{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } kavli, onların imanının genel olarak nefyedilmesinin kapsadığı bütün durumlardan bir istisnadır. Takdiri şöyledir: “Allah'ın dilemesi müstesna”; yani Allah'ın onların kalplerini değiştirmeyi dileyip gönüllü olarak iman etmeleri veya Resulü'nü...

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، كَمَا أَرَادَ اللَّهُ ذَلِكَ بِفَتْحِ مَكَّةَ وَمَا بَعْدَهُ. فَفِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ تَعْرِيضٌ بِوَعْدِ الْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ، وَحُذِفَتِ الْبَاءُ مَعَ «أَنْ» .

...sallallâhu aleyhi ve sellem onların üzerine musallat kılarak imana mecbur etmesi hali [müstesnadır]; nitekim Allah bunu Mekke'nin fethinde ve sonrasında murat etmiştir. Dolayısıyla { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } kavlinde müslümanlara bunun vuku bulacağına dair üstü kapalı bir vaat (ta'riz) vardır. 'En' (أَنْ) ile birlikte bâ (ب) harf-i ceri hazfedilmiştir.

وَوَقَعَ إِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ: لِأَنَّ اسْم الْجَلالَة يوميء إِلَى مَقَامِ الْإِطْلَاقِ وَهُوَ مقَام لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الْأَنْبِيَاء: ٢٣] ، ويومىء إِلَى أَنَّ ذَلِكَ جَرَى عَلَى حَسَبِ الْحِكْمَةِ لِأَنَّ اسْمَ الْجَلَالَةِ يَتَضَمَّنُ جَمِيعَ صِفَاتِ الْكَمَالِ.

Zamir getirilmesi gereken yerde lafza-i celâlin zâhir olarak getirilmesi şundandır: Çünkü lafza-i celâl, mutlaklık makamına ima eder ki bu da { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [Enbiyâ: 23] makamıdır; ayrıca bunun hikmete uygun cereyan ettiğine ima eder, zira lafza-i celâl bütün kemal sıfatlarını içermektedir.

وَالِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ الْمُقْتَضِي أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ إِذَا شَاءَ اللَّهُ إِيمَانَهُمْ: ذَلِكَ أَنَّهُمْ مَا سَأَلُوا الْآيَاتِ إِلَّا لِتَوْجِيهِ بَقَائِهِمْ عَلَى دِينِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُصَمِّمِينَ عَلَى نَبْذِ دَعْوَةِ الْإِيمَانِ، وَإِنَّمَا يَتَعَلَّلُونَ بِالْعِلَلِ بِطَلَبِ الْآيَاتِ اسْتِهْزَاءً، فَكَانَ إِيمَانُهُمْ- فِي نَظَرِهِمْ- مِنْ قَبِيلِ الْمُحَالِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ أَنَّهُ إِذَا شَاءَ إِيمَانَهُمْ آمَنُوا، فَالْجَهْلُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى: هُوَ ضِدُّ الْعِلْمِ. وَفِي هَذَا زِيَادَةُ تَنْبِيهٍ إِلَى مَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ مِنْ أَنَّ ذَلِكَ سَيَكُونُ، وَقَدْ حَصَلَ إِيمَانُ كَثِيرٍ مِنْهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ. وَإِسْنَادُ الْجَهْلِ إِلَى أَكْثَرِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْهُمْ عُقَلَاءَ يَحْسَبُونَ ذَلِكَ.

{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } kavlindeki istidrâk, Allah onların iman etmesini dilediğinde iman edeceklerini gerektiren { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } kavline racidir. Şöyle ki: Onlar ayetleri sırf kendi dinleri üzerinde kalışlarını gerekçelendirmek için istemişlerdi; zira iman davetini reddetmeye kararlıydılar ve sadece alay etmek maksadıyla ayet talep ederek bahaneler ileri sürüyorlardı. Dolayısıyla onların imanı -kendi nazarında- imkânsız türündendi. Allah Teâlâ onlara açıkladı ki, O onların imanını dilerse iman ederler. Bu manaya göre cehalet (cehl), ilmin zıddıdır. Bunda, { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } kavlinin bunun vuku bulacağına dair işaret ettiği hususa fazladan bir dikkat çekme vardır; nitekim bu ayetten sonra onların çoğunun imanı gerçekleşmiştir. Cehaletin onların çoğuna isnat edilmesi ise, içlerinde bunu idrak eden akıllı kimselerin bulunduğuna delalet eder.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِدْرَاكُ رَاجِعًا إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ الشَّرْطُ وَجَوَابُهُ: مِنِ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ

İstidrâkın, şart ve cevabının içerdiği hususa, yani...

مَعَ إِظْهَارِ الْآيَاتِ لَهُمْ، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَيَزِيدُهُمْ ذَلِكَ جَهْلًا عَلَى جَهْلِهِمْ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْجَهْلِ ضِدَّ الْحِلْمِ، لِأَنَّهُمْ مُسْتَهْزِئُونَ، وَإِسْنَادُ الْجَهْلِ إِلَى أَكْثَرِهِمْ لِإِخْرَاجِ قَلِيلٍ مِنْهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الرَّأْيِ وَالْحِلْمِ فَإِنَّهُمْ يُرْجَى إِيمَانُهُمْ، لَوْ ظَهَرَتْ لَهُمُ الْآيَاتُ، وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ يَظْهَرُ مَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ.

...kendilerine ayetler gösterildiği halde onların iman etmeyecekleri manasına raci olması da caizdir; yani iman etmezler ve bu durum onların cehaletine cehalet katar. Bu takdirde cehaletten kastedilen hilmin (ağırbaşlılık ve akl-ı selimin) zıddı olur; zira onlar alay etmektedirler. Cehaletin çoğuna isnat edilmesi ise, içlerinden az bir kısmını, yani görüş ve hilm sahibi kimseleri hariç tutmak içindir; nitekim ayetler açıkça gösterilseydi onların iman etmesi umulurdu. Bu tefsirle istidrâkın konumu açığa çıkmaktadır.

فَضَمِيرُ يَجْهَلُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ لَا مَحَالَةَ كَبَقِيَّةِ الضَّمَائِرِ الَّتِي قبله.

{ يَجْهَلُونَ } fiilindeki zamir, kendisinden önceki diğer zamirler gibi şüphesiz müşriklere racidir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١٢]

[En'âm Suresi (6), Ayet 112]

وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢)

{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar, aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve iftiralarını baş başa bırak.” (112)

اعْتِرَاضٌ قُصِدَ مِنْهُ تَسْلِيَة الرّسول ﷺ وَالْوَاوُ وَاوُ الِاعْتِرَاضِ، لِأَنَّ الْجُمْلَةَ بِمَنْزِلَةِ الْفَذْلَكَةِ، وَتَكون للرّسول ﷺ تَسْلِيَةً بَعْدَ ذِكْرِ مَا يُحْزِنُهُ مِنْ أَحْوَالِ كُفَّارِ قَوْمِهِ، وَتَصَلُّبِهُمْ فِي نَبْذِ دَعْوَتِهِ، فَأَنْبَأَهُ اللَّهُ: بِأَنَّ هَؤُلَاءِ أَعْدَاؤُهُ، وَأَنَّ عَدَاوَةَ أَمْثَالِهِمْ سُنَّةً مِنْ سُنَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ابْتِلَاءِ أَنْبِيَائِهِ كُلِّهِمْ، فَمَا مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا كَانَ لَهُ أَعْدَاءٌ، فَلَمْ تَكُنْ عَدَاوَةُ هَؤُلَاءِ لِلنَّبِيءِ ﵊ بِدْعًا مِنْ شَأْنِ الرُّسُلِ. فَمَعْنَى الْكَلَامِ: أَلَسْتَ نَبِيئًا وَقَدْ جَعَلَنَا لِكُلِّ نَبِيءٍ عَدُوًّا- إِلَى آخِرِهِ.

[Bu ayet], Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmeyi amaçlayan bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Vav (وَ) harfi itiraz vavıdır; çünkü cümle bir fezleke (özet/netice) mesabesindedir ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için, kavminin kâfirlerinin durumlarından ve onun davetini reddetmedeki katılığından kaynaklanan üzüntüsünün ardından bir teselli olmaktadır. Zira Allah ona, bunların kendisinin düşmanları olduğunu, bunların benzerlerinin düşmanlığının ise Allah Teâlâ'nın bütün peygamberlerini imtihan etmedeki sünnetlerinden bir sünnet olduğunu haber vermiştir; nitekim onlardan hiçbir peygamber yoktur ki düşmanları bulunmuş olmasın. Dolayısıyla bunların Peygamber'e (aleyhisselâm) düşmanlığı, elçilerin durumunda görülmemiş yeni bir şey (bid'at) değildir. Sözün manası şudur: Sen bir peygamber değil misin? [Oysa] Biz her peygambere bir düşman kıldık -ayetin sonuna kadar-.

وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ إِلَى الْجَعْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ جَعَلْنا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] . فَالْكَافُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِفِعْلِ جَعَلْنا.

{ وَكَذلِكَ } kavlindeki işaret, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] kavlinde geçtiği üzere, { جَعَلْنا } fiilinden türeyen kılma/yaratma (ce'l) fiiline yöneliktir. Dolayısıyla kâf (ك), { جَعَلْنا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak nasb mahallindedir.

وَقَوْلُهُ: عَدُوًّا مَفْعُولُ جَعَلْنا الْأَوَّلُ، وَقَوله: لِكُلِّ نَبِيٍّ الْمَجْرُورُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِ جَعَلْنا وَتَقْدِيمُهُ عَلَى الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، لِأَنَّهُ الْغَرَضُ الْمَقْصُودُ مِنَ السِّيَاقِ، إِذِ الْمَقْصُودُ الْإِعْلَامُ بِأَنَّ هَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ فِي أَنْبِيَائِهِ كُلِّهِمْ، فَيَحْصُلُ بِذَلِكَ التَّأَسِّي وَالْقُدْوَةُ وَالتَّسْلِيَةُ وَلِأَنَّ فِي تَقْدِيمِهِ تَنْبِيهًا- مِنْ أَوَّلِ السَّمْعِ- عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ، وَأَنَّهُ لَيْسَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ:

{ عَدُوًّا } kavli { جَعَلْنا } fiilinin birinci mef'ûlü, mecrur olan { لِكُلِّ نَبِيٍّ } kavli ise { جَعَلْنا } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Bunun birinci mef'ûlün önüne geçirilmesi ona verilen önemden (ihtimam) ötürüdür; çünkü siyakın asıl kastettiği gaye odur. Zira maksat, bunun Allah'ın bütün peygamberlerindeki sünneti olduğunu bildirmektir; böylece teselli, örnek alma ve uyma hasıl olur. Ayrıca öne alınmasında, ilk işitildiği andan itibaren onun bir haber olduğuna ve...

عَدُوًّا كَيْلَا يَخَالَ السَّامِعُ أَنَّ قَوْلَهُ: شَياطِينَ الْإِنْسِ مَفْعُولٌ لِأَنَّهُ يُحَوِّلُ الْكَلَامَ إِلَى قَصْدِ الْإِخْبَارِ عَنْ أَحْوَالِ الشَّيَاطِينِ، أَوْ عَنْ تَعْيِينِ الْعَدُوِّ لِلْأَنْبِيَاءِ مَنْ هُوَ، وَذَلِكَ يُنَافِي بَلَاغَةَ الْكَلَامِ.

...işiten kimsenin { شَياطِينَ الْإِنْسِ } kavlinin mef'ûl olduğunu zannetmemesi için { عَدُوًّا } kavline müteallık olmadığına dair bir dikkat çekme vardır. Çünkü aksi takdirde söz, şeytanların durumlarını haber vermeye veya peygamberlerin düşmanının kim olduğunu tayin etme kastına dönüşür ki bu da kelâmın belâgatine aykırıdır.

وَ (شَياطِينَ) بَدَلٌ مِنْ عَدُوًّا وَإِنَّمَا صِيغَ التَّرْكِيبُ هَكَذَا: لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَوَّلَ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَعدَاء للرّسول ﷺ، فَمَنْ أَعْرَبَ شَياطِينَ مَفْعُولا لجعل ولِكُلِّ نَبِيٍّ ظَرْفًا لَغْوًا مُتَعَلِّقًا بِ عَدُوًّا فَقَدْ أَفْسَدَ الْمَعْنَى.

{ شَياطِينَ } kelimesi { عَدُوًّا } kelimesinden bedeldir. Terkibin bu şekilde kurulmasının yegâne sebebi şudur: İlk maksat, müşriklerin Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşman olduklarını bildirmektir. Kim { شَياطِينَ } kelimesini { جَعَلْنا } fiilinin mef'ûlü, { لِكُلِّ نَبِيٍّ } terkibini de { عَدُوًّا } kelimesine müteallık bir zarf-ı lağv olarak irap ederse manayı bozmuş olur.

وَالْعَدُوُّ: اسْمٌ يَقَعُ على الْوَاحِد والمعتدّد، قَالَ تَعَالَى: هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ [المُنَافِقُونَ: ٤] وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٢] .

Adüvv (عَدُوّ), hem tekile hem de çoğula ıtlak olunan bir isimdir. Nitekim Allah Teâlâ: { هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ } “Asıl düşman onlardır, onlardan sakın” [Münâfikûn: 4] buyurmuştur. Bu husus daha önce Nisâ Suresi'nde [92] geçen Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Şayet size düşman bir kavimden ise” kavlinde açıklanmıştı.

وَالشَّيْطَانُ أَصْلُهُ نَوْعٌ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْمُجَرَّدَةِ الْخَفِيَّةِ، وَهُوَ نَوْعٌ مِنْ جِنْسِ الْجِنِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ [الْبَقَرَة: ١٠٢] .

Şeytanın (شَيْطَان) aslı, soyut ve gizli varlıkların bir türüdür ve o cin cinsinden bir nevidir. Bu husus daha önce Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların okudukları şeylere uydular” [Bakara: 102] kavlinde geçmişti.

وَيُطْلَقُ الشَّيْطَانُ عَلَى الْمُضَلِّلِ الَّذِي يَفْعَلُ الْخَبَائِثَ مِنَ النَّاسِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ. وَمِنْهُ «شَيَاطِينُ الْعَرَبِ» لِجَمَاعَةٍ مِنْ خَبَاثِهِمْ، مِنْهُمْ: نَاشِبٌ الْأَعْوَرُ، وَابْنُهُ سَعْدُ بْنُ نَاشِبٍ الشَّاعِرُ، وَهَذَا عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ، وَشَاعَ ذَلِكَ فِي كَلَامِهِمْ.

Şeytan kelimesi, insanlardan kötülükler işleyen saptırıcı kimselere de mecaz yoluyla ıtlak olunur. İçlerinde Nâşib el-A'ver ve onun oğlu şair Sa'd b. Nâşib'in de bulunduğu azılı şerir bir grup için kullanılan "Arap şeytanları" (şeyâtînü'l-Arab) tabiri bundandır; bu da teşbih manasınadır ve onların dilinde yaygınlaşmıştır.

وَالْإِنْسُ: الْإِنْسَانُ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّأَنُّسِ وَالْإِلْفِ، لِأَنَّ الْبَشَرَ يَأْلَفُ بِالْبَشَرِ وَيَأْنَسُ بِهِ، فَسَمَّاهُ إِنْسًا وَإِنْسَانًا.

İns (إِنْس), insan demektir; ünsiyet kurmak (teennüs) ve alışmaktan (ilf) türemiştir; zira beşer beşere alışır ve onunla ünsiyet kurar, bu sebeple ona ins ve insan denmiştir.

وَ «شَيَاطِينَ الْإِنْسِ» اسْتِعَارَةٌ لِلنَّاسِ الَّذِينَ يَفْعَلُونَ فِعْلَ الشَّيَاطِينِ: مِنْ مَكْرٍ وَخَدِيعَةٍ.

«İnsan şeytanları» (şeyâtînü'l-ins) tabiri, hile ve aldatma gibi şeytanların fiilini işleyen insanlar için bir istiaredir.

وَإِضَافَةُ شَيَاطِينَ إِلَى الْإِنْسِ إِضَافَةٌ مَجَازِيَّةٌ عَلَى تَقْدِيرِ (مِنْ) التَّبْعِيضِيَّةِ مَجَازًا، بِنَاءً عَلَى الِاسْتِعَارَةِ الَّتِي تَقْتَضِي كَوْنَ هَؤُلَاءِ الْإِنْسِ شَيَاطِينَ، فَهُمْ شَيَاطِينُ، وَهُمْ بَعْضُ الْإِنْسِ، أَيْ أَنَّ الْإِنْسَ: لَهُمْ أَفْرَادٌ مُتَعَارَفَةٌ، وَأَفْرَادٌ غَيْرُ مُتَعَارَفَةٍ يُطْلَقُ عَلَيْهِمُ اسْمُ الشَّيَاطِينِ، فَهِيَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ مِنْ إِضَافَةِ الْأَخَصِّ مِنْ وَجْهٍ إِلَى الْأَعَمِّ مِنْ وَجْهٍ، وَشَيَاطِينُ الْجِنِّ حَقِيقَة، وَالْإِضَافَة حَقِيقَةٌ، لِأَنَّ الْجِنَّ مِنْهُمْ شَيَاطِينٌ، وَمِنْهُمْ غَيْرُ شَيَاطِينٍ، وَمِنْهُمْ صَالِحُونَ، وَعَدَاوَةُ شَيَاطِينِ الْجِنِّ لِلْأَنْبِيَاءِ ظَاهِرَةٌ، وَمَا جَاءَتِ الْأَنْبِيَاءُ إِلَّا لِلتَّحْذِيرِ مِنْ فِعْلِ الشَّيَاطِينِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِآدَمَ: إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ [طه: ١١٧] .

{ شَيَاطِينَ } kelimesinin { الْإِنْسِ } kelimesine izafeti, bu insanların şeytan olmasını gerektiren istiareye dayalı olarak, mecazi anlamda ba'ziyyet (kısmiyet) bildiren gizli bir (مِنْ) takdiriyle mecazi bir izafettir. Dolayısıyla onlar şeytandırlar ve onlar insanların bir kısmıdır. Yani insanların bilinen fertleri olduğu gibi, kendilerine şeytan ismi verilen bilinmedik fertleri de vardır. İşte bu itibarla bu izafet, bir yönden daha hususi olanın bir yönden daha umumi olana izafeti türündendir. Cin şeytanları (şeyâtînü'l-cin) ise hakikattir ve izafet de hakikidir; çünkü cinlerin bir kısmı şeytandır, bir kısmı şeytan değildir ve bir kısmı da salihlerdir. Cin şeytanlarının peygamberlere olan düşmanlığı ise açıktır; zaten peygamberler şeytanların fiillerinden sakındırmak için gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ Âdem'e: { إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ } “Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır” [Tâhâ: 117] buyurmuştur.

وَجُمْلَةُ يُوحِي فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، يَتَقَيَّدُ بِهَا الْجَعْلُ الْمَأْخُوذُ مِنْ جَعَلْنا فَهَذَا الْوَحْيُ مِنْ تَمَامِ الْمَجْعُولِ.

{ يُوحِي } cümlesi hal konumundadır; { جَعَلْنا } fiilinden anlaşılan kılma/yaratma eylemi bununla kayıtlanır; dolayısıyla bu vahiy, kılınan şeyin tamamlayıcı bir unsurudur.

وَالْوَحْيُ: الْكَلَامُ الْخَفِيُّ، كَالْوَسْوَسَةِ، وَأُرِيدُ بِهِ مَا يَشْمَلُ إِلْقَاءَ الْوَسْوَسَةِ فِي النَّفْسِ مِنْ حَدِيثٍ يُزَوَّرُ فِي صُورَةِ الْكَلَامِ. وَالْبَعْضُ الْمُوحِي: هُوَ شَيَاطِينُ الْجِنِّ، يُلْقُونَ خَوَاطِرَ الْمَقْدِرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الشَّرِّ إِلَى شَيَاطِينِ الْإِنْسِ، فَيَكُونُونَ زُعَمَاءَ لِأَهْلِ الشَّرِّ وَالْفَسَادِ.

Vahiy (وَحْي), vesvese gibi gizli sözdür; bununla, nefse söz suretinde düzülüp uydurulan lakırdılardan vesvese fırlatmayı da içine alan mana kastedilmiştir. Vahyeden taraf (bazısı), kötülüğü öğretme gücüne dair vesveseleri insan şeytanlarına fısıldayan cin şeytanlarıdır; böylece onlar şer ve fesat ehlinin önderleri olurlar.

وَالزُّخْرُفُ: الزِّينَةُ، وَسُمِّيَ الذَّهَبُ زُخْرُفًا لِأَنَّهُ يُتَزَيَّنُ بِهِ حُلِيًّا، وَإِضَافَةُ الزُّخْرُفِ إِلَى الْقَوْلِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، أَيِ الْقَوْلِ الزُّخْرُفِ: أَيِ الْمُزَخْرَفِ، وَهُوَ مِنَ الْوَصْفِ بِالْجَامِدِ الَّذِي فِي مَعْنَى الْمُشْتَقِّ، إِذْ كَانَ بِمَعْنَى الزَّيْنِ. وَأَفْهَمَ وَصْفُ الْقَوْلِ

Zuhruf (زُخْرُف), süs demektir; altın da ziynet eşyası olarak süslenildiği için zuhruf diye isimlendirilmiştir. Zuhrufun kavle (söze) izafeti, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir; yani süslü/yaldızlı söz (el-kavlü'z-zuhruf), yani bezenmiş söz demektir. Bu, ziynet manasında olduğu için müştak manasındaki camid isimle niteleme türündendir. Sözün... vasfedilmesi şunu anlatmaktadır:

بِالزُّخْرُفِ أَنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَى التَّحْسِينِ وَالزَّخْرَفَةِ، وَإِنَّمَا يَحْتَاجُ الْقَوْلُ إِلَى ذَلِكَ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُشْتَمِلٍ عَلَى مَا يُكْسِبُهُ الْقَبُولَ فِي حَدِّ ذَاتِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يُفْضِي إِلَى ضُرٍّ يَحْتَاجُ قَائِلُهُ إِلَى تَزْيِينِهِ وَتَحْسِينِهِ لِإِخْفَاءِ مَا فِيهِ مِنَ الضُّرِّ، خَشْيَةَ أَنْ يَنْفِرَ عَنْهُ مَنْ يُسَوِّلُهُ لَهُمْ، فَذَلِكَ التَّزْيِينُ تَرْوِيجٌ يَسْتَهْوُونَ بِهِ النُّفُوسَ، كَمَا تُمَوِّهُ لِلصِّبْيَانِ اللَّعِبَ بِالْأَلْوَانِ وَالتَّذْهِيبِ.

...yaldızlı olarak nitelenmesi, onun güzelleştirilmeye ve süslenmeye muhtaç olduğunu ifade eder. Söz ise ancak bizzat kendi özünde kabule şayan kılacak bir özellik taşımadığı takdirde buna muhtaç olur. Şöyle ki; o söz bir zarara yol açtığı için, söyleyen kimse onun içindeki zararı gizlemek ve onu kendilerine süslü gösterdiği kimselerin ondan ürküp kaçmasından çekinerek onu süslemeye ve güzelleştirmeye ihtiyaç duyar. Dolayısıyla bu süsleme, tıpkı çocukların oyuncaklarının renklerle ve yaldızlarla aldatıcı kılınması gibi, nefisleri ayarttıkları bir revaç verme çabasıdır.

وَانْتَصَبَ زُخْرُفَ الْقَوْلِ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ مِنْ فِعْلِ يُوحِي لِأَنَّ إِضَافَةَ الزُّخْرُفِ إِلَى الْقَوْلِ، الَّذِي هُوَ مِنْ نَوْعِ الْوَحْيِ، تجْعَل زُخْرُفَ نَائِيا عَنِ الْمَصْدَرِ الْمُبَيِّنِ لِنَوْعِ الْوَحْيِ.

{ زُخْرُفَ الْقَوْلِ } terkibi, { يُوحِي } fiilinin mef'ûl-i mutlakının naibi olarak mansub olmuştur; çünkü bir vahiy türü olan kavl kelimesine zuhruf kelimesinin izafe edilmesi, zuhrufu vahyin türünü açıklayan mastarın naibi kılmaktadır.

وَالْغُرُورُ: الْخِدَاعُ وَالْإِطْمَاعُ بِالنَّفْعِ لِقَصْدِ الْإِضْرَارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] . وَانْتَصَبَ غُرُوراً عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ لِفِعْلِ يُوحِي، أَي يرحون زُخْرُفَ الْقَوْلِ لِيَغُرُّوهُمْ.

Gurur (غُرُور), aldatmak ve zarar verme kastıyla fayda umdurmaktır. Bu husus daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde [196] geçen Allah Teâlâ'nın: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması seni sakın aldatmasın” kavlinde geçmişti. { غُرُوراً } kelimesi { يُوحِي } fiilinin mef'ûlün lieclih'i olarak mansub olmuştur; yani onları aldatmak için yaldızlı söz fısıldarlar.