وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى الْمَشِيئَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ كَالْقَوْلِ فِي مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ١١١] وَقَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [الْأَنْعَام: ١٠٧] وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ وَبَيْنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } kavlindeki meşîet (dileme) manasına dair izah, { مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe iman edecek değillerdi” [En'âm: 111] ve { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Allah dileseydi ortak koşmazlardı” [En'âm: 107] kavillerindeki izah gibidir. Bu cümle, mef'ûlün lieclih ile matufun aleyh arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: فَعَلُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْوَحْيِ. الْمَأْخُوذِ مِنْ يُوحِي أَوْ إِلَى الْإِشْرَاكِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [الْأَنْعَام: ١٠٧] أَوْ إِلَى الْعَدَاوَةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ قَوْله: لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا.
{ فَعَلُوهُ } kavlindeki mansub zamir, { يُوحِي } fiilinden anlaşılan vahye racidir; yahut { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } [En'âm: 107] kavlinde daha önce geçen şirk koşmaya racidir; yahut da { لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } kavlinden anlaşılan düşmanlığa racidir.
وَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ عَائِدٌ إِلَى شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، أَوْ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، أَوْ إِلَى الْعَدُوِّ، وَفَرَّعَ عَلَيْهِ أَمْرَ الرَّسُولِ ﵊ بِتَرْكِهِمْ وَافْتِرَاءِهِمْ، وَهُوَ تَرْكُ إِعْرَاضٍ عَنِ الِاهْتِمَامِ بِغُرُورِهِمْ، وَالنَّكَدِ مِنْهُ، لَا إِعْرَاضٌ عَنْ وَعْظِهِمْ وَدَعْوَتِهِمْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
Merfu zamir ise insan ve cin şeytanlarına, yahut müşriklere, yahut da düşmana racidir. Bunun üzerine Resûl'e (aleyhisselâm) onları ve iftiralarını bırakması emredilmiştir. Bu bırakış, onların aldatmalarına önem vermekten ve bundan elem duymaktan yüz çevirmedir; yoksa daha önce...
وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ. وَالْوَاوُ بِمَعْنَى مَعَ.
...{ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir” kavlinde geçtiği gibi, onlara vaaz etmekten ve onları davet etmekten yüz çevirme değildir. Buradaki vav (وَ) ise mea (مع / ile, beraber) manasındadır.
وَما يَفْتَرُونَ مَوْصُولٌ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَهُ. وَمَا يَفْتَرُونَهُ هُوَ أَكَاذِيبُهُمُ الْبَاطِلَةُ مِنْ زَعْمِهِمْ إِلَهِيَّةَ الْأَصْنَامِ، وَمَا يَتْبَعُ ذَلِكَ مِنَ المعتقدات الْبَاطِلَة.
{ وَما يَفْتَرُونَ } ifadesi, mef'ûlün meah olarak mansub olan bir ismi mevsuldür. İftira ettikleri şeyler ise putların ilahlığına dair iddiaları ve buna bağlı batıl inançlardan ibaret olan asılsız yalanlarıdır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١٣]
[En'âm Suresi (6), Ayet 113]
وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [bunu yaparlar].” (113)
عُطِفَ قَوْلُهُ: وَلِتَصْغى على غُرُوراً [الْأَنْعَام: ١١٢] لِأَنَّ غُرُوراً فِي مَعْنَى
{ وَلِتَصْغى } kavli { غُرُوراً } [En'âm: 112] kelimesine matuftur; çünkü { غُرُوراً } kelimesi...
لِيَغُرُّوهُمْ. وَاللَّامُ لَامُ كَيْ وَمَا بَعْدَهَا فِي تَأْوِيلِ مَصْدَرٍ، أَيْ وَلَصَغْيِ، أَيْ مَيْلُ قُلُوبِهِمْ إِلَى وَحْيِهِمْ فَتَقُومُ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ.
...onları aldatsınlar diye (li-yegurrûhüm) manasındadır. Lâm (لِ) harfi lâm-ı keydir (sebep bildiren lâm) ve sonrasındaki fiil masdar tevilindedir; yani kalplerinin onların fısıltılarına meyletmesi ve böylece aleyhlerine hüccetin ikame olması içindir.
وَمَعْنَى تَصْغَى تَمِيلُ، يُقَالُ: صَغَى يَصْغَى صَغْيًا، وَيَصْغُو صَغْوًا- بِالْيَاءِ وَبِالْوَاوِ- وَوَرَدَتِ الْآيَةُ عَلَى اعْتِبَارِهِ- بِالْيَاءِ- لِأَنَّهُ رُسِمَ فِي الْمُصْحَفِ بِصُورَةِ الْيَاءِ. وَحَقِيقَتُهُ الْمَيْلُ الْحِسِّيُّ، يُقَالُ: صَغَى، أَيْ مَالَ، وَأَصْغَى أَمَالَ. وَفِي حَدِيثِ الْهِرَّةِ:
Tasgâ (تَصْغَى) fiilinin manası meyleder demektir. Yâ ve vâv ile صَغَى يَصْغَى صَغْيًا (sağâ yasğâ sağyen) ve يَصْغُو صَغْوًا (yasğû sağven) denir. Ayet mushafta yâ suretinde yazıldığı için yâ kabulü üzere gelmiştir. Bunun hakikati hissi meyildir; صَغَى (sağâ) meyletti, أَصْغَى (asğâ) ise meylettirdi demektir. Kedi hadisinde şöyle rivayet edilmiştir:
أَنَّهُ أَصْغَى إِلَيْهَا الْإِنَاءَ، وَمِنْهُ أَطْلَقَ: أَصْغَى بِمَعْنَى اسْتَمَعَ، لِأَنَّ أَصْلَهُ أَمَالَ سَمْعَهُ أَوْ أُذُنَهُ، ثُمَّ حَذَفُوا الْمَفْعُولَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الِاتِّبَاعِ وَقَبُولِ الْقَوْلِ.
«O, kabı ona doğru eğdi (asğâ).» Bundan hareketle أَصْغَى (asğâ) ifadesi dinledi manasında da kullanılmıştır; çünkü aslı kulağını veya işitmesini meylettirdi demektir, sonra kullanım çokluğundan ötürü mef'ûlü hazfetmişlerdir. Buradaki kullanımı ise tabi olma ve sözü kabul etme hususunda mecazdır.
وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ. وَخَصَّ مِنْ صِفَاتِ الْمُشْرِكِينَ عَدَمَ إِيمَانِهِمْ بِالْآخِرَةِ، فَعُرِّفُوا بِهَذِهِ الصِّلَةِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى بَعْضِ آثَارِ وَحْيِ الشَّيَاطِينِ لَهُمْ. وَهَذَا الْوَصْفُ أَكْبَرُ مَا أَضَرَّ بِهِمْ، إِذْ كَانُوا بِسَبَبِهِ لَا يَتَوَخَّوْنَ فِيمَا يَصْنَعُونَ خَشْيَةَ الْعَاقِبَةِ وَطَلَبِ الْخَيْرِ، بَلْ يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَا يُزَيَّنُ لَهُمْ مِنْ شَهَوَاتِهِمْ، مُعْرِضِينَ عَمَّا فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنَ الْمَفَاسِدِ وَالْكُفْرِ، إِذْ لَا يَتَرَقَّبُونَ جَزَاءً عَنِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَلِذَلِكَ تَصْغَى عُقُولُهُمْ إِلَى غُرُورِ الشَّيَاطِينِ.
{ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } kimseler müşriklerdir. Müşriklerin sıfatları arasından ahirete iman etmeyişleri tahsis edilmiş ve şeytanların fısıltısının onlar üzerindeki bazı tesirlerine ima etmek amacıyla bu sıla cümlesiyle tarif edilmişlerdir. Bu sıfat ise onlara en çok zarar veren şeydir; zira bu sebeple onlar yaptıklarında akıbet korkusu ve hayır arayışı gözetmezler, aksine nefislerinin hevalarına ve kendilerine süslü gösterilen şehvetlerine uyarlar; bu esnada meydana gelen fesat ve inkârdan yüz çevirirler, çünkü hayır ve şer için bir karşılık beklemezler. İşte bu yüzden akılları şeytanların aldatmacasına meyleder.
وَلَا تَصْغَى إِلَى دَعْوَة النّبيء ﷺ وَالصَّالِحِينَ.
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve salihlerin davetine ise meyletmez.
وَعُطِفُ وَلِيَرْضَوْهُ عَلَى وَلِتَصْغى، وَإِنْ كَانَ الصَّغْيُ يَقْتَضِي الرِّضَى وَيُسَبِّبُهُ فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُعْطَفَ بِالْفَاءِ وَأَنْ لَا تُكَرَّرَ لَامُ التَّعْلِيلِ، فَخُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِقْلَالِهِ بِالتَّعْلِيلِ، فَعُطِفَ بِالْوَاوِ وَأُعِيدَتِ اللَّامُ لِتَأْكِيدِ الِاسْتِقْلَالِ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَغْيَ أَفْئِدَتِهِمْ إِلَيْهِ مَا كَانَ يَكْفِي لِعَمَلِهِمْ بِهِ إِلَّا لِأَنَّهُمْ رَضَوْهُ.
{ وَلِيَرْضَوْهُ } kavli { وَلِتَصْغى } kavline matuftur. Her ne kadar meyletmek hoşnutluğu gerektirse ve ona sebep olsa da -bu durumda zahirin gereği fâ (فَ) ile matuf olması ve talil lâmının tekrarlanmaması iken- müstakil bir talil (gerekçe) olduğunu göstermek için zahirin gereğinden ayrılınmıştır; bu sebeple vâv ile atfedilmiş ve müstakilliği teyit etmek için lâm harfi tekrarlanmıştır. Bu da göstermektedir ki, kalplerinin ona meyletmesi, ancak ondan hoşnut kaldıkları için onunla amel etmelerine yetmiştir.
وَعَطْفُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ عَلَى ولِيَرْضَوْهُ كَعَطْفِ ولِيَرْضَوْهُ عَلَى وَلِتَصْغى.
{ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } kavlinin { وَلِيَرْضَوْهُ } kavline atfı, tıpkı { وَلِيَرْضَوْهُ } kavlinin { وَلِتَصْغى } kavline atfı gibidir.
وَالِاقْتِرَافُ افْتِعَالُ مِنْ قَرَفَ إِذَا كَسَبَ سَيِّئَةً، قَالَ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ [الْأَنْعَام: ١٢٠] فَذَكَرَ هُنَالِكَ ل يَكْسِبُونَ مَفْعُولًا لِأَنَّ الْكَسْبَ يَعُمُّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ، وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا
İktiraf (الِاقْتِرَاف), kötülük kazandığı zaman kullanılan قَرَفَ (karafe) fiilinden ifti'âl kalıbıdır. Allah Teâlâ bu ayetten sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ } “Günah kazananlar, işlediklerinin (iktiraf ettiklerinin) cezasını mutlaka çekeceklerdir” [En'âm: 120]. Orada { يَكْسِبُونَ } fiiline mef'ûl zikretmiştir; çünkü kesb (kazanma) hem hayrı hem şerri kapsar. Burada ise...
لِ يَقْتَرِفُونَ مَفْعُولًا لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا اكْتِسَابَ الشَّرِّ، وَلَمْ يَقُلْ: سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ مَعْنَى الْإِثْمِ. يُقَالُ: قَرِفَ وَاقْتَرَفَ وَقَارَفَ. وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَهَذِهِ الْمَادَّةُ تُؤْذِنُ بِأَمْرٍ ذَمِيمٍ. وَحَكَوْا أَنَّهُ يُقَالُ: قَرِفَ فُلَانٌ لِعِيَالِهِ، أَيْ كَسِبَ، وَلَا أَحْسِبُهُ صَحِيحًا.
...{ يَقْتَرِفُونَ } fiiline mef'ûl zikretmemiştir; çünkü o ancak kötülük kazanmak anlamındadır ve günah manasını teyit etmek kastıyla «kazandıklarının (yeksibûn) cezasını çekeceklerdir» dememiştir. قَرِفَ (karife), اقْتَرَفَ (ikterafe) ve قَارَفَ (kârafe) denir. Bundaki ifti'âl ve mufâale kalıpları mübalağa içindir ve bu kök yerilen bir duruma delalet eder. Aktardıklarına göre «falan ailesi için kazandı (karife)» denirmiş; ancak bunun sahih olduğunu sanmıyorum.
وَجِيءَ فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِهِمْ فِي ذَلِكَ الِاقْتِرَافِ وثباتهم فِيهِ.
{ مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } kavlindeki sıla cümlesinde isim cümlesinin getirilmesi, onların o günahı işlemekteki kökleşmişliklerine ve onda sebat etmelerine delalet etmek içindir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١٤]
[En'âm Suresi (6), Ayet 114]
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “[De ki:] «Allah size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım?» Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler. O halde sakın şüpheye düşenlerden olma!” (114)
اسْتِئْنَافٌ بِخِطَابٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى رَسُوله ﷺ بِتَقْدِيرِ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٨٥] أَيْ يَقُولُونَ. وَقَوْلُهُ الْمُتَقَدِّمُ آنِفًا قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَنْعَام: ١٠٤] بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَهُ عَنْ تَصَارِيفِ عِنَادِ الْمُشْرِكِينَ، وَتَكْذِيبِهِمْ. وَتَعَنُّتِهِمْ فِي طَلَبِ الْآيَاتِ الْخَوَارِقِ، إِذْ جَعَلُوهَا حَكَمًا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الرَّسُولِ ﵊ فِي صِدْقِ دَعْوَتِهِ، وَبَعْدَ أَنْ فَضَحَهُمُ اللَّهُ بِعَدَاوَتِهِمْ لِرَسُولِهِ ﵊، وَافْتِرَائِهِمْ عَلَيْهِ، وَأمر رَسُوله ﷺ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَتَرْكِهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ، وَأَعْلَمَهُ بِأَنَّهُ مَا كَلَّفَهُ أَنْ يَكُونَ وَكِيلًا لِإِيمَانِهِمْ، وَبِأَنَّهُمْ سَيَرْجِعُونَ إِلَى رَبِّهِمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ لَقَّنَ الله رَسُوله ﷺ أَنْ يُخَاطِبَهُمْ خِطَابًا كَالْجَوَابِ عَنْ أَقْوَالِهِمْ وَتَوَرُّكَاتِهِمْ، فَيُفَرَّعُ عَلَيْهَا أَنَّهُ لَا يَطْلُبُ حَاكِمًا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى، الَّذِي إِلَيْهِ مَرْجِعُهُمْ،
Allah Teâlâ'nın: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun elçilerinden hiçbirini ayırt etmeyiz” [Bakara: 285] kavlinde olduğu gibi -yani [böyle] derler- ve az önce geçen { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size basiretler gelmiştir” [En'âm: 104] kavlinde olduğu gibi siyakın karinesiyle söz (kavl) emrinin takdir edildiği, Allah Teâlâ'dan Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilen bir hitapla yapılmış bir isti'nâftır. Allah, müşriklerin inatlarının çeşitlerini, yalanlamalarını ve peygamberlik davasındaki doğruluğu hususunda Resûl (aleyhisselâm) ile aralarında bir hakem kıldıkları harika ayetleri talep etmedeki dikbaşlılıklarını haber verdikten sonra; ayrıca Resûlü'ne (aleyhisselâm) olan düşmanlıkları ve ona iftiralarıyla onları rezil ettikten, Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardan yüz çevirmesini, onları ve iftiralarını bırakmasını emrettikten, onların iman etmesine vekil olmakla mükellef kılmadığını ve onların Rablerine döndürülüp yaptıklarını kendilerine haber vereceğini bildirdikten sonra; bütün bunların ardından Allah, Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların sözlerine ve sataşmalarına bir cevap niteliğinde hitap etmesini telkin etmiştir. Böylece kendisi ile onlar arasında dönüşleri kendisine olacak olan Allah Teâlâ'dan başka bir hakem aramayacağı neticesi buna bina edilir...
وَأَنَّهُمْ إِنْ طَمِعُوا فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنْهُ فَقَدْ طَمِعُوا مُنْكَرًا، فَتَقْدِيرُ الْقَوْلِ مُتَعَيِّنٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ لَا يُنَاسِبُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ النَّبِيءِ ﵊.
...ve şayet kendisinden bundan başkasını umuyorlarsa çirkin/münker bir şey ummuş oldukları ifade edilir. Dolayısıyla söz (kavl) takdiri zorunludur; çünkü bu söz ancak Peygamber'in (aleyhisselâm) sözü olmaya uygundur.
وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْجَوَابِ عَنْ مَجْمُوعِ أَقْوَالِهِمْ وَمُقْتَرَحَاتِهِمْ، فَهُوَ مِنْ عَطْفِ التَّلْقِينِ بِالْفَاءِ: كَمَا جَاءَ بِالْوَاوِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة: ١٢٤] ، وَمِنْهُ بِالْفَاءِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٦٤] : قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ فَكَأَنَّ الْمُشْركين دعوا النّبي ﷺ إِلَى التَّحَاكُمِ فِي شَأْنِ نُبُوءَتِهِ بِحُكْمِ مَا اقْتَرَحُوا عَلَيْهِ مِنَ الْآيَاتِ، فَأَجَابَهُمْ بِأَنَّهُ لَا يَضَعُ دِينَ اللَّهِ لِلتَّحَاكُمِ، وَلِذَلِكَ وَقَعَ الْإِنْكَارُ أَنْ يُحَكِّمَ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى، مَعَ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ ظَاهِرٌ بِإِنْزَالِ الْكِتَابِ مُفَصَّلًا بِالْحَقِّ، وَبِشَهَادَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي نُفُوسِهِمْ، وَمِنْ مُوجِبَاتِ التَّقْدِيمِ كَوْنِ الْمُقَدَّمِ يَتَضَمَّنُ جَوَابًا لِرَدِّ طَلِبٍ طَلَبَهُ الْمُخَاطَبُ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا فِي هَذِه السُّورَة [الْأَنْعَام: ١٦٤] . وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ الإنكاري: أَي إِن ظَنَنْتُمْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَنَنْتُمْ مُنْكَرًا.
Fâ (فَ) harfi, cevabı onların bütün sözlerine ve tekliflerine bağlamak (tafrî') içindir; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “«Seni insanlara önder yapacağım» buyurdu. O: «Soyumdan da [önderler yap]» dedi” [Bakara: 124] kavlinde vâv ile geldiği gibi, fâ ile telkin atfı kabilindendir. Zümer Suresi'nde [64] fâ ile gelen: { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ } “De ki: «Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller?»” kavli de böyledir. Sanki müşrikler Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem), ona teklif ettikleri ayetlerin hakemliğiyle nübüvveti konusunda muhakeme olmaya çağırmışlar; o da Allah'ın dinini muhakemeye sunmayacağını belirterek cevap vermiştir. İşte bu yüzden, Allah'ın Kitab'ı hak ile açıklanmış olarak indirmesiyle ve Ehl-i Kitab'ın kendi içlerindeki şahitliğiyle Allah'ın hükmü apaçık ortadayken, Allah Teâlâ'dan başkasını hakem kılmak kınanmıştır (inkâr edilmiştir). Öne almanın gerektirici sebeplerinden biri de, öne alınan kısmın muhatabın talep ettiği bir isteği reddetmeye yönelik bir cevap içermesidir; nitekim el-Keşşâf sahibi bu surede geçen Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } “De ki: «Allah'tan başka bir rab mi arayayım?»” [En'âm: 164] kavlinde buna işaret etmiştir. Hemze ise inkârî istifham içindir; yani eğer böyle zannettiyseniz, çirkin/münker bir zanda bulunmuşsunuzdur.
وَتَقْدِيمُ أَفَغَيْرَ اللَّهِ عَلَى أَبْتَغِي لِأَنَّ الْمَفْعُولَ هُوَ مَحَلُّ الْإِنْكَارِ. فَهُوَ الْحَقِيقُ بِمُوَالَاةِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٤] .
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ } ifadesinin { أَبْتَغِي } fiilinin önüne geçirilmesi, mef'ûlün inkârın asıl odağı olması sebebiyledir. Dolayısıyla bu surede geçen Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا } “De ki: «Allah'tan başkasını mı veli edineyim?»” [En'âm: 14] kavlinde olduğu gibi, inkârî istifham hemzesine bitişmeye en layık olan odur.
وَالْحَكَمُ: الْحَاكِمُ الْمُتَخَصِّصُ بِالْحُكْمِ الَّذِي لَا يُنْقَضُ حُكْمُهُ، فَهُوَ أَخَصُّ مِنَ
Hakem (الْحَكَم), hükmü bozulmayan ve hüküm verme hususunda uzmanlaşmış hâkimdir; dolayısıyla o...
الْحَاكِمِ، وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى: الْحَكَمُ، وَلَمْ يَكُنْ مِنْهَا: الْحَاكِمُ. وَانْتَصَبَ حَكَماً عَلَى الْحَالِ.
...hâkimden daha özeldir. İşte bu yüzden Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri el-Hakem'dir, fakat onlardan biri el-Hâkim değildir. { حَكَماً } kelimesi hal olarak mansub olmuştur.
وَالْمَعْنَى: لَا أَطْلُبُ حَكَمًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ غَيْرَ اللَّهِ الَّذِي حَكَمَ حُكْمَهُ عَلَيْكُمْ بِأَنَّكُمْ أَعْدَاءٌ مُقْتَرِفُونَ.
Mana şudur: Sizin düşman ve günahkâr kimseler olduğunuza dair aleyhinize hükmünü vermiş olan Allah'tan başka, benimle sizin aranızda bir hakem aramam.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الِابْتِغَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٨٣] .
İbtiğâ (isteme/arama) kavramına dair açıklama, Âl-i İmrân Suresi'nde [83] geçen Allah Teâlâ'nın: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا مِنْ تَمَامِ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ. وَالْوَاوُ لِلْحَالِ أَيْ لَا أَعْدِلُ عَنِ التَّحَاكُمِ إِلَيْهِ. وَقَدْ فَصَّلَ حُكْمَهُ بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ إِلَيْكُمْ لِتَتَدَبَّرُوهُ فَتَعْلَمُوا مِنْهُ صِدْقِي، وَأَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَدْ صِيغَتْ جُمْلَةُ الْحَالِ عَلَى الِاسْمِيَّةِ الْمَعْرِفَةِ الْجُزْأَيْنِ لِتُفِيدَ الْقَصْرَ مَعَ إِفَادَةِ أَصْلِ الْخَبَرِ. فَالْمَعْنَى: وَالْحَالُ أَنَّهُ أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ وَلَمْ يُنْزِلْهُ غَيْرُهُ، وَنُكْتَةُ ذَلِكَ أَنَّ فِي الْقُرْآنِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِمَا فِيهِ مِنَ الْإِعْجَازِ، وَبِأُمِّيَّةِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْهِ. وَأَنَّ فِيهِ دَلَالَةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ ﵊ تَبَعًا لِثُبُوتِ كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ قَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُ أرسل محمّدا ﷺ لِلنَّاسِ كَافَّةً، وَفِي تَضَاعِيفِ حُجَجِ الْقُرْآنِ وَأَخْبَارِهِ دَلَالَةٌ عَلَى صِدْقِ مَنْ جَاءَ بِهِ فَحَصَلَ بِصَوْغِ جُمْلَةِ الْحَالِ عَلَى صِيغَةِ الْقَصْرِ الدَّلَالَةُ عَلَى الْأَمْرَيْنِ: أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَالْحُكْمِ لِلرَّسُولِ ﵊ بِالصِّدْقِ.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا } kavli, söylenmesi emredilen sözün tamamlayıcısıdır. Vav (وَ) hal içindir; yani O, onu düşünüp taşınasınız da benim doğruluğumu ve Kur'an'ın Allah katından olduğunu anlayasınız diye Kur'an'ı size indirerek hükmünü açıklamışken, ben O'na muhakeme olmaktan asla vazgeçmem. Bu hal cümlesi, asıl haberin bildirilmesiyle birlikte hasr (tahsis) ifade etmesi için her iki cüzü de marife olan bir isim cümlesi şeklinde kurulmuştur. Mana şudur: Durum şu ki, Kitab'ı size indiren O'dur, O'ndan başkası indirmemiştir. Bunun nüksetesi şudur: Kur'an'da, içerdiği icaz ve kendisine indirilen zâtın ümmîliği sebebiyle onun Allah katından olduğuna dair delil vardır; ayrıca onun Allah katından indirilmiş olduğu sabit olmasına bağlı olarak Resûl'ün (aleyhisselâm) doğruluğuna dair de delil vardır. Zira O, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün insanlara gönderdiğini haber vermiştir; Kur'an'ın hüccetlerinin ve haberlerinin katmanlarında da onu getirenin doğruluğuna delalet vardır. Böylece hal cümlesinin hasr kalıbında kurulmasıyla iki hususa delalet hasıl olmuştur: Onun Allah katından olduğu ve Resûl'ün (aleyhisselâm) doğruluğuna hükmedildiği.
وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ الْحُضُورِيِّ، وَالضَّمِيرُ فِي إِلَيْكُمُ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ إِلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ لِلِاهْتِدَاءِ بِهِ، فَكَمَا قَالَ اللَّهُ: بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ [النِّسَاء: ١٦٦] قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً [النِّسَاء: ١٧٤] وَفِي قَوْلِهِ: إِلَيْكُمُ هُنَا تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُ قَدْ بَلَغَهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَجَاهُلًا.
Kitap ile kastedilen Kur'an'dır; başındaki belirlilik takısı (el-) ahd-i huzûrî içindir. { إِلَيْكُمُ } kavlindeki zamir ise müşriklere hitaptır; zira Kur'an hidayet bulmaları için bütün insanlara indirilmiştir. Nitekim Allah: { بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Sana indirdiğini kendi ilmiyle indirmiştir” [Nisâ: 166] buyurduğu gibi: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil geldi ve size apaçık bir nur indirdik” [Nisâ: 174] buyurmuştur. Buradaki { إِلَيْكُمُ } kavlinde, onun kendilerine ulaştığına, dolayısıyla görmezden gelemeyeceklerine dair aleyhlerine yapılmış bir tescil vardır.
وَالْمُفَصَّلُ الْمُبَيَّنُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ التَّفْصِيلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٥] .
Müfassal (مُفَصَّلُ), açıklanmış demektir. Tafsîl (açıklama) kavramının zikri, bu surede Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “İşte suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri böylece ayrıntılı olarak açıklarız” [el-En'âm: 55] kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ، فَتَكُونُ اسْتِئْنَافًا مِثْلَهُ، أَوْ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي أَوْ عَلَى
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ } cümlesi, takdir edilen mahzuf söze matuftur; dolayısıyla onun gibi isti'nâf (başlangıç cümlesi) olur veya { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي } cümlesine yahut
جُمْلَةِ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ، فَهُوَ عَطْفُ تَلْقِينِ عُطِفَ بِهِ الْكَلَامُ الْمَنْسُوبُ إِلَى اللَّهِ عَلَى الْكَلَامِ
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ } cümlesine matuftur. Bu durumda o, Allah'a nisbet edilen kelamın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem)
الْمَنْسُوبِ إِلَى النبيء ﷺ تَعْضِيدًا لَمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الْمَنْسُوبُ إِلَى النبيء ﷺ مِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ حَقًّا، وَأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
nisbet edilen kelama bir telkîn atfıdır; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) nisbet edilen kelamın Kur'an'ın hak ve Allah katından olduğuna dair içerdiği hususları desteklemek içindir.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ آتَاهُمُ اللَّهُ الْكِتَابَ: أَحْبَارُ الْيَهُودِ، لِأَنَّ الْكِتَابَ هُوَ التَّوْرَاةُ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ عَامَّةِ الْعَرَبِ، وَخَاصَّةً أَهْلُ مَكَّةَ، لِتَرَدُّدِ الْيَهُودِ عَلَيْهَا فِي التِّجَارَةِ. وَلِتَرَدُّدِ أَهْلِ مَكَّةَ عَلَى مَنَازِلِ الْيَهُودِ بِيَثْرِبَ وَقُرَاهَا وَلِكَوْنِ الْمَقْصُودِ بِهَذَا الْحُكْمِ أَحْبَارَ الْيَهُودِ خَاصَّةً قَالَ: آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَلَمْ يَقُلْ: أَهْلَ الْكِتَابِ.
Allah'ın kendilerine Kitap verdikleri kimselerden maksat Yahudi hahamlarıdır (ahbâr). Çünkü Kitap, genelde Arapların, özelde ise ticaret amacıyla Yahudilerin oraya gidip gelmesi ve Mekkelilerin Yesrib ve civar köylerindeki Yahudi yurtlarına gidip gelmesi sebebiyle Mekkelilerin bildiği Tevrat'tır. Bu hükümle özellikle Yahudi hahamları kastedildiği için { آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } buyurmuş, "Ehl-i Kitap" dememiştir.
وَمَعْنَى عِلْمِ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ: أَنَّهُمْ يَجِدُونَهُ مُصَدِّقًا لِمَا فِي كِتَابِهِمْ، وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنّ محمّدا ﷺ لَمْ يَدْرُسْ كِتَابَهُمْ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ، إِذْ لَوْ دَرَسَهُ لَشَاعَ أَمْرُهُ بَيْنَهُمْ، وَلَأَعْلَنُوا ذَلِكَ بَيْنَ النَّاسِ حِينَ ظُهُورِ دَعْوَتِهِ. وَهُمْ أَحْرَصُ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَدَّعُوهُ. وَعِلْمُهُمْ بِذَلِكَ لَا يَقْتَضِي إِسْلَامَهُمْ لِأَنَّ الْعِنَادَ وَالْحَسَدَ يَصُدَّانِهِمْ عَنْ ذَلِكَ.
Kendilerine Kitap verilenlerin Kur'an'ın Allah'tan indirilmiş olduğunu bilmelerinin anlamı şudur: Onlar onu, kendi kitaplarında bulunanları doğrulayıcı bulmaktadırlar. Ayrıca onlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi kitaplarını kendilerinden hiçbir kimseden öğrenip ders almadığını da bilmektedirler. Zira eğer onu okuyup öğrenmiş olsaydı, bu durum aralarında yayılır ve daveti ortaya çıktığı zaman bunu insanlar arasında ilan ederlerdi. Nitekim onlar buna son derece hırslı oldukları halde böyle bir iddiada bulunmamışlardır. Onların bunu bilmeleri ise Müslüman olmalarını gerektirmemiştir; zira inat ve haset onları bundan alıkoymaktadır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالَّذِينَ آتَاهُمُ اللَّهُ الْكِتَابَ: مَنْ أَسْلَمُوا مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ. مِثْلُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ. وَمُخَيْرِيقٌ، فَيَكُونُ الْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ للْعهد. وَعَنْ عَطَاءٍ: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ. هُمْ رُؤَسَاءُ أَصْحَاب محمّد ﷺ: أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعُثْمَانُ، وَعَلِيٌّ. فَيَكُونُ الْكِتَابُ هُوَ الْقُرْآنُ.
Bir görüşe göre: Kendilerine Kitap verilenlerden maksat, Abdullah b. Selâm ve Muhayrîk gibi Yahudi hahamlarından Müslüman olan kimselerdir. Bu takdirde { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } kavlindeki ism-i mevsûl ahid içindir. Atâ'dan nakledildiğine göre ise: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ }, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabının önde gelenleri olan Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'dir. Bu takdirde Kitap da Kur'an'dır.
وَضَمِيرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْكِتَابِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ وَهُوَ الْقُرْآنُ.
{ أَنَّهُ } kavlindeki zamir, { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ } kavlinde geçen Kitab'a râcidir ki o da Kur'an'dır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ مُلَابِسًا لِلْحَقِّ. وَهِيَ مُلَابَسَةُ الدَّالِّ لِلْمَدْلُولِ، لِأَنَّ مَعَانِيَهُ، وَأَخْبَارَهُ، وَوَعْدَهُ، وَوَعِيدَهُ، وَكُلَّ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ، حَقٌّ.
{ بِالْحَقِّ } kavlindeki bâ (بِ) harf-i cerri mülâbese (beraberlik) içindir; yani hakka bürünmüş olarak [indirilmiştir]. Bu mülâbese, delilin medlûle (delalet ettiği şeye) mülâbesesidir; çünkü onun manaları, haberleri, vaadi, tehdidi ve içerdiği her şey haktır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مُنَزَّلٌ- بِتَخْفِيفِ الزَّايِ- وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ- بِالتَّشْدِيدِ- وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ أَوْ مُتَّحِدٌ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ فِي أَوَّلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣] .
Cumhur { مُنَزَّلٌ } kelimesini ze (ز) harfinin şeddesiz haliyle (muhaffef) okumuştur; İbn Âmir ve Hafs ise şeddeli okumuşlardır. Âl-i İmrân suresinin başında yer alan Yüce Allah'ın: { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } [Âl-i İmrân: 3] kavlinde daha önce geçtiği gibi anlamlar birbirine yakın ya da aynıdır.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [الْبَقَرَة: ١٤٧] يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خطابا للنبيء ﷺ فَيَكُونُ التَّفْرِيعُ عَلَى قَوْلِهِ: يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ أَيْ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فِي أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَالْمَقْصُودُ تَأْكِيدُ الْخَبَرِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ بَعْدَ الْخَبَرِ: هَذَا مَا لَا شَكَّ فِيهِ، فَالِامْتِرَاءُ الْمَنْفِيُّ هُوَ الِامْتِرَاءُ فِي أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ، لِأَنَّ غَرِيبًا اجْتِمَاعُ عِلْمِهِمْ وَكُفْرِهِمْ بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، لِيَعُمَّ كُلَّ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَى
{ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } kavlindeki hitabın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik olması muhtemeldir; bu takdirde tefri' (neticeleme) { يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } kavli üzerine kurulmuş olur. Yani "Onların bunu bildiklerinden asla şüphe edenlerden olma." Buradaki maksat, bir kimsenin verdiği haberden sonra "Bunda şüphe yoktur" demesi gibi haberi tekit etmektir. Dolayısıyla nefyedilen şüphe, Ehl-i Kitab'ın bunu bildiği hususundaki şüphedir; çünkü onların hem bunu bilmeleri hem de inkâr etmelerinin bir arada bulunması şaşırtıcı bir durumdur. Hitabın, böyle bir hitaba muhtaç olan herkesi kapsaması amacıyla
مِثْلِ هَذَا الْخِطَابِ، أَيْ فَلَا تَكُونَنَّ- أَيُّهَا السَّامِعُ- مِنَ الْمُمْتَرِينَ، أَيِ الشَّاكِّينَ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَيَكُونُ التَّفْرِيعُ عَلَى قَوْلِهِ: مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ أَيْ فَهَذَا أَمْرٌ قَدِ اتَّضَحَ. فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فِيهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ الرَّسُولَ ﵊، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ الْمُشْرِكُونَ الْمُمْتَرُونَ، عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ، كَمَا يُقَالُ:
belirli olmayan bir kişiye yönelik olması da caizdir. Yani: "Ey dinleyen! Kur'an'ın Allah katından olduğu hususunda asla şüphe edenlerden olma." Bu durumda tefri', { مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } kavli üzerine kurulmuş olur; yani bu durum apaçık ortaya çıkmıştır, artık sen bu konuda şüphe edenlerden olma. Muhatabın Resûl (aleyhisselâm) olması, sözdeki asıl kastedilenin ise ta'rîz (üstü kapalı anlatım) yoluyla şüpheci müşrikler olması da muhtemeldir; nitekim şöyle denilir:
(إِيَّاكَ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ) . وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] . وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ، وَالتَّفْرِيعُ فِيهِ كَمَا فِي الْوَجْهِ الثَّانِي.
("Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla"). Yüce Allah'ın şu kavli de bu türdendir: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun ki sana ve senden öncekilere şöyle vahyolundu: 'Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar'” [ez-Zümer: 65]. Bu vecih, vecihlerin en güzelidir ve buradaki tefri' ikinci vecihteki gibidir.
وَعَلَى كُلِّ الْوُجُوهِ كَانَ حَذْفُ مُتَعَلِّقِ الِامْتِرَاءِ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ تَعْوِيلًا عَلَى الْقَرِينَةِ، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ غَيْرُ مُتَعَارِضَةٍ، صَحَّ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُهَا مَقْصُودًا مِنَ الْآيَةِ.
Bütün bu vecihlere göre imtirâ (şüphe) fiilinin müteallakının (nesnesinin) hazfedilmesi, karineye dayanılarak makamdan açıkça anlaşılması sebebiyledir. Bu üç vecih birbiriyle çelişmediğine göre, hepsinin de ayetten kastedilmiş olması sahihtir;
لِتَذْهَبَ أَفْهَامُ السَّامِعِينَ إِلَى مَا تَتَوَصَّلُ إِلَيْهِ مِنْهَا. وَهَذَا- فِيمَا أَرَى- مِنْ مَقَاصِدِ إِيجَازِ الْقُرْآنِ وَهُوَ مَعْنَى الْكَلَامِ الْجَامِعِ، وَيَجِيءُ مِثْلُهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَهُوَ مِنْ خَصَائِص الْقُرْآن.
tâ ki dinleyenlerin anlayışları bunlardan ulaşabildiği manaya yönelebilsin. Bu durum –bana göre– Kur'an'ın îcâz (özlü anlatım) maksatlarındandır ve bu, kelâm-ı câmi' (kapsamlı söz) manasıdır. Bunun benzeri pek çok ayette gelir ve Kur'an'ın hususiyetlerindendir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١٥]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 115]
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Rabbinin kelimesi, doğruluk ve adalet bakımından tamama ermiştir. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
(١١٥)
(115) “Rabbinin kelimesi, doğruluk ve adalet bakımından tamama ermiştir. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً [الْأَنْعَام: ١١٤] لِأَنَّ تِلْكَ الْجُمْلَةَ مَقُولُ قَوْلٍ مُقَدَّرٍ، إِذِ التَّقْدِيرُ: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا بِاعْتِبَارِ مَا فِي تِلْكَ الْجُمْلَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا [الْأَنْعَام: ١١٤] فَلَمَّا وُصِفَ الْكِتَابُ بِأَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ، وَوُصِفَ بِوُضُوحِ الدَّلَالَةِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا [الْأَنْعَام: ١١٤] ثُمَّ بِشَهَادَةِ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ [الْأَنْعَام: ١١٤] ، أَعْلَمَ رَسُولَهُ ﵊ وَالْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ هَذَا الْكِتَابَ تَامُّ الدَّلَالَةِ، نَاهِضُ الْحُجَّةِ، عَلَى كُلِّ فَرِيقٍ: مِنْ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ، صَادِقٌ وَعْدُهُ وَوَعِيدُهُ، عَادِلٌ أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: وجَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيءٍ عَدُوًّا وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.
Bu cümle: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } [el-En'âm: 114] cümlesine matuftur; çünkü o cümle, takdir edilen bir sözün mekulüdür (söylenen sözüdür). Zira takdir şöyledir: O cümledeki { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا } [el-En'âm: 114] kavli dikkate alınarak "De ki: Ben Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?" denilmiştir. Kitap Allah katından indirilmiş olmakla nitelenip { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا } [el-En'âm: 114] kavliyle de delaletinin açıklığıyla vasfedildikten ve ardından { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ } [el-En'âm: 114] kavliyle Ehl-i Kitap alimlerinin onun Allah katından olduğuna dair şahitliği belirtildikten sonra, Resûlü'ne (aleyhisselâm) ve müminlere bu Kitab'ın delaletinin tam, delilinin mümin ve kâfir her zümreye karşı üstün ve kesin olduğunu, vaad ve vaîdinin dosdoğru, emir ve nehyinin âdil olduğunu bildirmiştir. Açıklayacağımız üzere bu cümlenin { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } cümlesine matuf olması, ikisi arasındakilerin ise itiraz (ara cümle) olması da caizdir.
وَالْمُرَادُ بِالتَّمَامِ مَعْنًى مَجَازِيٌّ: إِمَّا بِمَعْنَى بُلُوغِ الشَّيْءِ إِلَى أَحْسَنِ مَا يَبْلُغُهُ مِمَّا يُرَادُ مِنْهُ، فَإِنَّ التَّمَامَ حَقِيقَتُهُ كَوْنُ الشَّيْءِ وَافِرًا أَجْزَاءَهُ، وَالنُّقْصَانُ كَوْنُهُ فَاقِدًا بَعْضَ أَجْزَائِهِ، فَيُسْتَعَارُ لِوَفْرَةِ الصِّفَاتِ الَّتِي تُرَادُ مِنْ نَوْعِهِ وَإِمَّا بِمَعْنَى التَّحَقُّقِ فَقَدْ يُطْلَقُ التَّمَامُ عَلَى حُصُولِ الْمُنْتَظَرِ وَتَحَقُّقِهِ، يُقَالُ: تَمَّ مَا أَخْبَرَ بِهِ فُلَانٌ، وَيُقَالُ: أَتَمَّ وَعْدَهُ، أَيْ حَقَّقَهُ، وَمِنْهُ
Tamam (تَمَام) kelimesiyle kastedilen mecazî bir anlamdır: Ya bir şeyin kendisinden istenen şeylerin en güzeline ulaşması anlamındadır; nitekim tamamın hakiki manası bir şeyin parçalarının eksiksiz olması, noksanlık ise bazı parçalarının eksik olması durumudur. Dolayısıyla kendi türünden beklenen niteliklerin bolluğu ve yetkinliği için istiare edilmiştir. Yahut tahakkuk etme anlamındadır; nitekim tamam kelimesi beklenen şeyin gerçekleşmesi ve vücut bulması için de kullanılır. Şöyle denir: "Filancanın haber verdiği şey tamam oldu (gerçekleşti)"; yine "Sözünü tamamladı" denir ki yani gerçekleştirdi demektir. Şu
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَة: ١٢٤] أَيْ عَمِلَ بِهِنَّ دُونَ تَقْصِيرٍ وَلَا تَرَخُّصٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا [الْأَعْرَاف: ١٣٧] أَيْ ظَهَرَ وَعْدُهُ لَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ [الْقَصَص: ٥] الْآيَةَ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ [الصَّفّ: ٨] أَيْ مُحَقِّقٌ دِينَهُ وَمُثَبِّتُهُ، لِأَنَّهُ جَعَلَ الْإِتْمَامَ فِي مُقَابَلَةِ الْإِطْفَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الْإِزَالَةِ مَجَازًا أَيْضًا.
ayet-i kerimeler de bu kabildendir: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tam olarak yerine getirmişti” [el-Bakara: 124] yani hiçbir kusur ve gevşeklik göstermeksizin onları uygulamıştı. Yüce Allah'ın şu kavli de: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği güzel söz tam olarak gerçekleşti” [el-A'râf: 137] yani O'nun: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak istiyorduk...” [el-Kasas: 5] kavlindeki onlara olan vaadi tezahür edip gerçekleşti. Yüce Allah'ın şu kavli de bu manadandır: { وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ } “Allah ise nurunu tamamlayacaktır” [es-Saff: 8] yani dinini gerçekleştirecek ve onu sabit kılacaktır; zira burada itmâm (tamamlama), yine mecaz yoluyla yok etme manasında kullanılan söndürme (itfâ) fiilinin karşılığı kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: كَلِمَاتُ رَبِّكَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِصِيغَةِ الْجَمْعِ- وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ: كَلِمَةُ- بِالْإِفْرَادِ- فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ أَوِ الْكَلِمَةِ الْقُرْآنُ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ،
{ كَلِمَاتُ رَبِّكَ } kavlini cumhur çoğul sığasıyla (kelimât) okumuştur; Âsım, Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise tekil olarak { كَلِمَةُ } şeklinde okumuşlardır. Çoğul ya da tekil olarak geçen kelimelerden veya kelimeden maksadın Kur'an olduğu söylenmiştir ki bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür.
وَنُقِلَ عَنْ قَتَادَةَ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ، الْمُنَاسِبُ لِجَعْلِ الْجُمْلَةِ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ [الْأَنْعَام: ١١٤] . فَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْإِفْرَادِ فَإِطْلَاقُ الْكَلِمَةِ عَلَى الْقُرْآنِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَهُوَ مِنْ كَلَامِهِ وَقَوْلِهِ. وَالْكَلِمَةُ وَالْكَلَامُ يَتَرَادَفَانِ، وَيَقُولُ الْعَرَبُ: كَلِمَةُ زُهَيْرٍ، يَعَنُونَ قَصِيدَتَهُ، وَقَدْ أُطْلِقَ فِي الْقُرْآنِ (الْكَلِمَاتُ) عَلَى الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ [الْأَعْرَاف: ١٥٨] أَيْ كُتُبِهِ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْكَلِمَاتِ بِالْجَمْعِ فَإِطْلَاقُهَا عَلَى الْقُرْآنِ بِاعْتِبَارِ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْجُمَلِ وَالْآيَاتِ. أَوْ بِاعْتِبَارِ أَنْوَاعِ أَغْرَاضِهِ مِنْ أَمْرٍ، وَنَهْيٍ، وَتَبْشِيرٍ، وَإِنْذَارٍ، وَمَوَاعِظَ، وَإِخْبَارٍ، وَاحْتِجَاجٍ، وَإِرْشَادٍ، وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَمَعْنَى تَمَامِهَا أَنَّ كُلَّ غَرَضٍ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ فَقَدْ جَاءَ وَافِيًا بِمَا يَتَطَلَّبُهُ الْقَاصِدُ مِنْهُ. وَاسْتَبْعَدَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ كَلِمَاتِ رَبِّكَ- بِالْجَمْعِ أَوِ الْإِفْرَادِ- الْقُرْآنَ، وَاسْتَظْهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا:
Bu görüş Katâde'den nakledilmiştir ve cümlenin { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } [el-En'âm: 114] cümlesine matuf kılınmasına en uygun ve en zâhir olanıdır. Tekil kıraate göre kelime lafzının Kur'an'a ıtlak edilmesi, onun Allah katından bir kitap olması, dolayısıyla O'nun kelamından ve sözünden olması cihetiyledir. Zira kelime ve kelam eş anlamlı olarak da kullanılır; Araplar Züheyr'in kasidesini kastederek "Züheyr'in kelimesi" derler. Nitekim Kur'an'da Yüce Allah'ın: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “Artık Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan Resûlü'ne iman edin; o ki Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eder” [el-A'râf: 158] kavlinde semavî kitaplar için "kelimeler" (el-kelimât) lafzı kullanılmıştır; yani kitaplarına [iman eder]. Çoğul olan "kelimât" kıraatine gelince, bunun Kur'an'a ıtlak edilmesi, içerdiği cümleler ve ayetler cihetiyledir. Yahut emir, nehiy, müjde, uyarı, mev'ıza, haberler, hüccet getirme, irşad ve benzeri gayelerinin çeşitliliği cihetiyledir. Bunların tamam olmasının manası ise, Kur'an'da yer alan her gayenin, onu amaçlayanın talep ettiği hususu tastamam karşılayacak şekilde gelmiş olmasıdır. İbn Atiyye çoğul veya tekil kıraate göre "Rabbinin kelimeleri"nden maksadın Kur'an olmasını uzak görmüş ve bundan maksadın şu olduğunu zâhir kabul etmiştir:
قَوْلُ اللَّهِ، أَيْ نَفَذَ قَوْلُهُ وَحُكْمُهُ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ مَا أُثِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَلِمَاتُ اللَّهِ وَعْدُهُ. وَقِيلَ: كَلِمَاتُ اللَّهِ: أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ، وَوَعْدُهُ، وَوَعِيدُهُ، وَفُسِّرَ بِهِ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ كَلَامِ ابْنِ عَطِيَّةَ، لَكِنَّ السِّيَاقَ يَشْهَدُ بِأَنَّ تَفْسِيرَ الْكَلِمَاتِ بِالْقُرْآنِ أَظْهَرُ.
Allah'ın sözü; yani O'nun sözü ve hükmü infaz edilip gerçekleşmiştir. İbn Abbas'tan nakledilen: "Allah'ın kelimeleri O'nun vaadidir" şeklindeki söz de buna yakındır. Yine: "Allah'ın kelimeleri: O'nun emri, nehyi, vaadi ve vaîdidir" denilmiştir ki el-Keşşâf'ta bu şekilde tefsir edilmiştir ve bu İbn Atiyye'nin sözüne yakındır. Ancak bağlam, kelimelerin Kur'an olarak tefsir edilmesinin daha zâhir olduğuna şahitlik etmektedir.
وَانْتَصَبَ صِدْقاً وَعَدْلًا عَلَى الْحَالِ، عِنْدَ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ، بِتَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، أَيْ صَادِقَةً وَعَادِلَةً، فَهُوَ حَالٌ مِنْ كَلِمَاتُ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِكَوْنِ التَّمَامِ بِمَعْنَى التَّحَقُّقِ، وَجَعَلَهُمَا الطَّبَرِيُّ مَنْصُوبَيْنِ عَلَى التَّمْيِيزِ، أَيْ تَمْيِيزِ النِّسْبَةِ، أَيْ تَمَّتْ مِنْ جِهَةِ الصِّدْقِ وَالْعَدْلِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: تَمَّ صِدْقُهَا وَعَدْلُهَا، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِكَوْنِ التَّمَامِ بِمَعْنَى بُلُوغِ الشَّيْءِ أَحْسَنَ مَا يُطْلَبُ مِنْ نَوْعِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا غَيْرُ صَوَابٍ. وَقُلْتُ: لَا وَجْهَ لِعَدَمِ تَصْوِيبِهِ.
{ صِدْقاً وَعَدْلاً } lafızları Ebû Ali el-Fârisî'ye göre masdarın ism-i fâil teviliyle mansup kılınması suretiyle haldir; yani sâdıka ve âdile (doğru ve adil olarak) demektir. Dolayısıyla { كَلِمَاتُ } kelimesinden haldir; bu da tamam kelimesinin tahakkuk anlamında olmasına uygundur. Taberî ise bunları temyiz, yani nisbet temyizi olarak mansup kabul etmiştir; yani doğruluk ve adalet yönünden tamamlanmıştır; sanki "onun doğruluğu ve adaleti tam oldu" demiştir. Bu da tamam kelimesinin bir şeyin kendi türünden talep edilenin en güzeline ulaşması anlamında olmasına uygundur. İbn Atiyye: "Bu isabetli değildir" demiştir. Ben derim ki: Onun bunu isabetsiz görmesinin bir gerekçesi yoktur.
وَالصِّدْقُ: الْمُطَابَقَةُ لِلْوَاقِعِ فِي الْإِخْبَارِ: وَتَحْقِيقُ الْخَبَرِ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَالنُّفُوذِ
Sıdk (doğruluk): Haberlerde vakıaya uygunluk, vaad ve vaîdde haberin gerçekleşmesi ve emir ile nehiyde
فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، فَيَشْمَلُ الصِّدْقُ كُلَّ مَا فِي كَلِمَاتِ اللَّهِ مِنْ نَوْعِ الْإِخْبَار عَن شؤون الله وشؤون الْخَلَائِقِ.
hükmün geçerli olmasıdır (nüfûz). Dolayısıyla sıdk, Allah'ın kelimelerinde Allah'ın şe'nlerine ve mahlukatın durumlarına dair yer alan her türlü haberi kapsar.
وَيُطْلَقُ الصِّدْقُ مَجَازًا عَلَى كَوْنِ الشَّيْءِ كَامِلًا فِي خَصَائِصِ نَوْعِهِ.
Sıdk kelimesi mecazen bir şeyin kendi türünün hususiyetlerinde mükemmel olması anlamına da gelir.
وَالْعَدْلُ: إِعْطَاءُ مَنْ يَسْتَحِقُّ مَا يَسْتَحِقُّ، وَدَفْعُ الِاعْتِدَاءِ وَالظُّلْمِ عَلَى الْمَظْلُومِ، وَتَدْبِيرُ أُمُورِ النَّاسِ بِمَا فِيهِ صَلَاحُهُمْ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥٨] . فَيَشْمَلُ الْعَدْلُ كُلَّ مَا فِي كَلِمَاتِ اللَّهِ: من تَدْبِير شؤون الْخَلَائِقِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Adalet ise: Hak edene hak ettiğini vermek, mazluma yapılan tecavüz ve zulmü defetmek ve insanların işlerini onların maslahatına uygun şekilde çekip çevirmektir. Bunun açıklaması en-Nisâ suresinde Yüce Allah'ın: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmedin” [en-Nisâ: 58] kavlinde geçmişti. Dolayısıyla adalet, Allah'ın kelimelerinde mahlukatın dünya ve ahiretteki hallerinin idaresine dair yer alan her hususu kapsar.
فَعَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ لِلْكَلِمَاتِ أَوِ الْكَلِمَةِ، يَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ الْقُرْآنَ بَلَغَ أَقْصَى مَا تَبْلُغُهُ الْكُتُبُ: فِي وُضُوحِ الدَّلَالَةِ، وَبَلَاغَةِ الْعِبَارَةِ، وَأَنَّهُ الصَّادِقُ فِي أَخْبَارِهِ، الْعَادِلُ فِي أَحْكَامِهِ، لَا يُعْثَرُ فِي أَخْبَارِهِ عَلَى مَا يُخَالِفُ الْوَاقِعَ، وَلَا فِي أَحْكَامِهِ عَلَى مَا يُخَالِفُ الْحَقَّ فَذَلِكَ ضَرْبٌ مِنَ التَّحَدِّي وَالِاحْتِجَاجِ عَلَى أَحَقِّيَّةِ الْقُرْآنِ. وَعَلَى التَّفْسِيرَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ، يَكُونُ الْمَعْنَى: نَفَذَ مَا قَالَهُ اللَّهُ، وَمَا وَعَدَ وَأَوْعَدَ، وَمَا أَمَرَ وَنَهَى، صَادِقًا ذَلِكَ كُلُّهُ، أَيْ غَيْرُ مُتَخَلِّفٍ، وَعَادِلًا، أَيْ غَيْرُ جَائِرٍ. وَهَذَا تَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنْ سَيَحِقُّ عَلَيْهِمُ الْوَعِيدُ، الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِهِ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وتمت كلمت رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا [الْأَعْرَاف: ١٣٧] أَيْ تَمَّ مَا وَعَدَهُمْ بِهِ مِنِ امْتِلَاكِ مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا الَّتِي بَارَكَ فِيهَا، وَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَات رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ [غَافِر: ٦] أَيْ حَقَّتْ كَلِمَاتُ وَعِيدِهِ.
Kelimât veya kelime lafzının birinci tefsirine göre mana şöyledir: Kur'an delalet açıklığında ve ifade belagatinde kitapların ulaşabileceği en ileri noktaya ulaşmıştır; haberlerinde dosdoğru, hükümlerinde âdildir; haberlerinde gerçeğe aykırı hiçbir şeye, hükümlerinde de hakka aykırı hiçbir şeye rastlanmaz. Dolayısıyla bu, Kur'an'ın hakkaniyetine dair bir meydan okuma ve delil getirme türüdür. İkinci ve üçüncü tefsirlere göre ise mana şöyledir: Allah'ın söylediği, vadettiği, tehdit ettiği, emrettiği ve nehyettiği her şey; bütün bunlar sâdık olarak (yani asla şaşmaksızın) ve âdil olarak (yani hiçbir haksızlık olmaksızın) infaz edilip gerçekleşmiştir. Bu, kendilerini tehdit ettiği vaîdin başlarına geleceğine dair müşriklere yönelik bir tehdittir; dolayısıyla Yüce Allah'ın şu kavli gibi olur: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği güzel söz tam olarak gerçekleşti” [el-A'râf: 137] yani mübarek kıldığı yeryüzünün doğularına ve batılarına onları malik kılacağına dair verdiği söz tamam oldu; yine Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَات رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “İnkâr edenlerin cehennemlik olduklarına dair Rabbinin sözü işte böylece kesinleşti” [el-Mü'min/Gâfir: 6] kavli gibi olur; yani vaîd kelimeleri kesinleşti demektir.
وَمَعْنَى: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ نَفْيُ جِنْسِ مَنْ يُبَدِّلُ كَلِمَاتِ اللَّهِ، أَيْ مَنْ يُبْطِلُ مَا أَرَادَهُ فِي كَلِمَاتِهِ.
{ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } kavlinin manası, Allah'ın kelimelerini değiştirecek hiçbir failin bulunmadığını; yani O'nun kelimelerinde murat ettiği şeyi iptal edecek kimsenin olmadığını nefiy yoluyla bildirmektir.
وَالتَّبْدِيلُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦١] ، وَتَقَدَّمَ هُنَاكَ بَيَانُ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ لَهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ، وَأَنَّ أَصْلَ مَادَّتِهِ هُوَ التَّبْدِيلُ.
Tebdîl (değiştirme) kavramı daha önce el-Bakara suresindeki Yüce Allah'ın: { قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” [el-Bakara: 61] kavlinde geçmişti ve orada bunun sülâsî mücerred fiilinin bulunmadığı, kök maddesinin tebdîl olduğu açıklanmıştı.
وَالتَّبْدِيلُ حَقِيقَتُهُ جَعْلُ شَيْءٍ مَكَانَ شَيْءٍ آخَرَ، فَيَكُونُ فِي الذَّوَاتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Tebdîlin hakikati, bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır; bu da aynlarda (zâtlarda) olur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ [إِبْرَاهِيم: ٤٨] وَقَالَ النَّابِغَةُ:
{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” [İbrâhîm: 48]. Nâbiga da şöyle demiştir:
عَهِدْتُ بِهَا حَيًّا كِرَامًا فَبُدِّلَتْ ... خَنَاظِيلَ آجَالِ النِّعَاجِ الْجَوَافِلِ
"Orada şerefli ve cömert bir topluluk bilirdim, onlar değişti de... yerlerini ürkek yaban sığırı sürüleri aldı."
وَيَكُونُ فِي الصِّفَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً [النُّور: ٥٥] .
Niteliklerde de olur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “Korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacaktır” [en-Nûr: 55].
وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي إِبْطَالِ الشَّيْءِ وَنَقْضِهِ، قَالَ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ
Mecazen ise bir şeyi iptal etmek ve bozmak anlamında kullanılır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ }
[الْفَتْح: ١٥] أَيْ يُخَالِفُوهُ وَيَنْقُضُوا مَا اقْتَضَاهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ [الْفَتْح: ١٥] . وَذَلِكَ أَنَّ النَّقْضَ يَسْتَلْزِمُ الْإِتْيَانَ بِشَيْءٍ ضِدِّ الشَّيْءِ الْمَنْقُوضِ. فَكَانَ ذَلِكَ اللُّزُومُ هُوَ علاقَة الْمجَاز. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨١] . وَقَدِ اسْتَعْمَلَ فِي قَوْلِهِ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ مَجَازًا فِي مَعْنَى الْمُعَارَضَةِ أَوِ النَّقْضِ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فِي مَعْنَى التَّمَامِ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ وَنَفْيُ الْمُبَدِّلِ كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ التَّبْدِيلِ.
[el-Feth: 15] “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek istiyorlar”; yani O'na muhalefet etmek ve gerektirdiği şeyi bozup iptal etmek istiyorlar ki bu da O'nun: { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } “De ki: Bizimle asla gelemeyeceksiniz; Allah daha önceden böyle buyurdu” [el-Feth: 15] kavlidir. Bunun sebebi şudur: Bir şeyi bozup iptal etmek, bozulan şeyin zıddı olan bir şeyi getirmeyi gerektirir. İşte bu lüzum ilişkisi mecazın alakasını oluşturmuştur. Bu husus daha önce el-Bakara suresinde Yüce Allah'ın: { فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ } “Kim onu işittikten sonra değiştirirse...” [el-Bakara: 181] kavlinde geçmişti. { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } kavlinde ise tebdîl kelimesi, { وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ } kavlindeki tamamın anlamına dair iki ihtimale binaen muârada (karşı koyma/benzerini getirme) yahut nakz (bozma/iptal etme) manasında mecazen kullanılmıştır. Değiştirenin (mübeddil) nefyedilmesi ise değiştirmenin (tebdîl) nefyinden kinayedir.
فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ الْقُرْآنَ، كَمَا تَقَدَّمَ، فَمَعْنَى انْتِفَاءِ الْمُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ: انْتِفَاءُ الْإِتْيَانِ بِمَا يَنْقُضُهُ وَيُبْطِلُهُ أَوْ يُعَارِضُهُ، بِأَنْ يُظْهِرَ أَنَّ فِيهِ مَا لَيْسَ بِتَمَامٍ. فَإِنْ جَاءَ أَحَدٌ بِمَا يَنْقُضُهُ كَذِبًا وَزُورًا فَلَيْسَ ذَلِكَ بِنَقْضٍ. وَإِنَّمَا هُوَ مُكَابَرَةٌ فِي صُورَةِ النَّقْضِ، بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ وَنَظْمِهِ، وَانْتِفَاءُ مَا يُبْطِلُ مَعَانِيَهُ وَحَقَائِقَ حِكْمَتِهِ، وَانْتِفَاءُ تَغْيِيرِ مَا شَرَّعَهُ وَحَكَمَ بِهِ. وَهَذَا الِانْتِفَاءُ الْأَخِيرُ كِنَايَةٌ عَنِ النَّهْيِ عَنْ أَنْ يُخَالِفَهُ الْمُسْلِمُونَ. وَبِذَلِكَ يَكُونُ التَّبْدِيلُ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ وَكِنَايَتِهِ.
Şayet daha önce geçtiği üzere kelimelerden maksat Kur'an ise, kelimelerini değiştirecek kimsenin bulunmamasının manası şudur: Onda eksik bir taraf bulunduğunu ileri sürmek suretiyle onu bozacak, iptal edecek yahut ona muâraza yapacak (karşı koyacak) bir şeyin ortaya konmasının imkânsızlığıdır. Eğer bir kimse yalan ve iftira yoluyla onu bozacak bir şey ortaya koyarsa, bu gerçekte bir nakz (bozma) değildir; Kur'an'ın lafızları ve nazmı karşısında yalnızca nakz kılığında bir inatlaşmadan (mükâbere) ibarettir. Ayrıca onun manalarını ve hikmet hakikatlerini iptal edecek bir şeyin bulunmaması ile O'nun teşrî kıldığı ve hükmettiği şeylerin değiştirilmesinin imkânsızlığıdır. Bu sonuncusu, Müslümanların ona muhalefet etmekten nehyedildiğine dair bir kinayedir. Böylece tebdîl kelimesi hem hakikatinde hem mecazında hem de kinayesinde kullanılmış olmaktadır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ: جَعَلْنَا لِكُلِّ نبيء عدوا [الْأَنْعَام: ١١٢] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا، فَالْكَلِمَاتُ مُرَادٌ بِهَا مَا سَنَّهُ اللَّهُ وَقَدَّرَهُ: مِنْ جَعْلِ أَعدَاء لكلّ نَبِي يُزَخْرِفُونَ الْقَوْلَ فِي التَّضْلِيلِ، لِتَصْغَى إِلَيْهِمْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ، وَيَتْبَعُوهُمْ، وَيَقْتَرِفُوا السَّيِّئَاتِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّمَامِ التَّحَقُّقُ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ نَفْيٌ أَنْ يَقْدِرَ أَحَدٌ أَنْ يُغَيِّرَ سُنَّةَ اللَّهِ وَمَا قَضَاهُ وَقَدَّرَهُ، كَقَوْلِهِ: فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا [فاطر: ٤٣]
{ وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ } cümlesinin, { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } [el-En'âm: 112] cümlesine matuf olması, ikisi arasındakilerin ise itiraz (ara cümle) olması caizdir. Bu takdirde kelimelerden maksat; ahirete inanmayanların kalpleri onlara meyletsin, onlara uysunlar ve günahları irtikâp etsinler diye saptırma hususunda yaldızlı sözler fısıldayan düşmanları her peygambere musallat kılma hususunda Allah'ın koyduğu sünnet ve takdir ettiği şeydir; tamamdan maksat da gerçekleşmedir. { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } kavli ise Yüce Allah'ın: { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın” [Fâtır: 43] kavlinde olduğu gibi hiç kimsenin Allah'ın sünnetini ve O'nun hükmedip takdir ettiği şeyi değiştirmeye güç yetiremeyeceğini nefiy bildirmektedir.
فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:
Dolayısıyla bu ayet, şu kavlin manasındadır:
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ٣٤] . فَفِيهَا تأنيس للرسول ﷺ وَتَطْمِينٌ لَهُ وَلِلْمُؤْمِنِينَ بِحُلُولِ النَّصْرِ الْمَوْعُودِ بِهِ فِي إِبَّانِهِ.
{ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı; ancak yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine karşı sabrettiler, nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” [el-En'âm: 34]. Bu ayette Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli, vadolunan zaferin vaktinde geleceği hususunda kendisi ve müminler için bir güvence vardır.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ تَذْيِيلٌ لجملة: وتمت كَلِمَات رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ أَيْ: وَهُوَ الْمُطَّلِعُ عَلَى الْأَقْوَالِ، الْعَلِيمُ بِمَا فِي الضَّمَائِرِ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ لِمَنْ يَسْعَى لِتَبْدِيلِ كَلِمَاتِهِ، فَالسَّمِيعُ الْعَالِمُ بِأَصْوَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ، الَّتِي مِنْهَا مَا تُوحِي بِهِ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، فَلَا يَفُوتُهُ مِنْهَا شَيْءٌ وَالْعَالِمُ أَيْضًا بِمَنْ يُرِيدُ أَنْ يُبَدِّلَ كَلِمَاتِ اللَّهِ، عَلَى الْمَعَانِي الْمُتَقَدِّمَةِ، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَا يَخُوضُونَ فِيهِ:
Yüce Allah'ın: { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } kavli, { وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } cümlesi için fezleke/tezyildir (pekiştirici bitiştir). Yani: O, sözlere muttali olandır, gönüllerde olanı bilendir. Bu ifade, O'nun kelimelerini değiştirmeye yeltenen kimselere yönelik ta'rîz yoluyla bir tehdittir. es-Semî' (işiten); insan ve cin şeytanlarının birbirlerine fısıldadıkları sözler de dahil olmak üzere mahlukatın seslerini bilendir; O'ndan hiçbir şey gizli kalmaz. Yukarıda geçen anlamlar çerçevesinde Allah'ın kelimelerini değiştirmek isteyen kimseleri de bilendir; dolayısıyla onların daldıkları
مِنْ تَبْيِيتِ الْكَيْدِ وَالْإِبْطَالِ لَهُ.
tuzak kurma ve onu iptal etme girişimleri O'na gizli kalmaz.
وَالْعَلِيمُ أَعَمُّ، أَيْ: الْعَلِيمُ بِأَحْوَالِ الْخَلْقِ، وَالْعَلِيمُ بِمَوَاقِعِ كَلِمَاتِهِ، وَمَحَالِّ تَمَامِهَا، وَالْمُنَظِّمُ بِحِكْمَتِهِ لِتَمَامِهَا، وَالْمُوَقِّتُ لِآجَالِ وُقُوعِهَا.
el-Alîm (hakkıyla bilen) ise daha kapsamlıdır; yani mahlukatın hallerini bilen, kelimelerinin yerlerini ve onların tamamlanacağı mahalli hakkıyla bilen, hikmetiyle onların tamamlanmasını tanzim eden ve vuku bulacağı ecelleri takdir edendir.
فَذَكَرَ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ هُنَا: وَعِيدٌ لِمَنْ شَمِلَتْهُ آيَاتُ الذَّمِّ السَّابِقَةِ، وَوَعْدٌ لِمَنْ أُمِرَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَعَنِ افْتِرَائِهِمْ، وَبِالتَّحَاكُمِ مَعَهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَالَّذِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ كِتَابه بالحقّ.
Bu iki sıfatın burada zikredilmesi: Önceki yerme ayetlerinin kapsamına giren kimseler için bir tehdit; onlardan ve onların iftiralarından yüz çevirmesi emredilen, onlarla birlikte Allah'ın hükmüne başvurması istenen kimseler ve Allah'ın Kitabını hak ile indirdiğini bilenler için ise bir vaaddir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١٦]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 116]
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ } (116) “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler.”
أَعْقَبَ ذِكْرَ عِنَادِ الْمُشْرِكِينَ، وعداوتهم للرسول ﷺ، وَوِلَايَتِهِمْ لِلشَّيَاطِينِ، وَرِضَاهُمْ بِمَا تُوَسْوِسُ لَهُمْ شَيَاطِينُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَاقْتِرَافِهِمِ السَّيِّئَاتِ طَاعَةً
Müşriklerin inadı, Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan düşmanlıkları, şeytanları veli edinmeleri, cin ve insan şeytanlarının kendilerine fısıldadıklarından hoşnut olmaları ve [şeytani]
لِأَوْلِيَائِهِمْ، وَمَا طَمْأَنَ بِهِ قلب الرّسول ﷺ مِنْ أَنَّهُ لَقِيَ سُنَّةَ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ مِنْ آثَارِ عَدَاوَةِ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، بِذِكْرِ مَا يُهَوِّنُ على الرّسول ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ مَا يَرَوْنَهُ مِنْ كَثْرَةِ الْمُشْرِكِينَ وَعِزَّتِهِمْ، وَمِنْ قِلَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَضَعْفِهِمْ، مَعَ تَحْذِيرِهِمْ مِنَ الثِّقَةِ بِقَوْلِهِمْ، وَالْإِرْشَادِ إِلَى مُخَالَفَتِهِمْ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِمْ، وَعَدَمِ الْإِصْغَاءِ إِلَى رَأْيِهِمْ، لِأَنَّهُمْ يُضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَمْرِهِمْ بِأَنْ يَلْزَمُوا مَا يُرْشِدُهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ. فَجُمْلَةُ: وَإِنْ تُطِعْ مُتَّصِلَةٌ بِجُمْلَةِ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيءٍ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَام: ١١٢] وَبِجُمْلَةِ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً [الْأَنْعَام: ١١٤] وَمَا بَعْدَهَا إِلَى: وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [الْأَنْعَام: ١١٥] .
dostlarına itaat ederek günah işlemeleri zikredildikten; ayrıca insan ve cin şeytanlarının düşmanlığının izleri konusunda kendisinden önceki peygamberlerin sünnetiyle/kaderiyle karşılaştığı belirtilerek Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbi teskin edildikten sonra; müşriklerin çokluğunu ve üstünlüğünü, Müslümanların ise azlığını ve zayıflığını görmeleri sebebiyle Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanların [gözünde bu durumu] hafifletecek hususların zikrine geçilmiştir. Bununla birlikte onların sözlerine güvenmekten sakındırılmış, her hallerinde onlara muhalefet etmeleri, onların görüşlerine kulak asmamaları gerektiği öğütlenmiştir; zira onlar Allah'ın yolundan saptırırlar. Ayrıca Allah'ın kendilerine gösterdiği doğru yola sımsıkı sarılmaları emredilmiştir. Buna göre: { وَإِنْ تُطِعْ } cümlesi, { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيءٍ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } [el-En'âm: 112] cümlesine, { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } [el-En'âm: 114] cümlesine ve devamındaki { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } [el-En'âm: 115] ayetine kadar olan kısma bağlıdır.
وَالْخطاب للنّبي ﷺ، وَالْمَقْصُودُ بِهِ الْمُسْلِمُونَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] .
Hitap Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem), ancak kastedilenler Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi Müslümanlardır: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider.”
وَجِيءَ مَعَ فِعْلِ الشَّرْطِ بِحَرْفِ (إِنْ) الَّذِي الْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ فِي الشَّرْطِ النَّادِرِ الْوُقُوعِ، أَوِ الْمُمْتَنَعِ إِذَا كَانَ ذِكْرُهُ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ كَمَا يُفْرَضُ الْمُحَالُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا أَيَسُوا مِنِ ارْتِدَادِ الْمُسْلِمِينَ، كَمَا أَنْبَأَ بِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا [الْأَنْعَام: ٧١] الْآيَةَ، جَعَلُوا يُلْقُونَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الشُّبَهَ وَالشُّكُوكَ فِي أَحْكَامِ دِينِهِمْ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى عَقِبَ هَذَا: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الْأَنْعَام: ١٢١] . وَقَدْ رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعِكْرِمَةَ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: «يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنَا عَنِ الشَّاةِ إِذَا مَاتَتْ مَنْ قَتَلَهَا (يُرِيدُونَ أَكْلَ الشَّاةِ إِذَا مَاتَتْ حَتْفَ أَنْفِهَا دُونَ ذَبْحٍ) - قَالَ- اللَّهُ قَتَلَهَا- فَتَزْعُمُ أَنَّ مَا
Şart fiiliyle birlikte, asıl işlevi vuku bulması nadir olan şartlarda veya imkânsız bir şeyin farazi olarak varsayılması kabilinden zikredildiğinde imkânsız şartlarda kullanılmak olan (in / إِنْ) şart harfi getirilmiştir. Anlaşılan o ki, müşrikler Müslümanların dinlerinden dönmesinden ümitlerini kesince -ki Yüce Allah'ın: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } [el-En'âm: 71] “De ki: Allah'ı bırakıp da bize fayda da zarar da vermeyecek şeylere mi yalvaralım?” ayeti bunu haber vermiştir-, Müslümanların zihinlerine dinlerinin hükümleri hakkında şüpheler ve tereddütler atmaya başladılar. Nitekim Yüce Allah'ın bundan hemen sonra gelen şu kavli de buna işaret etmektedir: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } [el-En'âm: 121] “Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, muhakkak siz de müşriklerden olursunuz.” Taberî'nin İbn Abbâs ve İkrime'den rivayet ettiğine göre müşrikler şöyle demişlerdi: «Ey Muhammed! Bize koyun öldüğü zaman onu kimin öldürdüğünü haber ver (bununla koyunun kesilmeksizin kendi kendine öldüğünde yenmesini kastediyorlardı).» [Hz. Peygamber]: «Onu Allah öldürdü» buyurdu. [Bunun üzerine müşrikler]: «Sen ve arkadaşların kendi
قَتَلْتَ أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ حَلَالٌ وَمَا قَتَلَ الْكَلْبُ وَالصَّقْرُ حَلَالٌ وَمَا قَتَلَهُ اللَّهُ حَرَامٌ» فَوَقَعَ فِي نَفْسِ نَاسٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ وَفِي «سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ» ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «أَتَى أنَاس النبيء ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَأْكَلُ مَا نَقْتُلُ وَلَا نَأْكُلُ مَا يَقْتُلُ اللَّهُ»
öldürdüğünüzün helal olduğunu, köpeğin ve doğanın öldürdüğünün helal olduğunu, Allah'ın öldürdüğünün ise haram olduğunu mu iddia ediyorsunuz?» dediler. Bu durumdan dolayı Müslümanlardan bazılarının içine bir şüphe düştü. *Sünen-i Tirmizî*'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Bir grup insan Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz kendi öldürdüğümüzü yiyoruz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor muyuz?' dediler.
فَأَنْزَلَ اللَّهُ:
Bunun üzerine Allah Teâlâ:
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الْأَنْعَام: ١١٨] الْآيَةَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. فَمِنْ هَذَا وَنَحْوِهِ حَذَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ هَؤُلَاءِ، وَثَبَّتَهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ، وَإِنْ كَانُوا قَلِيلًا. كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [الْمَائِدَة: ١٠٠] .
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } [el-En'âm: 118] “Artık üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin” ayetini indirdi.» Tirmizî: «Bu hasen garib bir hadistir» demiştir. İşte Allah, bu ve benzeri hususlarda Müslümanları onlardan sakındırmış ve sayıları az da olsa hak üzere oldukları hususunda onları sebatkâr kılmıştır. Nitekim daha önce geçen şu ayette de böyledir: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } [el-Mâide: 100] “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz.”
وَالطَّاعَةُ: اسْمٌ لِلطَّوْعِ الَّذِي هُوَ مَصْدَرُ طَاعَ يَطُوعُ، بِمَعْنَى انْقَادَ وَفِعْلُ مَا يُؤْمَرُ بِهِ عَن رضى دُونَ مُمَانَعَةٍ، فَالطَّاعَةُ ضِدُّ الْكُرْهِ. وَيُقَالُ: طَاعَ وَأَطَاعَ، وَتُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي قَبُولِ الْقَوْلِ، وَمِنْهُ مَا
*İtâat* (الطَّاعَةُ); boyun eğdi ve emredileni zorlama olmaksızın, rıza ile yerine getirdi anlamındaki *tâa yetûu* (طَاعَ يَطُوعُ) fiilinin masdarı olan *tav'* (الطَّوْع) kelimesinin ismidir. Dolayısıyla itaat, kerhin (zoraki yapmanın) zıddıdır. *Tâa* (طَاعَ) ve *etâa* (أَطَاعَ) şeklinde kullanılır. Mecazi olarak sözü kabul etmek anlamında da kullanılır. Nitekim hadiste geçen şu ifade
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «فَإِنْ هُمْ طَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَرَضَ عَلَيْهِمْ زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ»
bunun bir örneğidir: «Eğer bu hususta sana itaat ederlerse (sözünü kabul ederlerse), Allah'ın kendilerine mallarının zekâtını farz kıldığını onlara bildir.»
، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غَافِر: ١٨] أَيْ يُقْبَلُ قَوْلُهُ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْمَشْفُوعَ إِلَيْهِ أَرْفَعُ مِنَ الشَّفِيعِ فَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَمْتَثِلُ إِلَيْهِ. وَالطَّاعَةُ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ وَهُوَ قَبُولُ الْقَوْلِ.
Yine Yüce Allah'ın: { وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } [Gâfir: 18] “...ne de sözü dinlenen bir şefaatçi vardır” kavli de bu kabildendir; yani sözü kabul edilen demektir. Zira şefaat dilenilen makam şefaatçiden daha üstündür, dolayısıyla anlam onun şefaatçinin emrine uyduğu şeklinde olamaz. İtaat kelimesi burada da bu mecazi anlamda, yani sözü kabul etmek manasında kullanılmıştır.
وأَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ هُمْ أَكْثَرُ سُكَّانِ الْأَرْضِ. وَالْأَرْضُ: يُطْلَقُ عَلَى جَمِيعِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ الَّتِي يَعِيشُ عَلَى وَجْهِهَا الْإِنْسَانُ وَالْحَيَوَانُ وَالنَّبَاتُ، وَهِيَ الدُّنْيَا كُلُّهَا. وَيُطْلَقُ الْأَرْضُ عَلَى جُزْءٍ مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ مَعْهُودٌ بَيْنَ الْمُخَاطَبِينَ وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ [الْإِسْرَاء: ١٠٤] يَعْنِي الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ، وَقَوْلُهُ: أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ [الْمَائِدَة: ٣٣] أَيِ الْأَرْضِ الَّتِي حَارَبُوا اللَّهَ فِيهَا.
{ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } ifadesi, yeryüzü sakinlerinin çoğunluğudur. *el-Ard* (الْأَرْضُ) kelimesi; üzerinde insanın, hayvanın ve bitkinin yaşadığı yerkürenin tamamı, yani bütün dünya için kullanılır. Yine bu kelime, muhataplarca bilinen yerkürenin belirli bir parçası için de kullanılır ki bu yaygın bir kullanımdır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ } [el-İsrâ: 104] kavlinde kutsal topraklar kastedilmiştir. Yine O'nun: { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } [el-Mâide: 33] kavlinde, Allah'a karşı savaştıkları topraklar kastedilmiştir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ فِي الْآيَةِ الْمَعْنَى الْمَشْهُورُ وَهُوَ جَمِيعُ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ كَمَا هُوَ غَالِبُ اسْتِعْمَالِهَا فِي الْقُرْآنِ. وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهَا مَكَّةَ لِأَنَّهَا الْأَرْضُ الْمَعْهُودَةُ لِلرَّسُولِ ﵊. وَأَيَّا مَا كَانَ فَأَكْثَرُ مَنْ فِي الْأَرْضِ ضَالُّونَ مُضِلُّونَ: أَمَّا الْكُرَةُ الْأَرْضِيَّةُ فَلِأَنَّ جَمْهَرَةَ سُكَّانِهَا أَهْلُ عَقَائِدَ ضَالَّةٍ، وَقَوَانِينَ غَيْرِ عَادِلَةٍ.
Daha açık olanı, Kur'an'daki galip kullanımda olduğu gibi ayette meşhur anlamın, yani yerkürenin tamamının kastedilmiş olmasıdır. Resûl (aleyhisselâm) için bilinen belde olması hasebiyle Mekke'nin kastedildiği de söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, yeryüzündekilerin çoğu sapkındır ve saptırıcıdır. Yerküreye gelince, çünkü onun sakinlerinin büyük çoğunluğu batıl inançların ve adaletsiz kanunların mensubudur.
فَأَهْلُ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ: فِي أَمْرِ الْإِلَهِيَّةِ: كَالْمَجُوسِ، وَالْمُشْرِكِينَ، وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، وَعَبَدَةِ الْكَوَاكِبِ، وَالْقَائِلِينَ بِتَعَدُّدِ الْإِلَهِ وَفِي أَمْرِ النُّبُوَّةِ: كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى
Bozuk inanç sahipleri; ilahlık konusunda Mecûsîler, müşrikler, putperestler, yıldızlara tapanlar ve birden çok ilah kabul edenler gibidir. Peygamberlik konusunda ise Yahudiler ve Hristiyanlar gibidir.
وَأَهْلِ الْقَوَانِينِ الْجَائِرَةِ مِنَ الْجَمِيعِ. وَكُلُّهُمْ إِذَا أُطِيعَ إِنَّمَا يَدْعُو إِلَى دِينِهِ وَنِحْلَتِهِ، فَهُوَ مُضِلٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَهُمْ مُتَفَاوِتُونَ فِي هَذَا الضَّلَالِ كَثْرَةً وَقِلَّةً، وَاتِّبَاعُ شَرَائِعِهِمْ لَا يَخْلُو مِنْ ضَلَالٍ وَإِنْ كَانَ فِي بَعْضِهَا بَعْضٌ مِنَ الصَّوَابِ. وَالْقَلِيلُ مِنَ النَّاسِ مَنْ هُمْ أَهْلُ هُدًى، وَهُمْ يَوْمَئِذٍ
Ayrıca hepsinin içindeki zalimane kanun koyucular da böyledir. Bunların tamamı, kendilerine itaat edildiğinde ancak kendi dinlerine ve mezheplerine çağırırlar; dolayısıyla Allah'ın yolundan saptırırlar. Bu sapkınlıkta azlık ve çokluk bakımından farklı derecelerdedirler. Bazılarında az da olsa bir miktar doğruluk bulunsa bile, onların şeriatlarına uymak sapkınlıktan uzak kalmaz. İnsanların pek azı hidayet ehlidir ki onlar da o gün
الْمُسْلِمُونَ، وَمَنْ لَمْ تَبْلُغْهُمْ دَعْوَةُ الْإِسْلَامِ مِنَ الْمُوَحِّدِينَ الصَّالِحِينَ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا الطَّالِبِينَ لِلْحَقِّ.
Müslümanlar ile yeryüzünün doğularında ve batılarında henüz İslam daveti kendilerine ulaşmamış olan, hakkı arayan salih muvahhidlerdir.
وَسَبَبُ هَذِهِ الْأَكْثَرِيَّةِ: أَنَّ الْحَقَّ وَالْهُدَى يَحْتَاجُ إِلَى عُقُولٍ سَلِيمَةٍ، وَنُفُوسٍ فَاضِلَةٍ، وَتَأَمُّلٍ فِي الصَّالِحِ وَالضَّارِّ، وَتَقْدِيمِ الْحَقِّ عَلَى الْهَوَى، وَالرُّشْدِ عَلَى الشَّهْوَةِ، وَمَحَبَّةِ الْخَيْرِ لِلنَّاسِ وَهَذِهِ صِفَاتٌ إِذَا اخْتَلَّ وَاحِدٌ مِنْهَا تَطَرَّقَ الضَّلَالُ إِلَى النَّفْسِ بِمِقْدَارِ مَا انْثَلَمَ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ. وَاجْتِمَاعُهَا فِي النُّفُوسِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنِ اعْتِدَالٍ تَامٍّ فِي الْعَقْلِ وَالنَّفْسِ، وَذَلِكَ بِتَكْوِينِ اللَّهِ وَتَعْلِيمِهِ، وَهِيَ حَالَةُ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ، أَوْ بِإِلْهَامٍ إِلَهِيٍّ كَمَا كَانَ أَهْلُ الْحَقِّ مِنْ حُكَمَاءِ الْيُونَانِ وَغَيْرِهِمْ مِنْ أَصْحَابِ الْمُكَاشَفَاتِ وَأَصْحَابِ الْحِكْمَةِ الْإِشْرَاقِيَّةِ وَقَدْ يُسَمُّونَهَا الذَّوْقَ. أَوْ عَنِ اقْتِدَاءٍ بِمُرْشِدٍ مَعْصُومٍ كَمَا كَانَ عَلَيْهِ أَصْحَابُ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَخِيرَةِ أُمَمِهِمْ فَلَا جَرَمَ كَانَ أَكْثَرُ مَنْ فِي الْأَرْضِ ضَالِّينَ وَكَانَ الْمُهْتَدُونَ قِلَّةً، فَمَنِ اتَّبَعَهُمْ أَضَلُّوهُ.
Bu çoğunluğun sebebi şudur: Hak ve hidayet; selim akıllara, erdemli nefislere, faydalı ve zararlı olanı etraflıca düşünmeye, hakkı hevaya, doğru yolu şehvete tercih etmeye ve insanlar için hayır istemeye muhtaçtır. Bunlar öyle sıfatlardır ki birinde eksiklik olsa, o sıfatlardaki gedik nispetinde nefse sapkınlık sızar. Bu sıfatların nefislerde bir araya gelmesi ise ancak akılda ve nefiste tam bir itidalle mümkündür; bu da ya Allah'ın yaratması ve öğretmesiyle olur ki resullerin ve nebilerin halidir; ya Yunan bilgelerinden ve mükâşefe ehlinden, kimi zaman zevk diye adlandırdıkları işrâkî hikmet sahiplerinden hak ehli olan kimselerde bulunduğu gibi ilahi bir ilhamla olur; ya da resullerin, nebilerin ve onların ümmetlerinin seçkinlerinin yolunda olduğu gibi masum bir rehbere uymakla olur. Dolayısıyla yeryüzündekilerin çoğunun sapkın olması ve hidayete erenlerin azınlıkta kalması kaçınılmaz olmuştur. Kim onlara uyarsa, onu saptırırlar.
وَالْآيَةُ لَمْ تَقْتَضِ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأَرْضِ مُضِلُّونَ، لِأَنَّ مُعْظَمَ أَهْلِ الْأَرْضِ غَيْرُ مُتَصَدِّينَ لِإِضْلَالِ النَّاسِ، بَلْ هُمْ فِي ضَلَالِهِمْ قَانِعُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، مُقْبِلُونَ عَلَى شَأْنِهِمْ وَإِنَّمَا اقْتَضَتْ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ، إِنْ قَبِلَ الْمُسْلِمُ قَوْلَهُمْ، لَمْ يَقُولُوا لَهُ إِلَّا مَا هُوَ تَضْلِيلٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يُلْقُونَ عَلَيْهِ إِلَّا ضَلَالَهُمْ. فَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأَرْضِ ضَالُّونَ بِطَرِيقِ الِالْتِزَامِ لِأَنَّ الْمُهْتَدِيَ لَا يَضِلُّ مُتَّبِعُهُ وَكُلُّ إِنَاءٍ يَرْشَحُ بِمَا فِيهِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةِ [١٠٠] سُورَةِ الْعُقُودِ: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ.
Ayet, yeryüzü halkının çoğunun bizzat saptırıcı olduğunu gerektirmez; zira yeryüzü halkının büyük kısmı insanları saptırmakla meşgul değildir, bilakis kendi sapkınlıkları içinde nefisleriyle yetinmekte, kendi işlerine bakmaktadırlar. Ayetin gerektirdiği husus yalnızca şudur: Müslüman onların sözünü kabul ederse, onlar kendisine saptırmadan başka bir şey söylemezler; çünkü ona ancak kendi sapkınlıklarını aktarırlar. Dolayısıyla ayet, lüzûm yoluyla yeryüzü halkının çoğunun sapkın olduğunu gerektirmektedir; çünkü doğru yolda olana uyan kimse sapmaz ve her kap içindekini sızdırır. Bu ayetin anlamı doğrultusunda el-Ukûd (Mâide) Suresi 100. ayette Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَا يَشْمَلُ أَهْلَ الْخَطَأِ فِي الِاجْتِهَادِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ الْمُجْتَهِدَ
Bil ki bu [hüküm], Müslümanlardan ictihadda hata edenleri kapsamaz; çünkü ictihad eden kimse
فِي مَسَائِلِ الْخِلَافِ يَتَطَلَّبُ مُصَادَفَةَ الصَّوَابِ بِاجْتِهَادِهِ، بِتَتَبُّعِ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ وَلَا يَزَالُ يَبْحَثُ عَنْ مُعَارِضِ اجْتِهَادِهِ وَإِذَا اسْتَبَانَ لَهُ الْخَطَأُ رَجَعَ عَنْ رَأْيِهِ، فَلَيْسَ فِي طَاعَتِهِ ضَلَالٌ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لِأَنَّ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ طُرُقَ النَّظَرِ وَالْجَدَلِ فِي التَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ.
ihtilaflı meselelerde şer'î delilleri araştırarak ictihadıyla doğruya isabet etmeyi hedefler, ictihadına zıt olan hususları sürekli inceler ve hata kendisine aşikâr olunca görüşünden döner. Dolayısıyla ona uymakta Allah'ın yolundan bir sapma yoktur; zira dinde derinleşmek için başvurulan nazar ve münazara yolları da Allah'ın yolundandır.
وَقَوْلُهُ: يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الدَّاعِي إِلَى الْكُفْرِ وَالْفَسَادِ مَنْ يَقْبَلُ قَوْلَهُ، بِحَالِ مَنْ يُضِلُّ مُسْتَهْدِيهِ إِلَى الطَّرِيقِ، فَيَنْعَتُ لَهُ طَرِيقًا غَيْرَ الطَّرِيقِ الْمُوَصِّلَةِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ قَابِلٌ لِتَوْزِيعِ التَّشْبِيهِ: بِأَنْ يُشَبِّهَ كُلَّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، وَإِضَافَةُ السَّبِيلِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ قَرِينَةٌ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ، وَسَبِيلُ اللَّهِ هُوَ أَدِلَّةُ الْحَقِّ، أَوْ هُوَ الْحَقُّ نَفْسُهُ.
Yüce Allah'ın: { يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } kavli; küfre ve fesada çağıran kimsenin sözünü kabul eden kişinin durumunu, yol soran kimseyi saptırıp ona ulaştırıcı yolun dışındaki bir yolu tarif eden kişinin durumuna benzeten bir temsîlî istiaredir. Bu, benzetmenin unsurlara ayrılmasına müsait bir temsildir: Benzeyen tablonun her bir cüzü, benzetilen tablonun birer cüzüne denk getirilir. *Sebîl* (yol) kelimesinin Allah lafzına izafe edilmesi istiarenin karinesidir. Allah'ın yolu ise hakkın delilleri yahut hakkın ta kendisidir.
ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ سَبَبَ ضَلَالِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ: بِأَنَّهُمْ مَا يَعْتَقِدُونَ وَيَدِينُونَ إِلَّا عَقَائِدَ ضَالَّةً،
Sonra Allah Teâlâ onların sapkınlıklarının ve saptırmalarının sebebini açıkladı: Onlar sapkın inançlardan başka bir şeye inanmazlar ve dine bağlamazlar,
وَأَدْيَانًا سَخِيفَةً، ظَنُّوهَا حَقًّا لِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْتَفْرِغُوا مَقْدِرَةَ عُقُولِهِمْ فِي تَرَسُّمِ أَدِلَّةِ الْحَقِّ فَقَالَ:
akıllarının gücünü hakkın delillerini kavramaya tam olarak sarf etmedikleri için hak zannettikleri saçma dinleri benimserler. Nitekim şöyle buyurmuştur: