Binûn

6- En'âm Suresi — 28. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالطَّبَرِيُّ: تُؤْكَلُ ذَبِيحَةُ تَارِكِ التَّسْمِيَةِ عَمْدًا، إِذَا لَمْ يَتْرُكْهَا مُسْتَخِفًّا. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَنَافِعٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَدَاوُدُ: لَا تُؤَكَلُ إِذَا لَمْ يُسَمَّ عَلَيْهَا عَمْدًا أَوْ نِسْيَانًا، أَخْذًا بِظَاهِرِ الْآيَةِ، دُونَ تَأَمُّلٍ فِي الْمَقْصِدِ وَالسِّيَاقِ.

ve Taberî şöyle demiştir: Besmeleyi kasten terk eden kişi, bunu hafife alarak terk etmemişse kestiği yenir. Abdullah b. Ömer, İbn Sîrîn, Nâfi', Ahmed b. Hanbel ve Dâvûd ise maksat ve bağlam üzerinde düşünmeksizin ayetin zahirini esas alarak: Kasten veya unutarak üzerine besmele çekilmemişse yenmez, demişlerdir.

وَأَرْجَحُ الْأَقْوَالِ: هُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَالرِّوَايَةُ الْأُخْرَى عَنْ مَالِكٍ، إِنْ تَعَمَّدَ تَرْكَ التَّسْمِيَةِ تُؤْكَلُ، وَأَنَّ الْآيَةَ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهَا إِلَّا تَحْرِيمُ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ بِالْقَرَائِنِ الْكَثِيرَةِ الَّتِي

Görüşlerin en tercihe şayan olanı, Şâfiî'nin görüşü ile Mâlik'ten gelen diğer rivayettir: Kasten besmeleyi terk etse bile [kestiği] yenir. Az önce zikrettiğimiz pek çok karîne ile

ذَكَرْنَاهَا آنِفًا، وَقَدْ يَكُونُ تَارِكُ التَّسْمِيَةِ عَمْدًا آثِمًا، إِلَّا أَنَّ إِثْمَهُ لَا يُبْطِلُ ذَكَاتَهُ، كَالصَّلَاةِ فِي الْأَرْضِ الْمَغْصُوبَةِ عِنْدَ غَيْرِ أَحْمَدَ.

ayetten sadece Allah'tan başkası adına kesilenlerin haram kılınmasının kastedildiği anlaşılmaktadır. Kasten besmeleyi terk eden kimse günahkâr olabilir, ancak Ahmed dışındakilere göre gasp edilmiş arazide namaz kılmak gibi, onun günahı kestiği hayvanı haram kılmaz (zebîhayı iptal etmez).

وَجُمْلَةُ: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَأْكُلُوا عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ، عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ فِي جَوَازِهِ، وَهُوَ الْحَقُّ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْعَطْفُ بِالْوَاوِ، وَقَدْ أَجَازَ عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ بِالْوَاوِ بَعْضُ مَنْ مَنَعَهُ بِغَيْرِ الْوَاوِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ، وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ كَمَا فِي «مُغَنِي اللَّبِيبِ» . وَقَدْ جَعَلَهَا الرَّازِيُّ وَجَمَاعَةٌ: حَالًا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ بِنَاءً عَلَى مَنْعِ عَطْفِ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ.

{ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } cümlesi, muhakkik âlimlerin caiz görmesi görüşüne göre -ki özellikle vav ile olduğunda doğru olan budur- haber cümlesinin inşâ cümlesine atfedilmesi kabilinden { وَلا تَأْكُلُوا } cümlesine matuftur. Nitekim vav dışındaki harflerle haberin inşâya atfedilmesini engelleyen bazı âlimler, vav ile atfedilmesini caiz görmüşlerdir; bu Ebû Ali el-Fârisî'nin görüşüdür ve Muğni'l-Lebîb'de belirtildiği üzere bu ayeti delil getirmiştir. Râzî ve bir topluluk ise haberin inşâya atfedilmesinin caiz olmadığı esasına dayanarak bu cümleyi, üzerine Allah'ın ismi anılmayan şeyin hâli kılmışlardır.

وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ يَعُودُ عَلَى مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَالْإِخْبَارُ عَنْهُ بِالْمَصْدَرِ وَهُوَ لَفِسْقٌ مُبَالَغَةٌ فِي وَصْفِ الْفِعْلِ، وَهُوَ ذِكْرُ اسْمِ غَيْرِ اللَّهِ، بِالْفِسْقِ حَتَّى تَجَاوَزَ الْفِسْقُ صِفَةَ الْفِعْلِ أَنْ صَارَ صِفَةَ الْمَفْعُولِ فَهُوَ مِنَ الْمَصْدَرِ الْمُرَادِ بِهِ اسْمُ الْمَفْعُولِ:

{ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } kavlindeki zamir, üzerine Allah'ın ismi anılmamış olan şeye döner. Mastar olan { لَفِسْقٌ } kelimesiyle haber verilmesi, fiilin -ki Allah'tan başkasının isminin anılmasıdır- fısk olarak nitelenmesinde mübalağa içindir; öyle ki fısk fiilin sıfatı olmaktan çıkıp mef'ûlün (üzerine anılan şeyin) sıfatı haline gelmiştir. Dolayısıyla bu, kendisiyle ism-i mef'ûl kastedilen mastardandır:

كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، وَهَذَا نَظِيرُ جَعْلِهِ فِسْقًا فِي قَوْلِهِ بَعْدُ: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الْأَنْعَام: ١٤٥] . وَالتَّأْكِيدُ بِإِنَّ: لِزِيَادَةِ التَّقْرِيرِ، وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» الضَّمِيرَ عَائِدًا إِلَى الْأَكْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ وَلا تَأْكُلُوا، أَيْ وَإِنَّ أَكْلَهُ لَفِسْقٌ.

Mahlûk anlamındaki "halk" kelimesi gibi. Bu, daha sonra gelecek olan: { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } [el-En'âm: 145] “yahut Allah'tan başkası adına boğazlanmış bir fısk” kavlinde onun fısk kılınmasının benzeridir. (إِنَّ) ile tekit edilmesi ise pekiştirmeyi artırmak içindir. el-Keşşâf'ta zamir, { وَلا تَأْكُلُوا } ifadesinden anlaşılan yemeye döndürülmüştür; yani: "Onu yemek kesinlikle bir fısktır."

وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ عَطْفٌ عَلَى: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ، أَيْ: وَاحْذَرُوا جَدَلَ أَوْلِيَاءِ الشَّيَاطِينِ فِي ذَلِكَ، وَالْمُرَادُ

{ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } kavli, { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } kavline matuftur; yani: Şeytanların dostlarının bu husustaki tartışmalarından sakının! Şeytanların dostlarından maksat:

بِأَوْلِيَاءِ الشَّيَاطِينِ:

Şeytanların dostlarından maksat:

الْمُشْرِكُونَ، وَهُمُ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ، فِيمَا مَرَّ: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ [الْأَنْعَام: ١١٢] وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.

Müşriklerdir; onlar daha önce geçen { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } [el-En'âm: 112] “...birbirlerine fısıldarlar” kavliyle işaret edilen kimselerdir ve bunun açıklaması daha önce geçmişti.

وَالْمُجَادَلَةُ الْمُنَازَعَةُ بِالْقَوْلِ لِلْإِقْنَاعِ بِالرَّأْيِ، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ

Mücâdele (مُجَادَلَة), görüşü kabul ettirmek için sözle tartışmaktır. Bunun açıklaması, Yüce Allah'ın: { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ }

فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٧] ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْمُجَادَلَةُ فِي إِبْطَالِ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ وَتَحْبِيبِ الْكُفْرِ وَشَعَائِرِهِ، مِثْلُ قَوْلِهِمْ: كَيْفَ نَأْكُلُ مَا نَقْتُلُ بِأَيْدِينَا وَلَا نَأْكُلُ مَا قَتَلَهُ اللَّهُ.

Nisâ suresindeki [107] { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hainlik edenleri savunma...” kavlinde geçmişti. Burada kastedilen ise; onların: "Kendi ellerimizle öldürdüğümüzü yiyoruz da Allah'ın öldürdüğünü nasıl yemiyoruz?" demeleri gibi, İslam'ın hükümlerini iptal etmek, küfrü ve onun şiarlarını sevdirmek için yapılan tartışmadır.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ حُذِفَ مُتَعَلَّقُ أَطَعْتُمُوهُمْ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، أَيْ: إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ فِيمَا يُجَادِلُونَكُمْ فِيهِ، وَهُوَ الطَّعْنُ فِي الْإِسْلَامِ، وَالشَّكُّ فِي صِحَّةِ أَحْكَامِهِ. وَجُمْلَةُ: إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِإِنْ لِتَحْقِيقِ الْتِحَاقِهِمْ بِالْمُشْرِكِينَ إِذَا أَطَاعُوا الشَّيَاطِينَ، وَإِنْ لَمْ يَدْعُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ، لِأَنَّ تَخْطِئَةَ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ تُسَاوِي الشِّرْكَ، فَلِذَلِكَ احْتِيجَ إِلَى التَّأْكِيدِ، أَوْ أَرَادَ: إِنَّكُمْ لَصَائِرُونَ إِلَى الشِّرْكِ، فَإِنَّ الشَّيَاطِينَ تَسْتَدْرِجُكُمْ بِالْمُجَادَلَةِ حَتَّى يَبْلُغُوا بِكُمْ إِلَى الشِّرْكِ، فَيَكُونُ اسْمُ الْفَاعِلِ مُرَادًا بِهِ

{ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } kavlinde, makamın delaleti sebebiyle { أَطَعْتُمُوهُمْ } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir; yani: Şayet sizinle tartıştıkları hususta, ki bu İslam'ı kötülemek ve hükümlerinin doğruluğundan şüphe etmektir, onlara uyarsanız [müşrik olursunuz]. { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } cümlesi şartın cevabıdır. Haberin (إِنَّ) ile tekit edilmesi; şeytanlara itaat ettiklerinde, Allah'a ortaklar koşmasalar bile müşriklere iltihak edeceklerini kesinleştirmek içindir. Çünkü İslam'ın hükümlerini hatalı bulmak şirkle eşdeğerdir; bu sebeple tekide ihtiyaç duyulmuştur. Yahut maksat şudur: Siz mutlaka şirke varacaksınız; çünkü şeytanlar sizi tartışma yoluyla adım adım sürükleyip sonunda şirke ulaştırırlar. Bu durumda ism-i fâilden maksat

الِاسْتِقْبَالُ. وَلَيْسَ الْمَعْنَى: إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ فَأَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ سَبَبٌ، بَلْ وَلَا لِلْإِخْبَارِ بِأَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ فَائِدَةٌ.

gelecek zamandır. Anlam; "Şayet Allah'a ortak koşma konusunda onlara itaat eder de Allah'a ortak koşarsanız, şüphesiz siz müşrikler olursunuz" demek değildir; zira böyle olsaydı haberin tekit edilmesinin bir sebebi, hatta onların müşrik olduklarını haber vermenin bir faydası olmazdı.

وَجُمْلَةُ: إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَلَمْ يَقْتَرِنْ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الشَّرْطَ إِذَا كَانَ مُضَافًا يَحْسُنُ فِي جَوَابِهِ التَّجْرِيدُ عَنِ الْفَاءِ، قَالَهُ أَبُو الْبَقَاءِ الْعُكْبَرِيُّ، وَتَبِعَهُ الْبَيْضَاوِيُّ، لِأَنَّ تَأْثِيرَ الشَّرْطِ الْمَاضِي فِي جَزَائِهِ ضَعِيفٌ، فَكَمَا جَازَ رَفْعُ الْجَزَاءِ وَهُوَ مُضَارِعٌ، إِذَا كَانَ شَرْطُهُ مَاضِيًا، كَذَلِكَ جَازَ كَوْنُهُ جُمْلَةً اسْمِيَّةً غَيْرَ مُقْتَرِنَةٍ بِالْفَاءِ. عَلَى أَنَّ كَثِيرًا مِنْ مُحَقِّقِي النَّحْوِيِّينَ يُجِيزُ حَذْفَ فَاءِ الْجَوَابِ فِي غَيْرِ الضَّرُورَةِ، فَقَدْ أَجَازَهُ الْمُبَرِّدُ وَابْنُ مَالِكٍ

{ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } cümlesi şartın cevabıdır; başına fâ harfi gelmemiştir, çünkü şart mazi olduğunda cevabının fâ'dan tecrit edilmesi güzel görülür. Bunu Ebü'l-Bekâ el-Ukberî söylemiş, Beyzâvî de ona tabi olmuştur; zira mazi olan şartın cezası üzerindeki tesiri zayıftır. Şartı mazi olduğunda müzari olan cezanın merfu olması caiz olduğu gibi, fâ ile bitişmeyen bir isim cümlesi olması da caizdir. Bununla birlikte dilbilimcilerin (nahivcilerin) muhakkiklerinden birçoğu zaruret hali dışında da cevap fâ'sının hazfedilmesini caiz görür; nitekim el-Müberred ve İbn Mâlik

فِي شَرْحِهِ عَلَى «مُشْكِلِ الْجَامِعِ الصَّحِيحِ» . وَجَعَلَ مِنْهُ

Şerhu Müşkili'l-Câmii's-Sahîh adlı eserinde buna cevaz vermiştir. [İbn Mâlik] şu hadisi de buna örnek kılmıştır:

قَوْله ﷺ: «إِنَّكَ إِنْ تَدَعْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «إِنَّكَ إِنْ تَدَعْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً» “Senin vârislerini zengin bırakman, onları muhtaç bırakmandan daha hayırlıdır” hadisi,

عَلَى رِوَايَةِ إِنْ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- دُونَ رِوَايَةِ- فتح الْهمزَة-.

hemzenin fethasıyla olan rivayet değil, hemzenin kesresiyle olan (إِنْ - in) rivayetine göredir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٢٢]

[En'âm Suresi (6), Âyet 122]

أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)

{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir.”

الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً عَاطِفَةٌ لِجُمْلَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى جُمْلَةِ: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الْأَنْعَام: ١٢٢] لِتَضَمُّنِ قَوْلِهِ: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ أَنَّ الْمُجَادَلَةَ، الْمَذْكُورَةَ مِنْ قَبْلُ، مُجَادَلَةٌ فِي الدِّينِ: بِتَحْسِينِ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَتَقْبِيحِ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ الَّتِي مِنْهَا: تَحْرِيمُ الْمَيْتَةِ، وَتَحْرِيمُ مَا ذُكِرَ اسْمُ غَيْرِ اللَّهِ عَلَيْهِ. فَلَمَّا حَذَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ دَسَائِسِ أَوْلِيَاءِ الشَّيَاطِينِ وَمُجَادَلَتِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الْأَنْعَام: ١٢١] أَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَفْظِيعِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَوَصْفِ حُسْنِ حَالَةِ الْمُسْلِمِينَ حِينَ فَارَقُوا الشِّرْكَ، فَجَاءَ بِتَمْثِيلَيْنِ لِلْحَالَتَيْنِ، وَنَفَى مُسَاوَاةَ إِحْدَاهُمَا لِلْأُخْرَى: تَنْبِيهًا عَلَى سُوءِ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَحُسْنِ حَالِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ.

{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً } kavlindeki vav, istifham cümlesini { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } [el-En'âm: 121] cümlesine bağlayan bir atıf harfidir. Zira { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } kavli; daha önce zikredilen tartışmanın, şirk ehlinin durumlarını güzel göstermek ve leşin haram kılınması ile Allah'tan başkasının isminin anıldığı şeyin haram kılınması gibi İslam'ın hükümlerini çirkin göstermek suretiyle dinde yapılan bir tartışma olduğunu içermektedir. Allah Teâlâ: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } [el-En'âm: 121] kavliyle Müslümanları şeytanların dostlarının hilelerinden ve tartışmalarından sakındırınca, bunun ardından müşriklerin halinin çirkinliğini ve şirkten ayrıldıklarında Müslümanların halinin güzelliğini zikretmiş, iki durum için iki temsil getirmiş ve şirk ehlinin hallerinin kötülüğüne, İslam ehlinin halinin güzelliğine dikkat çekmek üzere birinin diğeriyle eşitliğini nefyetmiştir.

وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي إِنْكَارِ تَمَاثُلِ الْحَالَتَيْنِ: فَالْحَالَةُ الْأُولَى: حَالَةُ الَّذِينَ أَسْلَمُوا بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ، وَهِيَ الْمُشَبَّهَةُ بِحَالِ مَنْ كَانَ مَيِّتًا مُودَعًا فِي ظُلُمَاتٍ، فَصَارَ حَيًّا فِي نُورٍ وَاضِحٍ، وَسَارَ فِي الطَّرِيقِ الْمُوَصِلَةِ لِلْمَطْلُوبِ بَيْنَ النَّاسِ، وَالْحَالَةُ الثَّانِيَةُ:

[Baştaki] hemze, iki halin birbirine benzemesini inkâr etmek için kullanılan soru (istifham-ı inkârî) içindir. Birinci hal; müşrik iken sonradan Müslüman olanların halidir ki bu, karanlıklar içinde ölü halde iken apaçık bir nur içinde diri hale gelen ve insanlar arasında hedefine ulaştıran yolda yürüyen kimsenin durumuna benzetilmiştir. İkinci hal ise:

حَالَةُ الْمُشْرِكِ وَهِيَ الْمُشَبَّهَةُ بِحَالَةِ مَنْ هُوَ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا، لِأَنَّهُ فِي ظُلُمَاتٍ.

Müşrikin durumudur ki bu da karanlıklar içinde olup oradan hiç çıkamayan kimsenin haline benzetilmiştir; çünkü o [zaten] karanlıklar içindedir.

وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ، فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ، اسْتِغْنَاءً بِالْمَذْكُورِ عَنِ الْمَحْذُوفِ:

Sözde, zikredilenle yetinilip hazfedilene ihtiyaç duyulmaması kabilinden üç yerde hazif yoluyla îcaz (kısaltma) vardır:

فَقَوْلُهُ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً مَعْنَاهُ: أَحَالُ مَنْ كَانَ مَيِّتًا، أَوْ صِفَةُ مَنْ كَانَ مَيِّتًا.

{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً } kavlinin manası: "Ölü olan kimsenin durumu mu..." veya "ölü olan kimsenin sıfatı mı..." demektir.

وَقَوْلُهُ:

Ve O'nun şu kavli:

وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُشَبَّهَ بِهِ حَالُ مَنْ كَانَ مَيِّتًا فِي

{ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse” ifadesi, kendisine benzetilenin (müşebbehün bih) karanlıklar içinde

ظُلُمَاتٍ. وَقَوْلُهُ: كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ تَقْدِيرُهُ: كَمَنْ مَثَلُهُ مثل ميّت فَمَا صدق (مَنْ) مَيِّتٌ بِدَلِيلِ مُقَابَلَتِهِ بِمَيِّتٍ فِي الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ جُزْءَ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ هُوَ الْمَيِّتُ لِأَنَّ الْمُشَبَّهَ وَالْمُشَبَّهَ بِهِ سَوَاءٌ فِي الْحَالَةِ الْأَصْلِيَّةِ وَهِيَ حَالَةُ كَوْنِ الْفَرِيقَيْنِ مُشْرَكَيْنِ. وَلَفْظُ (مَثَلِ) بِمَعْنَى حَالَةِ. وَنَفْيُ الْمُشَابَهَةِ هُنَا مَعْنَاهُ نَفْيُ الْمُسَاوَاةِ، وَنَفْيُ الْمُسَاوَاةِ كِنَايَةٌ عَنْ تَفْضِيلِ إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى تَفْضِيلًا لَا يَلْتَبِسُ، فَذَلِكَ مَعْنَى نَفْيِ الْمُشَابَهَةِ كَقَوْلِهِ: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ [الرَّعْد: ١٦]- وَقَوْلِهِ- أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ [السَّجْدَة: ١٨] . وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ كَافُ التَّشْبِيهِ، وَهُوَ تَشْبِيهٌ مَنْفِيٌّ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ.

ölü olan kimsenin durumu olduğuna delalet eder. { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } kavlinin takdiri: "Durumu bir ölünün durumu gibi olan kimse" şeklindedir. Zira benzetilen (müşebbeh) durumda bir ölü ile karşılaştırılması deliliyle, buradaki { مَنْ } lafzının medlûlü de bir ölüdür. Böylece benzetilen heyetin cüzünün ölü olduğu anlaşılır; çünkü benzeyen ile kendisine benzetilen, her iki grubun da müşrik olması şeklindeki asıl durumda eşittirler. { مَثَلِ } lafzı durum (hal) manasındadır. Buradaki benzerliğin nefyedilmesi ise eşitliğin nefyedilmesi demektir. Eşitliğin nefyedilmesi de iki durumdan birinin diğeri üzerine hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde üstün kılınmasından kinayedir. Benzerliğin nefyinin manası; { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ } [er-Ra'd: 16] ve { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } [es-Secde: 18] kavillerinde olduğu gibidir. { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } kavlindeki kâf teşbih kâfıdır; bu da istifham-ı inkârî ile nefyedilmiş bir teşbihtir.

وَالْكَلَامُ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ تَمْثِيلِ حَالِ مَنْ أَسْلَمَ وَتَخَلَّصَ مِنَ الشِّرْكِ بِحَالِ مَنْ كَانَ مَيِّتًا فَأُحْيِيَ، وَتَمْثِيلُ حَالِ مَنْ هُوَ بَاقٍ فِي الشِّرْكِ بِحَالٍ مَيِّتٍ بَاقٍ فِي قَبْرِهِ. فَتَضَمَّنَتْ جُمْلَةُ:

Söz; Müslüman olup şirkten kurtulan kimsenin halini ölü iken diriltilen kimsenin haline, şirkte kalmaya devam eden kimsenin halini ise kabrinde kalmaya devam eden ölü bir kimsenin haline temsil yolu üzere cereyan etmektedir. Böylece:

أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً إِلَى آخِرِهَا تَمْثِيلُ الْحَالَةِ الْأُولَى، وَجُمْلَةُ: كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ إِلَخْ تَمْثِيلُ الْحَالَةِ الثَّانِيَةِ، فَهُمَا حَالَتَانِ مُشَبَّهَتَانِ، وَحَالَتَانِ مُشَبَّهٌ بِهِمَا، وَحَصَلَ بِذِكْرِ كَافِ التَّشْبِيهِ وَهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ أَنَّ مَعْنَى الْكَلَامِ نَفْيُ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ مَنْ أَسْلَمَ وَبَيْنَ مَنْ بَقِيَ فِي الشِّرْكِ. كَمَا حَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ الْجُمْلَتَيْنِ: أَنَّ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ تَشْبِيهَيْنِ مُرَكَّبَيْنِ.

{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً } cümlesi sonuna kadar birinci durumun temsilini, { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } cümlesi sonuna kadar ikinci durumun temsilini içermiştir. Bunlar iki benzetilen durum ve iki de kendisine benzetilen durumdur. Teşbih kâfı ve inkârî istifham hemzesinin zikredilmesiyle sözün manasının, Müslüman olan ile şirkte kalan arasındaki benzerliğin nefyi olduğu anlaşılmıştır. Nitekim iki cümlenin toplamından, sözün dizilişinde iki mürekkep teşbih bulunduğu da ortaya çıkmıştır.

وَلَكِنَّ وُجُودَ كَافِ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: كَمَنْ مَثَلُهُ مَعَ عَدَمِ التَّصْرِيحِ بِذِكْرِ الْمُشَبَّهَيْنِ فِي التَّرْكِيبَيْنِ أَثَارَا شُبْهَةً: فِي اعْتِبَارِ هَذَيْنِ التَّشْبِيهَيْنِ أَهْوَ مِنْ قَبِيلِ التَّشْبِيهِ التَّمْثِيلِيِّ، أَمْ مِنْ قَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ فَنَحَا

Fakat { كَمَنْ مَثَلُهُ } kavlinde teşbih kâfının bulunması ile birlikte her iki terkipte de benzetilenlerin (müşebbeh) açıkça zikredilmemiş olması, bu iki teşbihin temsîlî teşbih kabilinden mi yoksa temsîlî istiâre kabilinden mi sayılacağı hususunda bir şüphe doğurmuştur. Bunun üzerine

الْقُطْبُ الرَّازِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» الْقَبِيلَ الأول، ونحا التفتازانيّ الْقَبِيلَ الثَّانِي، وَالْأَظْهَرُ مَا نحاه التفتازانيّ: أَنَّهُمَا اسْتِعَارَتَانِ تَمْثِيلِيَّتَانِ، وَأَمَّا كَافُ التَّشْبِيهِ فَهُوَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الْمُشَابَهَةِ الْمَنْفِيَّةِ فِي مَجْمُوعِ الْجُمْلَتَيْنِ لَا إِلَى مُشَابَهَةِ الْحَالَيْنِ بِالْحَالَيْنِ، فَمَوْرِدُ كَافِ التَّشْبِيهِ غَيْرُ مَوْرِدِ تَمْثِيلِ الْحَالَيْنِ. وَبَيْنَ الِاعْتِبَارَيْنِ بَوْنٌ خَفِيٌّ.

Kutb er-Râzî «Şerhu'l-Keşşâf»ta birinci görüşe, Teftâzânî ise ikinci görüşe meyletmiştir. Daha zahir olanı Teftâzânî'nin meylettiği görüştür ki bunlar iki temsîlî istiâredir. Teşbih kâfına gelince; o, iki durumun iki duruma benzetilmesine değil, iki cümlenin toplamındaki nefyedilen benzerliğe yöneliktir; dolayısıyla teşbih kâfının taalluk ettiği yer ile iki durumun temsil edildiği yer farklıdır. Bu iki değerlendirme arasında ince bir fark vardır.

وَالْمُرَادُ: بِ الظُّلُماتِ ظلمَة الْقَبْر لمناسبة لِلْمَيِّتِ، وَبِقَرِينَةِ ظَاهِرِ فِي مِنْ حَقِيقَةِ الظَّرْفِيَّةِ وَظَاهِرِ حَقِيقَةِ فِعْلِ الْخُرُوجِ.

{ الظُّلُماتِ } ile kastedilen; ölüye münasebeti sebebiyle ve hem { فِي } harf-i cerinin hakiki zarfiyetinin zahiri hem de çıkış (hurûc) fiilinin hakiki anlamının zahiri karinesiyle kabir karanlığıdır.

وَلَقَدْ جَاءَ التَّشْبِيهُ بَدِيعًا: إِذْ جَعَلَ حَالَ الْمُسْلِمِ، بَعْدَ أَنْ صَارَ إِلَى الْإِسْلَامِ، بِحَالِ مَنْ كَانَ عَدِيمَ الْخَيْرِ، عَدِيمَ الْإِفَادَةِ كَالْمَيِّتِ، فَإِنَّ الشِّرْكَ يَحُولُ دُونَ التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَيَصْرِفُ صَاحِبَهُ عَنِ السَّعْيِ إِلَى مَا فِيهِ خَيْرُهُ وَنَجَاتُهُ، وَهُوَ فِي ظُلْمَةٍ لَوْ أَفَاقَ لَمْ يَعْرِفْ أَيْنَ يَنْصَرِفُ، فَإِذَا هَدَاهُ اللَّهُ إِلَى الْإِسْلَامِ تَغَيَّرَ حَالَهُ فَصَارَ يُمَيِّزُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَيَعْلَمُ الصَّالِحَ مِنَ الْفَاسِدِ، فَصَارَ كَالْحَيِّ وَصَارَ يَسْعَى إِلَى مَا فِيهِ الصَّلَاحُ، وَيَتَنَكَّبُ عَنْ سَبِيلِ

Bu teşbih gerçekten harika bir şekilde gelmiştir: Zira İslam'a girdikten sonra Müslümanın halini, ölü gibi hiçbir hayrı ve faydası bulunmayan kimsenin haline benzetmiştir. Çünkü şirk, hak ile batılı ayırt etmeye engel olur ve sahibini kendisinde hayır ve kurtuluş bulunan şeye yönelmekten alıkoyar; o öyle bir karanlık içindedir ki ayılsa bile nereye yöneleceğini bilemez. Allah onu İslam'a hidayet ettiğinde ise hali değişir, hak ile batılı ayırt eder, faydalı olanı zararlı olandan bilir hale gelir; böylece diri gibi olur, ıslah edici olan şeylere yönelir ve

الْفَسَادِ، فَصَارَ فِي نُورٍ يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ. وَقَدْ تَبَيَّنَ بِهَذَا التَّمْثِيلِ تَفْضِيلُ أَهْلِ اسْتِقَامَةِ الْعُقُولِ عَلَى أَضْدَادِهِمْ.

fesat yolundan sapıp uzaklaşır; böylelikle insanlar arasında yürüdüğü bir nur içinde olur. Bu temsil ile akılları istikamet üzere olan kimselerin zıtlarına olan üstünlüğü açıkça ortaya konmuştur.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: يَمْشِي بِهِ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ. وَالنَّاسُ الْمُصَرَّحُ بِهِ فِي الْهَيْئَة الْمُشبه بِهَا هُمُ الْأَحْيَاءُ الَّذِينَ لَا يَخْلُو عَنْهُمُ الْمُجْتَمَعُ الْإِنْسَانِيُّ. وَالنَّاسُ الْمُقَدَّرُ فِي الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ هُمْ رُفَقَاءُ الْمُسْلِمِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ جَاءَ الْمُرَكَّبُ التَّمْثِيلِيُّ تَامًّا صَالِحًا لِاعْتِبَارِ تَشْبِيهِ الْهَيْئَةِ بِالْهَيْئَةِ، وَلِاعْتِبَارِ تَشْبِيهِ كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، كَمَا قَدْ عَلِمْتَهُ وَذَلِكَ أَعْلَى التَّمْثِيلِ.

{ يَمْشِي بِهِ } kavlindeki bâ harfi sebebiyyet bildirir. Kendisine benzetilen heyette açıkça zikredilen { النَّاسِ } (insanlar), insan toplumunun kendilerinden hali kalmadığı dirilerdir. Benzetilen heyette takdir edilen insanlar ise Müslümanın Müslümanlardan olan yoldaşlarıdır. Bu temsîlî terkip; hem heyetin heyete benzetilmesi, hem de bildiğin üzere benzetilen heyetin her bir cüzünün kendisine benzetilen heyetin bir cüzüne benzetilmesi bakımından tam ve elverişli olarak gelmiştir ki bu, temsilin en üst mertebesidir.

وَجُمْلَةُ: لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ بِإِضَافَةِ (مَثَلُ) ، أَيْ ظُلُمَاتٌ لَا يُرْجَى لِلْوَاقِعِ فِيهَا تَنُّورٌ بِنُورٍ مَا دَامَ فِي حَالَةِ الْإِشْرَاكِ.

{ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } cümlesi, { مَثَلُ } kelimesinin tamlamasıyla mecrur olan zamirden haldir. Yani şirk halinde kaldığı müddetçe içine düşen kimsenin bir nurla aydınlanması umulmayan karanlıklardır.

وَجُمْلَةُ: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ التَّمْثِيلَ الْمَذْكُورَ قَبْلَهَا يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ سُؤَالًا، أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ رَضُوا لِأَنْفُسِهِمُ الْبَقَاءَ فِي هَذِهِ الضَّلَالَاتِ، وَكَيْفَ لَمْ يَشْعُرُوا بِالْبَوْنِ بَيْنَ حَالِهِمْ وَحَالِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا فَإِذَا كَانُوا قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ فِي غَفْلَةٍ عَنِ انْحِطَاطِ حَالِهِمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ، فَكَيْفَ لَمَّا دَعَاهُمُ الْإِسْلَامُ إِلَى الْحَقِّ وَنَصَبَ لَهُمُ الْأَدِلَّةَ وَالْبَرَاهِينَ بَقَوْا فِي ضَلَالِهِمْ لَمْ يُقْلِعُوا عَنْهُ وَهُمْ أَهْلُ عُقُولٍ وَفِطْنَةٍ فَكَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يُبَيِّنَ لَهُ السَّبَبَ فِي دَوَامِهِمْ عَلَى الضَّلَالِ، وَهُوَ أَنَّ مَا عَمِلُوهُ كَانَ تُزَيِّنُهُ لَهُمُ الشَّيَاطِينُ، هَذَا التَّزْيِينَ الْعَجِيبَ، الَّذِي لَوْ أَرَادَ أَحَدٌ تَقْرِيبَهُ لَمْ يَجِدْ ضَلَالًا مُزَيَّنًا أَوْضَحَ مِنْهُ وَأَعْجَبَ فَلَا يُشَبَّهُ ضَلَالُهُمْ إِلَّا بِنَفْسِهِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِمْ: (وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا) .

{ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir. Zira bundan önceki temsil, dinleyicinin zihninde bir soru uyandırıp şöyle dedirtir: "Nasıl oldu da bu sapıklıklar içinde kalmaya razı oldular ve kendi halleri ile Müslüman olanların hali arasındaki uçurumu nasıl hissetmediler? İslam gelmeden önce inanç ve amellerindeki hallerinin düşüklüğünden gaflet içinde idiyseler, İslam onları hakka çağırıp önlerine delil ve bürhanlar koyduğunda, akıl ve anlayış sahibi oldukları halde nasıl oldu da sapıklıklarında ısrar edip ondan vazgeçmediler?" Dolayısıyla onların sapıklık üzere devam etmelerinin sebebini açıklamak gerekirdi; bu sebep de yaptıkları amelleri şeytanların kendilerine öyle acayip bir şekilde süslemiş olmasıdır ki, bir kimse bunu tasvir etmek istese bundan daha açık ve daha şaşırtıcı süslenmiş bir sapıklık bulamaz. Binaenaleyh onların sapıklığı, ancak Arapların "Beyinsizlik tıpkı kendi ismi gibidir" sözü kabilinden bizzat kendisiyle teşbih edilebilir.

وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مُشَارٌ بِهِ إِلَى التَّزْيِينِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ زُيِّنَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ التَّزْيِينِ لِلْكَافِرِينَ الْعَجِيبِ كَيْدًا وَدِقَّةً زَيَّنَ لِهَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ أَعْمَالَهُمْ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .

{ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ } kavlindeki işaret ismi ile { زُيِّنَ } fiilinden türetilen süslemeye işaret edilmiştir; yani daha önce Bakara Suresi'nde geçen { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [143] kavlindeki gibi, "Tuzak ve incelik bakımından o kâfirlere yapılan acayip süsleme gibi, bu kâfirlere de amelleri süslü gösterildi" demektir.

وَحُذِفَ فَاعِلُ التَّزْيِينِ فَبُنِيَ الْفِعْلُ لِلْمَجْهُولِ: لِأَنَّ الْمَقْصُودَ وُقُوعُ التَّزْيِيِنِ لَا مَعْرِفَةُ مَنْ أَوْقَعَهُ. وَالْمُزَيِّنُ شَيَاطِينُهُمْ وَأَوْلِيَاؤُهُمْ، كَقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ [الْأَنْعَام: ١٣٧] ، وَلِأَنَّ الشَّيَاطِينَ مِنَ الْإِنْسِ هُمُ الْمُبَاشِرُونَ لِلتَّزْيِينِ، وَشَيَاطِينُ الجنّ هم المسوّلون الْمُزَيِّنُونَ. وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ الْكَلَامُ عَلَيْهِمْ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ [الْأَنْعَام:

Süsleme eyleminin faili hazfedilip fiil meçhul olarak kurulmuştur; zira maksat süslemenin kimin tarafından yapıldığının bilinmesi değil, süsleme eyleminin vuku bulmasıdır. Süslü gösterenler ise onların şeytanları ve dostlarıdır; nitekim { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } [el-En'âm: 137] buyrulmuştur. Çünkü insan şeytanları süslemeyi bizzat yapanlar, cin şeytanları ise fısıldayıp allayıp pullayanlardır. Kâfirlerden kasıt ise önceki ayetlerde haklarında söz edilen ve { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } [el-En'âm:

١٢١] .

121] kavline kadar anılan müşriklerdir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٢٣]

[En'âm Suresi (6), Âyet 123]

وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ

{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Böylece biz, her kentte oranın suçlularını, orada hileler çevirsinler diye ileri gelenler kıldık. Hâlbuki onlar yalnızca kendilerine hile yaparlar da farkına varmazlar.”

(١٢٣)

(١٢٣) } “Böylece biz, her kentte oranın suçlularını ileri gelenler kıldık ki orada hileler çevirsinler. Hâlbuki onlar yalnızca kendilerine hile yaparlar da farkına varmazlar.”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَام: ١٢٢] فَلَهَا حُكْمُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ، لِبَيَانِ سَبَبٍ آخَرَ مِنْ أَسْبَابِ اسْتِمْرَارِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى ضَلَالِهِمْ، وَذَلِكَ هُوَ مَكْرُ أَكَابِرِ قريتهم بالرّسول ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ وَصَرْفُهُمُ الْحِيَلَ لِصَدِّ الدَّهْمَاءَ عَنْ مُتَابَعَةِ دَعْوَةِ رَسُول الله ﷺ. وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وكَذلِكَ أَوْلِيَاءُ الشَّيَاطِينِ بِتَأْوِيلِ كَذلِكَ الْمَذْكُورِ.

{ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [el-En'âm: 122] cümlesine matuftur; dolayısıyla müşriklerin sapıklıklarında ısrar etmelerinin bir başka sebebini açıklamak üzere istînâf-ı beyânî hükmündedir. Bu sebep de, şehirlerinin ileri gelenlerinin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlara hile kurmaları, avam tabakasını Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetine tabi olmaktan alıkoymak için türlü hilelere başvurmalarıdır. { وكَذلِكَ } kavlindeki işaret edilen şey, zikredilen "böylece" teviliyle şeytanların dostlarıdır.

وَالْمَعْنَى: وَمِثْلُ هَذَا الْجَعْلِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِمُشْرِكِي مَكَّةَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ مَضَتْ أَكَابِرَ يَصُدُّونَ عَنِ الْخَيْرِ، فَشَبَّهَ أَكَابِرَ الْمُجْرِمِينَ مِنْ أَهِلِ مَكَّةَ فِي الشِّرْكِ بِأَكَابِرَ الْمُجْرِمِينَ فِي أَهْلِ الْقُرَى فِي الْأُمَمِ الْأُخْرَى، أَيْ أَنَّ أَمْرَ هَؤُلَاءِ لَيْسَ بِبِدْعٍ وَلَا خَاصٍّ بِأَعْدَاءِ هَذَا الدِّينِ، فَإِنَّهُ سُنَّةُ الْمُجْرِمِينَ مَعَ الرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ.

Manası: "Mekke müşrikleri için yaptığımız bu kılmanın bir benzeri olarak, geçmiş her memlekette de hayırdan alıkoyan ileri gelenler kıldık" şeklindedir. Böylece Mekke halkından şirkte olan suçluların ileri gelenlerini, diğer ümmetlerin memleketlerindeki suçluların ileri gelenlerine benzetmiştir; yani bunların durumu türedi (yeni çıkmış) bir şey olmadığı gibi bu dinin düşmanlarına has da değildir, bilakis önceki peygamberlere karşı suçluların süregelen bir sünnetidir.

فَالْجَعْلُ: بِمَعْنَى الْخَلْقِ وَوَضْعِ السُّنَنِ الْكَوْنِيَّةِ، وَهِيَ سُنَنُ خَلْقِ أَسْبَابِ الْخَيْرِ وَأَسْبَابِ الشَّرِّ فِي كُلِّ مُجْتَمَعٍ، وَبِخَاصَّةٍ الْقُرَى.

Kılmak (ce'l); yaratmak ve her toplumda, bilhassa şehirlerde hayır ve şer sebeplerini yaratma kanunları olan kevnî sünnetleri koymak manasındadır.

وَفِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْبَدَاوَةِ أَقْرَبُ إِلَى قَبُولِ الْخَيْرِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى، لِأَنَّهُمْ لِبَسَاطَةِ طِبَاعِهِمْ مِنَ الْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ، فَإِذَا سَمِعُوا الْخَيْرَ تَقَبَّلُوهُ، بِخِلَافِ أَهْلِ الْقُرَى، فَإِنَّهُمْ لِتَشَبُّثِهِمْ بِعَوَائِدِهِمْ وَمَا أَلِفُوهُ، يَنْفِرُونَ مِنْ كُلِّ مَا يُغَيِّرُهُ عَلَيْهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:

Bunda, göçebe halkın şehir halkına göre hayrı kabule daha yakın olduğuna bir dikkat çekme vardır; zira onlar tabiatlarının sadeliği sebebiyle selim fıtrat üzeredirler, dolayısıyla hayrı işittiklerinde onu kabul ederler. Şehir halkı ise böyle değildir; çünkü onlar adetlerine ve alıştıkları şeylere sıkı sıkıya bağlı oldukları için bunu değiştirecek her şeyden nefret edip kaçarlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ [التَّوْبَة: ١٠١] فَجَعَلَ النِّفَاقَ فِي الْأَعْرَابِ نِفَاقًا مُجَرَّدًا، وَالنِّفَاقَ فِي أَهْلِ الْمَدِينَةِ نِفَاقًا مَارِدًا.

{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } [et-Tevbe: 101] “Çevrenizdeki bedevilerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır.” Böylece bedevilerdeki nifakı yalın bir nifak, Medine halkındaki nifakı ise kökleşmiş (inatçı) bir nifak kılmıştır.

وَقَدْ يَكُونُ الْجَعْلُ بِمَعْنَى التَّصْيِيرِ، وَهُوَ تَصْيِيرُ خَلْقٍ عَلَى صِفَةٍ مَخْصُوصَةٍ أَوْ تَصْيِيرُ مَخْلُوقٍ إِلَى صِفَةٍ بَعْدَ أَنْ كَانَ فِي صِفَةٍ أُخْرَى، ثُمَّ إِنَّ تَصَارُعَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ يَكُونُ بِمِقْدَارِ غَلَبَةِ أَهْلِ أَحَدِهِمَا عَلَى أَهْلِ الْآخَرِ، فَإِذَا غَلَبَ أَهْلُ الْخَيْرِ انْقَبَضَ دُعَاةُ الشَّرِّ وَالْفَسَادِ، وَإِذَا انْعَكَسَ الْأَمْرُ انْبَسَطَ دُعَاةُ الشَّرِّ وَكَثَرُوا.

Kılmak (ce'l), dönüştürmek (tasyîr) manasında da olabilir ki bu da bir mahlûku belirli bir nitelik üzere kılmak veya bir mahlûku bir nitelikte iken başka bir niteliğe dönüştürmektir. Sonra hayır ile şerrin mücadelesi, birinin ehlinin diğerinin ehline üstün gelmesi nispetinde olur. Hayır ehli galip geldiğinde şer ve fesat davetçileri siner; iş tersine döndüğünde ise şer davetçileri açılır ve çoğalırlar.

وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَمْ يَزَلِ الْحُكَمَاءُ الْأَقْدَمُونَ يَبْذُلُونَ الْجُهْدَ فِي إِيجَادِ الْمَدِينَةِ الْفَاضِلَةِ الَّتِي وَصَفَهَا (أَفْلَاطُونَ) فِي «كِتَابِهِ» ، وَالَّتِي كَادَت أَن تتحقّق صِفَاتَهَا فِي مَدِينَةِ (أَثِينَةَ) فِي زَمَنِ جُمْهُورِيَّتِهَا، وَلَكِنَّهَا مَا تَحَقَّقَتْ بِحَقٍّ إِلَّا فِي مَدِينَة الرّسول ﷺ فِي زَمَانِهِ وَزَمَانِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ فِيهَا.

Bundan dolayıdır ki eski filozoflar, Platon'un «Kitap»ında tasvir ettiği ve cumhuriyet döneminde Atina şehrinde vasıfları neredeyse gerçekleşecek olan Erdemli Şehir'i (el-Medînetü'l-Fâzıla) var etmek için sürekli çaba sarf etmişlerdir; fakat bu şehir, ancak kendi zamanında ve Hulefâ-yi Râşidîn devrinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'sinde hakkıyla tahakkuk etmiştir.

وَقَدْ نَبَّهَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً

Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu manaya dikkat çekmiştir: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً }

[الْإِسْرَاء: ١٦] عَلَى قِرَاءَةِ تَشْدِيد مِيم: دمرنا.

[el-İsrâ: 16] “Bir şehri helâk etmek istediğimizde oranın şımarık varlıklılarına emrederiz; onlar orada yoldan çıkarlar. Böylece o şehir aleyhindeki hüküm kesinleşir; biz de orayı yerle bir ederiz.” Bu, دمّرنا lafzındaki mîm harfinin şeddeli kıraatine göredir.

وَالْأَظْهَرُ فِي نَظْمِ الْآيَةِ: أَنَّ جَعَلْنا بِمَعْنَى خَلَقْنَا وَأَوْجَدْنَا، وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ كَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَام: ١] فَمَفْعُولُهُ: أَكابِرَ مُجْرِمِيها.

Ayetin nazmında daha zahir olan; { جَعَلْنا } fiilinin yarattık ve var ettik manasında olmasıdır. Bu fiil, { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [el-En'âm: 1] kavlinde olduğu gibi tek mef'ûle geçer; dolayısıyla mef'ûlü { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } lafzıdır.

وَقَوْلُهُ: فِي كُلِّ قَرْيَةٍ ظَرْفٌ لَغْوٌ مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلْنا وَإِنَّمَا قُدِّمَ عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَ أَنَّهُ دُونَهُ فِي التَّعَلُّقِ بِالْفِعْلِ، لِأَنَّ كَوْنَ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِ جَمِيعِ الْقُرَى هُوَ الْأَهَمُّ فِي هَذَا الْخَبَرِ، لِيَعْلَمَ أَهْلُ مَكَّةَ أَنَّ حَالَهُمْ جَرَى عَلَى سُنَنِ أَهْلِ الْقُرَى الْمُرْسَلِ إِلَيْهَا.

{ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } kavli, { جَعَلْنا } fiiline taalluk eden lağv zarftır. Fiile taalluk derecesi bakımından mef'ûlden daha sonra geldiği halde mef'ûlün önüne geçirilmiştir; çünkü bunun bütün memleketlerin bir durumu olması bu haberde en önemli husustur; ta ki Mekke halkı kendi hallerinin, kendilerine elçi gönderilen memleket halklarının sünneti üzere cereyan ettiğini bilsinler.

وَفِي قَوْلِهِ: أَكابِرَ مُجْرِمِيها إِيجَازٌ لِأَنَّهُ أَغْنَى عَنْ أَنْ يَقُولَ جَعْلَنَا مُجْرِمِينَ وَأَكَابِرَ لَهُمْ وَأَنَّ أَوْلِيَاءَ الشَّيَاطِينِ أَكَابِرُ مُجْرِمِي أَهْلِ مَكَّةَ، وَقَوْلِهِ: لِيَمْكُرُوا مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلْنا أَيْ لِيَحْصُلَ الْمَكْرُ، وَفِيهِ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَكْرَهُمْ لَيْسَ بِعَظِيمِ الشَّأْنِ.

{ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } kavlinde bir îcaz (kısaltma) vardır; zira bu ifade "suçlular var ettik ve onlar için ileri gelenler kıldık; şeytanların dostları da Mekke halkının suçlularının ileri gelenleridir" denilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. { لِيَمْكُرُوا } kavli { جَعَلْنا } fiiline taalluk eder, yani tuzak kurma eylemi gerçekleşsin diye demektir. Bu ihtimale göre bunda, onların tuzaklarının çok büyük bir şey olmadığına bir dikkat çekme vardır.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَعَلْنا بِمَعْنَى صَيَّرْنَا فَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ هُمَا: أَكابِرَ مُجْرِمِيها عَلَى أَنَّ مُجْرِمِيها الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وأَكابِرَ مَفْعُولٌ ثَانٍ، أَيْ جَعَلْنَا مُجْرِمِيهَا أَكَابِرَ، وَقُدِّمَ الْمَفْعُولُ الثَّانِيَ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِغَرَابَةِ شَأْنِهِ، لِأَنَّ مَصِيرَ الْمُجْرِمِينَ أَكَابِرَ وَسَادَةً أَمْرٌ عَجِيبٌ، إِذْ لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِلسُّؤْدُدِ، كَمَا قَالَ طُفَيْلٌ الْغَنَوِيُّ:

{ جَعَلْنا } fiilinin dönüştürdük (sayyernâ) manasında olması da muhtemeldir; bu takdirde { مُجْرِمِيها } birinci mef'ûl, { أَكابِرَ } ikinci mef'ûl olmak üzere iki mef'ûle geçer; yani "oranın suçlularını ileri gelenler kıldık/yaptık" demektir. İkinci mef'ûl, durumunun garipliğinden dolayı ona dikkat çekmek için öne geçirilmiştir; çünkü suçluların ileri gelen ve reis olmaları şaşılacak bir durumdur, zira onlar liderliğe ehil değillerdir. Nitekim Tufeyl el-Ganevî şöyle demiştir:

لَا يَصْلُحُ النَّاسُ فَوْضَى لَا سَرَاةَ لَهُمْ ... وَلَا سَرَاةَ إِذَا جُهَّالُهُمْ سَادُوا

Başları olmayan bir kargaşa içinde insanlar iflah olmaz... Cahilleri baş olduğunda ise artık baş kalmamış demektir.

تُهْدَى الْأُمُورُ بِأَهْلِ الرَّأْيِ مَا صَلُحَتْ ... فَإِنْ تَوَلَّتْ فَبِالْأَشْرَارِ تَنْقَادُ

İşler düzgün gittiği müddetçe akıl sahipleriyle yürütülür... Bozulup tersine döndüğünde ise artık kötüler tarafından sürüklenir.

وَتَقْدِيمُ قَوْلِهِ: فِي كُلِّ قَرْيَةٍ لِلْغَرَضِ الْمَذْكُورِ فِي تَقْدِيمِهِ لِلِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ. وَفِي هَذَا الِاحْتِمَالِ إِيذَانٌ بِغَلَبَةِ الْفَسَادِ عَلَيْهِمْ، وَتَفَاقُمِ ضُرِّهِ، وَإِشْعَارٌ بِضَرُورَةِ خُرُوجِ رَسُول الله ﷺ مِنْ تِلْكَ الْقَرْيَةِ، وَإِيذَانٌ بِاقْتِرَابِ زَوَالِ سِيَادَةِ الْمُشْرِكِينَ إِذْ تَوَلَّاهَا الْمُجْرِمُونَ لِأَنَّ بَقَاءَهُمْ عَلَى الشِّرْكِ صَيَّرَهُمْ مُجْرِمِينَ بَيْنَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ.

{ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } kavlinin öne geçirilmesi, birinci ihtimaldeki öne geçirilme gayesi içindir. Bu ihtimalde; kötülüğün onlara galip geldiğine, zararının büyüdüğüne dair bir bildirim, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) o memleketten çıkmasının zorunluluğuna bir işaret ve müşriklerin liderliğinin zevale yaklaştığına dair bir haber verme vardır; zira liderliği suçlular üstlenmiştir, çünkü şirk üzere kalmaları, aralarından Müslüman olanlara nispetle onları suçlu haline getirmiştir.

وَلَعَلَّ كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ مُرَادٌ مِنَ الْكَلَامِ لِيَفْرِضَ السَّامِعُونَ كِلَيْهِمَا، وَهَذَا مِنْ ضُرُوبِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [الْأَنْعَام: ١١٤] .

Dinleyicilerin her ikisini de düşünmesi için belki de sözden her iki ihtimal birden murat edilmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } [el-En'âm: 114] kavlinde geçtiği üzere Kur'an'ın i'caz türlerindendir.

وَاللَّامُ فِي لِيَمْكُرُوا لَامُ التَّعْلِيلِ، فَإِنَّ مِنْ جُمْلَةِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ وَضْعِ نِظَامِ وُجُودِ الصَّالِحِ وَالْفَاسِدِ، أَنْ يَعْمَلَ الصَّالِحُ لِلصَّلَاحِ، وَأَنْ يَعْمَلَ الْفَاسِدُ لِلْفَسَادِ، وَالْمَكْرُ مِنْ جُمْلَةِ الْفَسَادِ، وَلَامُ التَّعْلِيلِ لَا تَقْتَضِي الْحَصْرَ، فَلِلَّهِ تَعَالَى فِي إِيجَادِ أَمْثَالِهِمْ حِكَمٌ جَمَّةٌ،

{ لِيَمْكُرُوا } lafzındaki lâm ta'lîl (gerekçe) lâmıdır; zira Allah Teâlâ'nın iyi ile kötünün varlık nizamını koymaktaki muradının bir parçası, iyinin iyilik için, kötünün de kötülük için amel etmesidir. Hile ve tuzak da kötülüğün bir parçasıdır. Ta'lîl lâmı ise hasr (sadece buna has kılma) gerektirmez; Allah Teâlâ'nın onların benzerlerini var etmesinde pek çok hikmetler vardır.

مِنْهَا هَذِهِ الْحِكْمَةُ، فَيَظْهَرُ بِذَلِكَ شَرَفُ الْحَقِّ وَالصَّلَاحِ وَيَسْطَعُ نُورُهُ، وَيَظْهَرُ انْدِحَاضُ الْبَاطِلِ بَيْنَ يَدَيْهِ بَعْدَ الصِّرَاعِ الطَّوِيلِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ الْمُسَمَّاةُ لَامَ الْعَاقِبَةِ، وَهِيَ فِي التَّحْقِيقِ اسْتِعَارَةُ اللَّامِ لِمَعْنَى فَاءِ التَّفْرِيعِ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] .

Bu hikmetlerden biri de budur; böylece hakkın ve iyiliğin şerefi ortaya çıkar, nuru parlar ve uzun mücadelelerin ardından batılın onun karşısında hezimete uğradığı açıkça görülür. Bu lâmın akıbet lâmı olarak isimlendirilen lâm olması da caizdir; bu da hakikatte Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [el-Kasas: 8] kavlinde olduğu gibi lâmın netice bildiren fâ manasında istiare edilmesidir.

وَدَخَلَتْ مَكَّةُ فِي عُمُومِ: كُلِّ قَرْيَةٍ وَهِيَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهَا الْقَرْيَةُ الْحَاضِرَةُ الَّتِي مُكِرَ فِيهَا، فَالْمَقْصُودُ الْخُصُوصُ. وَالْمَعْنَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي مَكَّةَ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا كَمَا جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ مِثْلَهُمْ، وَإِنَّمَا عَمَّمَ الْخَبَرَ لِقَصْدِ تَذْكِيرِ الْمُشْرِكِينَ فِي مَكَّةَ بِمَا حَلَّ بِالْقُرَى مِنْ قَبْلِهَا، مِثْلُ قَرْيَةِ: الْحِجْرِ، وَسَبَأٍ، وَالرَّسِّ، كَقَوْلِهِ: تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا [الْأَعْرَاف: ١٠١] ،

Mekke { كُلِّ قَرْيَةٍ } umumi ifadesine dahil olmuştur ve birinci maksat da odur; çünkü içinde tuzak kurulan mevcut şehir odur, dolayısıyla kastedilen hususidir. Mana: "Her memlekette onların benzerlerini kıldığımız gibi, Mekke'de de orada tuzak kursunlar diye suçluların ileri gelenlerini kıldık" şeklindedir. Haberin umumi kılınması ise Mekke'deki müşriklere Hicr, Sebe ve Ress gibi kendilerinden önceki memleketlerin başına gelenleri hatırlatmak maksadıyladır; nitekim şöyle buyrulmuştur: { تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } [el-A'râf: 101] “İşte o memleketler! Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun, elçileri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat onlar yine de iman edecek değillerdi.”

وَلِقَصْدِ تَسْلِيَة الرّسول ﷺ بِأَنَّهُ لَيْسَ بِبِدْعٍ مِنَ الرُّسُلِ فِي تَكْذِيبِ قَوْمِهِ إِيَّاهُ وَمَكْرِهِمْ بِهِ وَوَعْدِهِ بِالنَّصْرِ.

Ve kavminin kendisini yalanlaması ve kendisine tuzak kurması hususunda peygamberler içinde ilk (türedi) olmadığını bildirerek ve zafer vaat ederek Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek maksadıyladır.

وَقَوْلُهُ: أَكابِرَ مُجْرِمِيها أَكَابِرُ جَمْعُ أَكْبَرَ. وَأَكْبَرُ اسْمٌ لِعَظِيمِ الْقَوْمِ وَسَيِّدِهِمْ، يُقَالُ:

{ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } kavlindeki ekâbir (أَكَابِرُ), ekber (أَكْبَرُ) kelimesinin çoğuludur. Ekber, kavmin büyüğü ve reisi için kullanılan bir isimdir; şöyle denilir:

وَرِثُوا الْمَجْدَ أَكْبَرَ أَكْبَرَ، فَلَيْسَتْ صِيغَةُ أَفْعَلَ فِيهِ مُفِيدَةَ الزِّيَادَةِ فِي الْكِبَرِ لَا فِي السِّنِّ وَلَا فِي الْجِسْمِ، فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ غَيْرِ الْمُشْتَقِّ، وَلِذَلِكَ جُمِعَ إِذَا أَخْبَرَ بِهِ عَنْ جَمْعٍ أَوْ وُصِفَ بِهِ الْجَمْعُ وَلَوْ كَانَ مُعْتَبَرًا بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ لَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يَلْزَمَ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ. وَجُمِعَ عَلَى أَكَابِرَ، يُقَالُ: مُلُوكُ أَكَابِرَ، فَوَزْنُ أَكَابِرَ فِي الْجَمْعِ فَعَالِلُ مِثْلُ أَفَاضِلَ جَمْعُ أَفْضَلَ، وَأَيَامِنَ وَأَشَائِمَ جَمْعُ أَيْمَنَ وَأَشْأَمَ لِلطَّيْرِ السَّوَانِحِ فِي عُرْفِ أَهْلِ الزَّجْرِ وَالْعِيَافَةِ.

"Şerefi büyükten büyüğe miras aldılar." Dolayısıyla buradaki ef'al vezni yaşta veya cüssede büyüklük fazlalığı bildirmez; böylece gayrimüştek (türemiş olmayan) isim derecesine inmiştir. Bu sebeple bir topluluktan haber verildiğinde veya topluluk bununla nitelendiğinde çoğul yapılmıştır; şayet müştak bir isim derecesinde kabul edilseydi hakkı, müfret ve müzekker olarak kalması olurdu. Ekâbir şeklinde çoğul yapılmıştır; nitekim "büyük melikler" (mulûkun ekâbir) denir. Çoğuldaki ekâbir vezni, ef'al vezninin çoğulu olan efâdıl (أَفَاضِلُ) ile uğursuzluk ve kuş falı ehlinin örfünde uğurlu ve uğursuz uçan kuşlar için eymen ve eş'em kelimelerinin çoğulu olan eyâmin (أَيَامِنَ) ve eşâim (أَشَائِمَ) gibi feâlil (فَعَالِلُ) veznindedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ اصْطِلَاحَ النُّحَاةِ فِي مَوَازِينِ الْجُمُوعِ فِي بَابِ التَّكْسِيرِ وَفِي بَابِ مَا لَا يَنْصَرِفُ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى صُورَةِ الْكَلِمَةِ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ إِلَى الْحُرُوفِ الْأَصْلِيَّةِ وَالزَّائِدَةِ بِخِلَافِ اصْطِلَاحِ عُلَمَاءِ الصَّرْفِ فِي بَابِ الْمُجَرَّدِ وَالْمَزِيدِ. فَهَمْزَةٌ أَكْبَرَ تُعْتَبَرُ فِي الْجَمْعِ كَالْأَصْلِيِّ وَهِيَ مَزِيدَةٌ.

Bil ki nahivcilerin teksîr (kuralsız çoğul) ve gayrimunsarif babındaki çoğul vezinlerindeki ıstılahı; sarf âlimlerinin mücerred ve mezîd babındaki ıstılahlarının aksine, asıl ve zâid harflere bakmaksızın kelimenin suretine bakmaktır. Bu yüzden ekber'in hemzesi zâid olduğu halde çoğulda asıl gibi kabul edilir.

وَفِي قَوْلِهِ: أَكابِرَ مُجْرِمِيها إِيجَازٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ مُجْرِمِينَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَكَابِرَ فَلَمَّا كَانَ وُجُودُ أَكَابِرَ يَقْتَضِي وُجُودَ مَنْ دُونَهُمُ اسْتَغْنَى بِذِكْرِ أَكَابِرَ الْمُجْرِمِينَ.

{ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } kavlinde îcaz (kısaltma) vardır; çünkü mana: "Her memlekette suçlular var ettik ve onlar için ileri gelenler kıldık" şeklindedir. İleri gelenlerin varlığı onların altındakilerin de varlığını gerektirdiğinden, suçluların ileri gelenlerinin zikredilmesiyle yetinilmiştir.

وَالْمَكْرُ: إِيقَاعُ الضُّرِّ بِالْغَيْرِ خُفْيَةً وَتَحَيُّلًا، وَهُوَ مِنَ الْخِدَاعِ وَمِنَ الْمَذَامِّ، وَلَا يُغْتَفَرُ إِلَّا فِي الْحَرْبِ، وَيُغْتَفَرُ فِي السِّيَاسَةِ إِذَا لَمْ يُمْكِنِ اتِّقَاءُ الضُّرِّ إِلَّا بِهِ، وَأَمَّا إِسْنَادُهُ إِلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ [آل عمرَان: ٥٤] فَهُوَ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ لِأَنَّ قبله وَمَكَرُوا [آل عمرَان: ٥٤] ، أَيْ مَكَرُوا بِأَهْلِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ. وَالْمُرَادُ بِالْمَكْرِ هُنَا تَحَيُّلُ زُعَمَاءِ

Mekr: Gizlice ve hileyle başkasına zarar vermektir. Bu, aldatma türünden ve yerilen huylardandır; savaş hali müstesna hoş görülmez. Siyasette ise ancak zarar başka türlü bertaraf edilemediğinde mazur görülür. Allah Teâlâ'nın: { وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } [Âl-i İmrân: 54] “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” kavlinde O'na isnat edilmesine gelince; bu müşâkele (söz sanatı) kabilindendir, zira öncesinde { وَمَكَرُوا } [Âl-i İmrân: 54] “Onlar tuzak kurdular” denmiştir; yani Allah'ın ehline ve peygamberlerine tuzak kurmuşlardır. Buradaki tuzaktan kasıt ise

الْمُشْرِكِينَ عَلَى النَّاسِ فِي صَرْفِهِمْ عَن النّبيء ﷺ وَعَن مُتَابَعَةِ الْإِسْلَامِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا جَلَسُوا عَلَى كُلِّ عَقَبَةٍ يُنَفِّرُونَ النَّاسَ عَنِ اتّباع النّبيء ﷺ.

müşriklerin liderlerinin insanları Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve İslam'a tabi olmaktan çevirmek için onlara kurdukları hiledir. Mücâhid şöyle demiştir: "İnsanları Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olmaktan caydırmak için her dağ geçidinde otururlardı."

وَقَدْ حُذِفَ مُتَعَلَّقُ: لِيَمْكُرُوا لِظُهُورِهِ، أَيْ لِيَمْكُرُوا بِالنَّبِيءِ ﵊ ظَنًّا مِنْهُمْ بِأَنَّ صَدَّ النَّاسِ عَنْ مُتَابَعَتِهِ يَضُرُّهُ وَيُحْزِنُهُ، وَأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ بِذَلِكَ، وَلَعَلَّ هَذَا الْعَمَلَ مِنْهُمْ كَانَ لَمَّا كَثُرَ الْمُسْلِمُونَ فِي آخِرِ مُدَّةِ إِقَامَتِهِمْ بِمَكَّةَ قُبَيْلَ الْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ، فَالْوَاوُ لِلْحَالِ، أَيْ هُمْ فِي مَكْرِهِمْ ذَلِكَ إِنَّمَا يَضُرُّونَ أَنْفُسَهُمْ، فَأُطْلِقَ الْمَكْرُ عَلَى مَآلِهِ وَهُوَ الضُّرُّ، عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ، فَإِنَّ غَايَةَ الْمَكْرِ وَمَآلَهُ إِضْرَارُ الْمَمْكُورِ بِهِ، فَلَمَّا كَانَ الْإِضْرَارُ حَاصِلًا لِلْمَاكِرِينَ دُونَ الْمَمْكُورِ بِهِ أُطْلِقَ الْمَكْرُ عَلَى الْإِضْرَارِ.

{ لِيَمْكُرُوا } fiilinin müteallakı (tuzak kurulan tarafı) açık olduğu için hazfedilmiştir; yani insanları ona tabi olmaktan alıkoymanın ona zarar verip onu üzeceğini ve onun bundan haberi olmayacağını zannederek Nebî'ye (aleyhisselâm) tuzak kursunlar diye demektir. Muhtemelen onların bu faaliyeti, Medine'ye hicretten az önce Mekke'de ikametlerinin son dönemlerinde Müslümanlar çoğaldığı zaman vuku bulmuştu. Bu sebeple Allah Teâlâ: { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } buyurmuştur; buradaki vav hâl içindir, yani onlar bu tuzaklarıyla ancak kendilerine zarar verirler. Böylece mecâz-ı mürsel yoluyla mekr (tuzak) lafzı, onun sonucu olan zarar manasında kullanılmıştır; zira tuzağın nihai gayesi ve varacağı yer kendisine tuzak kurulana zarar vermektir. Zarar ise kendisine tuzak kurulana değil tuzak kuranlara ulaştığı için, tuzak kelimesi zarar verme anlamında kullanılmıştır.

وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْقصر: لأنّ النّبيّ ﷺ لَا يَلْحَقُهُ أَذًى وَلَا ضُرٌّ مِنْ صَدِّهِمُ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِهِ، وَيَلْحَقُ الضُّرُّ الْمَاكِرِينَ، فِي الدُّنْيَا: بِعَذَابِ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، وَفِي الْآخِرَةِ: بِعَذَابِ النَّارِ، إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَالضُّرُّ انْحَصَرَ فِيهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ.

Kasr üslubuyla getirilmiştir; zira insanları ona tabi olmaktan alıkoymalarından ötürü Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) herhangi bir eziyet ve zarar dokunmaz. Zarar ise iman etmedikleri takdirde dünyada öldürülme ve esir edilme azabıyla, ahirette de ateş azabıyla tuzak kuranlara dokunur. Dolayısıyla zarar, izâfî kasr yoluyla onlara has kılınmıştır ki bu bir kasr-ı kalbtir.

وَقَوْلُهُ: وَما يَشْعُرُونَ جُمْلَةُ حَالٍ ثَانِيَةٍ، فَهُمْ فِي حَالَةِ مَكْرِهِمْ بِالنَّبِيءِ مُتَّصِفُونَ بِأَنَّهُمْ مَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَبِأَنَّهُمْ مَا يَشْعُرُونَ بِلَحَاقِ عَاقِبَةِ مَكْرِهِمْ بِهِمْ، وَالشُّعُورُ:

{ وَما يَشْعُرُونَ } “Farkında da değillerdir.” kavli ikinci hâl cümlesidir. Onlar Nebî'ye tuzak kurma durumundayken, ancak kendilerine tuzak kurmakta ve tuzaklarının akıbetinin kendilerini bulacağının şuuruna varmamaktadırlar. Şuur ise:

الْعِلْمُ.

bilmek demektir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٢٤]

[En'âm Suresi (6) : Âyet 124]

وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)

{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) } “Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe kesinlikle iman etmeyiz' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini çok iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap erişecektir.” (124)

وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ.

{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe kesinlikle iman etmeyiz' dediler.”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها [الْأَنْعَام: ١٢٣] لِأَنَّ هَذَا حَدِيثٌ عَنْ شَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِ أَكَابِرَ مُجْرِمِي مَكَّةَ، وَهُمُ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها. وَمَكَّةُ هِيَ الْمَقْصُودُ مِنْ عُمُومِ كُلِّ قَرْيَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ، فَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: جاءَتْهُمْ عَائِدٌ إِلَى أَكابِرَ مُجْرِمِيها [الْأَنْعَام: ١٢٣] ، بِاعْتِبَارِ الْخَاصِّ الْمَقْصُودِ مِنْ

{ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } [En'âm: 123] cümlesine atfedilmiştir. Çünkü bu, Mekke'nin günahkâr ileri gelenlerinin durumlarından bir şeyden bahsetmektedir; { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } buyruğundaki teşbihten kastedilen de onlardır. Mekke ise, daha önce geçtiği üzere { كُلِّ قَرْيَةٍ } umûmundan kastedilen yerdir. Dolayısıyla { جاءَتْهُمْ } kavlindeki mansûb zamir, umûmdan kastedilen hususi kimseler olması hasebiyle { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } [En'âm: 123] ifadesine dönmektedir; zira

الْعُمُومِ، إِذْ لَيْسَ قَوْلُ: لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ بِمَنْسُوبٍ إِلَى جَمِيعِ أَكَابِرِ الْمُجْرِمِينَ مِنْ جَمِيعِ الْقُرَى.

{ لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } sözü, bütün beldelerdeki bütün suçlu ileri gelenlere ait bir söz değildir.

وَالْمَعْنَى: إِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ، أَيْ تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَةٌ فِيهَا دَعَوْتُهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ. فَعَبَّرَ بِالْمَجِيءِ عَنِ الْإِعْلَامِ بِالْآيَةِ أَوْ تِلَاوَتِهَا تَشْبِيهًا لِلْإِعْلَامِ بِمَجِيءِ الدَّاعِي أَوِ الْمُرْسَلِ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُقْتَنِعِينَ بِمُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ، وَأَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ مُعْجِزَاتٍ عَيْنِيَّةٍ مِثْلَ مُعْجِزَةِ مُوسَى وَمُعْجِزَةِ عِيسَى، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِمْ: فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٥] لِجَهْلِهِمْ بِالْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ فِي تَصْرِيفِ الْمُعْجِزَاتِ بِمَا يُنَاسِبُ حَالِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [العنكبوت: ٥٠، ٥١]

Manası: Onlara Kur'an ayetlerinden bir ayet geldiğinde, yani kendilerine imana davet edildikleri bir ayet okunduğunda demektir. Ayetin bildirilmesi veya okunması, davetçinin yahut elçinin gelmesine benzetilerek gelme (meci') lafzıyla ifade edilmiştir. Kastedilen ise, onların Kur'an mucizesiyle tatmin olmadıkları ve Mûsâ'nın mucizesi ile Îsâ'nın mucizesi gibi somut mucizeler talep ettikleridir. Bu durum, kendilerine elçi gönderilenlerin durumuna uygun düşecek şekilde mucizelerin farklılaştırılmasındaki ilahî hikmeti bilmemelerinden ötürü söyledikleri şu sözleri anlamındadır: { فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ } [Enbiyâ: 5] “Öyleyse bize öncekilerin gönderildiği gibi bir mucize getirsin!” Nitekim Allah Teâlâ şöyle hikâye buyurmuştur: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [Ankebût: 50, 51] “'Rabbinden ona mucizeler indirilmeli değil miydi?' dediler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır.”

وَقَالَ النّبيء ﷺ: «مَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ نَبِيءٌ إِلَّا أُعْطِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا مِثْلُهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ»

Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: «Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, kendisine benzeri üzerine insanların iman ettiği mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir...»

الْحَدِيثَ.

hadisi devam etmektedir.

وَأُطْلِقَ عَلَى إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ لَدَيْهِمْ بِالْإِيتَاءِ فِي حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ إِذْ قِيلَ: حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ لِأَنَّ الْمُعْجِزَةَ لَمَّا كَانَتْ لِإِقْنَاعِهِمْ بِصِدْقِ الرَّسُولِ ﵊ أَشْبَهَتِ الشَّيْءَ الْمُعْطَى لَهُمْ.

Onların sözleri nakledilirken { حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } denilerek, mucizenin yanlarında gösterilmesi verilme (îtâ) lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü mucize onların Resûl'ün (aleyhisselâm) doğruluğuna ikna olmaları için olduğundan kendilerine verilen bir şeye benzemektedir.

وَمَعْنَى: مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ مِثْلَ مَا آتَى اللَّهُ الرُّسُلَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي أَظْهَرُوهَا لِأَقْوَامِهِمْ. فَمُرَادُهُمُ الرُّسُلُ الَّذِينَ بَلَغَتْهُمْ أَخْبَارُهُمْ. وَقِيلَ: قَائِلُ ذَلِكَ فَرِيقٌ مِنْ كُبَرَاءِ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً [المدثر: ٥٢] . رُوِيَ أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، قَالَ للنّبيء ﷺ: لَوْ كَانَتِ النُّبُوءَةُ لَكَنْتُ أَوْلَى بِهَا مِنْكَ لِأَنِّي أَكْبَرُ مِنْكَ سِنًّا وَأَكْثَرُ مَالًا وَوَلَدًا وَأَنَّ أَبَا جَهْلٍ

{ مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } ifadesinin anlamı, Allah'ın elçilerine verdiklerinin ve onların da kavimlerine gösterdikleri mucizelerin benzeri demektir. Onların kastı, haberleri kendilerine ulaşan peygamberlerdir. Bunu söyleyenin Mekke'deki müşriklerin ileri gelenlerinden bir grup olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } [Müddessir: 52] “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister.” buyurmuştur. Velîd b. Mugīre'nin Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Eğer peygamberlik [hak] olsaydı, ben yaşça senden büyük, mal ve çocukça senden daha çok olduğum için ona senden daha layık olurdum' dediği, Ebû Cehil'in de

قَالَ: زَاحَمَنَا (يَعْنِي بَنِي مَخْزُومٍ) بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ فِي الشَّرَفِ، حَتَّى إِذَا صِرْنَا كَفَرَسَيْ رِهَانٍ قَالُوا: مِنَّا نَبِيءٌ يُوحَى إِلَيْهِ، وَاللَّهِ لَا نَرْضَى بِهِ وَلَا نَتَّبِعُهُ أَبَدًا إِلَّا أَنْ يَأْتِيَنَا وَحْيٌ كَمَا يَأْتِيَهُ. فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُشِيرَةً إِلَى مَا صَدَرَ مِنْ هَذَيْنِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمُرَادُ حَتَّى يَأْتِيَنَا وَحْيٌ كَمَا يَأْتِي الرُّسُلَ.

şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Abdümenâfoğulları şerefte bizimle (yani Mahzûmoğulları ile) yarıştılar; öyle ki iki yarış atı gibi başa baş olduğumuzda: 'Bizden vahiy alan bir peygamber var' dediler. Allah'a yemin olsun ki, ona gelen vahiy gibi bize de bir vahiy gelmedikçe ona asla razı olmayız ve asla tabi olmayız.' İşte bu ayet, bu ikisinden sadır olan duruma işaret etmektedir. Buna göre mana: 'Peygamberlere geldiği gibi bize de vahiy gelmedikçe' şeklinde olur.

أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ بِرُسُلِ اللَّهِ جَمِيعَ الرُّسُلِ، فَعَدَلُوا عَنْ أَنْ يَقُولُوا مِثْلَ مَا أُوتِيَ محمّد ﷺ، لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّهُ يَأْتِيهِ وَحْيٌ. وَمَعْنَى نُؤْتى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ نُعْطَى مِثْلَ مَا أُعْطِيَ الرُّسُلُ، وَهُوَ الْوَحْيُ. أَوْ أَرَادُوا بِرُسُلِ الله محمّدا ﷺ فَعَبَّرُوا عَنْهُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ تَعْرِيضًا، كَمَا يُقَالُ: إِنَّ نَاسًا يَقُولُونَ كَذَا، وَالْمُرَادُ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Veyahut { رُسُلِ اللَّهِ } ile bütün elçiler kastedilmiştir. Onlar Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahiy geldiğine inanmadıkları için 'Muhammed'e verilenin benzeri' demekten kaçınmışlardır. Bu veche göre { نُؤْتى } ifadesinin anlamı: Peygamberlere verilenin benzeri -ki o da vahiydir- bize verilmedikçe, demektir. Ya da { رُسُلِ اللَّهِ } ile Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastetmişler ve belirli bir şahıs kastedildiği halde kinaye yoluyla 'Birtakım insanlar şöyle diyor' denildiği gibi, onu çoğul kipiyle ifade etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu türdendir:

كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشُّعَرَاء: ١٠٥] وَنَحْوُهُ، وَيَكُونُ إِطْلَاقُهُمْ عَلَيْهِ: رُسُلُ اللَّهِ تهكّما بِهِ ﷺ كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] وَقَوْلِهِ: إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاء: ٢٧] .

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } [Şuarâ: 105] “Nûh kavmi de elçileri yalanladı.” ve benzerleri. Onların ona { رُسُلُ اللَّهِ } demeleri, onunla (sallallâhu aleyhi ve sellem) alay etmek içindir; nitekim Allah Teâlâ onların şu sözlerini nakletmiştir: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr: 6] “Dediler ki: 'Ey kendisine Zikir indirilen kimse! Sen kesinlikle bir delisin.'” ve { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } [Şuarâ: 27] “Şüphesiz size gönderilen elçiniz kesinlikle bir delidir.”

اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ.

{ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, elçiliğini nereye vereceğini çok iyi bilendir.”

اعْتِرَاضٌ لِلرَّدِّ عَلَى قَوْلِهِمْ: حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِمْ ذَلِكَ.

Bu sözlerinin tefsirindeki her iki ihtimale göre de { حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } şeklindeki sözlerini reddetmek için gelen bir itiraz cümlesidir.

فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: فِي مَعْنَى قَوْلِهِمْ: حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ رَدًّا بِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِالْمُعْجِزَاتِ اللَّائِقَةِ بِالْقَوْمِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ فَتَكُونُ حَيْثُ مَجَازًا فِي الْمَكَانِ الِاعْتِبَارِيِّ لِلْمُعْجِزَةِ، وَهُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ يُظْهِرُهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ، جُعِلُوا كَأَنَّهُمْ مَكَانٌ لِظُهُورِ الْمُعْجِزَةِ. وَالرِّسَالَاتُ مُطْلَقَةٌ عَلَى الْمُعْجِزَاتِ لِأَنَّهَا شَبِيهَةٌ بِرِسَالَةٍ يُرْسِلُهَا اللَّهُ إِلَى النَّاسِ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قَوْلُ عُلَمَاءِ الْكَلَامِ: وَجْهُ

{ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } sözünün manasındaki birinci veche göre: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } kavli, Allah'ın, kendilerine elçi gönderilen kavme layık olan mucizeleri en iyi bilen olduğu şeklinde bir red olur. Bu durumda haysü (حَيْثُ), mucize için itibarî bir mekânda mecaz olur ki onlar da içlerinden birinin mucizeyi gösterdiği kavimdir; sanki mucizenin zuhur ettiği yer kılınmışlardır. Risaletler ise mucizelere ıtlak edilmiştir; zira mucizeler Allah'ın insanlara gönderdiği bir mektuba/mesaja benzemektedir. Kelam âlimlerinin şu sözü de buna yakındır:

دَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى صدق الرّسول ﷺ أَنَّ الْمُعْجِزَةَ قَائِمَةٌ مَقَامَ قَوْلِ اللَّهِ: «صَدَقَ هَذَا الرَّسُولُ فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ عَنِّي» ، بِأَمَارَةٍ أَنِّي أَخْرِقُ الْعَادَةَ دَلِيلًا عَلَى تَصْدِيقِهِ.

Mucizenin Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna delalet vechi şudur: Mucize, Allah'ın 'Bu elçi benden haber verdiği şeylerde doğru söyledi; onun doğruluğuna delil olarak adeti bozuyorum' sözü yerine geçmektedir.

وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: فِي مَعْنَى قَوْلِهِمْ: حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ، يَكُونُ قَوْلُهُ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ رَدًّا عَلَيْهِمْ بِأَنَّ الرِّسَالَةَ لَا تُعْطَى بِسُؤَالِ سَائِلِهَا، مَعَ التَّعْرِيضِ بِأَنَّ أَمْثَالَهُمْ لَيْسُوا بِأَهْل لَهَا، فَمَا صدق حَيْثُ الشَّخْصُ الَّذِي اصْطَفَاهُ اللَّهُ لِرِسَالَتِهِ.

{ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } sözünün manasındaki ikinci veche göre ise: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } kavli, onlar gibilerin buna ehil olmadığına tarizle birlikte, risaletin onu isteyen kimsenin talebiyle verilmeyeceğini bildirerek onlara karşı bir red olur. Burada haysü lafzının karşıladığı zat, Allah'ın risaleti için seçtiği kimsedir.

وحَيْثُ هُنَا اسْمٌ دَالٌّ عَلَى الْمَكَانِ مُسْتَعَارَةٌ لِلْمَبْعُوثِ بِالرِّسَالَةِ، بِنَاءً عَلَى تَشْبِيهِ الرِّسَالَةِ بِالْوَدِيعَةِ الْمَوْضُوعَةِ بِمَكَانِ أَمَانَةٍ، عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ. وَإِثْبَاتُ الْمَكَانِ تَخْيِيلٌ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ أُخْرَى مُصَرِّحَةٌ بِتَشْبِيهِ الرُّسُلِ بِمَكَانِ إِقَامَةِ الرِّسَالَةِ. وَلَيْسَتْ حَيْثُ هُنَا ظَرْفًا بَلْ هِيَ اسْمٌ لِلْمَكَانِ مُجَرَّدٌ عَنِ الظَّرْفِيَّةِ، لِأَنَّ حَيْثُ ظَرْفٌ مُتَصَرِّفٌ، عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ النُّحَاةِ، فَهِيَ هُنَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ الْبَاءُ، لِأَنَّ أَعْلَمُ اسْمُ تَفْضِيلٍ لَا يَنْصِبُ الْمَفْعُولَ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ [الْأَنْعَام: ١١٧] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

Buradaki haysü (حَيْثُ), mekâna delalet eden bir isim olup, istiare-i mekniyye yoluyla risaletin güvenilir bir yere konulmuş emanete benzetilmesine binaen risaletle gönderilen kimse için müsteardır. Mekânın ispatı tahyildir ve peygamberlerin risaletin ikametgâhına benzetildiği diğer bir tasrihli istiaredir. Buradaki haysü zarf değildir, bilakis zarfiyetten soyutlanmış bir mekân ismidir; zira muhakkik nahivcilere göre haysü mutasarrıf bir zarftır. Dolayısıyla burada cer edatının -ki o da bâ (بِ) harfidir- hazfedilmesiyle nasb mahallindedir; çünkü { أَعْلَمُ } mefulü nasb etmeyen bir ism-i tafdildir. Bu, az önce geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ } [En'âm: 117] “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir.” kavli gibidir.

وَجُمْلَة يَجْعَلُ رِسالَتَهُ صِفَةٌ لِ حَيْثُ إِذَا كَانَتْ حَيْثُ مُجَرَّدَةً عَنِ الظَّرْفِيَّةِ.

{ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } cümlesi, haysü zarfiyetten soyutlanmış olduğunda onun sıfatıdır.

وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ رَابِطُ جُمْلَةِ الصِّفَةِ بِالْمَوْصُوفِ مَحْذُوفًا، وَالتَّقْدِيرُ: حَيْثُ يَجْعَلُ فِيهِ رِسَالَاتِهِ.

Sıfat cümlesini mevsûfa bağlayan rabıtın hazfedilmiş olması gerekir; takdiri ise: 'Risaletlerini kendisinde kılacağı yer' şeklindedir.

وَقَدْ أَفَادَتِ الْآيَةُ: أَنَّ الرِّسَالَةَ لَيْسَتْ مِمَّا يُنَالُ بِالْأَمَانِي وَلَا بِالتَّشَهِّي، وَلَكِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَنْ يَصْلُحُ لَهَا وَمَنْ لَا يَصْلُحُ، وَلَوْ عَلِمَ مَنْ يَصْلُحُ لَهَا وَأَرَادَ إِرْسَالَهُ لَأَرْسَلَهُ، فَإِنَّ النُّفُوسَ

Ayet şunu ifade etmiştir: Risalet temennilerle veya canın çekmesiyle elde edilecek bir şey değildir; bilakis Allah ona kimin layık olduğunu, kimin layık olmadığını bilir. Eğer layık olanı bilip onu elçi göndermek dileseydi onu gönderirdi. Çünkü nefisler,

مُتَفَاوِتَةٌ فِي قَبُولِ الْفَيْضِ الْإِلَهِيِّ وَالِاسْتِعْدَادِ لَهُ وَالطَّاقَةِ عَلَى الِاضْطِلَاعِ بِحَمْلِهِ، فَلَا تَصْلُحُ لِلرِّسَالَةِ إِلَّا نَفْسٌ خُلِقَتْ قَرِيبَةً مِنَ النُّفُوسِ الْمَلَكِيَّةِ، بَعِيدَةً عَنْ رَذَائِلِ الْحَيَوَانِيَّةِ، سَلِيمَةً مِنَ الْأَدْوَاءِ الْقَلْبِيَّةِ.

ilahî feyzi kabul etme, ona hazırlıklı olma ve onu yüklenip taşıma gücü bakımından farklı farklıdır. Bu sebeple risalete ancak meleksi nefislere yakın yaratılmış, hayvani rezilliklerden uzak ve kalbî hastalıklardan arınmış bir nefis elverişli olur.

فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ يُخْلَقُ خِلْقَةً مُنَاسِبَةً لِمُرَادِ اللَّهِ مِنْ إِرْسَالِهِ، وَاللَّهُ حِينَ خَلَقَهُ عَالِمٌ بِأَنَّهُ سَيُرْسِلُهُ، وَقَدْ يَخْلُقُ اللَّهُ نُفُوسًا صَالِحَةً لِلرِّسَالَةِ وَلَا تَكُونُ حِكْمَةٌ فِي إِرْسَالِ أَرْبَابهَا، فالاستعداد مهيّيء لِاصْطِفَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ مُوجِبًا لَهُ، وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِ بَعْضِ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ الِاسْتِعْدَادَ الذَّاتِيَّ لَيْسَ بِمُوجِبٍ لِلرِّسَالَةِ خِلَافًا لِلْفَلَاسِفَةِ، وَلَعَلَّ مُرَادَ الْفَلَاسِفَةِ لَا يَبْعُدُ عَنْ مُرَادِ الْمُتَكَلِّمِينَ. وَقَدْ أَشَارَ ابْنُ سِينَا فِي «الْإِشَارَاتِ» إِلَى شَيْءٍ مِنْ هَذَا فِي النَّمَطِ التَّاسِعِ.

Ayet, Resûl'ün, Allah'ın onu gönderme muradına uygun bir yaratılışla yaratıldığına delalet eder; Allah onu yarattığı sırada onu göndereceğini bilmektedir. Bazen Allah risalete elverişli nefisler yaratır da onların sahiplerini göndermede bir hikmet bulunmaz. Dolayısıyla istidat, Allah Teâlâ'nın seçmesi için hazırlayıcıdır, ancak onu zorunlu kılıcı (mûcib) değildir. Nitekim bazı kelamcıların: 'Filozofların aksine, zâtî istidat risaleti zorunlu kılmaz' sözünün anlamı da budur. Belki de filozofların kastı, kelamcıların kastından uzak değildir. İbn Sînâ da el-İşârât'ta dokuzuncu fasılda buna bir derece işaret etmiştir.

وَفِي قَوْلِهِ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ بَيَانٌ لِعَظِيمِ مِقْدَار النبيء ﷺ وَتَنْبِيهٌ لِانْحِطَاطِ نُفُوسِ سَادَةِ الْمُشْرِكِينَ عَنْ نَوَالِ مَرْتَبَةِ النُّبُوءَةِ وَانْعِدَامِ اسْتِعْدَادِهِمْ، كَمَا قِيلَ فِي الْمَثَلِ «لَيْسَ بِعُشِّكِ فَادْرُجِي» .

{ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } kavlinde, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadrinin yüceliğinin beyanı ile müşriklerin reislerinin nefislerinin peygamberlik mertebesini elde etmekten düşüklüğüne ve istidatlarının bulunmadığına dair bir uyarı vardır; nitekim darbımeselde: 'Bu senin yuvan değildir, [başka yere] uç' denilmiştir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: رِسالاتِهِ- بِالْجَمْعِ- وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِالْإِفْرَادِ- وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ الْجِنْسَ اسْتَوَى الْجَمْعُ وَالْمُفْرَدُ.

Cumhur çoğul olarak { رِسالاتِهِ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Âsım'dan Hafs ise tekil olarak [ { رِسالَتَهُ } ] okumuştur. Cins kastedildiği için çoğul ile tekil eşit hükmündedir.