وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: النَّارُ مَثْواكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى الْإِنْسِ فَإِنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ [سبأ: ٤١، ٤٢] وَقَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [هود:
{ النَّارُ مَثْواكُمْ } kavlindeki hitap zamiri insanlara yöneliktir; zira ayetten asıl kastedilen onlardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } [Sebe': 41-42] “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanmıştı. Bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda ne de bir zarar vermeye malik olamaz. Zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz ateş azabını tadın!' deriz” kavlinde ve { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Hûd: 119] kavlinde olduğu gibidir.
١١٩] .
[Hûd: 119] “Rabbinin 'Cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım' sözü yerine gelmiştir.”
وَمَجِيءُ الْقَوْلِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي: لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ وَهُوَ مُسْتَقْبَلٌ بِقَرِينَة قَوْله:
Söz fiilinin mazi sîgasıyla gelmesi,
يَحْشُرُهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ. وَإِسْنَادُهُ إِلَى الْغَائِبِ نَظَرٌ لِمَا وَقَعَ فِي كَلَامِ الْأَوْلِيَاءِ: رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ إِلَخْ.
daha önce geçtiği üzere { يَحْشُرُهُمْ } kavlinin karinesiyle gelecek zamana ait olduğu halde gerçekleşmesinin kesinliğine dikkat çekmek içindir. Fiilin gaibe isnat edilmesi ise dostların 'Rabbimiz! Faydalandık...' sözlerindeki ifadeye göredir.
وَالْمَثْوَى: اسْمُ مَكَانٍ مِنْ ثَوَى بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ إِقَامَةَ سُكْنَى أَوْ إِطَالَةَ مُكْثٍ، وَقَدْ بَيَّنَ الثَّوَاءَ بِالْخُلُودِ بِقَوْلِهِ: خالِدِينَ فِيها.
Mevâ (الْمَثْوَى); bir kimse bir yerde ikamet veya uzun süreli kalış amacıyla yerleştiğinde kullanılan 'sevâ bi'l-mekân' fiilinden türemiş bir ism-i mekândır. { خالِدِينَ فِيها } kavli ile buradaki kalışın ebedîlik olduğu beyan edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها هُوَ مِنْ تَمَامِ مَا يُقَالُ لَهُمْ فِي الْحَشْرِ لَا مَحَالَةَ، لِأَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ مَثْوَاكُمْ، فَلَا بُدَّ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَا قَبْلَهُ.
{ خالِدِينَ فِيها } kavli, haşirde kendilerine söylenen sözün kesinlikle tamamlayıcı bir parçasıdır; zira { مَثْواكُمْ } ifadesindeki zamirden hâl olarak mensuptur, dolayısıyla kendisinden öncesine bağlanması kaçınılmazdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ فَظَاهِرُ النَّظْمِ أَنَّهُ مِنْ تَمَامِ مَا يُقَالُ لَهُمْ. لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الِاسْتِثْنَاءِ أَن يكون إخراجا مِمَّا قَبْلَهُ مِنَ الْكَلَامِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ مُخَاطَبَةِ الله لرَسُوله ﷺ، وَقَعَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ مَا قَصَّهُ عَلَيْهِ مِنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ وَأَوْلِيَائِهِمْ يَوْمَ الْحَشْرِ، وَبَيْنَ قَوْلِهِ لَهُ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ وَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: خالِدِينَ فِيها.
{ إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } kavline gelince; nazmın zahiri bunun kendilerine söylenen sözün tamamlayıcı bir parçası olduğunu gösterir. Çünkü istisnada asıl olan, kendisinden önceki kelamdan bir çıkarma yapmasıdır. Bunun, Allah'ın Resulü'ne ﷺ bir hitabı olup mahşer gününde müşriklerin ve dostlarının durumuna dair ona anlattığı şey ile ona yönelik { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } kavli arasında yer alan bir itiraz (ara cümle) olması ve vakfın { خالِدِينَ فِيها } kavli üzerinde yapılması da caizdir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ عَلَى التَّأْوِيلَيْنِ اسْتِثْنَاءٌ إِمَّا مِنْ عُمُومِ الْأَزْمِنَةِ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها إِذِ الْخُلُودُ هُوَ إِقَامَةُ الْأَبَدِ وَالْأَبَدُ يَعُمُّ الْأَزْمَانَ كُلَّهَا، فَ (مَا) ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ فَلِذَلِكَ يَكُونُ الْفِعْلُ بَعْدَهَا فِي تَأْوِيلِ مَصْدَرٍ، أَيْ إِلَّا وَقْتَ مَشِيئَةِ اللَّهِ إِزَالَةَ خُلُودِكُمْ، وَإِمَّا مِنْ عُمُومِ الْخَالِدِينَ الَّذِي فِي ضَمِيرِ خالِدِينَ أَيْ إِلَّا فَرِيقًا شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا يَخْلُدُوا فِي النَّارِ.
{ إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } kavlindeki istisna, her iki tefsire göre de ya { خالِدِينَ فِيها } kavlinin delalet ettiği zamanların umumundan bir istisnadır -zira huld (ebedîlik) sonsuz kalıştır ve ebediyet bütün zamanları kapsar; buradaki 'mâ' zarfiyye-i masdariyyedir, bu sebeple kendisinden sonraki fiil masdar tevilindedir; yani 'Allah'ın sizin ebedîliğinizi kaldırmayı dilediği vakit müstesna' demektir-, ya da { خالِدِينَ } lafzındaki zamirde yer alan ebedî kalanların umumundan bir istisnadır; yani 'Allah'ın ateşte ebedî kalmamalarını dilediği bir topluluk müstesna' demektir.
وَبِهَذَا صَارَ مَعْنَى الْآيَةِ مَوْضِعَ إِشْكَالٍ عِنْدَ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ، مِنْ حَيْثُ مَا تَقَرَّرَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يُغْفَرُ لَهُمْ وَأَنَّهُمْ مُخَلَّدُونَ فِي النَّارِ بِدُونِ اسْتِثْنَاءِ فَرِيقٍ وَلَا زَمَانٍ.
Kitap, Sünnet ve ümmetin icmâı ile müşriklerin bağışlanmayacağı ve hiçbir topluluk veya zaman istisnası olmaksızın ateşte ebedî kalacakları sabit olduğundan, bu durum ayetin manasını bütün müfessirler nezdinde bir müşkil (çözülmesi gereken zor bir mesele) haline getirmiştir.
وَقَدْ أَحْصَيْتُ لَهُمْ عَشَرَةَ تَأْوِيلَاتٍ، بَعْضُهَا لَا يَتِمُّ، وَبَعْضُهَا بَعِيدٌ إِذَا جُعِلَ قَوْلُهُ: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ مِنْ تَمَامِ مَا يُقَالُ لِلْمُشْرِكِينَ وَأَوْلِيَائِهِمْ فِي الْحَشْرِ، وَلَا يَسْتَقِيمُ مِنْهَا إِلَّا وَاحِدٌ، إِذَا جُعِلَ الِاسْتِثْنَاءُ مُعْتَرِضًا بَيْنَ حِكَايَةِ مَا يُقَالُ لِلْمُشْرِكِينَ فِي الْحَشْرِ وَبَيْنَ مَا خُوطِبَ بِهِ النّبي ﷺ، فَيَكُونُ هَذَا الِاعْتِرَاضُ خِطَابًا لِلْمُشْرِكِينَ الْأَحْيَاءِ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ التَّهْدِيدَ، إِعْذَارًا لَهُمْ أَنْ يُسْلِمُوا، فَتَكُونُ (مَا) مَصْدَرِيَّةً غَيْرَ ظَرْفِيَّةٍ: أَيْ إِلَّا مَشِيئَةَ اللَّهِ عَدَمَ خُلُودِهِمْ، أَيْ حَالُ مَشِيئَتِهِ. وَهِيَ حَالُ تَوْفِيقِهِ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ لِلْإِسْلَامِ فِي حَيَاتِهِمْ، وَيَكُونُ هَذَا بَيَانًا وَتَحْقِيقًا لِلْمَنْقُولِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: اسْتَثْنَى اللَّهُ قَوْمًا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُمْ يُسْلِمُونَ. وَعَنْهُ أَيْضًا: هَذِهِ الْآيَةُ تُوجِبُ الْوَقْفَ فِي جَمِيعِ
Onlar için on farklı tevil tespit ettim; { إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } kavli haşirde müşriklere ve dostlarına söylenen sözün tamamından kılındığında bunlardan bir kısmı tam oturmamakta, bir kısmı da uzak kalmaktadır. İstisna, haşirde müşriklere söylenenlerin aktarımı ile Peygamber'e ﷺ hitap edilen kısım arasında bir itiraz (ara cümle) kılındığında ise bunlardan yalnızca biri istikamet kazanır; bu durumda bu ara cümle, tehdidi işiten ve hayatta olan müşriklere, İslam'a girmeleri için bir mazeret bildirme hitabı olur. Böylece 'mâ' zarfî olmayan masdariyye olur: Yani 'Allah'ın onların ebedî kalmamasını dilemesi hali müstesna' demektir. Bu da onların hayattayken bazı müşriklere İslam'ı nasip etmesi halidir. Bu durum, İbn Abbas'tan nakledilen 'Allah, ilminde Müslüman olacakları önceden geçmiş olan bir topluluğu istisna kılmıştır' sözünün bir beyanı ve tahkiki olur. Yine ondan: 'Bu ayet, bütün kâfirler hakkında tevakkuf etmeyi (durup hüküm vermemeyi) gerektirir' sözü de nakledilmiştir.
الْكُفَّارِ، وَإِذَا صَحَّ مَا نُقِلَ عَنْهُ وَجَبَ تَأْوِيلُهُ بِأَنَّهُ صَدَرَ مِنْهُ قبل علمه بِإِجْمَاع أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يُغْفَرُ لَهُمْ.
Ondan nakledilen bu söz sahih ise, ehli ilmin müşriklerin bağışlanmayacağına dair icmâını öğrenmeden önce kendisinden sadır olduğuna yorulması gerekir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (مَا) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَوْصُولَةً، فَإِنَّهَا قَدْ تُسْتَعْمَلُ لِلْعَاقِلِ بِكَثْرَةٍ. وَإِذَا جُعِلَ قَوْلُهُ: خالِدِينَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ فِي الْحَشْرِ كَانَ تَأْوِيلُ الْآيَةِ: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ لَا يُقْصَدُ بِهِ إِخْرَاجُ أَوْقَاتٍ وَلَا حَالَةٍ، وَإِنَّمَا هُوَ كِنَايَةٌ، يُقْصَدُ مِنْهُ أَنَّ هَذَا الْخُلُودَ قَدَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى، مُخْتَارًا لَا مُكْرِهَ لَهُ عَلَيْهِ، إِظْهَارًا لِتَمَامِ الْقُدْرَةِ وَمَحْضِ الْإِرَادَةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَوْ شِئْتُ لَأَبْطَلْتُ ذَلِكَ. وَقَدْ يُعَضَّدُ هَذَا بِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ نَظِيرَهُ فِي نَعِيمِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [هود: ١٠٦، ١٠٨] فَانْظُرْ كَيْفَ عَقَّبَ قَوْلَهُ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ فِي عِقَابِ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ [هود:
Bu veche göre 'mâ' lafzını ism-i mevsûl de kılabilirsin, zira akıl sahipleri için de çokça kullanılır. { خالِدِينَ } kavli haşirde söylenen sözün cümlesinden kılındığında ayetin tevili şöyle olur: İstisna ile belirli vakitlerin veya bir halin çıkarılması kastedilmemiştir; bilakis bu bir kinayedir, bununla bu ebedîliği Allah Teâlâ'nın tam bir kudret ve sırf bir iradeyi izhar etmek üzere, üzerinde hiçbir zorlayıcı olmaksızın kendi tercihiyle takdir ettiği kastedilmiştir; sanki 'Dileseydim bunu iptal ederdim' buyurmaktadır. Cennet ehlinin nimeti hakkında Allah'ın şu kavlinde bunun bir benzerini zikretmiş olması da bunu destekler: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } [Hûd: 106-108] “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onlar için acı bir soluma ve hıçkırık vardır. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça onlar orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır. Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler; Rabbinin dilediği hariç, kesintisiz bir lütuf olarak gökler ve yer durdukça onlar orada ebedî kalacaklardır.” Bakınız, bedbahtların azabında { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } kavlinin ardından nasıl { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } [Hûd: 107]
١٠٧] وَكَيْفَ عَقَّبَ قَوْلَهُ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ فِي نَعِيمِ أَهْلِ السَّعَادَةِ بِقَوْلِهِ:
“Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır” kavlini getirmiş; mutlu kılınanların nimetinde ise { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } kavlinin ardından nasıl
عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [هود: ١٠٨] فَأَبْطَلَ ظَاهِرَ الِاسْتِثْنَاءِ بِقَوْلِهِ: عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ فَهَذَا مَعْنَى الْكِنَايَةِ بِالِاسْتِثْنَاءِ، ثُمَّ الْمَصِيرُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ خُلُودَ الْمُشْرِكِينَ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِزَمَنٍ وَلَا بِحَالٍ. وَيَكُونُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ.
{ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } [Hûd: 108] “Kesintisiz bir lütuf olarak” kavlini getirmiştir! Böylece { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } kavli ile istisnanın zahirini hükümsüz kılmıştır. İşte istisna ile kinaye yapılmasının manası budur; ardından müşriklerin ebedîliğinin hiçbir zaman ve hiçbir hal ile tahsis edilmediğine delalet eden delillere başvurulur. Bu istisna da bir şeyi zıddına benzeyen bir ifadeyle tekit etme (te'kîdü'ş-şey' bimâ yüşbihu zıddeh) kabilinden olur.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ تذييل، وَالْخطاب للنّبي ﷺ فَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ مِنْ بَقِيَّةِ الْمَقُولِ لِأَوْلِيَاءِ الْجِنِّ فِي الْحَشْرِ كَانَ قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمَقُولَةِ، لِبَيَانِ أَنَّ مَا رَتَّبَهُ اللَّهُ عَلَى الشِّرْكِ مِنَ الْخُلُودِ رَتَّبَهُ بِحِكْمَتِهِ وَعِلْمِهِ، وَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ: خالِدِينَ إِلَخْ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا مُعْتَرِضًا كَانَ قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ تَذْيِيلًا لِلِاعْتِرَاضِ، وَتَأْكِيدًا لِلْمَقْصُودِ
{ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } kavli bir fezlekedir (tezyildir) ve hitap Peygamber'edir ﷺ. Eğer { خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } kavli haşirde cinlerin dostlarına söylenen sözün devamı ise, { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } kavli, söylenen cümleler arasında yer alan ve Allah'ın şirk üzerine tertip ettiği ebedîliği hikmeti ve ilmiyle tertip ettiğini beyan eden bir itiraz (ara) cümlesi olur. Şayet { خالِدِينَ } ilh. kavli müstakil bir itiraz cümlesi ise, { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } kavli bu itirazın bir tezyili ve kastedilen şeyin
مِنَ الْمَشِيئَةِ مِنْ جَعْلِ اسْتِحْقَاقِ الْخُلُودِ فِي الْعَذَابِ مَنُوطًا بِالْمُوَافَاةِ عَلَى الشِّرْكِ. وَجَعْلِ النَّجَاةِ من ذَلِك الخلود مَنُوطَةً بِالْإِيمَانِ.
yani azapta ebedî kalma müstahaklığını şirk üzere ölüp gelmeye bağlama ve bu ebedîlikten kurtuluşu da imana bağlama meşietinin bir tekidi olur.
وَالْحَكِيمُ: هُوَ الَّذِي يَضَعُ الْأَشْيَاءَ فِي مُنَاسَبَاتِهَا، وَالْأَسْبَابَ لِمُسَبِّبَاتِهَا. وَالْعَلِيمُ:
Hakîm (حَكِيم): Her şeyi yerli yerine koyan, sebepleri müsebbiplerine (sonuçlarına) bağlayandır. Alîm (عَلِيم) ise:
الَّذِي يَعْلَمُ مَا انْطَوَى عَلَيْهِ جَمِيعُ خَلْقِهِ مِنَ الْأَحْوَالِ الْمُسْتَحِقَّةِ للثّواب وَالْعِقَاب.
Bütün yaratılmışlarının sevap ve cezayı hak eden durumlarının neleri içerdiğini hakkıyla bilendir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٢٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 129]
وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)
{ وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “İşte biz, kazanmakta oldukları [günahlar] sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz / dost yaparız.”
وَهُوَ مِنْ تَمَامِ الِاعْتِرَاضِ، أَوْ مِنْ تَمَامِ التَّذْيِيلِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الِاحْتِمَالَيْنِ، الْوَاوُ لِلْحَالِ: اعْتِرَاضِيَّةٌ، كَمَا تَقَدَّمَ، أَوْ لِلْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ [الْأَنْعَام:
Bu [ayet], daha önce geçen iki ihtimale göre ya itirazın (ara cümlenin) ya da fezlekenin (tezyilin) tamamındandır. Vâv harfi, daha önce geçtiği üzere itiraziyye olarak hâl içindir; yahut { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } [En'âm:
١٢٨] .
128] kavline atıf içindir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى التَّوْلِيَةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ: نُوَلِّي، وَجَاءَ اسْمُ الْإِشَارَةِ بِالتَّذْكِيرِ لِأَنَّ تَأْنِيثَ التَّوْلِيَةِ لَفْظِيٌّ لَا حَقِيقِيٌّ، فَيَجُوزُ فِي إِشَارَتِهِ مَا جَازَ فِي فِعْلِهِ الرَّافِعِ لِلظَّاهِرِ، وَالْمَعْنَى: وَكَمَا وَلَّيْنَا مَا بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَبَيْنَ أَوْلِيَائِهِمْ نُوَلِّي بَيْنَ الظَّالِمِينَ كُلِّهِمْ بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ.
İşaret, { نُوَلِّي } fiilinden türeyen tevliyeyedir (dost kılma/musallat etme). İşaret isminin müzekker gelmesi, tevliye kelimesinin müennesliğinin hakiki değil lafzi olmasındandır; dolayısıyla zahir ismi ref eden fiilinde caiz olan şey, işaretinde de caiz olur. Anlamı ise şudur: Bu müşriklerle onların dostlarının arasını birbirine bağladığımız gibi, bütün zalimlerin de bir kısmını diğer bir kısmıyla öylece birbirine bağlarız.
وَالتَّوْلِيَةُ يَجِيءُ مِنَ الْوَلَاءِ وَمِنَ الْوِلَايَةِ، لِأَنَّ كِلَيْهِمَا يُقَالُ فِي فِعْلِهِ الْمُتَعَدِّي: وَلَّى، بِمَعْنَى جَعَلَ وَلِيًّا، فَهُوَ مِنْ بَابِ أَعْطَى يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، كَذَا فَسَّرُوهُ، وَظَاهِرُ كَلَامِهِمْ أَنَّهُ يُقَالُ: وَلَّيْتُ ضَبَّةَ تَمِيمًا إِذَا حَالَفْتُ بَيْنَهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يُقَالُ: تَوَلَّتْ ضَبَّةُ تَمِيمًا بِمَعْنَى حَالَفَتْهُمْ، فَإِذَا عُدِّيَ الْفِعْلُ بِالتَّضْعِيفِ قِيلَ: وَلَّيْتُ ضَبَّةَ تَمِيمًا، فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ: نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى [النِّسَاء: ١١٥] أَيْ نُلْزِمُهُ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ فَيَكُونُ مَعْنَى: نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً نَجْعَلُ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، وَيَكُونُ نَاظِرًا إِلَى قَوْلِهِ: وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ [الْأَنْعَام:
Tevliye hem velâ (dostluk/ittifak) hem de vilayet (yöneticilik) kökünden gelir. Çünkü her ikisinin geçişli fiilinde de dost kıldı anlamında { وَلَّى } denir. Bu, { أَعْطَى } babından olup iki mef'ule geçişlidir; müfessirler böyle açıklamışlardır. Onların ifadelerinin zahirine göre, aralarında ittifak kurduğunda { وَلَّيْتُ ضَبَّةَ تَمِيمًا } denir. Çünkü ittifak kurdular anlamında { تَوَلَّتْ ضَبَّةُ تَمِيمًا } denir; fiil şedde ile geçişli kılındığında ise { وَلَّيْتُ ضَبَّةَ تَمِيمًا } denilir. Dolayısıyla bu, { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } [Nisâ: 115] “Onu yöneldiği şeyle baş başa bırakırız” kavli kabilindendir, yani kendi nefsine bağladığı şeyi ona bağlarız. Bu durumda { نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } kavlinin manası, 'onların bir kısmını diğer bir kısmına dost yaparız' olur ve bu, { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ } [En'âm:
١٢٨] . وَجَعَلَ الْفَرِيقَيْنِ ظَالِمِينَ لِأَنَّ الَّذِي يَتَوَلَّى قَوْمًا يَصِيرُ مِنْهُمْ،
128] kavline bakar. İki fırkayı da zalim kılmıştır; çünkü bir kavmi dost edinen kimse onlardan olur.
فَإِذَا جَعَلَ اللَّهُ فَرِيقًا أَوْلِيَاءً
Allah bir fırkayı
لِلظَّالِمِينَ فَقَدْ جعلهم ظالمين بالأخرة، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ [هود: ١١٣] وَقَالَ: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [الْمَائِدَة: ٥١] .
zalimlere dost kılınca, netice itibarıyla onları da zalim yapmış olur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } [Hûd: 113] “Zulmedenlere meyletmeyin; sonra size ateş dokunur.” Ve şöyle buyurmuştur: { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } [Mâide: 51] “Onlar birbirlerinin dostlarıdır. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
وَيُقَالُ: وَلَّى، بِمَعْنَى جَعَلَ وَالِيًا، فَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ بَابِ أَعْطَى أَيْضًا، يُقَالُ:
Yine vali (yönetici) yaptı anlamında { وَلَّى } denilir ve yine { أَعْطَى } babından iki mef'ule geçişli olur. Şöyle denir:
وَلَّى عُمَرُ أَبَا عُبَيْدَةَ الشَّامَ، كَمَا يُقَالُ: أَوْلَاهُ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: وَلِيَ أَبُو عُبَيْدَةَ الشَّامَ، وَلِذَلِكَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً نَجْعَلُ بَعْضَهُمْ وُلَاةً عَلَى بَعْضٍ، أَيْ نُسَلِّطُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ جَعَلَ الْجِنَّ وَهُمْ ظَالِمُونَ مُسَلَّطِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَالْمُشْرِكُونَ ظَالِمُونَ، فَكُلٌّ يَظْلِمُ بِمِقْدَارِ سُلْطَانه. وَالْمرَاد: بالظالمين فِي الْآيَةِ الْمُشْرِكُونَ، كَمَا هُوَ مُقْتَضَى التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ.
{ وَلَّى عُمَرُ أَبَا عُبَيْدَةَ الشَّامَ } (Ömer, Ebû Ubeyde'yi Şam'a vali yaptı); nitekim { أَوْلَاهُ } da denilir, çünkü { وَلِيَ أَبُو عُبَيْدَةَ الشَّامَ } (Ebû Ubeyde Şam'a vali oldu) denir. Bu sebeple müfessirler şöyle demişlerdir: { نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } kavlinin manasının 'onların bir kısmını diğer bir kısmına yönetici kılarız', yani 'bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz' olması caizdir. Manası şudur: Allah, zalim olan cinleri yine zalim olan müşriklerin üzerine musallat kılmıştır; böylece her biri hâkimiyeti nispetinde zulmeder. Ayette geçen zalimlerden maksat ise, { وَكَذلِكَ } kavlindeki teşbihin gerektirdiği üzere müşriklerdir.
وَقَدْ تَشْمَلُ الْآيَةُ بِطَرِيقِ الْإِشَارَةِ كُلَّ ظَالِمٍ، فَتَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَى الظَّالِمِ مَنْ يَظْلِمُهُ، وَقَدْ تَأَوَّلَهَا عَلَى ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ أَيَّامَ دَعْوَتِهِ بِمَكَّةَ فَإِنَّهُ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَان قتل عمرا بْنَ سَعِيدٍ الْأَشْدَقَ بَعْدَ أَنْ خَرَجَ عَمْرٌو عَلَيْهِ، صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ:
Ayet, işari yolla bütün zalimleri de kapsayabilir; bu durumda Allah'ın, zalime kendisine zulmedecek birini musallat ettiğine delalet eder. Abdullah b. ez-Zübeyr Mekke'deki daveti (hilafeti) günlerinde ayeti bu şekilde tevil etmiştir. Nitekim Abdülmelik b. Mervân'ın, kendisine isyan ettikten sonra Amr b. Saîd el-Eşdak'ı öldürdüğü haberi kendisine ulaşınca minbere çıkıp şöyle demiştir:
«أَلَا إِنَّ ابْنَ الزَّرْقَاءِ- يَعْنِي عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ لِأَنَّ مَرْوَانَ كَانَ يُلَقَّبُ بِالْأَزْرَقِ وَبِالزَّرْقَاءِ لِأَنَّهُ أَزْرَقُ الْعَيْنَيْنِ- قَدْ قَتَلَ لَطِيمَ الشَّيْطَانِ (١) وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قِيلَ: إِنْ لَمْ يُقْلِعِ الظَّالِمُ عَنْ ظُلْمِهِ سُلِّطَ عَلَيْهِ ظَالِمٌ آخَرُ. قَالَ الْفَخْرُ: إِنْ أَرَادَ الرَّعِيَّةُ أَنْ يَتَخَلَّصُوا مِنْ أَمِيرٍ ظَالِمٍ فَلْيَتْرُكُوا الظُّلْمَ. وَقَدْ قِيلَ:
«Haberiniz olsun ki İbnü'z-Zerkâ -mavi gözlü olmasından dolayı Mervân'a el-Ezrak veya ez-Zerkâ lakabı verildiği için Abdülmelik b. Mervân'ı kastediyor- şeytanın tokatladığını (1) öldürdü; { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “İşte biz, kazanmakta oldukları sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz.”» Bundan dolayı şöyle denilmiştir: 'Zalim zulmünden vazgeçmezse üzerine başka bir zalim musallat edilir.' Fahr[eddin er-Râzî] şöyle demiştir: 'Şayet halk zalim bir yöneticiden kurtulmak istiyorsa zulmü terk etsin.' Nitekim şöyle de denilmiştir:
وَمَا ظَالِمٌ إِلَّا سَيُبْلَى بِظَالِمٍ وَقَوْلُهُ: بِما كانُوا يَكْسِبُونَ الْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ جَزَاءٌ عَلَى اسْتِمْرَارِ شِرْكِهِمْ.
«Hiçbir zalim yoktur ki [başka] bir zalimle cezalandırılmasın.» Ayette geçen { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları sebebiyle” ifadesindeki bâ (بِـ) harfi sebebiyet [bildirmek] içindir; yani şirklerini sürdürmelerinin bir cezasıdır.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ الِاعْتِبَارُ وَالْمَوْعِظَة، والتّحذير مَعَ الِاغْتِرَارِ بِوِلَايَةِ الظَّالِمِينَ.
Ayetten maksat; ibret almak, öğüt vermek ve zalimlerin dostluğuna/velayetine aldanmaktan sakındırmaktır.
وَتَوَخِّي الْأَتْبَاعِ صَلَاحَ الْمَتْبُوعِينَ. وَبَيَانُ سُنَّةً مِنْ سُنَنِ اللَّهِ فِي الْعَالمين.
Ayrıca tâbilerin, peşinden gittikleri kimselerin salahını gözetmelerini [sağlamak] ve Allah'ın âlemlerdeki sünnetlerinden bir sünnetini beyan etmektir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 130]
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠)
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınızı bildirerek sizi uyaran peygamberler gelmedi mi? Onlar: «Kendi aleyhimize şahitlik ettik» derler. Dünya hayatı onları aldattı ve kendilerinin kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.”
هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْمُقَاوَلَةِ الَّتِي تَجْرِي يَوْمَ الْحَشْرِ، وَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ لِأَنَّهَا فِي مَقَامِ تَعْدَادِ جَرَائِمِهِمِ الَّتِي اسْتَحَقُّوا بِهَا الْخُلُودَ، إِبْطَالًا لِمَعْذِرَتِهِمْ، وَإِعْلَانًا بِأَنَّهُمْ مَحْقُوقُونَ بِمَا جُزُوا بِهِ، فَأَعَادَ نِدَاءَهُمْ كَمَا يُنَادَى الْمُنَدَّدُ عَلَيْهِ الْمُوَبَّخُ فَيَزْدَادُ رَوْعًا.
Bu, haşir gününde cereyan edecek olan konuşmanın bir parçasıdır. Cümle, mazeretlerini geçersiz kılmak ve cezalandırıldıkları şeyi hak ettiklerini ilan etmek üzere [cehennemde] ebedî kalmayı hak etmelerine sebep olan cürümlerini sayıp dökme makamında olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Böylece kınanan ve azar işiten kimseye nasıl seslenilirse onlara öylece yeniden seslenilmiştir ki korkuları daha da artsın.
والهمزة فِي لَمْ يَأْتِكُمْ
{ أَلَمْ يَأْتِكُمْ } lafzındaki hemze,
لِلِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ، وَإِنَّمَا جُعِلَ السُّؤَالُ عَنْ نَفْيِ إِتْيَانِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ لِأَنَّ الْمُقَرَّرَ إِذَا كَانَ حَالُهُ فِي مُلَابَسَةِ الْمُقَرَّرِ عَلَيْهِ حَالُ مَنْ يُظَنُّ بِهِ أَنْ يُجِيبَ بِالنَّفْيِ، يُؤْتَى بِتَقْرِيرِهِ دَاخِلًا عَلَى نَفْيِ الْأَمْرِ الَّذِي الْمُرَادُ إِقْرَارُهُ بِإِثْبَاتِهِ، حَتَّى إِذَا أَقَرَّ بِإِثْبَاتِهِ كَانَ إِقْرَارُهُ أَقْطَعَ لِعُذْرِهِ فِي الْمُؤَاخَذَةِ بِهِ، كَمَا يُقَالُ لِلْجَانِي: أَلَسْتَ الْفَاعِلَ كَذَا وَكَذَا، وأ لست الْقَائِلَ كَذَا، وَقَدْ يَسْلُكُ ذَلِكَ فِي مَقَامِ اخْتِبَارِ مِقْدَارِ تَمَكُّنِ الْمَسْئُولِ الْمُقَرَّرِ مِنَ الْيَقِينِ فِي الْمُقَرَّرِ عَلَيْهِ، فَيُؤْتَى بِالِاسْتِفْهَامِ دَاخِلًا عَلَى نَفْيِ الشَّيْءِ الْمُقَرَّرِ عَلَيْهِ، حَتَّى إِذَا كَانَتْ لَهُ شُبْهَةٌ فِيهِ ارتبك وتعلثم. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الْأَعْرَاف: ١٧٢] ، وَلَمَّا كَانَ حَالُ هَؤُلَاءِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي التَّمَرُّدِ عَلَى اللَّهِ، وَنَبْذِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ ظِهْرِيًّا، وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الْإِيمَانِ، حَالَ مَنْ لَمْ يَطْرُقْ سَمْعَهُ أَمْرٌ بِمَعْرُوفٍ وَلَا نَهْيٌ عَنْ مُنْكَرٍ، جِيءَ
ikrar ettirme (istifhâm-ı takrîrî) içindir. Elçilerin kendilerine gelmediği nefyedilerek soru sorulması şundandır: Kendisine ikrar ettirilen kimsenin ikrar ettirilen konudaki durumu, olumsuz cevap vermesi muhtemel olan kimsenin durumu gibi olduğunda, varlığını ikrar etmesi istenen şeyin olumsuzluğu üzerine ikrar sorusu yöneltilir; ta ki varlığını ikrar ettiğinde, bu ikrarı onun sorumlu tutulması hususundaki mazeretini kesin olarak ortadan kaldırsın. Nitekim suçluya: «Şunu şunu yapan sen değil misin?», «Şunu söyleyen sen değil misin?» denilmesi gibidir. Bu üslup bazen de sorgulanan kimsenin ikrar ettirilen husustaki kesin bilgisinin (yakîninin) derecesini sınama makamında kullanılır; böylece soru, ikrar ettirilen şeyin olumsuzluğu üzerine dahil edilerek getirilir, ta ki o konuda bir şüphesi varsa bocalasın ve kekelesin. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } [A'râf: 172] “Onları kendilerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» [demişti].” Bu cin ve insanların Allah'a isyan etme, salih ameli arkaya atma ve imandan yüz çevirme hususundaki durumları, kulağına hiçbir iyilik emri veya kötülük yasağı çalınmamış kimsenin durumu gibi olunca,
فِي تَقْرِيرِهِمْ عَلَى بِعْثَةِ الرّسل إِلَيْهِم بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَنْ نَفْيِ مَجِيءِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ، حَتَّى إِذَا لَمْ يَجِدُوا لِإِنْكَارِ مَجِيءِ الرُّسُلِ مَسَاغًا، وَاعْتَرَفُوا بِمَجِيئِهِمْ، كَانَ ذَلِكَ أَحْرَى لِأَخْذِهِمْ بِالْعِقَابِ.
kendilerine elçiler gönderildiğini ikrar ettirme hususunda, elçilerin gelişinin olumsuzluğu hakkında istifham sîgası getirilmiştir; ta ki elçilerin gelişini inkâr etmeye hiçbir yol bulamayıp geldiklerini itiraf ettiklerinde, bu durum onların cezalandırılmasına daha uygun olsun.
وَالرُّسُلُ: ظَاهِرُهُ أَنَّهُ جَمْعُ رَسُولٍ بِالْمَعْنَى الْمَشْهُورِ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ، أَيْ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْعِبَادِ بِمَا يُرْشِدُهُمْ إِلَى مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ: مِنِ اعْتِقَادٍ وَعَمَلٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ رَسُولٍ بِالْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ وَهُوَ مَنْ أَرْسَلَهُ غَيْرُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ [يس: ١٣] وَهُمْ رُسُلُ الْحَوَارِيِّينَ بَعْدَ عِيسَى.
Er-Rusul (الرُّسُل): Zahirine göre, şeriat ıstılahında meşhur olan anlamıyla resulün çoğuludur; yani inanç ve amel olarak üzerlerine düşen şeylere kendilerini irşad etmek üzere Allah tarafından kullara gönderilen elçidir. Başkası tarafından gönderilen kimse şeklindeki lügat anlamıyla resulün çoğulu olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ } [Yâsîn: 13] “Hani oraya elçiler gelmişti” kavlinde olduğu gibi ki bunlar İsa'dan sonraki havarilerin elçileridir.
فَوَصْفُ الرّسل بقوله: نْكُمْ
Elçilerin { مِنْكُمْ } kavliyle nitelenmesi,
لِزِيَادَةِ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ، أَيْ رُسُلٌ تَعْرِفُونَهُمْ وَتَسْمَعُونَهُمْ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (مِنْ) اتِّصَالِيَّةً مِثْلُ الَّتِي فِي قَوْلِهِمْ: لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي، وَلَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ، فَلَيْسَتْ مِثْلَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْجُمُعَة: ٢] وَذَلِكَ أَنَّ رُسُلَ اللَّهِ لَا يَكُونُونَ إِلَّا مِنَ الْإِنْسِ، لِأَنَّ مَقَامَ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ لَا يَلِيقُ أَنْ يُجْعَلَ إِلَّا فِي أَشْرَفِ الْأَجْنَاسِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْبَشَرِ، وَجِنْسُ الْجِنِّ أَحَطُّ مِنَ الْبَشَرِ لِأَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ نَارٍ.
hücceti daha güçlü kılmak içindir; yani 'tanıdığınız ve dinlediğiniz elçiler' demektir. Dolayısıyla { مِنْ } edatının, 'ben senden değilim, sen de benden değilsin' sözünde olduğu gibi irtibat/mensubiyet (ittisâliyye) bildirmesi caizdir, teb'îz (kısmilik) için değildir; dolayısıyla { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ } [Cuma: 2] “Ümmîlere içlerinden bir elçi gönderen O'dur” kavlindeki gibi değildir. Zira Allah'ın elçileri ancak insanlardan olur; çünkü Allah katından elçilik makamı melekler ve insanlar gibi en şerefli cinslere verilmeye layıktır, cin cinsi ise ateşten yaratıldıkları için insanlardan daha aşağı derecededir.
وَتَكُونُ (مِنْ) تَبْعِيضِيَّةً، وَيَكُونُ المُرَاد بضمير: نْكُمْ
Veyahut { مِنْ } edatı teb'îz (kısmilik) içindir ve { مِنْكُمْ } zamirinden murat
خُصُوصَ الْإِنْسِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ، أَوْ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى بَعْضِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ
tağlib yoluyla özellikle insanlardır yahut zamirin kendisinden önce zikredilenlerin bir kısmına dönmesidir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ
وَالْمَرْجانُ
وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar.”
[الرَّحْمَن: ٢٢] وَإِنَّمَا يَخْرُجُ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ مِنَ الْبَحْرِ الْمِلْحِ. فَأَمَّا مُؤَاخَذَةُ الْجِنِّ بِمُخَالَفَةِ الرُّسُلِ فَقَدْ يَخْلُقُ اللَّهُ فِي الْجِنِّ إِلْهَامًا بِوُجُوبِ الِاسْتِمَاعِ إِلَى دَعْوَةِ الرُّسُلِ وَالْعَمَلِ بِهَا، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْجِنِّ: قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ- فَقالُوا- إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً [الْجِنّ: ١] الْآيَةَ، وَقَالَ فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ [٣٠، ٣١] :
[Rahmân: 22] Oysa inci ve mercan yalnızca tuzlu denizden çıkar. Cinlerin elçilere muhalefet etmekten sorumlu tutulmalarına gelince; Allah Teâlâ cinlerde elçilerin davetini dinlemenin ve onunla amel etmenin gerekliliğine dair bir ilham yaratmış olabilir. Nitekim Cin Suresi'ndeki şu ayet buna delalet eder: { قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً } [Cin: 1] “De ki: Bana vahyolundu ki cinlerden bir topluluk [beni] dinlemiş ve şöyle demişler: Gerçekten biz hayranlık verici bir Kur'an dinledik.” Ahkâf Suresi'nde de [30-31] şöyle buyurmuştur:
قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ ذَلِكَ أَنَّ الظَّوَاهِرَ تَقْتَضِي أَنَّ الْجِنَّ لَهُمُ اتِّصَالٌ بِهَذَا الْعَالَمِ وَاطِّلَاعٌ عَلَى أَحْوَالِ أَهْلِهِ: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ [الْأَعْرَاف: ٢٧]
{ قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “Dediler ki: Ey kavmimiz! Şüphesiz biz Mûsâ'dan sonra indirilen, kendisinden öncekileri doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik. Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki [Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi elem dolu bir azaptan korusun.” Zira zahir deliller cinlerin bu âlemle irtibatı olduğunu ve onun ehlinin hallerine muttali olduklarını gerektirmektedir: { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } [A'râf: 27] “Şüphesiz o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler.”
فَضَعُفَ قَوْلُ مَنْ قَالَ بِوُجُودِ رُسُلٍ مِنَ الْجِنِّ إِلَى جِنْسِهِمْ، وَنُسِبَ إِلَى الضَّحَّاكِ، وَلِذَلِكَ فَقَوله: لَمْ يَأْتِكُمْ
Böylece cinlerden kendi cinslerine elçiler bulunduğunu söyleyenlerin görüşü zayıf kalmıştır; bu görüş Dahhâk'a nispet edilmiştir. Bu sebeple { أَلَمْ يَأْتِكُمْ }
مَصْرُوفٌ عَنْ ظَاهِرِهِ مِنْ شُمُولِهِ الْإِنْسَ وَالْجِنَّ، وَلَمْ يَرِدْ عَن النّبيء ﷺ مَا يَثْبُتُ بِهِ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ رُسُلًا مِنَ الْجِنِّ إِلَى جِنْسِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رُسُلُ الْجِنِّ طَوَائِفَ مِنْهُمْ يَسْتَمِعُونَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَيَفْهَمُونَ مَا يَدْعُونَ إِلَيْهِ وَيُبَلِّغُونَ ذَلِكَ إِلَى أَقْوَامِهِمْ، كَمَا تَقْتَضِيهِ الْآيَةُ فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ فَمُؤَاخَذَةُ الْجِنِّ عَلَى الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ يَقْتَضِيهَا بُلُوغُ تَوْحِيدِ اللَّهِ إِلَى عِلْمِهِمْ لِأَنَّ أَدِلَّةَ الْوَحْدَانِيَّةِ عَقْلِيَّةٌ لَا تَحْتَاجُ إِلَّا إِلَى مَا يُحَرِّكُ النَّظَرَ. فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ لِلْجِنِّ عِلْمًا بِمَا تَجِيءُ بِهِ رُسُلُ اللَّهِ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى النَّظَرِ فِي التَّوْحِيدِ فَقَدْ تَوَجَّهَتْ عَلَيْهِمُ الْمُؤَاخَذَةُ بِتَرْكِ الْإِيمَانِ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فَاسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ عَلَى الْإِشْرَاكِ دُونَ تَوَقُّفٍ عَلَى تَوْجِيهِ الرُّسُلِ دَعْوَتَهُمْ إِلَيْهِمْ.
kavli, insanları ve cinleri kapsayan zahiri anlamından çevrilmiştir. Peygamber'den ﷺ Allah'ın cinlerden kendi cinslerine elçiler gönderdiğini sabit kılan bir rivayet gelmemiştir. Cin elçilerinin, nebileri dinleyen, davet ettikleri şeyleri anlayan ve bunu kavimlerine tebliğ eden bir grup olması caizdir; nitekim Ahkâf Suresi'ndeki ayet de bunu gerektirmektedir. Cinlerin Allah'a ortak koşmaktan dolayı sorumlu tutulmalarını, Allah'ın tevhidinin onların bilgisine ulaşması gerektirir; zira vahdaniyet delilleri aklîdir ve ancak tefekkürü harekete geçirecek bir şeye ihtiyaç duyar. Allah cinler için, Allah'ın elçilerinin getirdiği tevhidi tefekküre daveti bilme kabiliyeti yaratınca, Yüce Allah'ın vahdaniyetine imanı terk etmekten dolayı sorumluluk onların üzerine yönelmiş ve elçilerin davetlerini doğrudan onlara yöneltmesine bağlı olmaksızın şirk sebebiyle azabı hak etmişlerdir.
وَمِنْ حُسْنِ عِبَارَاتِ أَئِمَّتِنَا أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: الْإِيمَانُ وَاجِبٌ عَلَى مَنْ بَلَغَتْهُ الدَّعْوَةُ، دُونَ أَنْ يَقُولُوا: عَلَى مَنْ وُجِّهَتْ إِلَيْهِ الدَّعْوَةُ. وَطُرُقُ بُلُوغِ الدَّعْوَةِ عَدِيدَةٌ، وَلَمْ يَثْبُتْ فِي الْقُرْآنِ وَلَا فِي صَحِيحِ الْآثَارِ أَنَّ النّبيء محمّدا ﷺ، وَلَا غَيْرَهُ مِنَ الرُّسُلِ، بُعِثَ إِلَى الْجِنِّ لِانْتِفَاءِ الْحِكْمَةِ مِنْ ذَلِكَ، وَلِعَدَمِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْجِنْسَيْنِ، وَتَعَذُّرِ تَخَالُطِهِمَا، وَعَنِ الْكَلْبِيِّ أنّ محمّدا ﷺ بُعِثَ إِلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَقَالَهُ ابْنُ حَزْمٍ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُمَرَ ابْن عَبْدِ الْبَرِّ، وَحَكَى الِاتِّفَاقَ عَلَيْهِ: فَيَكُونُ مِنْ خَصَائِصَ النّبيء محمّد ﷺ تَشْرِيفًا لِقَدْرِهِ. وَالْخَوْضُ فِي هَذَا يَنْبَغِي لِلْعَالِمِ أَنْ يَرْبَأَ بِنَفْسِهِ عَنْهُ لِأَنَّهُ خَوْضٌ فِي أَحْوَالِ عَالَمٍ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ مُدْرَكَاتِنَا، فَإِنَّ اللَّهَ أَنْبَأَنَا بِأَنَّ الْعَوَالِمَ كُلَّهَا خَاضِعَةٌ لِسُلْطَانِهِ. حَقِيقٌ عَلَيْهَا طَاعَتُهُ، إِذَا كَانَتْ مُدْرِكَةً صَالِحَةً لِلتَّكْلِيفِ.
İmamlarımızın güzel ifadelerinden biri şudur ki onlar: 'İman, davetin kendisine ulaştığı kimseye vaciptir' derler; 'davetin kendisine yöneltildiği kimseye' demezler. Davetin ulaşma yolları ise pek çoktur. Ne Kur'an'da ne de sahih rivayetlerde Hz. Peygamber Muhammed'in ﷺ yahut diğer elçilerden birinin cinlere gönderildiği sabit olmamıştır; çünkü bunda hikmet bulunmamaktadır, iki cins arasında münasebet yoktur ve birbirine karışmaları imkânsızdır. Kelbî'den Muhammed'in ﷺ insanlara ve cinlere gönderildiği rivayet edilmiştir; İbn Hazm da bunu söylemiş, Ebû Ömer İbn Abdilberr bunu tercih etmiş ve bu konuda icma olduğunu nakletmiştir; bu takdirde onun kadrini yüceltmek için Hz. Peygamber Muhammed'in ﷺ hasaisinden (özel niteliklerinden) olur. Âlimin bu konuya dalmaktan kendini uzak tutması gerekir; çünkü bu, idrak alanımıza girmeyen bir âlemin hallerine dalmaktır. Zira Allah bize bütün âlemlerin Kendi hâkimiyetine boyun eğdiğini ve şayet idrak sahibi olup mükellefiyete elverişli iseler O'na itaatin onlar üzerine vacip olduğunu haber vermiştir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ الَّتِي نَتَكَلَّمُ عَلَيْهَا إِعْلَامُ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِالتَّوْحِيدِ
Hakkında konuştuğumuz bu ayetten maksat; müşriklere tevhid
وَالْإِسْلَامِ وَأَنَّ أَوْلِيَاءَهُمْ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ غَيْرُ مُفْلِتِينَ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى نَبْذِ الْإِسْلَامِ. بَلْهَ أَتْبَاعُهُمْ وَدَهْمَائُهُمْ. فَذِكْرُ الْجِنَّ مَعَ الْإِنْسِ فِي قَوْله: امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ
ve İslam ile emrolunduklarını, insan ve cin şeytanlarından olan dostlarının İslam'ı terk ettikleri için cezalandırılmaktan kurtulamayacaklarını bildirmektir; nerede kaldı ki onların tâbileri ve avamı kurtulsun! Kıyamet gününde { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } kavlinde cinlerin insanlarla birlikte zikredilmesi,
يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِتَبْكِيتِ الْمُشْرِكِينَ وَتَحْسِيرِهِمْ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ عِبَادَةِ الْجِنِّ أَوِ الِالْتِجَاءِ إِلَيْهِمْ،
müşrikleri susturup kınamak ve dünyada cinlere tapmak veya onlara sığınmak suretiyle yaptıkları kusurlardan dolayı onları hasrete boğmak içindir.
عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ [الْفرْقَان: ١٧] وَقَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَة: ١١٦] .
Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ } [Furkân: 17] “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün: «Şu kullarımı siz mi saptırdınız?» der” ve şu kavli gibidir: { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Mâide: 116] “Hani Allah: «Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?» demişti.”
وَالْقَصُّ كَالْقَصَصِ: الْإِخْبَارُ، وَمِنْهُ الْقِصَّةُ لِلْخَبَرِ، وَالْمَعْنَى: يُخْبِرُونَكُمُ الْأَخْبَارَ الدَّالَّةَ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَأَمْرِهِ وَنَهْيِهِ وَوَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ، فَسَمَّى ذَلِكَ قَصًّا لِأَنَّ أَكْثَرَهُ أَخْبَارٌ عَنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنِ الرُّسُلِ وَأُمَمِهِمْ وَمَا حَلَّ بِهِمْ وَعَنِ الْجَزَاءِ بِالنَّعِيمِ أَوِ الْعَذَابِ.
El-Kass (الْقَصُّ) tıpkı kasas gibi haber vermek demektir; haber için kıssa kelimesi de buradan gelir. Anlamı şudur: Allah'ın birliğine, emrine, nehyine, vaadine ve tehdidine delalet eden haberleri size bildirirler. Buna 'kass' (anlatma/kıssa etme) denmiştir; çünkü bunların çoğu Allah Teâlâ'nın sıfatlarına, elçilere, onların ümmetlerine ve başlarına gelenlere, nimet veya azap şeklindeki karşılığa dair haberlerdir.
فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَاتِ آيَاتُ الْقُرْآنِ وَالْأَقْوَالُ الَّتِي فَيَفْهَمُهَا الْجِنُّ بِإِلْهَامٍ، كَمَا تقدّم آنِفا، ويفهمها الْإِنْسُ مِمَّنْ يَعْرِفُ الْعَرَبِيَّةَ مُبَاشَرَةً وَمَنْ لَا يَعْرِفُ الْعَرَبِيَّةَ بِالتَّرْجَمَةِ.
Ayetlerden maksat, Kur'an ayetleri ve sözlerdir ki az önce geçtiği üzere cinler bunları ilhamla anlar; insanlardan Arapça bilenler doğrudan, Arapça bilmeyenler ise tercüme yoluyla anlar.
والإنذار: الْإِخْبَار بِمَا يُخِيفُ وَيُكْرَهُ، وَهُوَ ضِدُّ الْبِشَارَةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٩] ، وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ بِنَفْسِهِ وَهُوَ الْمُلْقَى إِلَيْهِ الْخَبَرُ، وَيَتَعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ: بِالْبَاءِ، وَبِنَفْسِهِ، يُقَالُ: أَنْذَرْتُهُ بِكَذَا وَأَنْذَرْتُهُ كَذَا، قَالَ تَعَالَى: فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارا تَلَظَّى [اللَّيْل: ١٤] ، فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً [فصلت: ١٣] ، وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ [الشورى: ٧] وَلَمَّا كَانَ اللِّقَاءُ يَوْمَ الْحَشْرِ يَتَضَمَّنُ خَيْرًا لِأَهْلِ الْخَيْرِ وَشَرًّا لِأَهْلِ الشَّرِّ، وَكَانَ هَؤُلَاءِ الْمُخَاطَبُونَ قَدْ تَمَحَضُّوا لِلشَّرِّ، جُعِلَ إِخْبَارُ الرُّسُلِ إِيَّاهُمْ بِلِقَاءِ ذَلِكَ الْيَوْمِ إِنْذَارًا لِأَنَّهُ الطَّرَفُ الَّذِي تَحَقَّقَ فِيهِمْ مِنْ جُمْلَةِ إِخْبَارِ الرُّسُلِ إِيَّاهُمْ مَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَشَرِّهِ. وَوَصْفُ الْيَوْمِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْله: وْمِكُمْ هَذَا
İnzar (إِنْذَار): Korkutan ve hoşlanılmayan şeyi haber vermektir; tebşirin (müjdelemenin) zıddıdır. Bakara Suresi'nde [119] Yüce Allah'ın { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } kavlinde geçmişti. Bu fiil bizzat bir mef'ule geçişli olur ki o da kendisine haber ulaştırılan kimsedir; haber verilen şeye ise bâ harf-i cerriyle veya bizzat geçişli olur. { أَنْذَرْتُهُ بِكَذَا } ve { أَنْذَرْتُهُ كَذَا } denilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَنْذَرْتُكُمْ نَاراً تَلَظَّى } [Leyl: 14] “Ben sizi alev saçan bir ateşe karşı uyardım”, { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً } [Fussilet: 13] “De ki: Sizi bir yıldırıma karşı uyardım”, { وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ } [Şûrâ: 7] “Toplanma günüyle uyarasın diye”. Haşir günündeki karşılaşma hayır ehli için hayır, şer ehli için şer içerdiğinden ve bu muhataplar da sırf şerden ibaret olduklarından, elçilerin onlara o günle karşılaşmayı haber vermesi 'inzar' (uyarı) kılınmıştır; çünkü elçilerin o günün halleri ve şerrine dair onlara verdiği haberler bütünü içinden kendileri hakkında gerçekleşecek olan taraf budur. { يَوْمِكُمْ هَذَا } kavlinde günün işaret ismiyle nitelenmesi,
لِتَهْوِيلِ أَمْرِ ذَلِكَ بِمَا يُشَاهَدُ فِيهِ، بِحَيْثُ لَا تُحِيطُ الْعِبَارَةُ بِوَصْفِهِ، فَيُعْدَلُ عَنْهَا إِلَى الْإِشَارَةِ كَقَوْلِهِ: هذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ [الطّور: ١٤] .
o günde müşahede edilen şeyler sebebiyle onun dehşetini büyütmek içindir; öyle ki söz onun vasfını kuşatamaz ve bu yüzden { هذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } [Tûr: 14] “İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur” kavlinde olduğu gibi sözel tasvirden işarete başvurulur.
وَمعنى قَوْلهم: هِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
Onların { شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا } kavlinin anlamı:
الْإِقْرَارُ بِمَا تَضَمَّنَهُ الِاسْتِفْهَامُ مِنْ إِتْيَانِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ دُخُولَ حَرْفِ النَّفْيِ فِي جُمْلَةِ الِاسْتِفْهَامِ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِلَّا قَطْعَ الْمَعْذِرَةِ وَأَنَّهُ أَمْرٌ لَا يَسَعُ الْمَسْئُولَ نَفْيُهُ، فَلِذَلِكَ أجملوا الْجَواب: الُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
İstifhamın içerdiği elçilerin kendilerine gelişini ikrar etmektir. Bu da istifham cümlesine nefiy harfinin girmesinden maksadın sadece mazereti kesmek olduğuna ve bunun sorulan kimsenin inkâr edemeyeceği bir husus olduğuna delildir. Bu sebeple cevabı özlü verip: { قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا }
، أَيْ أَقْرَرْنَا بِإِتْيَانِ الرُّسُلِ إِلَيْنَا.
yani «Elçilerin bize geldiğini ikrar ettik» dediler.
وَاسْتُعْمِلَتِ الشَّهَادَةُ فِي مَعْنَى الْإِقْرَارِ لِأَنَّ أَصْلَ الشَّهَادَةِ الْإِخْبَارُ عَنْ أَمْرٍ تَحَقَّقَهُ الْمُخْبِرُ وَبَيَّنَهُ، وَمِنْهُ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ
Şahitlik, ikrar anlamında kullanılmıştır; çünkü şahitliğin aslı, haber veren kimsenin doğruluğunu kesin olarak bildiği ve açıkladığı bir hususu haber vermesidir. Nitekim şu ayet de bundandır: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ }
[آل عمرَان: ١٨] . وَشَهِدَ عَلَيْهِ، أَخْبَرَ عَنْهُ خَبَرَ الْمُتَثَبِّتِ الْمُتَحَقِّقِ، فَلذَلِك قَالُوا: هِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
[Âl-i İmrân: 18] “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik ettiler].” Birinin aleyhine şahitlik etmek ise onun hakkında kesinleşmiş ve doğrulanmış bir haber vermektir. Bundan dolayı { شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا }
أَيْ أَقْرَرْنَا بِإِتْيَانِ الرُّسُلِ إِلَيْنَا. وَلَا تَنَافِيَ بَيْنَ هَذَا الْإِقْرَارِ وَبَيْنَ إِنْكَارِهِمُ الشِّرْكَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ٢٣] لِاخْتِلَافِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ فِي الْآيَتَيْنِ. وفصلت جملَة: الُوا
yani «Elçilerin bize geldiğini ikrar ettik» dediler. Bu ikrar ile { إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } [En'âm: 23] “«Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik» demekten başka [bir mazeretleri olmadı]” kavlinde şirki inkâr etmeleri arasında bir çelişki yoktur; çünkü iki ayette haber verilen husus birbirinden farklıdır. { قالُوا } cümlesinin fasledilmesi (atıfsız getirilmesi) ise
لِأَنَّهَا جَارِيَةٌ فِي طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ.
karşılıklı konuşma (muhavere) üslubu üzere cereyan etmesindendir.
وَجُمْلَةُ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا
{ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Dünya hayatı onları aldattı” cümlesi,
مَعْطُوفَةٌ على جملَة: الُوا شَهِدْنا
{ قالُوا شَهِدْنا } cümlesine matuftur;
بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْأُولَى خَبَرًا عَنْ تَبَيُّنِ الْحَقِيقَةِ لَهُمْ، وَعِلْمُهُمْ حِينَئِذٍ أَنَّهُمْ عَصَوُا الرُّسُلَ وَمَنْ أَرْسَلَهُمْ.
birincinin onlara gerçeğin açıklanması ve o esnada elçilere ve onları gönderene isyan ettiklerini bilmelerinden haber vermesi itibarıyla [matuftur].
وَأَعْرَضُوا عَنْ لِقَاءِ يَوْمِهِمْ ذَلِكَ. فَعَلِمُوا وَعَلِمَ السَّامِعُ لِخَبَرِهِمْ أَنَّهُمْ مَا وَقَعُوا فِي هَذِهِ الرِّبْقَةِ إِلَّا لِأَنَّهُمْ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا، وَلَوْلَا ذَلِكَ الْغُرُورُ لَمَا كَانَ عَمَلُهُمْ مِمَّا يَرْضَاهُ الْعَاقِلُ لِنَفْسِهِ.
Ve o günlerine kavuşmaktan yüz çevirdiklerini [bilmelerinden haber verir]. Artık onlar ve haberlerini dinleyen kimse bildi ki, onlar bu tuzağa ancak dünya hayatı kendilerini aldattığı için düşmüşlerdir; şayet o aldanma olmasaydı, onların ameli akıllı bir kimsenin kendisi için razı olacağı bir şey olmazdı.
وَالْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ أَحْوَالُهَا الْحَاصِلَةُ لَهُمْ: مِنَ اللَّهْوِ، وَالتَّفَاخُرِ، وَالْكِبْرِ، وَالْعِنَادِ.
Hayattan maksat, onun içinde onlar için hasıl olan durumlardır: Eğlence, övünme, kibir ve inat gibi;
وَالِاسْتِخْفَافِ بِالْحَقَائِقِ، وَالِاغْتِرَارِ بِمَا لَا يَنْفَعُ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ عَنْهُمْ كَشْفُ حَالِهِمْ، وَتَحْذِيرُ السَّامِعِينَ مِنْ دَوَامِ التَّوَرُّطِ فِي مِثْلِهِ. فَإِنَّ حَالَهُمْ سَوَاءٌ.
gerçekleri hafife alma, peşin ve gelecekte fayda vermeyecek şeylere aldanma gibi. Onlardan yapılan bu haberden maksat, durumlarını açığa vurmak ve dinleyenleri benzer bir duruma sürekli düşmekten sakındırmaktır. Çünkü onların durumu birdir.
وَجُمْلَةُ: شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ
{ شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “Kafir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” cümlesi ise
مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا
{ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } cümlesine matuftur.
وَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ، وَتَخْطِئَةِ رَأْيِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَسُوءِ نَظَرِهِمْ فِي الْآيَاتِ، وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ التَّدَبُّرِ فِي الْعَوَاقِبِ. وَقَدْ رُتِّبَ هَذَا الْخَبَرُ عَلَى الْخَبَرِ الَّذِي قَبْلَهُ، وَهُوَ اغْتِرَارُهُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ ذَلِكَ الِاغْتِرَارَ كَانَ السَّبَبُ فِي وُقُوعِهِمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ حَتَّى اسْتَسْلَمُوا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا كَافِرِينَ بِاللَّهِ، فَأَمَّا الْإِنْسُ فَلِأَنَّهُمْ أَشْرَكُوا بِهِ وَعَبَدُوا الْجِنَّ، وَأَمَّا الْجِنُّ فَلِأَنَّهُمْ أَغْرُوا
Bu, onların haline hayret ettirme, dünyadaki görüşlerinin yanlışlığını, ayetlere bakışlarındaki kötülüğü ve akıbetleri tefekkür etmekten yüz çevirişlerini ortaya koyma amacıyla kullanılan bir haberdir. Bu haber, kendisinden önceki haber olan onların dünya hayatına aldanışları üzerine bina edilmiştir; çünkü o aldanış, teslim olup dünyada Allah'ı inkâr eden kâfirler olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik edinceye kadar bu hale düşmelerinin sebebi olmuştur. İnsanlara gelince; çünkü onlar O'na şirk koşmuş ve cinlere tapmışlardır. Cinlere gelince; çünkü onlar
الْإِنْسَ بِعِبَادَتِهِمْ وَوَضَعُوا أَنْفُسَهُمْ شُرَكَاء الله تَعَالَى، فَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ مِنْ هَؤُلَاءِ كَافِرٌ، وَهَذَا مِثْلُ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَوْ عَنْ أَمْثَالِهِمْ بِمِثْلِ هَذَا الْخَبَرِ التَّعْجِيبِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ [الْملك: ١٠، ١١] . فَانْظُرْ كَيْفَ فَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِمْ أَنَّهُمُ اعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ، مَعَ أَنَّ قَوْلَهُمْ هُوَ عَيْنُ الِاعْتِرَافِ، فَلَا يُفَرَّعُ الشَّيْءُ عَنْ نَفْسِهِ، وَلَكِنْ أُرِيدَ مِنَ الْخَبَرِ التَّعْجِيبُ مِنْ حَالِهِمْ، وَالتَّسْمِيعُ بِهِمْ، حِينَ أُلْجِئُوا إِلَى الِاعْتِرَافِ فِي عَاقِبَةِ الْأَمْرِ.
insanları kendilerine tapmaya teşvik etmişler ve kendilerini Yüce Allah'ın ortakları kılmışlardır. Dolayısıyla bunlardan her iki fırka da kâfirdir. Bu, Allah'ın onlar veya benzerleri hakkında şu ayetteki hayret verici haberle haber verdiği gibidir: { وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ } [Mülk: 10-11] “Ve dediler ki: «Şayet kulak vermiş veya akletmiş olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin ashabı arasında olmazdık!» Böylece günahlarını itiraf ettiler.” Bakınız, onların sözü itirafın ta kendisi olduğu halde, günahlarını itiraf ettiklerini nasıl onların sözünden türetmiştir. Bir şey kendi kendisinden türetilmez; lâkin bu haberle, işin sonunda itiraf etmeye mecbur kaldıklarında onların durumuna hayret ettirmek ve rezilliklerini teşhir etmek istenmiştir.
وَشَهَادُتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ كَانَتْ بَعْدَ التَّمْحِيصِ وَالْإِلْجَاءِ، فَلَا تُنَافِي أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْكُفْرَ فِي أَوَّلِ أَمْرِ الْحِسَابِ، إِذْ قَالُوا: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ٢٣] . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَالَ رَجُلٌ لِابْنِ عَبَّاسٍ: «إِنِّي أَجِدُ أَشْيَاءَ تَخْتَلِفُ عَلَيَّ قَالَ اللَّهُ: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً [النِّسَاء: ٤٢] ، وَقَالَ: إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام:
Kendi aleyhlerine küfür ile şahitlik etmeleri, sorgulama ve çaresiz bırakılmadan sonra olmuştur; dolayısıyla bu, hesabın başında { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } [En'âm: 23] “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” diyerek küfrü inkâr etmiş olmalarıyla çelişmez. Said b. Cübeyr şöyle dedi: Bir adam İbn Abbas'a: «Ben birbiriyle çelişen hususlar buluyorum. Allah: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } [Nisâ: 42] “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyurdu. [Bir diğer yerde de]: { إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } [En'âm:
٢٣] ، فَقَدْ كَتَمُوا. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِأَهْلِ الْإِخْلَاصِ ذُنُوبَهُمْ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ:
23] “«Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik» demekten başka [bir mazeretleri olmadı]” buyurdu; halbuki gizlemişlerdir» dedi. Bunun üzerine İbn Abbas şöyle dedi: «Allah ihlas ehline günahlarını bağışlar; bunun üzerine müşrikler:
تَعَالَوْا نَقُلْ: مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، فَخَتَمَ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ فَتَنْطِق أَيْديهم» .
«Gelin
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 131]
ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١)
{ ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } (131) “Bu, halkı habersizken Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، تَهْدِيدٌ وَمَوْعِظَةٌ، وَعِبْرَةٌ بِتَفْرِيطِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ فِي فَائِدَةِ دَعْوَةِ الرُّسُلِ، وَتَنْبِيهٌ لِجَدْوَى إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَى الْأُمَمِ لِيُعِيدَ الْمُشْرِكُونَ نَظَرًا فِي أَمْرِهِمْ، مَا دَامُوا فِي هَذِهِ الدَّارِ، قَبْلَ يَوْمِ الْحَشْرِ، وَيَعْلَمُوا أَنَّ عَاقِبَةَ الْإِعْرَاضِ عَنْ دَعْوَة الرّسول ﷺ خُسْرَى، فَيَتَدَارَكُوا أَمْرَهُمْ خَشْيَةَ الْفَوَاتِ، وَإِنْذَارٌ بِاقْتِرَابِ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ، وَإِيقَاظٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ إِذَا مَاتُوا عَلَى شِرْكِهِمْ.
Yeni bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî), bir tehdit, bir öğüt, sapkınlık ehlinin elçilerin davetindeki faydayı zayi etmesinden bir ibret ve müşriklerin bu dünyada bulundukları müddetçe, haşir gününden önce durumlarını yeniden gözden geçirmeleri, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetinden yüz çevirmenin akıbetinin hüsran olduğunu bilmeleri, [fırsat] kaçmadan önce durumlarını telafi etmeleri için ümmetlere elçi göndermenin faydasına bir uyarı; azabın kendilerine yaklaşmakta olduğuna dair bir sakındırma ve müşriklere, şirkleri üzere öldükleri takdirde durumlarının haklarında söz edilenlerin durumu gibi olacağını ihtar etmektir.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ، وَهُوَ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، كَمَا هُوَ شَأْنُ الْإِشَارَةِ إِلَى غَيْرِ مَحْسُوسٍ، فَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ الْمَذْكُورُ
{ ذلِكَ } kavlindeki işaret, önceki sözde zikredilen hususadır ve duyularla algılanamayan şeylere işaret etmenin gereği olduğu üzere en yakın zikredilendir. Dolayısıyla işaret edilen, önceden zikredilen husustur;
قَبْلُ، أَوْ هُوَ إِتْيَانُ الرُّسُلِ الَّذِي جَرَى الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي حِكَايَةِ تَقْرِيرِ الْمُشْرِكِينَ فِي يَوْمِ الْحَشْرِ عَنْ إِتْيَانِ رُسُلِهِمْ إِلَيْهِمْ، وَهُوَ الْمَصْدَرُ الْمَأْخُوذُ من قَوْله: لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ
yahut müşriklerin haşir gününde elçilerinin kendilerine gelmesi hususundaki ikrarlarının hikâye edilmesinde söz konusu edilen elçilerin gelişidir ki bu da { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ }
[الْأَنْعَام: ١٣٠] فَإِنَّهُ لَمَّا حَكَى ذَلِكَ الْقَوْلَ لِلنَّاسِ السَّامِعِينَ، صَارَ ذَلِكَ الْقَوْلُ الْمَحْكِيُّ كَالْحَاضِرِ، فَصَحَّ أَنْ يُشَارَ إِلَى شَيْءٍ يُؤْخَذُ مِنْهُ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِمَّا مُبْتَدَأٌ أَوْ خَبَرٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: ذَلِكَ الْأَمْرُ أَوِ الْأَمْرُ ذَلِكَ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ضَمِيرُ الشَّأْنِ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ (أَنْ) .
[En'âm: 130] “İçinizden size elçiler gelmedi mi?” kavlinden çıkarılan mastardır. Çünkü o sözü dinleyen insanlara hikâye ettiğinde, o hikâye edilen söz hazır (göz önünde) gibi olmuş ve ondan çıkarılan bir şeye işaret edilmesi sahih olmuştur. İşaret ismi ya mübtedadır ya da { أَنْ } harfinden sonra takdir edilen şe'n zamirinin delalet ettiği üzere takdiri «ذَلِكَ الْأَمْرُ» (İş böyledir) veya «الْأَمْرُ ذَلِكَ» (Mesele şudur) şeklinde olan mahzuf bir haberdir.
وأَنْ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٍ، كَمَا هُوَ اسْتِعْمَالُهَا عِنْدَ التَّخْفِيفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ لَهُ شَأْنٌ يَجْدُرُ أَنْ يُعْرَفَ وَالْجُمْلَةُ خَبْرُ أَنْ، وَحُذِفَتْ لَامُ التَّعْلِيلِ الدَّاخِلَةُ عَلَى أَنْ: لِأَنَّ حَذْفَ جَارِّ أَنْ كَثِيرٌ شَائِعٌ، وَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكَ الْأَمْرُ، أَوِ الْأَمْرُ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ- أَيِ الشَّأْنُ- لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى.
{ أَنْ } harfi ise şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefedir) ve ismi, hafifletildiği zamanki kullanımında olduğu gibi mahzuf şe'n zamiridir. Zira bu haber, bilinmeye değer mühim bir meseleye (şe'n) sahiptir; cümle de { أَنْ }'in haberidir. { أَنْ }'in başına gelen ta'lîl lâmı (gerekçe bildiren lâm) hazfedilmiştir; çünkü { أَنْ }'in cer edatının hazfedilmesi çok ve yaygındır. Takdiri şöyledir: «ذَلِكَ الْأَمْرُ» veya «الْأَمْرُ ذَلِكَ» çünkü mesele -yani durum- şudur ki Rabbin ülkeleri helak edici değildir.
وَجُمْلَةُ: لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ هُوَ شَأْنٌ عَظِيم من شؤون اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ شَأْنُ عَدْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَرِضَاهُ لِعِبَادِهِ الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ، وَكَرَاهِيَتُهُ سُوءَ أَعْمَالِهِمْ، وَإِظْهَارُهُ أَثَرَ رُبُوبِيَّتِهِ إِيَّاهُمْ بِهِدَايَتِهِمْ إِلَى سُبُلِ الْخَيْرِ، وَعَدَمِ مُبَاغَتَتِهِمْ بِالْهَلَاكِ قَبْلَ التَّقَدُّمِ إِلَيْهِمْ بِالْإِنْذَارِ وَالتَّنْبِيهِ.
{ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } cümlesi, Yüce Allah'ın şanlarından yüce bir şandır; O'nun adaleti, rahmeti, kulları için hayır ve ıslaha razı olması, kötü amellerinden hoşnutsuzluğu, onları hayır yollarına ileterek üzerlerindeki rubûbiyyetinin eserini ortaya koyması ve kendilerine önceden uyarı ve tembih yapılmadan önce ansızın helak ile yakalamaması şanıdır.
وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ إِذْ عُلِمَ مِنْهُ: أَنَّ اللَّهَ يُهْلِكُ الْقُرَى الْمُسْتَرْسِلَ أَهْلُهَا عَلَى الشِّرْكِ إِذَا أَعْرَضُوا عَنْ دَعْوَةِ الرُّسُلِ، وَأَنَّهُ لَا يُهْلِكُهُمْ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ رُسُلًا مُنْذِرِينَ، وَأَنَّهُ أَرَادَ حَمْلَ تَبِعَةِ هَلَاكِهِمْ عَلَيْهِمْ، حَتَّى لَا يَبْقَى فِي نُفُوسِهِمْ أَنْ يَقُولُوا: لَوْلَا رَحِمَنَا رَبُّنَا فَأَنْبَأَنَا
Bu ifadede bir îcâz (özlülük) vardır; zira bundan anlaşılmaktadır ki Allah, elçilerin davetinden yüz çevirdikleri takdirde halkı şirkte ısrar eden ülkeleri helak eder; onları ancak kendilerine uyarıcı elçiler gönderdikten sonra helak eder ve helaklerinin vebalini onların üzerine yüklemeyi murat etmiştir ki içlerinde: «Rabbimiz bize merhamet edip haber verseydi ve
وَأَعْذَرَ إِلَيْنَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ (أَي قبل محمّد ﷺ أَوْ قَبْلَ الْقُرْآنِ) لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤]
mazeretimizi ortadan kaldırsaydı ya!» deme düşüncesi kalmasın. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ } (yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den veya Kur'an'dan önce) { لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } [Tâhâ: 134] “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka: «Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık ya!» derlerdi.”
فَاقْتَصَرَ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى مَعْنَى أَنَّ عِلَّةَ الْإِرْسَالِ هِيَ عَدَمُ إِهْلَاكِ الْقُرَى عَلَى غَفْلَةٍ، فَدَلَّ عَلَى الْمَعْنَى الْمَحْذُوفِ.
Dolayısıyla bu anlamdan sadece elçi göndermenin gerekçesinin, ülkeleri habersizken helak etmemek olduğu manasıyla yetinilmiş ve böylece hazfedilen anlama delalet edilmiştir.
وَالْإِهْلَاكُ: إِعْدَامُ ذَاتِ الْمَوْجُودِ وَإِمَاتَةُ الْحَيِّ. قَالَ تَعَالَى: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الْأَنْفَال: ٤٢] فَإِهْلَاكُ الْقُرَى إِبَادَةُ أَهْلِهَا وَتَخْرِيبُهَا، وَإِحْيَاؤُهَا إِعَادَةُ عُمْرَانِهَا بِالسُّكَّانِ وَالْبِنَاءِ، قَالَ تَعَالَى: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ (أَيِ الْقَرْيَةَ) اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها [الْبَقَرَة:
İhlâk (helak etmek): Mevcut olanın zatını yok etmek ve diriyi öldürmektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } [Enfâl: 42] “Helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden ötürü yaşasın.” Ülkelerin helaki, halkının yok edilmesi ve harap edilmesidir; ihyası ise sakinleri ve binalarıyla imarının yeniden sağlanmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ } (yani ülkeyi) { اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } [Bakara:
٢٥٩] . وإهلاك النّاس: إبادتهم، وإحياؤهم إبقاؤهم، فَمَعْنَى إهلاك الْقُرَى هُنَا شَامِلٌ لِإِبَادَةِ سُكَّانِهَا. لِأَنَّ الْإِهْلَاكَ تَعَلَّقَ بِذَاتِ الْقُرَى، فَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّمَجُّزِ فِي إِطْلَاقِ الْقُرَى عَلَى أَهْلِ الْقُرَى (كَمَا فِي: وسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُف: ٨٢] لِصِحَّةِ الْحَقِيقَةِ هُنَا، وَلِأَنَّهُ يَمْنَعُ مِنْهُ قَوْلَهُ: وَأَهْلُها غافِلُونَ. أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً
259] “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” İnsanların helaki onların yok edilmesi, ihyaları ise hayatta bırakılmalarıdır. Dolayısıyla burada ülkelerin helaki anlamı, sakinlerinin yok edilmesini de kapsar. Çünkü helak ülkelerin bizzat kendisine taalluk etmiştir; bu yüzden { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] “O şehre sor” kavlinde olduğu gibi “ülke” kelimesinin “ülke halkı” yerine mecaz olarak kullanılmasına gerek yoktur; zira burada hakikat anlamı sahihtir ve ayrıca { وَأَهْلُها غافِلُونَ } kavli buna engeldir. Görmez misin Yüce Allah'ın şu buyruğunu: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً }
[الْإِسْرَاء: ١٦] فَجَعَلَ إِهْلَاكَهَا تَدْمِيرَهَا، وَإِلَى قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها [الْفرْقَان: ٤٠] .
[İsrâ: 16] “Bir ülkeyi helak etmek istediğimizde, oranın şımarık varlıklılarına emrederiz de orada fasıklık yaparlar; böylece o ülke aleyhine söz hak olur ve biz orayı yerle bir ederiz.” Burada O, helakini yerle bir etmek kılmıştır. Yine şu buyruğuna [bak]: { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها } [Furkân: 40] “Andolsun ki onlar, o bela yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı; onu görmüyorlar mıydı?”
وَالْبَاءُ فِي: بِظُلْمٍ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ، أَيْ مُهْلِكُهُمْ بِسَبَبِ شِرْكٍ يَقَعُ فِيهَا فَيُهْلِكُهَا وَيُهْلِكُ أَهْلَهَا الَّذِينَ أَوْقَعُوهُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: بِظُلْمِ أَهْلِهَا، لِأَنَّهُ أُرِيدَ أَنَّ وُجُودَ الظُّلْمِ فِيهَا سَبَبُ هَلَاكِهَا، وَهَلَاكُ أَهْلِهَا بِالْأَحْرَى لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ بِالْهَلَاكِ.
{ بِظُلْمٍ } kavlindeki bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir. Zulüm ise şirktir; yani orada meydana gelen bir şirk sebebiyle helak edici [değildir ki] böylece hem o ülkeyi hem de o şirki işleyen halkını helak etmiş olsun. Bundan dolayı «بِظُلْمِ أَهْلِهَا» (halkının zulmü sebebiyle) dememiştir; çünkü kastedilen, orada zulmün bulunmasının o ülkenin helak sebebi olmasıdır; halkının helaki ise evleviyetle böyledir, çünkü helak ile kastedilen asıl onlardır.
وَجُمْلَةُ: وَأَهْلُها غافِلُونَ حَالٌ مِنَ الْقُرى. وَصَرَّحَ هُنَا بِ أَهْلُها تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَلَاكَ الْقُرَى مِنْ جَرَّاءِ أَفْعَالِ سُكَّانِهَا، فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا [النَّمْل: ٥٢] .
{ وَأَهْلُها غافِلُونَ } cümlesi { الْقُرى } kelimesinden hâldir. Burada, ülkelerin helakinin sakinlerinin fiillerinin bir sonucu olduğuna dikkat çekmek için açıkça { أَهْلُها } denilmiştir: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا } [Neml: 52] “İşte zulmetmeleri sebebiyle ıssız kalmış evleri!”
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 132]
وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ
{ وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir.”
(١٣٢)
(132) “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir.”
احْتِرَاسٌ عَلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ [الْأَنْعَام: ١٣١] لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الصَّالِحِينَ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى الْغَالِبِ عَلَى أَهْلِهَا الشِّرْكُ وَالظُّلْمُ لَا يُحْرَمُونَ جَزَاءَ صَلَاحِهِمْ.
Halkına şirk ve zulmün galip geldiği ülkelerin halkından olan salih kimselerin, salahlarının (iyiliklerinin) karşılığından mahrum bırakılmayacağına dikkat çekmek amacıyla { ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ } [En'âm: 131] kavli üzerine yapılmış bir ihtirâstır (yanlış anlamayı önlemedir).
وَالتَّنْوِينُ فِي: وَلِكُلٍّ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ: أَيْ وَلِكُلِّهِمْ، أَيْ كُلِّ أَهْلِ الْقُرَى الْمُهْلَكَةِ دَرَجَاتٌ. يَعْنِي أَنَّ أَهْلَهَا تَتَفَاوَتُ أَحْوَالُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. فَالْمُؤْمِنُونَ مِنْهُمْ لَا يُضَاعُ إِيمَانُهُمْ. وَالْكَافِرُونَ يُحْشَرُونَ إِلَى الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ. بَعْدَ أَنْ عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا. فَاللَّهُ قَدْ
{ وَلِكُلٍّ } kavlindeki tenvin, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine ivazdır; yani «onların her biri için», yani helak edilen ülkelerin halkından her biri için dereceler vardır. Yani onların ahiretteki durumları birbirinden farklıdır. Onlardan mümin olanların imanı zayi edilmez; kâfirler ise dünyada azap gördükten sonra ahirette azaba sevk edilirler. Zira Allah bazen