يُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى قَبْلَ نُزُولِ الْعَذَابِ. فَتِلْكَ دَرَجَةٌ نَالُوهَا فِي الدُّنْيَا، وَهِيَ دَرَجَةُ إِظْهَارِ عِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمْ، وَتُرْفَعُ دَرَجَتُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَالْكَافِرُونَ يَحِيقُ بِهِمْ عَذَابُ الْإِهْلَاكِ ثُمَّ يَصِيرُونَ إِلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ. وَقَدْ تَهْلِكُ الْقَرْيَةُ بِمُؤْمِنِيهَا ثُمَّ يَصِيرُونَ إِلَى النَّعِيمِ فَيَظْهَرُ تَفَاوُتُ دَرَجَاتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، وَهَذِهِ حَالَةٌ أُخْرَى وَهِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَال: ٢٥]
ülke halkından olan müminleri azap inmeden önce kurtarır. İşte bu, dünyada nail oldukları bir derecedir ki bu da Allah'ın onlara olan inayetinin ortaya çıkması derecesidir; ahirette de dereceleri yükseltilir. Kâfirlere gelince, helak azabı onları kuşatır, sonra da ahiret azabına varırlar. Bazen de ülke içindeki müminleriyle birlikte helak olur, sonra o müminler nimete ererler; böylece ahirette onların derecelerinin farklılığı ortaya çıkar. Bu başka bir durumdur ve Yüce Allah'ın şu kavliyle kastedilen de budur: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [Enfâl: 25] “Öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz.”
رَوَى الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَسُول الله ﷺ: «إِذَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى أَعْمَالِهِمْ» .
Buhârî ve Müslim, İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah bir kavme azap indirdiğinde, o azap onların içinde bulunan herkese isabet eder; sonra amelleri üzere diriltilirler.»
وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ فِي «الشُّعَبِ» مَرْفُوعًا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَنْزَلَ سَطْوَتَهُ بِأَهْلِ نِقْمَتِهِ وَفِيهِمُ الصَّالِحُونَ قُبِضُوا مَعَهُمْ ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى نِيَّاتِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ، صَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ.
Beyhakî'nin «Şuab»ında geçen Hz. Âişe radıyallâhu anhâ hadisinde merfû olarak [rivayet edildiğine göre] Yüce Allah, gazap ettiği topluluğa azabını indirdiğinde, içlerinde salihler de varsa onlarla birlikte canları alınır, sonra niyetleri ve amelleri üzere diriltilirler. Bu hadisi İbn Hibbân sahihlemiştir.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» ، مِنْ حَدِيثِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ قَالَتْ: قَالَ رَسُول الله ﷺ «وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ فُتِحَ الْيَوْمُ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ هَكَذَا وَعَقَدَ تِسْعِينَ (أَيْ عَقَدَ إِصْبَعَيْنِ بِعَلَامَةِ تِسْعِينَ فِي الْحِسَابِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالْعُقَدِ- بِضَمِّ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الْقَافِ) - قِيلَ: أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ، قَالَ: نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ»
«Sahîh-i Buhârî»de Müminlerin Annesi Zeyneb bint Cahş radıyallâhu anhâ'nın hadisinde yer aldığına göre o şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye’cûc ve Me’cûc’un seddinden şu kadar açıldı» ve doksan bağladı (yani ukad denilen hesap yönteminde -ayn'ın zammesi ve kaf'ın fethasıyla- doksan işaretini göstererek iki parmağını bitiştirdi). «İçimizde salihler varken de helak olur muyuz?» denildi. O da: «Evet, kötülük ve pislik çoğaldığı zaman» buyurdu.
. وَالدَّرَجَاتُ هِيَ مَا يُرْتَقَى عَلَيْهِ مِنْ أَسْفَلَ إِلَى أَعْلَى، فِي سُلَّمٍ أَوْ بِنَاءٍ، وَإِنْ قُصِدَ بِهَا النُّزُولُ إِلَى مَحَلٍّ مُنْخَفِضٍ مِنْ جُبٍّ أَوْ نَحْوِهِ فَهِيَ دَرَكَاتٌ،
Dereceler (deracât), bir merdivende veya binada aşağıdan yukarıya doğru çıkılan basamaklardır; şayet bir kuyu veya benzeri çukur bir yere inmek kastedilirse bunlar derekelerdir (derecât),
وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ [المجادلة: ١١] وَقَالَ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النِّسَاء: ١٤٥] وَلَمَّا كَانَ لَفْظُ (كُلٍّ) مُرَادًا بِهِ جَمِيعُ أَهْلِ الْقَرْيَةِ، وَأَتَى بِلَفْظِ الدَّرَجَاتِ كَانَ إِيمَاءً إِلَى تَغْلِيبِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ لِتَطْمَئِنَّ نُفُوسُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ بِأَنَّهُمْ لَا بَأْسَ عَلَيْهِمْ مِنْ عَذَابِ مُشْرِكِيهَا، فَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ مُنْجِيهِمْ مِنَ الْعَذَابِ:
Bundan dolayı Yüce Allah: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } [Mücâdele: 11] “Allah, içinizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir” buyurmuş ve: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } [Nisâ: 145] “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar” buyurmuştur. «Küll» (كُلّ) lafzıyla ülkenin bütün halkı kastedildiği ve «dereceler» lafzı getirildiği zaman bu, Mekke halkından olan Müslümanların nefislerinin, oranın müşriklerinin azabından kendilerine bir zarar gelmeyeceği hususunda mutmain olması için müminlerin halini tağlîb etmeye (öne çıkarmaya) bir ima olmuştur. Zira bunda Allah'ın onları azaptan kurtaracağına dair bir ima vardır:
فِي الدُّنْيَا بِالْهِجْرَةِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِحَشْرِهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَنِيَّاتِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُقَصِّرُوا فِي الْإِنْكَارِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِيذَانٌ بِأَنَّهُمْ سَيَخْرُجُونَ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي حَقَّ عَلَى أَهْلِهَا الْعَذَابُ، فَإِنَّ اللَّهَ أَصَابَ أَهْلَ مَكَّةَ بِالْجُوعِ وَالْخَوْفِ ثُمَّ بِالْغَزْوِ بَعْدَ أَنْ أنجى رَسُوله ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ عُلِمَ مِنَ الدَّرَجَاتِ أَنَّ أَسَافِلَهَا دَرَكَاتٌ فَغُلِّبَ دَرَجَاتٌ لِنُكْتَةِ الْإِشْعَارِ بِبِشَارَةِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ نِذَارَةِ الْمُشْرِكِينَ. وَمن فِي قَوْلِهِ مِمَّا عَمِلُوا تَعْلِيلِيَّةٌ، أَيْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ أَيْ بِسَبَبِ تَفَاوُتِ أَعْمَالِهِمْ.
Dünyada hicretle, ahirette ise müşriklere karşı çıkmakta kusur etmedikleri için amelleri ve niyetleri üzere haşredilmeleriyle [kurtaracaktır]. Dolayısıyla bu ayette, halkına azap hak olan o ülkeden onların çıkacaklarına dair bir bildirim vardır. Nitekim Allah, Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri kurtardıktan sonra Mekke halkını açlık ve korkuyla, ardından da fetihle (gazve ile) cezalandırmıştır. Derecelerin aşağı basamaklarının derekeler olduğu bilinmektedir; müşrikleri uyardıktan sonra müminlere müjde hissi verme nüktesi sebebiyle «dereceler» kelimesi tağlîb edilmiştir. { مِمَّا عَمِلُوا } kavlindeki «min» (مِنْ) ise ta'lîliyye (sebep bildiren)dir; yani onların amellerinden ötürü, yani amellerinin farklılığı sebebiyledir.
وَقَوْلُهُ: وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ خطاب للرّسول ﷺ.
{ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } kavli ise Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَعْمَلُونَ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- فَيَعُودُ الضَّمِيرُ إِلَى أَهْلِ الْقُرَى، وَالْمَقْصُودُ
Cumhur, gaib yâ'sı ile { يَعْمَلُونَ } şeklinde okumuştur; bu durumda zamir, ülkelerin halkına döner ve kastedilenler de
مُشْرِكُو مَكَّةَ، فَهُوَ لِلتَّسْلِيَةِ والتّطمين لِئَلَّا يستبطىء وَعْدَ اللَّهِ بِالنَّصْرِ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ مِنْ بَابِ: وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامر- بتاء الْخطاب-، فَالْخِطَابُ لِلرَّسُولِ ﷺ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَهُوَ وَعْدٌ بِالْجَزَاءِ عَلَى صَالِحِ أَعْمَالِهِمْ، تَرْشِيحًا لِلتَّعْبِيرِ بِالدَّرَجَاتِ حَسْبَمَا قَدَّمْنَاهُ، لِيَكُونَ سَلًّا لَهُمْ مِنْ وَعِيدِ أَهْلِ الْقُرَى أَصْحَابِ الظُّلْمِ، وَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْن مُرَاد الله تَعَالَى فِيمَا أَحْسِبُ.
Mekke müşrikleridir. Dolayısıyla bu, Allah'ın zafer vaadini gecikmiş görmesin diye [Resulullah'ı] teselli etmek ve rahatlatmak içindir; aynı zamanda «Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla» kabilinden müşriklere yönelik üstü kapalı bir tehdittir (ta'rizdir). İbn Âmir ise muhatap tâ'sı ile [تَعْمَلُونَ] okumuştur; bu durumda hitap Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onunla beraber olan Müslümanlaradır. Dolayısıyla bu, yukarıda açıkladığımız üzere «dereceler» ifadesiyle yapılan anlatımı pekiştirmek ve onları zulüm sahibi ülke halkına yönelik tehditten sıyırıp rahatlatmak için salih amellerine karşılık bir mükâfat vaadidir. Kanaatimce her iki kıraat de Yüce Allah'ın muradıdır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٣]
[En'âm Suresi (6): Ayet 133]
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣)
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } (133) “Rabbin zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), merhamet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi, sizden sonra da dilediğini sizin yerinize geçirir.”
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ.
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin zengindir, merhamet sahibidir.”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ عَلَى جُمْلَةِ: وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَام:
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } cümlesi, O'nun amelinden haber vermenin üzerine ilmini ve rahmetini haber vermek gayesiyle { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } [En'âm: 132]
١٣٢] إِخْبَارًا عَنْ عِلْمِهِ وَرَحْمَتِهِ عَلَى الْخَبَرِ عَنْ عَمَلِهِ، وَفِي كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ وَعِيدٌ وَوَعْدٌ، وَفِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ كِنَايَةٌ عَنْ غِنَاهُ تَعَالَى عَنْ إِيمَانِ الْمُشْرِكِينَ وَمُوَالَاتِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ [الزمر: ٧] ، وَكِنَايَةٌ عَنْ رَحْمَتِهِ إِذْ أَمْهَلَ الْمُشْرِكِينَ وَلَمْ يُعَجِّلْ لَهُمُ الْعَذَابَ، كَمَا قَالَ: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٥٨] .
cümlesine matuf kılınmıştır. Her iki cümlede de hem bir tehdit hem de bir vaad vardır. İkinci cümlede ise, { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ } [Zümer: 7] kavlinde olduğu gibi Yüce Allah'ın müşriklerin imanına ve onların dostluğuna muhtaç olmadığından (ganî oluşundan) kinaye; aynı zamanda Kehf Suresi'ndeki { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ } [58] ayetinde buyrulduğu gibi müşriklere mühlet verip azabı hemen başlarına getirmemesi yönüyle de rahmetinden bir kinaye vardır.
وَقَوْلُهُ: وَرَبُّكَ إِظْهَارٌ، فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَهُوَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ، فَخُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِمَا فِي اسْمِ الرَّبِّ مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى الْعِنَايَةِ بِصَلَاحِ الْمَرْبُوبِ، وَلِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا فَتَسِيرُ مَسْرَى الْأَمْثَالِ وَالْحِكَمِ، وَلِلتَّنْوِيهِ بشأن النبيء ﷺ.
{ وَرَبُّكَ } kavli, zamir makamında açık isimle ifade etmedir (izhardır). Zâhirin muktezası, [وَهُوَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ] denilmesi idi. Ancak «Rab» isminde terbiye edilenin (kulun) ıslahına özen gösterme delaleti bulunması, cümlenin müstakil olup darbımesel ve hikmetler gibi dillerde dolaşması ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şanını yüceltmek için zâhirin gereğinden sapılmıştır.
وَالْغَنِيُّ: هُوَ الَّذِي لَا يَحْتَاجُ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْغَنِيُّ الْحَقِيقِيُّ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى غَيْرِهِ بِحَالٍ، وَقَدْ قَالَ عُلَمَاءُ الْكَلَامِ: إِنَّ صِفَةَ الْغَنِيِّ الثَّابِتَةِ لِلَّهِ تَعَالَى يَشْمَلُ مَعْنَاهَا وُجُوبَ الْوُجُودِ، لِأَنَّ افْتِقَارَ الْمُمْكِنِ إِلَى الْمُوجِدِ الْمُخْتَارِ، الَّذِي يُرَجِّحُ طَرَفَ وُجُودِهِ عَلَى طَرَفِ عَدَمِهِ، هُوَ أَشَدُّ الِافْتِقَارِ، وَأَحْسِبُ أَنَّ مَعْنَى الْغَنِيِّ لَا يثبت فِي اللّغة للشّيء إلّا بِاعْتِبَار أنّه مَوْجُود فَلَا يَشْمَل معنى الْغنى صِفَةُ الْوُجُودِ فِي مُتَعَارَفِ اللُّغَةِ. إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اصْطِلَاحًا لِلْمُتَكَلِّمِينَ خَاصًّا بِمَعْنَى الْغَنِيِّ الْمُطْلَقِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْتُهُ أَنَّ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى الْمُغْنِي، وَلَمْ يُعْتَبَرْ فِي مَعْنَاهُ أَنَّهُ مُوجِدُ الْمَوْجُودَاتِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى الْغَنِيِّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٣٥] .
el-Ganî: Başkasına muhtaç olmayan kimsedir. Hakiki Ganî ise Yüce Allah'tır; zira O hiçbir surette başkasına muhtaç değildir. Kelâm âlimleri şöyle demiştir: Yüce Allah için sabit olan Ganî sıfatının anlamı, vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olmayı da kapsar; zira mümkün varlığın, varlık tarafını yokluk tarafına tercih eden irade sahibi bir Varlık Verici'ye muhtaç olması, ihtiyacın en şiddetlisidir. Kanaatimce dilde ganî anlamı bir şey için ancak onun var olduğu varsayımıyla sabit olur; dolayısıyla yaygın dil kullanımında ganîlik anlamı varlık sıfatını kapsamaz. Meğerki bu, kelâmcıların mutlak Ganî anlamına tahsis ettikleri özel bir ıstılahı olsun. Söylediğime delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın isimlerinden birinin «el-Muğnî» olması ve bunun anlamında varlıkları var edici olmasının hesaba katılmamış bulunmasıdır. Ganî kelimesinin anlamına dair açıklama, Nisâ Suresi'ndeki { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } [135] kavlinde geçmişti.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ بِاللَّامِ مُقْتَضٍ تَخْصِيصَهُ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، أَيْ قَصْرُ الْغِنَى عَلَى اللَّهِ، وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ بِاعْتِبَارِ أَنَّ غِنَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى لَمَّا كَانَ غِنًى نَاقِصًا نَزَلَ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ، أَيْ رَبُّكَ الْغَنِيُّ لَا غَيْرُهُ، وَغِنَاهُ تَعَالَى حَقِيقِيٌّ. وَذِكْرُ وَصْفِ الْغَنِيِّ هُنَا تَمْهِيدٌ لِلْحُكْمِ الْوَارِدِ عَقِبَهُ، وَهُوَ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ فَهُوَ مِنْ تَقْدِيمِ الدَّلِيلِ بَيْنَ يَدَيِ الدَّعْوَى، تَذْكِيرًا بِتَقْرِيبِ حُصُولِ الْجَزْمِ بِالدَّعْوَى.
Müsnedin lâm-ı tarifle belirlenmesi (marife kılınması), onun müsnedün ileyhe tahsis edilmesini, yani zenginliğin (ganiylik vasfının) sadece Allah'a has kılınmasını (kasrı) gerektirir. Bu iddiâî bir kasırdır; zira Allah Teâlâ'dan başkasının ganiyliği eksik bir ganiylik olduğundan yok mesabesindedir; yani zengin olan sadece senin Rabbindir, başkası değil; O'nun ganiyliği ise hakikidir. Burada Ganî vasfının zikredilmesi, hemen ardından gelen { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } hükmüne bir zemin hazırlamadır (tamhîddir). Bu da iddiaya kesin kanaat getirilmesini kolaylaştırmayı hatırlatmak adına, delilin iddiadan önce takdim edilmesi kabilindendir.
وَ (ذُو الرَّحْمَةِ) خَبَرٌ ثَانٍ. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُوصَفَ بِوَصْفِ الرَّحِيمِ إِلَى وَصْفِهِ بِأَنَّهُ:
{ ذُو الرَّحْمَةِ } ise ikinci haberdir. «Rahîm» vasfıyla nitelenmekten vazgeçilip O'nun:
ذُو الرَّحْمَةِ: لِأَنَّ الْغَنِيَّ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لِلَّهِ لَا يَنْتَفِعُ الْخَلَائِقُ إِلَّا بِلَوَازِمِ ذَلِكَ الْوَصْفِ، وَهِيَ جُودُهُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُ لَا يَنْقُصُ شَيْئًا مِنْ غِنَاهُ، بِخِلَافِ صِفَةِ الرَّحْمَةِ فَإِنَّ تَعَلُّقَهَا يَنْفَعُ الْخَلَائِقَ، فَأُوثِرَتْ بِكَلِمَةِ ذُو لِأَنَّ ذُو كَلِمَةٌ يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى الْوَصْفِ بِالْأَجْنَاسِ، وَمَعْنَاهَا صَاحِبُ، وَهِيَ تُشْعِرُ بِقُوَّةِ أَوْ وَفْرَةِ مَا تُضَافُ إِلَيْهِ، فَلَا يُقَالُ ذُو إِنْصَافٍ إِلَّا لِمَنْ كَانَ قَوِيَّ الْإِنْصَافِ، وَلَا يُقَالُ ذُو مَالٍ لِمَنْ عِنْدَهُ مَالٌ قَلِيلٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْوَصْفِ بِذِي الرَّحْمَةِ، هُنَا تَمْهِيدٌ لِمَعْنَى الْإِمْهَالِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ، أَيْ فَلَا يقولنّ أحد لماذَا لَمْ يُذْهِبْ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ، أَيْ أَنَّهُ لِرَحْمَتِهِ أَمْهَلَهُمْ إِعْذَارًا لَهُمْ.
«Zü'r-rahme» şeklinde nitelenmesine yönelinmiştir; çünkü «Ganî», Allah'ın zâtî bir vasfıdır ve yaratılmışlar ancak bu vasfın gereklerinden (yani O'nun onlara cömertliğinden) istifade ederler, zira bu O'nun zenginliğinden hiçbir şey eksiltmez. Rahmet sıfatı ise öyle değildir; zira onun taalluku doğrudan yaratılmışlara fayda verir. Bu sebeple [bu sıfat] «zû» kelimesiyle tercih edilmiştir; zira «zû», cinslerle vasıflanmaya vesile kılınan bir kelimedir ve «sahip» anlamına gelir. Kendisine izafe edildiği şeyin kuvvetini veya bolluğunu hissettirir. Dolayısıyla ancak güçlü bir insafı olan kimseye «zû insâf» (insaf sahibi) denir; az bir malı olana ise «zû mâl» (mal sahibi) denmez. Burada «Zü'r-rahme» ile vasıflamaktan maksat, { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } kavlindeki mühlet verme anlamına bir zemin hazırlamaktır; yani hiç kimse «Bu yalanlayıcıları neden yok etmedi?» demesin; bilakis O, rahmetinden ötürü onlara mazeretlerini tüketmeleri için mühlet vermiştir.
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ.
{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi, sizden sonra da dilediğini sizin yerinize geçirir.”
اسْتِئْنَافٌ لِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا يُكَذِّبُونَ الْإِنْذَارَ بِعَذَابِ الْإِهْلَاكِ، فَيَقُولُونَ:
Helak azabıyla yapılan uyarıyı yalanlayıp şöyle diyen müşrikleri tehdit için bir istînâftır:
مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [السَّجْدَة: ٢٨] وَذَلِكَ مَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ [الْأَنْعَام: ١٣٤] .
{ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Secde: 28]. Nitekim hemen ardından gelen { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } [En'âm: 134] kavli de buna işaret etmektedir.
فَالْخِطَابُ يَجُوزُ أَن يكون للنبيء ﷺ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّعْرِيضُ بِمَنْ يَغْفَلُ عَنْ ذَلِكَ من الْمُشْركين، وَيجوز أَن يكون إقبالا على خطاب الْمُشْرِكِينَ فَيَكُونُ تَهْدِيدًا صَرِيحًا.
Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması ve bununla müşriklerden bundan gafil olan kimselere üstü kapalı gönderme (ta'riz) yapılması caiz olduğu gibi; doğrudan müşriklere yöneltilmiş bir hitap olup açık bir tehdit olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: إِنْ يَشَأِ اللَّهُ يُعَجِّلْ بِإِفْنَائِكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ من بعدكم مِنْ يَشَاءُ مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ [مُحَمَّد: ٣٨] أَيْ فَمَا إِمْهَالُهُ إِيَّاكُمْ إِلَّا لِأَنَّهُ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ.
Anlam şudur: Eğer Allah dilerse sizin yok oluşunuzu çabuklaştırır ve { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } [Muhammed: 38] ayetinde buyrulduğu gibi sizden sonra da Kendisine iman edenlerden dilediğini yerinize geçirir. Yani O'nun size mühlet vermesi, ancak Ganî ve Rahmet sahibi oluşundandır.
وَجُمْلَة الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ خَبَرٌ ثَالِثٌ عَنِ الْمُبْتَدَأ.
Şart ve cevap cümlesi, mübtedanın üçüncü haberidir.
ومفعول: يَشَأْ مَحْذُوفٌ عَلَى طَرِيقَتِهِ الْمَأْلُوفَةِ فِي حَذْفِ مَفْعُولِ الْمَشِيئَةِ.
{ يَشَأْ } fiilinin mefulü, meşiet fiilinin mefulünün hazfedilmesindeki alışılagelmiş kural üzere hazfedilmiştir.
وَالْإِذْهَابُ مَجَازٌ فِي الْإِعْدَامِ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٨] .
İzhâb (giderme), { وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } [Mü'minûn: 18] kavlinde olduğu gibi yok etme (i'dâm) manasında mecazdır.
وَالِاسْتِخْلَافُ: جَعْلُ الْخَلَفِ عَنِ الشَّيْءِ، وَالْخَلَفُ: الْعِوَضُ عَنْ شَيْءٍ فَائِتٍ، فَالسِّينُ
İstihlâf: Bir şeyin yerine halef bırakmaktır. Halef ise: Elden çıkan bir şeyin karşılığıdır. Buradaki sîn (س)
وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ، وَمَا مَوْصُولَةٌ عَامَّةٌ، أَيْ: مَا يَشَاءُ مِنْ مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ حِكْمَتُهُ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالِاسْتِئْصَالِ لِأَنَّ ظَاهِرَ الضَّمِيرِ يُفِيدُ الْعُمُومَ.
ve tâ (ت) harfleri tekit içindir. { مَا } ise umum ifade eden ism-i mevsûldür; yani hikmetinin gerektirdiği üzere müminlerden veya kâfirlerden dilediğidir. Bu, kökten yok etmeye (isti'sâle) yönelik bir ta'rizdir; zira zamirin zâhiri umumilik bildirir.
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ تَشْبِيهٌ فِي إِنْشَاءِ مَوْجُودَاتٍ بَعْدَ مَوْجُودَاتٍ أُخْرَى، لَا فِي كَوْنِ الْمُنْشَئَاتِ مُخْرَجَةً مِنْ بقايا المعدومات، وَيجوز أَن يكون التّشبيه فِي إنْشَاء موجودات من بقايا معدومات كَمَا أَنْشَأَ الْبَشَرَ نَشْأَةً ثَانِيَةً مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ أَنْجَاهُمُ اللَّهُ فِي السَّفِينَةِ مَعَ نُوحٍ ﵇، فَيَكُونُ الْكَلَامُ تَعْرِيضًا بِإِهْلَاكِ الْمُشْرِكِينَ وَنَجَاةِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَذَابِ.
{ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } kavlindeki teşbih, var edilenlerin yok edilenlerin kalıntılarından çıkarılmış olması yönüyle değil, birbiri ardınca varlıkların yaratılması yönüyledir. Teşbihin, Allah'ın Nuh aleyhisselâm ile birlikte gemide kurtardığı kimselerin zürriyetinden insanlığı ikinci kez yaratması gibi, yok edilenlerin kalıntılarından varlıklar yaratılması yönüyle olması da caizdir. Bu durumda söz, müşriklerin helak edilmesine ve müminlerin azaptan kurtarılmasına bir ta'riz olur.
وَكَافُ التَّشْبِيهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ نِيَابَةٌ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، لِأَنَّهَا وَصْفٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: اسْتِخْلَافًا كَمَا أَنْشَأَكُمْ، فَإِنَّ الْإِنْشَاءَ يَصِفُ كَيْفِيَّةَ الِاسْتِخْلَافِ. ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَمَعْنَى الذُّرِّيَّةِ وَاشْتِقَاقِهَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٤] .
Teşbih kâf'ı, meful-i mutlaka nâib olarak nasb mahallindedir; zira o, takdiri [اسْتِخْلَافًا كَمَا أَنْشَأَكُمْ] (sizi yarattığı gibi bir halef kılma ile) olan hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır; çünkü inşâ (yaratma), istihlâfin nasıllığını nitelemektedir. «Min» (مِنْ) ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Zürriyet kelimesinin anlamı ve iştikakı ise Bakara Suresi'ndeki { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [124] kavlinde geçmişti.
وَوَصْفُ قَوْمٍ بِ آخَرِينَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْمُغَايَرَةِ، أَيْ قَوْمٍ لَيْسُوا مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ، وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَن ينشيء أَقْوَامًا من أَقْوَامًا يُخَالِفُونَهُمْ فِي اللُّغَةِ وَالْعَوَائِدِ وَالْمَوَاطِنِ، وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ تَبَاعُدِ الْعُصُورِ، وَتَسَلْسُلِ الْمُنْشَآتِ لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ بَيْنَ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ لَا يَحْدُثُ إِلَّا فِي أَزْمِنَةٍ بَعِيدَةٍ، فَشَتَّانَ بَيْنِ أَحْوَالِ قَوْمِ نُوحٍ وَبَيْنَ أَحْوَالِ الْعَرَبِ الْمُخَاطَبِينَ، وَبَيْنَ ذَلِكَ قُرُونٌ مُخْتَلفَة متباعدة.
Kavmin { آخَرِينَ } şeklinde nitelenmesi başkalığı belirtmek içindir; yani Arap kabilelerinden olmayan bir kavim demektir. Bu da Yüce Allah'ın, dilleri, adetleri ve yurtları bakımından birbirine benzemeyen kavimlerden başka kavimler yaratmasındaki muazzam kudretine bir uyarıdır. Bu, asırların uzaklığından ve varlıkların zincirleme devamından kinayedir; zira asıllar ile nesiller arasındaki farklılık ancak uzun zamanlar içinde meydana gelir. Nitekim Nuh kavminin halleri ile muhatap olan Arapların halleri arasında dağlar kadar fark vardır ve bu ikisi arasında birbirinden farklı, uzak asırlar geçmiştir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 134]
إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)
{ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } (134) “Size vadedilen şey mutlaka gelecektir; siz [bunun önüne] geçemezsiniz.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ [الْأَنْعَام: ١٣٣] فَإِنَّ الْمَشِيئَةَ تَشْتَمِلُ عَلَى حَالَيْنِ: حَالِ تَرْكِ إِهْلَاكِهِمْ، وَحَالِ إِيقَاعِهِ، فَأَفَادَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ أَنَّ مَشِيئَةَ اللَّهِ تَعَلَّقَتْ بِإِيقَاعِ مَا أَوْعَدَهُمْ بِهِ مِنَ الْإِذْهَابِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْجُمْلَةَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا: جَوَابًا عَنْ أَنْ يَقُولَ سَائِلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، مُتَوَرِّكًا بِالْوَعِيدِ: إِذَا كُنَّا قَدْ أُمْهِلْنَا وَأُخِّرَ عَنَّا الِاسْتِئْصَالُ فَقَدْ أَفْلَتْنَا مِنَ الْوَعِيدِ، وَلَعَلَّهُ يَلْقَاهُ أَقْوَامٌ بَعْدَنَا، فَوَرَدَ قَوْلُهُ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ مَوْرِدَ الْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ النَّاشِئِ عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ بِتَحْقِيقِ أَنَّ مَا أُوعِدَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ وَإِن تأخّر.
Bu cümle, { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } [En'âm: 133] cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü meşiet iki durumu kapsar: Onları helak etmeyi terk etme durumu ve helaki gerçekleştirme durumu. Dolayısıyla bu cümle, Allah'ın meşietinin onları yok etmekle tehdit ettiği şeyi gerçekleştirmeye taalluk ettiğini ifade etmiştir. Bu cümleyi istînâf-ı beyânî kılman da mümkündür: Müşriklerden birinin tehdidi hafife alarak, «Madem bize mühlet verildi ve kökten yok edilmemiz ertelendi, o halde bu tehditten kurtulduk; belki de bu tehditle bizden sonraki kavimler karşılaşır» demesine bir cevaptır. Böylece { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ } kavli, önceki sözden doğan bu soruya, müşriklere yöneltilen tehdidin gecikse bile muhakkak gerçekleşeceğini tekit ederek cevap olarak gelmiştir.
والتّأكيد بِأَن مُنَاسِبٌ لِمَقَامِ الْمُتَرَدِّدِ الطَّالِب، وَزِيَادَة التّأكيد بِلَامِ الِابْتِدَاءِ لِأَنَّهُمْ مُتَوَغِّلُونَ فِي إِنْكَارِ تَحَقُّقِ مَا أُوعِدُوا بِهِ مِنْ حُصُولِ الْوَعِيدِ وَاسْتِسْخَارِهِمْ بِهِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا:
«İnne» (إِنَّ) ile tekit yapılması tereddütlü talep edenin makamına uygundur. Lâmu'l-ibtidâ ile yapılan ilave tekit ise, kendilerine vadedilen tehdidin gerçekleşmesini inkârda aşırıya gitmeleri ve onunla alay etmeleri sebebiyledir; nitekim onlar şöyle demişlerdi:
اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ
{ اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ } “«Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize... bir azap getir!»”
أَلِيمٍ
{ أَلِيمٍ } “Allah'ım! Eğer bu Sen'in katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir.”
[الْأَنْفَال: ٣٢] إفحاما للرّسول ﷺ وَإِظْهَارًا لِتَخَلُّفِ وَعِيدِهِ.
[Enfâl: 32]. [Bunu] Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i susturmak ve onun vadettiği azabın gerçekleşmediğini göstermek için söylemişlerdi.
وَبِنَاءُ تُوعَدُونَ لِلْمَجْهُولِ يُصَحِّحُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ مُضَارِعَ وَعَدَ يَعِدُ، أَوْ مُضَارِعَ أُوعِدَ، يُوعَدُ وَالْمُتَبَادَرُ هُوَ الْأَوَّلُ. وَمِنْ بَدِيعِ الْفَصَاحَةِ اخْتِيَارُ بِنَائِهِ لِلْمَجْهُولِ، لِيَصْلُحَ لَفْظُهُ لِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، وَلَوْ بُنِيَ لِلْمَعْلُومِ لَتَعَيَّنَ فِيهِ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ: بِأَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَا نَعِدُكُمْ، أَوْ إِنَّ مَا نُوعِدُكُمْ، وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ التَّوْجِيهِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ كُلُّ فَرِيقٍ مِنَ السَّامِعِينَ مَا يَلِيقُ بِحَالِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ وَعِيدَ الْمُشْرِكِينَ يَسْتَلْزِمُ وَعْدًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَقْصُودُ الْأَهَمُّ هُوَ وَعِيدُ الْمُشْرِكِينَ، فَلِذَلِكَ عَقَّبَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فَذَلِكَ كَالتَّرْشِيحِ لِأَحَدِ الْمُحْتَمَلَيْنِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ.
{ تُوعَدُونَ } fiilinin meçhul (edilgen) kalıpta kurulması, fiilin sülâsî «va'ade ya'idü»nün muzarisi olmasına da, if'âl babından «û'ide yû'adü»nün muzarisi olmasına da imkân tanır; akla ilk gelen ise birincisidir. Lafzın hem müminlerin hem de müşriklerin durumuna uygun düşmesi için meçhul olarak seçilmesi belagatin harika inceliklerindendir. Şayet malum (etken) kurulsaydı, ya «size vadettiğimiz şey» (إِنَّ مَا نَعِدُكُمْ) ya da «sizi tehdit ettiğimiz şey» (إِنَّ مَا نُوعِدُكُمْ) denilerek bu iki durumdan biri belirlenmiş olurdu. Bu, dinleyicilerden her kesimin kendi haline uygun olanı alması amaçlanan harika bir tevcih sanatıdır. Bilinmektedir ki müşriklere yönelik tehdit (vaîd), müminler için bir müjdeyi (vaadi) gerektirir. En önemli maksat ise müşriklere yönelik tehdittir. İşte bu sebeple sözün ardından { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } buyrulmuştur; bu da tevcihli kelamdaki iki ihtimalden birini pekiştiren bir teyit (terşîh) gibidir.
والإتيان مُسْتَعَارٌ لِلْحُصُولِ تَشْبِيهًا لِلشَّيْءِ الْمَوْعُودِ بِهِ الْمُنْتَظَرِ وُقُوعُهُ بِالشَّخْصِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ إِتْيَانُهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
İtiyân (gelmek), bu surede geçen { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً } kavlinde olduğu gibi, vadedilen ve vuku bulması beklenen şeyin gelişi beklenen gaybdeki bir şahsa benzetilmesiyle husûl (meydana gelme) manasında istiare edilmiştir.
وَحَقِيقَةُ الْمُعْجِزِ هُوَ الَّذِي يَجْعَلُ طَالِبَ شَيْءٍ عَاجِزًا عَنْ نَوَالِهِ، أَيْ غَيْرُ قَادِرِينَ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي مَعْنَى الْإِفْلَاتِ مِنْ تَنَاوُلِ طَالِبِهِ كَمَا قَالَ إِيَاسُ بْنُ قَبِيصَةَ الطَّائِيُّ:
Mu'ciz kelimesinin hakiki manası, bir şeyi talep edeni o şeye ulaşmaktan aciz kılan kimsedir; yani güç yetiremeyenler demektir. İyâs b. Kabîsa et-Tâî'nin şu beytinde olduğu gibi, kendisini talep edenin yakalamasından kaçıp kurtulma manasında mecaz olarak da kullanılır:
أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْأَرْضَ رَحْبٌ فَسِيحَةٌ ... فَهَلْ تُعْجِزَنِّي بُقْعَةٌ مِنْ بِقَاعِهَا
«Görmez misin yeryüzü alabildiğine geniştir / Yoksa onun herhangi bir parçası beni [düşmanımdan] kaçırıp kurtaramaz mı?»
أَيْ فَلَا تُفْلِتُ مِنِّي بُقْعَةٌ مِنْهَا لَا يَصِلُ إِلَيْهَا الْعَدُوُّ الَّذِي يُطَالِبُنِي. فَالْمَعْنَى: وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِيَّ أَيْ: بِمُفْلِتِينَ مِنْ وَعِيدِي، أَوْ بِخَارِجِينَ عَنْ قُدْرَتِي، وَهُوَ صَالِحٌ لِلِاحْتِمَالَيْنِ.
Yani beni arayan düşmanın ulaşamayacağı hiçbir yer benden kaçıp kurtulamaz. O halde mana şöyledir: «Siz Beni aciz bırakacak değilsiniz»; yani tehdidimden kaçıp kurtulacak değilsiniz veya kudretimin dışına çıkacak değilsiniz. İfade her iki ihtimale de elverişlidir.
وَمَجِيءُ الْجُمْلَةِ اسْمِيَّةٌ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ لِإِفَادَةِ الثَّبَاتِ وَالدَّوَامِ، فِي نِسْبَةِ الْمُسْنَدِ لِلْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، وَهِيَ نِسْبَةُ نَفْيِهِ عَنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْخُصُوصِيَّاتِ الَّتِي تُعْتَبَرُ فِي حَالَةِ الْإِثْبَاتِ تُعْتَبَرُ فِي حَالَةِ النَّفْيِ إِذِ النَّفْيُ إِنَّمَا هُوَ كَيْفِيَّةٌ لِلنِّسْبَةِ. وَالْخُصُوصِيَّاتُ مُقْتَضَيَاتُ أَحْوَالِ التَّرْكِيبِ، وَلَيْسَ يَخْتَلِفُ النَّفْيُ عَنِ الْإِثْبَاتِ إِلَّا فِي اعْتِبَارِ الْقُيُودِ الزَّائِدَةِ عَلَى أَصْلِ التَّرْكِيبِ، فَإِنَّ النَّفْيَ يُعْتَبَرُ مُتَوَجِّهًا إِلَيْهَا خَاصَّةً وَهِيَ قُيُودُ مَفَاهِيمِ الْمُخَالَفَةِ، وَإِلَّا لَبَطُلَتْ خُصُوصِيَّاتٌ كَثِيرَةٌ مَفْرُوضَةٌ مَعَ الْإِثْبَاتِ، إِذَا صَارَ الْكَلَامُ الْمُشْتَمِلُ عَلَيْهَا مَنْفِيًّا، مِثْلُ إِفَادَةِ التَّجَدُّدِ فِي الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِ جُؤَيَّةَ بْنِ النَّضْرِ:
{ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } kavlindeki cümlenin isim cümlesi olarak gelmesi, müsnedin müsnedün ileyhe nispetinde -ki bu, onun müsnedün ileyhten nefyedilmesi nispetidir- sebat ve devamlılık ifade etmesi içindir. Çünkü olumluluk (ispat) halinde dikkate alınan hususiyetler olumsuzluk (nefiy) halinde de dikkate alınır; zira nefiy sadece nispete ait bir keyfiyettir. Hususiyetler ise terkibin durumlarının gerekleridir. Nefiy ile ispat arasındaki fark, sadece terkibin aslına eklenen kayıtların hesaba katılmasındadır; çünkü nefiy özellikle o kayıtlara yönelir ki bunlar mefhûm-ı muhâlefet kayıtlarıdır. Aksi takdirde, olumlu cümle olumsuza dönüştüğünde ispat ile birlikte varsayılan pek çok hususiyet geçersiz olurdu; tıpkı Cüeyye b. en-Nadr'ın şu beytindeki fiilî müsnedde teceddüd (yenilenme) bildirmesi gibi:
لَا يَأْلَفُ الدِّرْهَمُ الْمَضْرُوبُ صُرَّتَنَا ... لَكِنْ يَمُرُّ عَلَيْهَا وَهُوَ منطق
«Basılmış dirhem bizim kesemize alışmaz / Lakin konuşur bir halde üzerinden geçip gider.»
إِذْ لَا فَرْقَ فِي إِفَادَةِ التَّجَدُّدِ بَيْنَ هَذَا الْمِصْرَاعِ، وَبَيْنَ أَنْ تَقُولَ: أَلِفَ الدِّرْهَمُ صُرَّتَنَا.
Zira teceddüd ifade etmesi bakımından bu mısra ile [أَلِفَ الدِّرْهَمُ صُرَّتَنَا] (Dirhem kesemize alıştı) demen arasında hiçbir fark yoktur.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ [الممتحنة: ١٠] فَإِنَّ الْأَوَّلَ يُفِيدُ
Aynı şekilde Yüce Allah'ın { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } [Mümtehine: 10] kavlinde de böyledir; zira birincisi,
أَنَّ نَفْيَ حِلِّهِنَّ لَهُم حكم ثَابت لَا يخْتَلف، والثّاني يُفِيد أنّ نفي حلّهم لهنّ حُكْمٌ مُتَجَدِّدٌ لَا يُنْسَخُ، فَهُمَا اعْتِبَارَانِ، وَقَدْ أَشَرْتُ إِلَى بَعْضِ هَذَا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢٧٦] .
onların erkeklere helal olmamasının değişmez sabit bir hüküm olduğunu ifade eder; ikincisi ise erkeklerin onlara helal olmamasının nesh edilmeyen, yenilenen bir hüküm olduğunu ifade eder. Bunlar iki ayrı mülahazadır. Bakara Suresi'ndeki { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } [276] kavlinin tefsirinde buna kısmen işaret etmiştim.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 135]
قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)
{ قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } (135) “De ki: 'Ey kavmim! Durumunuza göre yapacağınızı yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım. Yurdun (dünyanın/ahiretin) sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Muhakkak ki zalimler kurtuluşa eremezler.'”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ بَعْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ [الْأَنْعَام: ١٣٤] فَإِنَّ الْمَقْصُودَ الْأَوَّلَ مِنْهُ هُوَ وَعِيدُ الْمُشْرِكِينَ، كَمَا مَرَّ، فَأَعْقَبَهُ بِمَا تَمَحَّضَ لِوَعِيدِهِمْ: وَهُوَ الْأَمْرُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الْإِنْذَارِ وَالتَّهْدِيدِ، لِيُمْلِيَ لَهُمْ فِي ضَلَالِهِمْ إِمْلَاءً يُشْعِرُ، فِي مُتَعَارَف بالتّخاطب، بِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ مِمَّا يَزِيدُ الْمَأْمُورَ اسْتِحْقَاقًا لِلْعُقُوبَةِ، وَاقْتِرَابًا مِنْهَا. أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُنَادِيَهُمْ وَيُهَدِّدَهُمْ. وَأمر أَن يبتدىء خِطَابَهُمْ بِالنِّدَاءِ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا سَيُقَالُ لَهُمْ، لِأَنَّ النِّدَاءَ يَسْتَرْعِي إِسْمَاعَ الْمُنَادَيْنِ، وَكَانَ الْمُنَادِي عُنْوَانَ الْقَوْمِ لِمَا يَشْعُرُ بِهِ مِنْ أَنَّهُ قَدْ رَقَّ لِحَالِهِمْ حِينَ تَوَعَّدَهُمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ [الْأَنْعَام: ١٣٤] لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنَّهُ يُحِبُّ لِقَوْمِهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ.
{ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ } [En'âm: 134] kavlinden sonra gelen iptidâî bir istînâftır. Yukarıda geçtiği üzere bundan asıl maksat müşrikleri tehdit etmek idi; bu sebeple hemen ardından sırf onları tehdit etmeye hasredilmiş olan şu ifade getirildi: Bu, uyarı ve korkutma makamında kullanılan bir emir kipidir; ta ki hitap örfünde, emredilen şeyin emredilen kimseyi cezaya daha çok müstahak kılacağını ve ona yaklaştıracağını hissettirecek bir tarzda sapıklıkları içinde onlara mühlet versin. Allah, Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara seslenmesini ve onları tehdit etmesini emretmiştir. Kendilerine söylenecek söze dikkat çekmek amacıyla hitaplarına nida ile başlamasını emretmiştir; zira nida çağrılanların kulak kesilmesini sağlar. Çağıranın «kavmim» diye hitap etmesi, { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } [En'âm: 134] sözüyle onları tehdit ettiği vakit onların haline acıdığını hissettiren bir ifade olduğu içindir; çünkü kural olarak insan, kendisi için istediği şeyi kavmi için de ister.
وَالنِّدَاءُ: لِلْقَوْمِ الْمُعَانِدِينَ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، الدَّالِّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلتَّهْدِيدِ، وَأَنَّ عَمَلَهُمْ مُخَالِفٌ لِعَمَلِهِ، لِقَوْلِهِ: اعْمَلُوا- مَعَ قَوْلِهِ- إِنِّي عامِلٌ.
Nida, emrin tehdit için olduğuna ve { اعْمَلُوا } ile birlikte { إِنِّي عامِلٌ } buyrulmasından ötürü onların amelinin onun ameline zıt olduğuna delalet eden makamın karinesiyle inatçı kavmedir.
فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: اعْمَلُوا لِلتَّسْوِيَةِ وَالتَّخْلِيَةِ لِإِظْهَارِ الْيَأْسِ مِنِ امْتِثَالِهِمْ لِلنُّصْحِ بِحَيْثُ يُغَيِّرُ نَاصِحُهُمْ نُصْحَهُمْ إِلَى الْإِطْلَاقِ لَهُمْ فِيمَا يُحِبُّونَ أَنْ يَفْعَلُوا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ اعْمَلُوا } kavlindeki emir; nasihat edenin nasihatini bırakıp yapmak istedikleri şeyde onları tamamen serbest bırakması suretiyle, onların nasihate uyacaklarından ümidin kesildiğini göstermek üzere tesviye ve serbest bırakma (tahliye) içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ [فصلت: ٤٠] وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ اسْتِعَارَةٌ إِذْ يُشَبَّهُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِ الْمَأْيُوسُ مِنَ ارْعِوَائِهِ بِالْمَأْمُورِ بِأَنْ يَفْعَلَ مَا كَانَ يُنْهَى عَنْهُ، فَكَأَنَّ ذَلِكَ الْمَنْهِيَّ صَارَ وَاجِبًا، وَهَذَا تَهَكُّمٌ.
{ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } [Fussilet: 40]. Bu kullanım bir istiaredir; zira kendisine öfkelenilen ve vazgeçeceğinden ümit kesilen kimse, daha önce menedildiği şeyi yapması emredilen kimseye benzetilmiştir; sanki o yasaklanan şey artık bir vecibe haline gelmiş gibidir ve bu bir istihzadır (alaydır).
وَالْمَكَانَةُ: الْمَكَانُ، جَاءَ عَلَى التَّأْنِيثِ مِثْلُ مَا جَاءَ الْمُقَامَةُ لِلْمُقَامِ، وَالدَّارَةُ اسْمًا لِلدَّارِ، وَالْمَاءَةُ لِلْمَاءِ الَّذِي يُنْزَلُ حَوْلَهُ، يُقَالُ: أَهْلُ الْمَاءِ وَأَهْلُ الْمَاءَةِ. وَالْمَكَانَةُ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِلْحَالَةِ الَّتِي تَلَبَّسَ بِهَا الْمَرْءُ، تُشَبَّهُ الْحَالَةُ فِي إِحَاطَتِهَا وَتَلَبُّسِ صَاحِبِهَا بِهَا بِالْمَكَانِ الَّذِي يَحْوِي الشَّيْءَ، كَمَا تَقَدَّمَ
Mekânet (مَكَانَة): Mekân demektir. Mukâm (مُقَام) yerine mukâme (مُقَامَة), dâr (دَار) ismi yerine dâre (دَارَة) ve etrafına konaklanan su (مَاء) yerine mâe (مَاءَة) kelimelerinin gelmesi gibi müennes kalıbında gelmiştir; nitekim «ehl-i mâ» ve «ehl-i mâe» denir. Buradaki «mekânet», insanın içinde bulunduğu durum (hâl) için istiare edilmiştir. Durum, kişiyi kuşatması ve sahibinin ona bürünmesi bakımından bir şeyi içine alan mekâna benzetilmiştir; nitekim az önce
إِطْلَاقُ الدَّارِ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ دارُ السَّلامِ [الْأَنْعَام:
Yüce Allah'ın { لَهُمْ دارُ السَّلامِ } [En'âm:
١٢٧] ، أَوْ تَكُونُ الْمَكَانَةُ كِنَايَةً عَنِ الْحَالَةِ لِأَنَّ أَحْوَالَ الْمَرْءِ تَظْهَرُ فِي مَكَانِهِ وَمَقَرِّهِ، فَلِذَلِكَ يُقَالُ: «يَا فُلَانُ عَلَى مَكَانَتِكَ» أَيْ اُثْبُتْ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ لَا تَنْحَرِفْ عَنْهُ.
127] kavlinde «dâr» kelimesinin mutlak kullanımı geçmişti. Yahut mekânet kelimesi durumdan kinayedir; zira insanın halleri bulunduğu mekânda ve karargâhında ortaya çıkar. Bu sebepledir ki «Ey falan, mekânında kal!» denir; yani üzerinde bulunduğun hal üzere sebat et, ondan sapma demektir.
وَمَفْعُولُ اعْمَلُوا مَحْذُوفٌ لِأَنَّ الْفِعْلَ نَزَلَ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيِ اعْمَلُوا عَمَلَكُمُ الْمَأْلُوفَ الَّذِي هُوَ دَأْبُكُمْ، وَهُوَ الْإِعْرَاضُ وَالتَّكْذِيبُ بِالْحَقِّ.
{ اعْمَلُوا } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; çünkü fiil lâzım (geçişsiz) mertebesine indirilmiştir. Yani: «Alışılagelmiş adetiniz olan amelinizi yapın»; bu da haktan yüz çevirmek ve onu yalanlamaktır.
وعَلى مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّمَكُّنِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ، وَهِيَ مُنَاسِبَةٌ لِاسْتِعَارَةِ الْمَكَانَةِ لِلْحَالَةِ. لِأَنَّ الْعِلَاوَةَ تُنَاسِبُ الْمَكَانَ، فَهِيَ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ، مُسْتَعَارٌ مِنْ مُلَائِمِ الْمُشَبَّهِ بِهِ لِمُلَائِمِ الْمُشَبَّهِ. وَالْمَعْنَى: الْزَمُوا حَالَكُمْ فَلَا مَطْمَعَ لِي فِي اتِّبَاعِكُمْ.
«Alâ» (عَلى) tebeî istiare yoluyla temekkün (iyice yerleşme) manasında kullanılmıştır ve mekânetin durum için istiare edilmesine uygundur. Çünkü üstte olma (uluvv) mekâna uygundur; dolayısıyla bu, müşebbehün bihin münasibinden müşebbehin münasibine ödünç alınmış bir teyittir (istiare için terşîhtir). Mana şudur: Kendi halinize sımsıkı sarılın, zira artık size uyma konusunda benim hiçbir beklentim kalmamıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: عَلى مَكانَتِكُمْ- بِالْإِفْرَادِ-. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ:
Cumhur, tekil olarak { عَلى مَكانَتِكُمْ } şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise:
مَكَانَاتِكُمُ جَمْعُ مَكَانَةٍ. وَالْجَمْعُ بِاعْتِبَارِ جَمْعِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ.
«Mekânet» kelimesinin çoğulu olarak [مَكَانَاتِكُمْ] şeklinde okumuştur. Çoğul yapılması, muzafun ileyhin çoğul olması dikkate alınarak yapılmıştır.
وَجُمْلَةُ: إِنِّي عامِلٌ تَعْلِيلٌ لِمُفَادِ التَّسْوِيَةِ مِنَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: اعْمَلُوا أَيْ لَا يَضُرُّنِي تَصْمِيمُكُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، لَكِنِّي مُسْتَمِرٌّ عَلَى عَمَلِي، أَيْ أَنِّي غَيْرُ تَارِكٍ لِمَا أَنَا عَلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ. وَحَذْفُ مُتَعَلَّقِ: إِنِّي عامِلٌ لِلتَّعْمِيمِ مَعَ الِاخْتِصَارِ، وَسَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ فِي نَظِيرِهِ مِنْ سُورَةِ الزُّمَرِ.
{ إِنِّي عامِلٌ } “Ben de [görevimi] yapmaktayım” cümlesi, O'nun { اعْمَلُوا } “yapın” sözündeki emrin ifade ettiği serbest bırakma/meydan okuma manasının gerekçesidir (ta'lîldir). Yani: «Sizin bulunduğunuz durumdaki ısrarınız bana zarar vermez, aksine ben kendi amelime devam edeceğim; yani üzerinde bulunduğum imanı ve Allah'a daveti asla bırakacak değilim» demektir. İcazla birlikte genellik sağlamak için { إِنِّي عامِلٌ } fiilinin müteallakı (nesnesi) hazfedilmiştir; bunun ayrıntısı Zümer suresindeki benzerinde gelecektir.
وَرُتِّبَ عَلَى عَمَلِهِمْ وَعَمَلِهِ الْإِنْذَارُ بِالْوَعِيدِ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُتَفَرِّعٌ عَلَى ذَلِكَ التَّهْدِيدِ.
Onların amellerine ve Peygamber'in ameline bağlı olarak, bu tehdidin o uyarıdan kaynaklandığını belirtmek üzere tefrî' fâ'sı ile tehdit içeren uyarı tertip edilmiş ve { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” [buyrulmuştur].
وَحَرْفُ التَّنْفِيسِ مُرَادٌ مِنْهُ تَأْكِيدُ الْوُقُوعِ لِأَنَّ حَرْفَيِ التَّنْفِيسِ يُؤَكِّدَانِ الْمُسْتَقْبَلَ كَمَا تُؤَكِّدُ (قَدْ) الْمَاضِي، وَلِذَلِكَ قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى (لَنْ) : إِنَّهَا لِنَفْيِ سَيَفْعَلُ، فَأَخَذَ مِنْهُ الزَّمَخْشَرِيُّ إِفَادَتَهَا تَأْكِيدَ النَّفْيِ.
Tenfîs harfinden (se/sevfe) maksat, vuku bulmanın kesinliğini teyit etmektir. Çünkü iki tenfîs harfi, { قَدْ } edatının geçmiş zamanı pekiştirdiği gibi gelecek zamanı pekiştirir. Bu sebepledir ki Sîbeveyh { لَنْ } edatını açıklarken onun «seyef'alu» (gelecekte yapacak) ifadesini olumsuzlamak için olduğunu söylemiş, Zemahşerî de buradan hareketle onun olumsuzluğu pekiştirme (tekit) ifade ettiği sonucunu çıkarmıştır.
وَهَذَا صَرِيحٌ فِي التَّهْدِيدِ، لِأَنَّ إِخْبَارَهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ يُفِيدُ أَنَّهُ يَعْلَمُ وُقُوعَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، وَتَصْمِيمُهُ عَلَى أَنَّهُ عَامِلٌ عَلَى مَكَانَتِهِ وَمُخَالِفٌ لِعَمَلِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُوقِنٌ بِحُسْنِ عُقْبَاهُ وَسُوءِ عُقْبَاهُمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَعَمِلَ عَمَلَهُمْ، لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَرْضَى الضُّرَّ لِنَفْسِهِ، فَدَلَّ قَوْلُهُ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عَلَى أَنَّ عِلْمَهُمْ يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَأَمَّا هُوَ فَعَالِمٌ مِنَ الْآنِ، فَفِيهِ كِنَايَةٌ عَنْ وُثُوقِهِ بِأَنَّهُ مُحِقٌّ، وَأَنَّهُمْ مُبْطِلُونَ، وَسَيَجِيءُ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قِصَّةِ شُعَيْبٍ مِنْ سُورَةِ هُودٍ.
Bu ifade açık bir tehdittir. Çünkü onların yakında bileceklerini haber vermesi, kendisinin bunun kaçınılmaz olarak gerçekleşeceğini bildiğini gösterir. Kendi bulunduğu hal üzere amel etmeye kararlı olması ve onların ameline muhalefet etmesi ise, kendi akıbetinin güzelliğine ve onların akıbetinin kötülüğüne kesin olarak inandığına delalet eder. Şayet böyle olmasaydı onların amelini işlerdi; zira akıl sahibi biri kendi aleyhine olacak bir zarara razı olmaz. Dolayısıyla { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” buyruğu, onların bilgisinin gelecekte vuku bulacağına; kendisinin ise şimdiden bildiğine delalet eder. Bunda onun haklı olduğuna, onların ise batıl üzere olduğuna dair kesin inancından bir kinaye vardır. Bu ayetin bir benzeri Hûd suresinde Şuayb'ın kıssasında gelecektir.
وَقَوْلُهُ: مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ اسْتِفْهَامٌ، وَهُوَ يُعَلِّقُ فِعْلَ الْعِلْمِ عَنِ الْعَمَلِ، فَلَا يُعْطَى مَفْعُولَيْنِ اسْتِغْنَاءً بِمُفَادِ الِاسْتِفْهَامِ إِذِ التَّقْدِيرُ: تَعْلَمُونَ أَحَدَنَا تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ.
{ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Dünya yurdunun sonunun kime ait olacağını” ifadesi bir istifhamdır (sorudur). Bu da bilme (ilm) fiilini amelden ta'lik eder (etkisiz kılar); dolayısıyla istifhamın getirdiği mana ile yetinilerek fiile iki meful verilmez. Çünkü takdiri: «Hangimizin dünya yurdunun güzel akıbetine sahip olacağını bileceksiniz» şeklindedir.
وَمَوْضِعُ: مَنْ رَفْعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَجُمْلَةُ: تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ خَبَرُهُ.
{ مَنْ } kelimesinin iraptaki yeri mübteda olarak merfûdur; { تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } cümlesi ise onun haberidir.
وَالْعَاقِبَةُ، فِي اللُّغَةِ: آخِرُ الْأَمْرِ، وَأَثَرُ عَمَلِ الْعَامِلِ، فَعَاقِبَةُ كُلِّ شَيْءٍ هِيَ مَا ينجلي عَنهُ الشَّيْءِ وَيَظْهَرُ فِي آخِرِهِ مِنْ أَثَرٍ وَنَتِيجَةٍ، وَتَأْنِيثُهُ عَلَى تَأْوِيلِ الْحَالَةِ فَلَا يُقَالُ: عَاقِبُ
Âkıbet (عَاقِبَة), lügatte bir işin sonu ve iş yapanın amelinin sonucudur. Her şeyin akıbeti, o şeyden geriye kalan, sonunda ortaya çıkan eser ve neticedir. Durum (hâl) manası kastedildiği için müennes kılınmıştır; bu sebeple «âkıbu'l-emr» denmez,
الْأَمْرِ، وَلَكِنْ عَاقِبَةُ وَعُقْبَى.
aksine «âkıbet» ve «ukbâ» denir.
وَقَدْ خَصَّصَ الِاسْتِعْمَالُ لَفْظَ الْعَاقِبَةِ بِآخِرَةِ الْأَمْرِ الْحَسَنَةِ، قَالَ الرَّاغِبُ: الْعَاقِبَةُ وَالْعُقْبَى يَخْتَصَّانِ بِالثَّوَابِ نَحْوُ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الْأَعْرَاف: ١٢٨] ، وَبِالْإِضَافَةِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْعُقُوبَةِ نَحْوُ ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى [الرّوم: ١٠] وَقَلَّ مَنْ نَبَّهَ عَلَى هَذَا، وَهُوَ مِنْ تَدْقِيقِهِ، وَشَوَاهِدُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ.
Kullanım, âkıbet lafzını bir işin hayırlı ve güzel olan sonuna tahsis etmiştir. Râgıb şöyle der: «Âkıbet ve ukbâ lafızları mükafat için kullanılır; nitekim { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet takva sahiplerinindir” [A'râf: 128] buyrulmuştur. İzafet halinde ise ceza için de kullanılabilir; nitekim { ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى } “Sonra kötülük yapanların sonu en kötüsü oldu” [Rûm: 10] buyrulmuştur.» Buna dikkat çeken pek az olmuştur; bu onun dakik tespitlerindendir ve Kur'an'da bunun şahitleri pek çoktur.
وَالدَّارُ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَحِلُّ بِهِ النَّاسُ مِنْ أَرْضٍ أَوْ بِنَاءٍ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Dâr (دَار), insanların yurt edindiği arazi veya bina gibi yerdir. Az önce Yüce Allah'ın:
لَهُمْ دارُ السَّلامِ [الْأَنْعَام: ١٢٧] ، وَتَعْرِيفُ الدَّارِ هُنَا تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ الدَّارِ مُطْلَقًا، عَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، فَإِضَافَةُ عاقِبَةُ إِلَى الدَّارِ إِضَافَةٌ حَقِيقِيَّةٌ، أَيْ حُسْنُ الْأُخَارَةِ الْحَاصِلُ فِي الدَّارِ، وَهِيَ الْفَوْزُ بِالدَّارِ، وَالْفَلَجُ فِي النِّزَاعِ عَلَيْهَا، تَشْبِيهًا بِمَا كَانَ الْعَرَبُ يَتَنَازَعُونَ عَلَى الْمَنَازِلِ وَالْمَرَاعِي، وَبِذَلِكَ يَكُونُ قَوْلُهُ: مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ
{ لَهُمْ دارُ السَّلامِ } [En'âm: 127] kavlinde geçmişti. Buradaki «ed-Dâr» kelimesinin başındaki elif-lâm cins içindir. Dâr lafzının hakiki manasıyla mutlak olması caizdir; dolayısıyla { عاقِبَةُ } kelimesinin { الدَّارِ } kelimesine izafeti hakiki bir izafet olur. Yani yurtta gerçekleşen güzel son; bu da o yurda nail olmak ve orası üzerindeki mücadeleyi kazanmaktır. Bu, Arapların konak yerleri ve meralar üzerindeki çekişmelerine benzetilmiştir. Böylelikle { مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } sözü,
اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً مَكْنِيَّةً، شُبِّهَتْ حَالَةُ الْمُؤْمِنِينَ الْفَائِزِينَ فِي عَمَلِهِمْ، مَعَ حَالَةِ الْمُشْرِكِينَ، بِحَالَةِ الْغَالِبِ عَلَى امْتِلَاكِ دَارِ عَدُوِّهِ، وَطُوِيَ الْمُرَكَّبُ الدَّالُّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، وَرُمِزَ إِلَيْهِ بِذِكْرِ مَا هُوَ مِنْ رَوَادِفِهِ، وَهُوَ عاقِبَةُ الدَّارِ، فَإِنَّ التَّمْثِيلِيَّةَ تَكُونُ مُصَرَّحَةً، وَتَكُونُ مَكْنِيَّةً، وَإِنْ لَمْ يُقَسِّمُوهَا إِلَيْهِمَا، لَكِنَّهُ تَقْسِيمٌ لَا مَحِيصَ مِنْهُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الدَّارِ مُسْتَعَارَةً لِلْحَالَةِ الَّتِي اسْتَقَرَّ فِيهَا أحد، تَشْبِيها للحالة بِالْمَكَانِ فِي الِاحْتِوَاءِ، فَتَكُونُ إِضَافَةُ عَاقِبَةُ إِلَى الدَّارِ إِضَافَةً بَيَانِيَّةً، أَيِ الْعَاقِبَةُ الْحُسْنَى الَّتِي هِيَ حَالُهُ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ اسْتِعَارَةً مُصَرَّحَةً.
temsîlî mekniyye bir istiare olur. Amellerinde zafere ulaşan müminlerin durumu müşriklerin durumuyla birlikte, düşmanının yurduna galebe çalıp mülk edinen kimsenin durumuna benzetilmiştir. Kendisine benzetilen heyeti gösteren mürekkep terkip gizlenmiş ve onun gereklerinden olan { عاقِبَةُ الدَّارِ } zikredilerek ona işaret edilmiştir. Çünkü temsîlî istiare bazen musarrah, bazen mekniyye olur; her ne kadar [belagatçılar] bunu bu şekilde ikiye ayırmamış olsalar da bu kaçınılmaz bir taksimdir. «ed-Dâr» kelimesinin, kapsayıcılık bakımından durumun mekâna benzetilmesiyle, bir kimsenin yerleştiği hal/durum için istiare edilmiş olması da caizdir. Bu durumda «âkıbet»in «dâr»a izafeti beyâniyye izafet olur; yani «onun hali olan güzel akıbet» manasına gelir ve kelam musarrah istiare olur.
وَمِنْ مَحَاسِنِهَا هُنَا: أَنَّهَا بَنَتْ عَلَى اسْتِعَارَةِ الْمَكَانَةِ لِلْحَالَةِ فِي قَوْلِهِ: اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ فَصَارَ الْمَعْنَى: اعْمَلُوا فِي دَارِكُمْ مَا أَنْتُمْ عَامِلُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ. وَفِي الْكَلَامِ مَعَ ذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ عَاقِبَةَ تِلْكَ الدَّارِ، أَيْ بَلَدِ مَكَّةَ، أَنْ تَكُونَ لِلْمُسْلِمِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٥] وَقَدْ فُسِّرَ قَوْلُهُ: مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ بِغَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى.
Buradaki edebi güzelliklerden biri de: Bu istiarenin, { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “Bulunduğunuz durum üzere yapın” sözündeki mekânetin durum için istiare edilmesi esasına dayandırılmış olmasıdır. Böylece mana: «Yurdunuzda ne yapacaksanız yapın; yakında yurdun güzel akıbetinin kime ait olacağını bileceksiniz» şeklini almıştır. Bununla birlikte bu sözde, o yurdun yani Mekke şehrinin akıbetinin Müslümanlara ait olacağına dair bir işaret (ima) da vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne mutlaka salih kullarım varis olacaktır” [Enbiyâ: 105]. { مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } kavli bu mananın dışında da tefsir edilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مَنْ تَكُونُ- بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، بِتَحْتِيَّةٍ، لِأَنَّ تَأْنِيثَ عَاقِبَةُ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، فَلَمَّا وَقع فَاعِلا ظَاهرا فَيَجُوزُ فِيهِ أَنْ يُقْرَنَ بِعَلَامَةِ التَّأْنِيثِ وَبِدُونِهَا.
Cumhur üstten noktalı te ile { مَنْ تَكُونُ } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise alttan noktalı ye ile okumuşlardır; çünkü «âkıbet» kelimesinin müennesliği gayrihakikidir (mecazidir). Açık fail olarak geldiğinde fiilin müenneslik alameti alması da almaması da caizdir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ تَذْيِيلٌ لِلْوَعِيدِ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ التَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ، سَتَكُونُ عُقْبَى الدَّارِ لِلْمُسْلِمِينَ، لَا لَكُمْ، لِأَنَّكُمْ ظَالِمُونَ.
{ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphe yok ki zalimler kurtuluşa eremez” cümlesi, tehdidin gerekçesi makamında olan bir tezyildir (tamamlayıcı hükümdür). Yani: Zalimler kurtuluşa eremeyeceği için, yurdun güzel akıbeti size değil Müslümanlara ait olacaktır; çünkü siz zalimlersiniz.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الظَّالِمُونَ لِلِاسْتِغْرَاقِ، فَيَشْمَلُ هَؤُلَاءِ الظَّالِمِينَ ابْتِدَاءً، وَالضَّمِيرُ الْمَجْعُولُ اسْمَ (إِنَّ) ضَمِيرُ الشَّأْنِ تَنْبِيهًا عَلَى الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ وَأَنَّهُ أَمر عَظِيم.
{ الظَّالِمُونَ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif) istiğrak içindir; dolayısıyla öncelikle bu zalimleri kapsar. { إِنَّ } edatının ismi kılınan zamir ise, bu haberin önemine ve meselenin büyüklüğüne dikkat çekmek için getirilmiş şan zamiridir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٦]
[EN'ÂM SURESİ (6), AYET 136]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦) } “Kendi zanlarınca: «Bu Allah'a, bu da ortaklarımızadır» diyerek, Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar. Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar! (136)”
عَطْفٌ عَلَى نَظَائِرِهِ مِمَّا حُكِيَتْ فِيهِ أَقْوَالُهُمْ وَأَعْمَالُهُمْ مِنْ قَوْلِهِ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] وَقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَام: ١٠٠] وَقَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها [الْأَنْعَام: ١٠٩] وَقَوْلِهِ: وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ١٢٤] وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ فَهُوَ إِبْطَالٌ لِأَقْوَالِهِمْ، وَرَدٌّ لِمَذَاهِبِهِمْ، وَتَمْثِيلَاتٌ وَنَظَائِرُ، فَضَمِيرُ الْجَمَاعَةِ يَعُودُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ هُمْ غَرَضُ الْكَلَامِ مَنْ أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ:
Bu ayet, onların söz ve amellerinin hikaye edildiği şu benzer ayetlere matuftur: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “«Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi» dediklerinde Allah'ı gereği gibi takdir edemediler” [En'âm: 91], { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm: 100], { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “Kendilerine bir ayet (mucize) gelirse mutlaka ona inanacaklarına var güçleriyle yemin ettiler” [En'âm: 109] ve { وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “Kendilerine bir ayet geldiğinde: «Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız» dediler” [En'âm: 124]. Bunların arasında yer alan kısımlar ise onların iddialarını çürütme, mezheplerini reddetme, temsiller ve benzer misallerdir. Çoğul zamiri, surenin başındaki { ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Sonra da o inkâr edenler [başkalarını] Rablerine denk tutuyorlar” [En'âm: 1] sözünden itibaren kelamın asıl muhatabı ve hedefi olan müşriklere dönmektedir.
ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ [الْأَنْعَام: ١] . وَهَذَا ابْتِدَاءُ بَيَانِ تَشْرِيعَاتِهِمِ الْبَاطِلَةِ، وَأَوَّلُهَا مَا جَعَلُوهُ حَقًّا عَلَيْهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ لِلْأَصْنَامِ: مِمَّا يُشْبِهُ الصَّدَقَاتِ الْوَاجِبَةِ، وَإِنَّمَا كَانُوا يُوجِبُونَهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالِالْتِزَامِ مِثْلَ النُّذُورِ، أَوْ بَتَعْيِينٍ مِنَ الَّذِينَ يُشَرِّعُونَ لَهُمْ كَمَا سَيَأْتِي.
{ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } [En'âm: 1]. Bu, onların batıl şeriatlerinin (hükümlerinin) açıklanmasının başlangıcıdır. Bunların ilki, farz olan sadakalara benzer şekilde mallarından putlar için kendi üzerlerine hak olarak belirledikleri paydır. Bunu adaklar gibi kendi kendilerine iltizam yoluyla (üzerlerine vacip kılarak) veya ileride geleceği üzere kendilerine hüküm koyan kimselerin belirlemesiyle vacip kılarlardı.
وَالْجَعْلُ هُنَا مَعْنَاهُ الصَّرْفُ وَالتَّقْسِيمُ، كَمَا فِي قَوْلِ عُمَرَ فِي قَضِيَّةِ: مَا أَفَاءَ اللَّهُ على رَسُوله ﷺ الْمُخْتَصِمُ فِيهَا الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ ﵃ «فَيَجْعَلُهُ رَسُولُ اللَّهِ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ» أَيْ يَضَعُهُ وَيَصْرِفُهُ، وَحَقِيقَةُ مَعْنَى الْجَعْلِ هُوَ التَّصْيِيرُ، فَكَمَا جَاءَ صَيَّرَ لِمَعَانٍ مَجَازِيَّةٍ، كَذَلِكَ جَاءَ (جَعَلَ) ، فَمَعْنَى وَجَعَلُوا لِلَّهِ: صَرَفُوا وَوَضَعُوا لِلَّهِ، أَيْ عَيَّنُوا لَهُ نَصِيبًا، لِأَنَّ فِي التَّعْيِينِ تَصْيِيرًا تَقْدِيرِيًّا وَنَقْلًا. وَكَذَلِكَ
Burada «ce'l» (جَعْل) kelimesinin manası, tahsis etmek ve paylaştırmaktır. Nitekim Abbâs ile Ali'nin (radıyallâhu anhümâ) aralarında ihtilafa düştükleri Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın fey olarak verdiği mallar meselesinde Ömer'in: «Resûlullah onu Allah'ın malının sarf edildiği yere tahsis ederdi» sözündeki «feyec'aluhû» ifadesi, onu koyar ve oraya harcar manasındadır. «Ce'l» kelimesinin asıl hakiki manası ise dönüştürmektir (tasyîr). «Sayyere» kelimesi birtakım mecazi manalara geldiği gibi «ce'ale» kelimesi de öyle gelmiştir. Dolayısıyla { وَجَعَلُوا لِلَّهِ } kavlinin manası: Allah için tahsis edip ayırdılar, yani O'na bir hisse tayin ettiler demektir. Çünkü tayin etmede takdiri bir dönüştürme ve intikal vardır. Nitekim
قَول النّبي ﷺ فِي حَدِيثِ أَبِي طَلْحَةَ: «أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الْأَقْرَبِينَ»
Ebû Talha hadisinde Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onu akrabalarına tahsis etmeni uygun görüyorum» sözü de böyledir.
أَيْ أَنْ تَصْرِفَهَا إِلَيْهِمْ، وَجعل هَذَا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَهَذِهِ التَّعْدِيَةُ هِيَ أَكْثَرُ أَحْوَالِ تَعْدِيَتِهِ، حَتَّى أَنَّ تَعْدِيَتَهُ إِلَى مفعولين إنّما مَا فِي الْحَقِيقَةِ مَفْعُولٌ وَحَالٌ مِنْهُ.
Yani «onlara sarf etmeni [uygun görüyorum]» demektir. Bu anlamdaki «ce'ale» fiili tek bir meful alır ve bu geçişlilik onun en yaygın kullanım şeklidir; öyle ki iki mefule geçişli olması durumunda bile ikinci meful gerçekte birinci mefulden bir haldir.
وَمَعْنَى: ذَرَأَ أَنْشَأَ شَيْئًا وَكَثَّرَهُ. فَأُطْلِقَ عَلَى الْإِنْمَاءِ لِأَنَّ إِنْشَاءَ شَيْءٍ تَكْثِيرٌ وَإِنْمَاءٌ.
{ ذَرَأَ } fiilinin manası: Bir şeyi var edip çoğalttı demektir. Dolayısıyla artırma ve çoğaltma manasında kullanılmıştır; çünkü bir şeyi var etmek onu çoğaltmak ve nemalandırmaktır.
ومِمَّا ذَرَأَ مُتَعَلِّقٌ بِ جَعَلُوا، وَمن تَبْعِيضِيَّةٌ، فَهُوَ فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ، وَمَا مَوْصُولَةٌ، وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ لِأَجْلِ دَلَالَةِ صِلَتِهِ عَلَى تَسْفِيهِ آرَائِهِمْ، إِذْ مَلَّكُوا اللَّهَ بَعْضَ مِلْكِهِ، لِأَنَّ مَا ذَرَأَهُ هُوَ مِلْكُهُ، وَهُوَ حَقِيقٌ بِهِ بِلَا جَعْلٍ مِنْهُمْ.
{ مِمَّا ذَرَأَ } ifadesi { جَعَلُوا } fiiline müteallaktır. «Min» (من) teb'îz (kısmilik) bildirir ve meful konumundadır; «mâ» ise ism-i mevsûldür. İsm-i mevsûlün getirilmesi, sılasının onların akıllarının kıtlığına delalet etmesi içindir; zira onlar Allah'ı, bizzat Kendi mülkünün bir kısmına sahip kılmışlardır; çünkü O'nun yarattığı şey zaten O'nun mülküdür ve onların bir tahsisi olmaksızın zaten O'na aittir.
وَاخْتِيَارُ فِعْلِ: ذَرَأَ هُنَا لِأَنَّهُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى الْمَعْنَى الْمُرَادِ، إِذِ الْمَقْصُودُ بَيَانُ شَرَائِعِهِمِ الْفَاسِدَةِ فِي نَتَائِجِ أَمْوَالِهِمْ. ثُمَّ سَيُبَيِّنُ شَرْعَهُمْ فِي أُصُولِ أَمْوَالِهِمْ فِي قَوْلِهِ:
Burada { ذَرَأَ } fiilinin seçilmesi, kastedilen manayı en iyi ifade eden kelime olmasındandır; zira asıl maksat, mallarının ürünleri ve gelirleri hakkındaki batıl hükümlerini açıklamaktır. Daha sonra ise mallarının asılları hakkındaki hükümlerini şu ayette açıklayacaktır:
وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ [الْأَنْعَام: ١٣٨] الْآيَةَ.
{ وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “«Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir» dediler” [En'âm: 138] ayeti.
ومِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ بَيَانُ مَا الْمَوْصُولَةِ. وَالْحَرْثُ مُرَادٌ بِهِ الزَّرْعُ وَالشَّجَرُ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ الْإِطْلَاقُ حَتَّى صَارَ الْحَرْثُ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فِي الْجَنَّاتِ وَالْمَزَارِعِ، قَالَ تَعَالَى: أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ [الْقَلَم: ٢٢] .
{ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ } ifadesi, mevsûl olan { ما } kelimesinin beyanıdır. «el-Hars» (الْحَرْث) kelimesinden maksat, ekinler ve ağaçlardır. Bu kelime aslen masdarın ism-i meful yerine kullanılmasından ibarettir; sonra bu kullanım öyle yaygınlaşmıştır ki «hars» kelimesi bahçeler ve tarlalar hakkında örfi bir hakikat haline gelmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ } “«Eğer [ürünü] toplayacaksanız erkenden ekininizin başına gidin» [diye seslendiler]” [Kalem: 22].
وَالنَّصِيبُ: الْحَظُّ وَالْقِسْمُ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٢] ، وَالتَّقْدِيرُ: جَعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا وَلِغَيْرِهِ نَصِيبًا آخَرَ، وَفُهِمَ مِنَ السِّيَاقِ أَنَّ النَّصِيبَ الْآخَرَ لِآلِهَتِهِمْ. وَقَدْ أَفْصَحَ عَنْهُ فِي التَّفْرِيعِ بِقَوْلِهِ: فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا.
Nasîb (نَصِيب): Pay ve hisse demektir. Bakara suresindeki { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir pay vardır” [Bakara: 202] ayetinde geçmişti. Takdiri: «Allah için bir pay, başkası için de başka bir pay ayırdılar» şeklindedir. Bağlamdan, diğer payın onların ilahlarına ait olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim ayetin devamında: { فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } “Kendi zanlarınca: «Bu Allah'a, bu da ortaklarımızadır» dediler” tefrî'i ile bu açıkça ifade edilmiştir.
وَالْإِشَارَتَانِ إِلَى النَّصِيبِ الْمُعَيَّنِ لِلَّهِ وَالنَّصِيبِ الْمُعَيَّنِ لِلشُّرَكَاءِ، وَاسْمَا الْإِشَارَةِ مُشَارٌ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى أَحَدِ النَّصِيبَيْنِ عَلَى الْإِجْمَالِ إِذْ لَا غَرَضَ فِي الْمَقَامِ فِي تَعْيِينِ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ وَمَا جَعَلُوهُ لِشُرَكَائِهِمْ.
İki işaret ismi; Allah için belirlenen paya ve ortaklar için belirlenen paya işaret etmektedir. Her iki işaret ismiyle de bu iki paydan birine icmali olarak işaret edilmiştir; zira bu makamda Allah için neyi, ortakları için neyi ayırdıklarını ayrıntılı olarak tayin etmeye ihtiyaç yoktur.
وَالزَّعْمُ: الِاعْتِقَادُ الْفَاسِدُ، أَوِ الْقَرِيبُ مِنَ الْخَطَأِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ
Ze'm (زَعْم): Batıl yahut hataya yakın inançtır; nitekim Nisâ suresindeki { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” [Nisâ: 60]
فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٠] ، وَهُوَ مُثَلَّثُ الزَّايِ، وَالْمَشْهُور فِيهِ فتح الزَّاي، وَمثله الرّغم بِالرَّاءِ مُثَلَّثُ الرَّاءِ.
ayetinde geçmişti. «Ze» harfi üç harekeyle de okunur; en meşhuru «ze»nin fethasıdır (ze'm). Tıpkı râ harfi üç harekeyle okunan «rağm/riğm/ruğm» kelimesi gibi.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ- بِفَتْحِ الزَّايِ- وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ- بِضَمِّ الزَّايِ- وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُمْ:
Cumhur ze harfinin fethasıyla [بِزَعْمِهِمْ], Kisâî ise zammesiyle [بِزُعْمِهِمْ] okumuştur. Ayetteki { بِزَعْمِهِمْ } ifadesi { فَقالُوا } fiiline müteallaktır.
بِزَعْمِهِمْ ب فَقالُوا وَجُعِلَ قَوْلُهُ: بِزَعْمِهِمْ مُوَالِيًا لِبَعْضِ مَقُولِ الْقَوْلِ لِيَكُونَ مُتَّصِلًا بِمَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فَيُرَتَّبُ التَّعْجِيبُ مِنْ حُكْمِهِمْ بِأَنَّ مَا كَانَ لِلَّهِ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ، أَيْ مَا اكْتَفَوْا بِزَعْمِهِمُ الْبَاطِلِ حَتَّى نَكَلُوا عَنهُ وأشركوا شركاؤهم فِيمَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ.
{ بِزَعْمِهِمْ } sözünün, söylenen sözün (makûlü'l-kavl) bir kısmının hemen ardına getirilmesi, Allah için ayırdıkları şeyle bitişik olması ve böylece Allah'a ait olanın ortaklarına ulaştığına dair verdikleri hükmün hayret vericiliğinin ortaya konulması içindir. Yani onlar batıl zanlarıyla yetinmemiş, bundan da vazgeçip zanlarınca Allah için ayırdıkları şeye ortaklarını da ortak etmişlerdir.
وَالْبَاءُ الدَّاخِلَة على بِزَعْمِهِمْ إِمَّا بِمَعْنَى مِنَ أَيْ، قَالُوا ذَلِكَ بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَأَعْلَنُوا بِهِ قَوْلًا نَاشِئًا عَنِ الزَّعْمِ، أَيِ الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ، وَإِمَّا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ زَعَمُوا. وَمَحَلُّ الزَّعْمِ هُوَ مَا اقْتَضَتْهُ الْقِسْمَةُ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْآلِهَةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّهُ مِلْكٌ لِلَّهِ قَوْلٌ حَقٌّ، لَكِنَّهُمْ لَمَّا قَالُوهُ عَلَى مَعْنَى تَعْيِينِ حَقِّ اللَّهِ فِي ذَلِكَ النَّصِيبِ دُونَ نَصِيبٍ آخَرَ.
{ بِزَعْمِهِمْ } lafzının başındaki bâ harfi (ب) ya «min» (من) manasındadır; yani «bunu dilleriyle söylediler ve zanlarından, yani batıl inançlarından kaynaklanan bir söz olarak ilan ettiler» demektir; yahut sebebiyet bildirir, yani «böyle bir zanda bulundukları sebebiyle bunu söylediler» manasındadır. Zannın konusu ise Allah ile putlar arasında yapılan taksimatın gerektirdiği hükümdür. Yoksa o malın Allah'ın mülkü olduğunu söylemek doğru bir sözdür; ancak onlar bunu, Allah'ın hakkını diğer paya değil de sırf o paya tahsis etme anlamında söyledikleri için
كَانَ قَوْلُهُمْ زَعْمًا بَاطِلًا.
bu sözleri batıl bir zan olmuştur.
وَالشُّرَكَاءُ هُنَا جَمْعُ شَرِيكٍ، أَيْ شَرِيكُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَلَمَّا شَاعَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ صَارَ كَالْعِلْمِ بِالْغَلَبَةِ، فَلِذَلِكَ اسْتَغْنَى عَنِ الْإِضَافَةِ إِلَى مَا فِيهِ الْمَعْنَى الْمُشْتَقِّ مِنْهُ أَعْنِي الشَّرِكَةَ ثُمَّ لِأَجْلِ غَلَبَتِهِ فِي هَذَا الْمَعْنَى صَارَ بِمَنْزِلَةِ اللَّقَبِ، فَلِذَلِكَ أَضَافُوهُ إِلَى ضَمِيرِهِمْ، فَقَالُوا: لِشُرَكَائِنَا، إِضَافَةٌ مَعْنَوِيَّةٌ لَا لَفْظِيَّةٌ، أَيْ لِلشُّرَكَاءِ الَّذِينَ يُعْرَفُونَ بِنَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابُهُ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ مِنْ حُرُوثِهِمْ (يَعْنِي زَرْعَهُمْ وَشَجَرَهُمْ) وَأَنْعَامَهُمْ نَصِيبًا وَلِلْأَوْثَانِ نَصِيبًا فَمَا كَانَ لِلْأَصْنَامِ أَنْفَقُوهُ عَلَيْهَا وَمَا كَانَ لِلَّهِ أَطْعَمُوهُ الضِّيفَانَ وَالْمَسَاكِينَ وَلَا يَأْكُلُونَ مِنْهُ أَلْبَتَّةَ.
Buradaki «şürekâ» (şürekâünâ), şerîk kelimesinin çoğuludur; yani ilahlıkta Yüce Allah'ın ortağı demektir. Bu kullanım onların arasında yaygınlaşınca galebe yoluyla özel isim gibi olmuştur; bu sebeple türediği mana olan «şirket»e izafe edilmekten müstağni kalmıştır. Sonra bu manadaki yaygınlığı sebebiyle bir lakap konumuna gelmiş, bundan dolayı da onu kendi zamirlerine izafe ederek { لِشُرَكائِنا } demişlerdir; bu lafzî değil manevi bir izafettir, yani «bizimle tanınan ortaklar için» demektir. İbn Abbâs ve arkadaşları şöyle demiştir: Müşrikler ekinlerinden (yani ziraat ve ağaçlarından) ve hayvanlarından Allah'a bir pay, putlara da bir pay ayırırlardı. Putlara ait olan payı onlar için harcarlar, Allah'a ait olanı ise misafirlere ve yoksullara yedirir, kendileri ondan asla yemezlerdi.