Binûn

6- En'âm Suresi — 32. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكَانُوا يَجْعَلُونَ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامِيَ لِلْأَصْنَامِ. وَذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ: أَنَّ (خَوْلَانَ) كَانَ لَهُمْ صَنَمٌ اسْمُهُ (عَمَّ أَنَسٍ) يَقْسِمُونَ لَهُ مِنْ

Bahîre, sâibe, vasîle ve hâmîyi putlar için tahsis ederlerdi. İbn İshak'ın zikrettiğine göre, Havlân kabilesinin «Amm-i Enes» adında bir putu vardı; hayvanlarından ve ekinlerinden

أَنْعَامِهِمْ وَحُرُوثِهِمْ قِسَمًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ، فَمَا دَخَلَ فِي حَقِّ (عَمِّ أَنَسٍ) مِنْ حَقِّ اللَّهِ الَّذِي سَمَّوْهُ لَهُ تَرَكُوهُ لِلصَّنَمِ وَمَا دَخَلَ فِي حَقِّ اللَّهِ مَنْ حَقِّ (عَمِّ أَنَسٍ) رَدُّوهُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُمْ بَطْنٌ يُقَالُ لَهُمُ (الْأَدِيمُ) قَالَ: وَفِيهِمْ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ الْآيَةَ.

onunla Allah arasında hisseler ayırırlardı. Allah için belirledikleri haktan «Amm-i Enes»in payına bir şey karışırsa onu puta bırakırlardı; «Amm-i Enes»in payından Allah'ın hakkına bir şey karışırsa onu da puta geri verirlerdi. Onlardan bir kola «Edîm» denilirdi. [İbn İshak] der ki: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ } ayeti onlar hakkında inmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ.

Yüce Allah'ın: { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ } “Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır” kavline gelince:

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: كَانُوا إِذَا جَمَعُوا الزَّرْعَ فَهَبَّتِ الرِّيحُ فَحَمَلَتْ مِنَ الَّذِي لِلَّهِ إِلَى الَّذِي لِشُرَكَائِهِمْ أَقَرُّوهُ وَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْهُ، وَإِذَا حَمَلَتْ مِنَ الَّذِي لِشُرَكَائِهِمْ إِلَى الَّذِي لِلَّهِ رَدُّوهُ، وَإِذَا هَلَكَ مَا لِأَصْنَامِهِمْ بِقَحْطٍ أَخَذُوا بَدَلَهُ مِمَّا لِلَّهِ، وَلَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فِيمَا لِلَّهِ، وَإِذَا انْفَجَرَ مِنْ سُقْيِ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فَسَاحَ إِلَى مَا لِلَّذِي لِلْأَصْنَامِ تَرَكُوهُ وَإِذَا انْفَجَرَ مَنْ سُقْيِ مَا لِلْأَصْنَامِ فَدَخَلَ فِي زَرْعِ الَّذِي لِلَّهِ سَدُّوهُ. وَكَانُوا إِذَا أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ اسْتَعَانُوا بِمَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فَأَنْفَقُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَقَرُّوا مَا جَعَلُوهُ لِشُرَكَائِهِمْ لِلشُّرَكَاءِ، وَإِذَا هَلَكَ الّذي جَعَلُوهُ للأصنام وَكثر الَّذِي جَعَلُوهُ لِلَّهِ قَالُوا: لَيْسَ لِآلِهَتِنَا بُدٌّ مِنْ نَفَقَةٍ وَأَخَذُوا الَّذِي جَعَلُوهُ لِلَّهِ فَأَنْفَقُوهُ عَلَيْهَا، وَإِذَا أَجْدَبَ الَّذِي لِلَّهِ وَكَثُرَ الَّذِي لِآلِهَتِهِمْ قَالُوا: لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَزْكَى الَّذِي لَهُ فَلَا يَرُدُّونَ عَلَى مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ شَيْئًا مِمَّا لِآلِهَتِهِمْ، فَقَوْلُهُ: فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ مُبَالَغَةٌ فِي صَوْنِهِ مِنْ أَنْ يُعْطَى لِمَا لِلَّهِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يَصِلُ فَهُوَ لَا يُتْرَكُ إِذَا وَصَلَ بِالْأَوْلَى.

İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: Onlar ekini topladıklarında rüzgar esip Allah için olandan ortakları için olana bir şey savurursa onu orada bırakır ve: «Allah'ın buna ihtiyacı yoktur» derlerdi. Ortakları için olandan Allah için olana savurursa onu geri verirlerdi. Putlarına ait olan kısım kuraklıktan helak olursa, Allah için olandan onun yerine alırlardı; fakat Allah için olan kısımda bunu yapmazlardı. Allah için ayırdıkları yerin sulama kanalından su taşıp putlara ait olan kısma akarsa dokunmazlardı; putlara ait yerin sulama kanalından su taşıp Allah için olan ekine girerse kanalın önünü kapatırlardı. Başlarına kıtlık yılı geldiğinde Allah için ayırdıkları paydan faydalanıp onu kendi nefislerine harcarlar, ortakları için ayırdıkları payı ise ortaklarına bırakırlardı. Putlar için ayırdıkları pay zayi olup Allah için ayırdıkları pay çoğaldığında: «İlahlarımızın masrafı şarttır» derler ve Allah için ayırdıklarını alıp onlar için harcarlardı. Allah için olan pay kuruyup ilahları için olan pay çoğaldığında ise: «Allah dileseydi Kendi payını bereketlendirirdi» derler ve ilahlarına ait olandan Allah için ayırdıklarına hiçbir şey aktarmazlardı. Dolayısıyla ayetteki { فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a ulaşmaz” sözü, onun Allah'a ait olana verilmekten korunmasındaki aşırılığı belirtir; çünkü [kendiliğinden bile] ulaşmasına izin verilmiyorsa, ulaştığında geri alınmaması evleviyetle kabul edilmez.

وَعُدِّيَ يَصِلُ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ وَإِلَى اسْمِ شُرَكَائِهِمْ. وَالْمُرَادُ لَا يَصِلُ إِلَى النَّصِيبِ الْمَجْعُولِ لِلَّهِ أَوْ إِلَى لِشُرَكَائِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا جَعَلُوا نَصِيبًا لِلَّهِ وَنَصِيبًا لِشُرَكَائِهِمْ فَقَدِ اسْتَشْعَرُوا ذَلِكَ النَّصِيبَ مَحُوزًا لِمَنْ جُعِلَ إِلَيْهِ وَفِي حِرْزِهِ فَكَأَنَّهُ وَصَلَ إِلَى ذَاتِهِ.

{ يَصِلُ } fiili lafza-i celâle ve ortakların ismine geçişli kılınmıştır. Maksat: Allah için ayrılan paya veya ortakları için ayrılan paya ulaşmamasıdır. Çünkü onlar Allah için bir pay, ortakları için de bir pay belirlediklerinde o payı, adına ayrılan varlığın mülkiyetine geçmiş ve onun himayesinde gibi hissetmişlerdir; dolayısıyla sanki o pay bizzat onun zatına ulaşmış gibi kabul edilmiştir.

وَجُمْلَةُ: ساءَ مَا يَحْكُمُونَ اسْتِئْنَافٌ لِإِنْشَاءِ ذَمِّ شَرَائِعِهِمْ. وَسَاءَ هُنَا بِمَعْنَى بِئْسَ:

{ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!” cümlesi, onların bu uygulamalarını zemmetmek (kınamak) için getirilmiş bir istînâftır. Buradaki «sâe» (سَاءَ), «bi'se» (بِئْسَ) manasındadır.

وَمَا هِيَ فَاعِلُ ساءَ وَهِيَ مَوْصُولَةٌ وَصِلَتُهَا يَحْكُمُونَ، وَحُذِفَ الْعَائِدُ الْمَنْصُوبُ، وَحُذِفَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ لِدَلَالَةِ: جَعَلُوا

{ مَا } lafzı { ساءَ } fiilinin failidir; mevsûldür ve sılası { يَحْكُمُونَ } fiilidir. Mansûb olan âid zamiri hazfedilmiştir. Zemme tahsis edilen kısım (mahsûs bi'z-zem) ise { جَعَلُوا } fiilinin delaletiyle hazfedilmiştir.

عَلَيْهِ، أَيْ: سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ جَعْلُهُمْ، وَسَمَّاهُ حُكْمًا تَهَكُّمًا، لِأَنَّهُمْ نَصَبُوا أَنْفُسَهُمْ لِتَعْيِينِ الْحُقُوقِ، فَفَصَلُوا بِحُكْمِهِمْ حَقَّ اللَّهِ مِنْ حَقِّ الْأَصْنَامِ، ثُمَّ أَبَاحُوا أَنْ تَأْخُذَ الْأَصْنَامُ حَقَّ اللَّهِ وَلَا يَأْخُذَ اللَّهُ حَقَّ الْأَصْنَامِ، فَكَانَ حُكْمًا بَاطِلًا كَقَوْلِهِ: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ [الْمَائِدَة: ٥٠] .

Yani: «Bu yaptıkları tahsis, verdikleri ne kötü bir hükümdür!» demektir. Bir alay (tehekküm) olarak buna «hüküm» demiştir; çünkü onlar kendilerini hakları belirleyici makamda görmüş, kendi hükümleriyle Allah'ın hakkını putların hakkından ayırmışlar, ardından putların Allah'ın hakkından almasını mubah kılıp Allah'ın putların hakkından almasını yasaklamışlardır. Dolayısıyla bu, tıpkı { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” [Mâide: 50] ayetinde olduğu gibi batıl bir hüküm olmuştur.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٧]

[EN'ÂM SURESİ (6), AYET 137]

وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١٣٧)

{ وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١٣٧) } “Yine bunun gibi, ortakları müşriklerden çoğuna hem onları helake sürüklemek hem de dinlerini karmakarışık etmek için çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi. Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık sen onları da iftiralarını da kendi haline bırak! (137)”

عطف على جملَة: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً [الْأَنْعَام: ١٣٦] وَالتَّقْدِيرُ: جَعَلُوا وَزَيَّنَ لَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ فَقَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ، فَهَذِهِ حِكَايَةُ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ تَشْرِيعَاتِهِمُ الْبَاطِلَةِ، وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى تَصَرُّفِهِمْ فِي ذُرِّيَّاتِهِمْ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ تَصَرُّفَاتِهِمْ فِي نَتَائِجِ أَمْوَالِهِمْ. وَلَقَدْ أَعْظَمَ اللَّهُ هَذَا التَّزْيِينَ الْعَجِيبَ فِي الْفَسَادِ الَّذِي حَسَّنَ أَقْبَحَ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ قَتْلُهُمْ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَيْهِمْ وَهُمْ أَبْنَاؤُهُمْ، فَشُبِّهَ بِنَفْسِ التَّزْيِينِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَحَدٌ أَنْ يُمَثِّلَهُ بِشَيْءٍ فِي الْفَظَاعَةِ وَالشَّنَاعَةِ لَمْ يَسَعْهُ إِلَّا أَنْ يُشَبِّهَهُ بِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ لَا يَبْلُغُ شَيْءٌ مَبْلَغَ أَنْ يَكُونَ أَظْهَرَ مِنْهُ فِي بَابِهِ، فَيَلْجَأْ إِلَى تَشْبِيهِهِ بِنَفْسِهِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِمْ «وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا» . وَالتَّقْدِيرُ: وَزَيَّنَ شُرَكَاءُ الْمُشْرِكِينَ لِكَثِيرٍ فِيهِمْ تَزْيِينًا مِثْلَ ذَلِكَ التَّزْيِينِ الَّذِي زَيَّنُوهُ لَهُمْ، وَهُوَ هُوَ نَفْسُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .

{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } [En'âm: 136] cümlesine matuftur. Takdiri: «Böyle bir tahsis yaptılar ve ortakları onlara çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi, onlar da çocuklarını öldürdüler» şeklindedir. Bu, onların batıl yasalarının başka bir çeşidinin hikaye edilmesidir ki, mallarının ürünleri üzerindeki tasarrufları zikredildikten sonra bu da zürriyetleri üzerindeki tasarruflarına racidir. Allah Teâlâ, fesattaki bu akıl almaz süslemeyi pek büyük kılmıştır; zira bu süsleme, şeylerin en çirkinini, yani insanların kendilerine en sevgili olanlarını, öz evlatlarını öldürmelerini onlara güzel göstermiştir. Bu yüzden o süsleme bizzat kendisine benzetilmiştir; ta ki biri onu çirkinlik ve fecaatte bir şeye benzetecek olsa kendi nefsinden başkasına benzetemeyeceği, zira kendi türünde ondan daha bariz hiçbir şey bulunmadığı, Arapların «kıt akıllılık da adı gibidir» sözü kabilinden bizzat kendisine benzetilmeye mecbur kalındığı anlaşılsın. Takdiri şöyledir: «Müşriklerin ortakları, onların çoğuna, kendilerine süsledikleri o süsleme gibi bir süsleme ile süslediler» ki bu bizzat onun kendisidir. Bunun ayrıntısı Bakara suresindeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] ayetinde geçmişti.

وَمَعْنَى التَّزْيِينِ التَّحْسِينُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ

Tezyîn (تَزْيِين) kelimesinin manası güzel göstermektir (tahsîn); bu surenin önceki kısımlarında yer alan { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” ayetinde geçmişti.

وَمَعْنَى تَزْيِينِ ذَلِكَ هُنَا أَنَّهُمْ خَيَّلُوا لَهُمْ فَوَائِدَ وَقُرَبًا فِي هَذَا الْقَتْلِ، بِأَنْ يُلْقُوا إِلَيْهِمْ مَضَرَّةَ الِاسْتِجْدَاءِ وَالْعَارِ فِي النِّسَاءِ، وَأَنَّ النِّسَاءَ لَا يُرْجَى مِنْهُنَّ نَفْعٌ لِلْقَبِيلَةِ، وَأَنَّهُنَّ يُجَبِّنَّ الْآبَاءَ عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، وَيُؤْثِرْنَ أَزْوَاجَهُنَّ على آبائهن، فقتلهنّ أصلح وأنفع من استبقائهن، وَنَحْو هَذَا من الشّبه والتّمويهات، فَيَأْتُونَهُمْ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي تَرُوجُ عِنْدَهُمْ، فَإِنَّ الْعَرَبَ كَانُوا مُفْرِطِينَ فِي الْغَيْرَةِ، وَالْجُمُوحِ مِنَ الْغَلَبِ وَالْعَارِ كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:

Burada bunun süslü gösterilmesinin anlamı; onlara [kız çocukları sebebiyle başkalarına] el açmanın zararını ve kadınlar hususundaki utancı, kabile için kadınlardan hiçbir fayda umulamayacağını, düşmanla karşılaşıldığında babalarını korkaklaştıracaklarını ve kocalarını babalarına tercih edeceklerini telkin ederek bu öldürmede birtakım faydalar ve [tanrılara] yakınlaşma yolları hayal ettirmeleridir. Dolayısıyla onları hayatta tutmaktansa öldürmenin daha uygun ve daha faydalı olduğu gibi şüphe ve yanıltmacalarla onların nezdinde revaç bulan gerekçelerle yaklaşırlardı. Zira Araplar kıskançlıkta, yenilgi ve utançtan kaçınmada aşırıya kaçarlardı; Nâbiğa'nın dediği gibi:

حِذَارًا عَلَى أَنْ لَا تُنَالَ مَقَادَتِي ... وَلَا نِسْوَتِي حَتَّى يَمُتْنَ حَرَائِرَا

«Yularımın ele geçirilmemesi ve hür kadınlar olarak ölünceye dek kadınlarıma dokunulmaması sakıncasıyla...»

وَإِنَّمَا قَالَ: لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ قَتْلَ الْأَوْلَادِ لَمْ يَكُنْ يَأْتِيهِ جَمِيعُ الْقَبَائِلِ،

{ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden çoğuna” buyurmasının sebebi; çocukları öldürme fiilini bütün kabilelerin yapmıyor olmasıdır.

وَكَانَ فِي رَبِيعَةَ وَمُضَرَ، وَهُمَا جَمْهَرَةُ الْعَرَبِ، وَلَيْسَ كُلُّ الْآبَاءِ مِنْ هَاتَيْنِ الْقَبِيلَتَيْنِ يَفْعَلُهُ.

Bu [uygulama], Arapların büyük çoğunluğunu oluşturan Rebîa ve Mudar kabilelerinde vardı; ancak bu iki kabileden her baba da bunu yapmazdı.

وَأَسْنَدَ التَّزْيِينَ إِلَى الشُّرَكَاءِ: إِمَّا لِإِرَادَةِ الشَّيَاطِينِ الشُّرَكَاءِ، فَالتَّزْيِينُ تَزْيِينُ الشَّيَاطِينِ بِالْوَسْوَسَةِ، فَيَكُونُ الْإِسْنَادُ حَقِيقَةً عَقْلِيَّةً، وَإِمَّا لِأَنَّ التَّزْيِينَ نَشَأَ لَهُمْ عَنْ إِشَاعَةِ كُبَرَائِهِمْ فِيهِمْ، أَوْ بِشَرْعٍ وَضَعَهُ لَهُمْ مَنْ وَضَعَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَفَرَضَ لَهَا حُقُوقًا فِي أَمْوَالِهِمْ مِثْلُ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ، فَيَكُونُ إِسْنَادُ التَّزْيِينِ إِلَى الشُّرَكَاءِ مَجَازًا عَقْلِيًّا لِأَنَّ الْأَصْنَامَ سَبَبُ ذَلِكَ بِوَاسِطَةٍ أَوْ بِوَاسِطَتَيْنِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ [هود: ١٠١] .

Süslü göstermeyi ortaklara isnat etmesi; ya ortaklardan kastedilenin şeytanlar olması sebebiyledir ki bu durumda süsleme şeytanların vesvese ile süslemesidir ve isnat aklî hakikat olur; ya da bu süslemenin ileri gelenlerinin aralarında bunu yaymasıyla yahut Amr b. Luhayy gibi putlara tapınmayı ihdas edip onların mallarında putlar için haklar koyan kimsenin onlar için koyduğu bir kuraldan kaynaklanması sebebiyledir. Bu takdirde süslemenin ortaklara isnadı aklî mecaz olur; çünkü putlar bir veya iki vasıta ile bunun sebebidir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “Rabbinin emri geldiğinde, Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve ziyanlarını artırmaktan başka bir işe yaramadı” [Hûd: 101].

وَالْمَعْنِيُّ بِقَتْلِ الْأَوْلَادِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا هُوَ الْوَأْدُ، وَهُوَ دَفْنُ الْبَنَاتِ الصَّغِيرَاتِ أَحْيَاءً فَيَمُتْنَ بِغُمَّةِ التُّرَابِ، كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ خَشْيَةَ الْفَقْرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الْإِسْرَاء: ٣١] ، وخشية أَنْ تُفْتَضَحَ الْأُنْثَى بِالْحَاجَةِ إِذَا هَلَكَ أَبُوهَا، أَوْ مَخَافَةَ السِّبَاءِ، وَذَكَرَ فِي «الرَّوْضِ الْأُنُفِ» عَنِ النَّقَّاشِ فِي «تَفْسِيرِهِ» : أَنَّهُمْ كَانُوا يَئِدُونَ مِنَ الْبَنَاتِ مَنْ

Bu ayette ve benzerlerinde çocukların öldürülmesinden maksat ve'd (الْوَأْدُ), yani küçük kız çocuklarının diri diri gömülerek toprağın altında boğulup ölmeleridir. Bunu, Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” [İsrâ: 31] buyurduğu gibi fakirlik korkusuyla, babası öldüğünde kadının muhtaç duruma düşüp rezil olması korkusuyla yahut esir edilme endişesiyle yaparlardı. er-Ravdu'l-Unuf'ta en-Nakkâş'ın Tefsir'inden nakledildiğine göre onlar kızlardan şu özellikte olanları diri diri gömerlerdi:

كَانَتْ زَرْقَاءَ أَوْ بَرْشَاءَ، أَوْ شَيْمَاءَ، أَوْ رَسْحَاءَ، تَشَاؤُمًا بِهِنَّ- وَهَذَا مِنْ خَوَرِ أَوْهَامِهِمْ- وَأَنَّ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ [التكوير: ٨، ٩] ، وَقِيلَ: كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ مِنْ شِدَّةِ الْغِيرَةِ خَشْيَةَ أَنْ يَأْتِينَ مَا يَتَعَيَّرَ مِنْهُ أَهْلُهُنَّ.

Mavi gözlü, alacalı, benli veya zayıf/cılız olanları onlarla uğursuzluk duydukları için gömerlerdi -ki bu onların kuruntularının zayıflığındandır-. Allah Teâlâ'nın { وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ } “Diri diri gömülen kız çocuğuna hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulduğu zaman” [Tekvîr: 8, 9] buyruğu bundandır. Ayrıca ailelerinin utanç duyacağı bir şey yaparlar endişesiyle aşırı kıskançlıktan ötürü bunu yaptıkları da söylenmiştir.

وَقَدْ ذَكَرَ الْمُبَرِّدُ فِي «الْكَامِلِ» ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ: أَنَّ تَمِيمًا مَنَعَتِ النُّعْمَانَ بْنَ الْمُنْذِرِ الْإِتَاوَةَ فَوَجَّهَ إِلَيْهِمْ أَخَاهُ الرَّيَّانَ بْنَ الْمُنْذِرِ فَاسْتَاقَ النِّعَمَ وَسَبَى الذَّرَارِيَّ، فَوَفَدَتْ إِلَيْهِ بَنُو تَمِيمٍ فَأَنَابُوا وَسَأَلُوهُ النِّسَاءَ فَقَالَ النُّعْمَانُ: كُلُّ امْرَأَةٍ اخْتَارَتْ أَبَاهَا رُدَّتْ إِلَيْهِ وَإِنِ اخْتَارَتْ صَاحِبَهَا (أَيِ الَّذِي صَارَتْ إِلَيْهِ بِالسَّبْيِ) تُرِكَتْ عَلَيْهِ فَكُلُّهُنَّ اخْتَارَتْ أَبَاهَا إِلَّا ابْنَةٌ لِقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ اخْتَارَتْ صَاحِبَهَا عَمْرَو بْنَ الْمُشَمْرَجِ، فَنَذَرَ قَيْسٌ أَنْ لَا تُولَدَ لَهُ ابْنَةٌ إِلَّا قَتَلَهَا فَهَذَا شَيْءٌ يَعْتَلُّ بِهِ مَنْ وَأَدُوا، يَقُولُونَ: فَعَلْنَاهُ أَنَفَةً، وَقَدْ أَكْذَبَ اللَّهُ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ، أَيْ بِقَوْلِهِ:

el-Müberred, el-Kâmil'de Ebû Ubeyde'den naklettiğine göre; Temîm kabilesi Nu'mân b. Münzir'e haraç vermeyi reddetti. Bunun üzerine Nu'mân onlara kardeşi Reyyân b. el-Münzir'i gönderdi; o da hayvanları sürüp götürdü ve çocukları/kadınları esir aldı. Benî Temîm heyet olarak ona gelip itaat bildirdi ve kadınların geri verilmesini istedi. Nu'mân: «Babasını seçen her kadın ona geri verilsin; şayet sahibini (yani esaretle yanında kaldığı kişiyi) seçerse onda bırakılsın» dedi. Hepsi babasını seçti, sadece Kays b. Âsım'ın bir kızı sahibi Amr b. el-Müşemrec'i seçti. Bunun üzerine Kays, doğacak her kız çocuğunu öldüreceğine dair adakta bulundu. İşte bu, kızlarını diri diri gömenlerin öne sürdükleri bir gerekçedir; «Biz bunu onurumuzdan ötürü yaptık» derler. Allah Teâlâ ise Kur'an'da bunu yalanlamıştır; yani şu buyruğuyla:

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً [الْأَنْعَام: ١٤٠] .

{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً } “Beyinsizlikleri yüzünden çocuklarını öldürenler kesinlikle ziyana uğramışlardır” [En'âm: 140].

وَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ، أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ: كَانَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ يُحْيِيَ الْمَوْءُودَةَ، يَقُولُ لِلرَّجُلِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَقْتُلَ ابْنَتَهُ: لَا تَقْتُلْهَا أَنَا أَكْفِيكَ مَؤُونَتَهَا، فَيَأْخُذُهَا فَإِذَا تَرَعْرَعَتْ قَالَ لِأَبِيهَا: إِنْ شِئْتَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكَ وَإِنْ شِئْتَ كَفَيْتُكَ مَؤُونَتَهَا. وَالْمَعْرُوفُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَئِدُونَ الْبِنْتَ وَقْتَ وِلَادَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَرَاهَا أمّها، قَالَ الله تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ [النَّحْل: ٥٨، ٥٩] . وَكَانَ صَعْصَعَةُ بْنُ مُعَاوِيَةَ مِنْ

Buhârî'nin zikrettiğine göre Esmâ bint Ebî Bekir şöyle demiştir: «Zeyd b. Amr b. Nufeyl diri diri gömülecek kız çocuklarını kurtarırdı. Kızını öldürmek isteyen adama: "Onu öldürme, onun nafakasını ben üstlenirim" derdi. Onu alır, büyüyüp serpilince babasına: "Dilersen onu sana teslim edeyim, dilersen nafakasını karşılamaya devam edeyim" derdi.» Bilinen şudur ki onlar kız çocuğunu annesi görmeden önce doğumu esnasında gömerlerdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Onlardan birine bir kız müjdelendiği zaman, öfkeden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir. Onu aşağılanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Bakın, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!” [Nahl: 58, 59]. Mücâşi' kabilesinden Sa'saa b. Muâviye de

مُجَاشِعٍ، وَهُوَ جَدُّ الْفَرَزْدَقِ، يَفْدِي الْمَوْءُودَةَ، يَفْعَلُ مِثْلَ فِعْلِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ. وَقَدِ افْتَخَرَ الْفَرَزْدَقُ بِذَلِكَ فِي شِعْرِهِ فِي قَوْلِهِ:

-ki o el-Ferazdak'ın dedesidir- diri diri gömülecek kız çocuklarının fidyesini öder, tıpkı Zeyd b. Amr b. Nufeyl gibi yapardı. el-Ferazdak şiirinde şu sözüyle bununla övünmüştür:

وَمِنَّا الَّذِي مَنَعَ الْوَائِدَاتِ ... وَأَحْيَا الْوَئِيدَ فَلَمْ تُوءَدِ

«Kızlarını gömecek kadınları engelleyen ve diri diri gömülecek olanı yaşatıp gömdürmeyen kişi bizdendir.»

وَقَدْ أَدْرَكَ جَدُّهُ الْإِسْلَامَ فَأَسْلَمَ. وَلَا يُعْرَفُ فِي تَارِيخِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَتْلُ أَوْلَادِهِمْ غَيْرَ هَذَا الْوَأْدِ إِلَّا مَا وَرَدَ مِنْ نَذْرِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الَّذِي

Dedesine İslam yetişmiş ve o da Müslüman olmuştur. Cahiliye devri Arap tarihinde, çocuklarını öldürme konusunda bu ve'd [diri diri gömme] dışında, Abdülmuttalib'in

سَنَذْكُرُهُ، وَلَا نَدْرِي هَلْ كَانَ مِثْلَ ذَلِكَ يَقَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَوْ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي ابْتَكَرَ ذَلِكَ وَلَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ.

zikredeceğimiz adağından başka bir şey bilinmemektedir. Abdülmuttalib'den önce Cahiliye'de buna benzer bir şeyin olup olmadığını yahut bunu bizzat kendisinin mi ilk defa başlattığını ve bu konuda ona uyulmadığını bilemiyoruz.

وَلَا شَكَّ أَنَّ الْوَأْدَ طَريقَة سنّها أئمّة الشِّرْكِ لِقَوْمِهِمْ، إِذْ لَمْ يَكُونُوا يَصْدُرُونَ إِلَّا عَنْ رَأْيِهِمْ، فَهِيَ ضَلَالَةٌ ابْتَدَعُوهَا لِقَوْمِهِمْ بِعِلَّةِ التَّخَلُّصِ مِنْ عَوَائِقِ غَزْوِهِمْ أَعْدَاءَهُمْ، وَمِنْ مَعَرَّةِ الْفَاقَةِ وَالسِّبَاءِ، وَرُبَّمَا كَانَ سَدَنَةُ الْأَصْنَامِ يُحَرِّضُونَهُمْ عَلَى إِنْجَازِ أَمْرِ الْمَوْءُودَةِ إِذَا رَأَوْا مِنْ بَعْضِهِمْ تَثَاقُلًا، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ «الْكَشَّافُ» إِذْ قَالَ: «وَالْمعْنَى أنّ شركاؤهم مِنَ الشَّيَاطِينِ أَوْ مِنْ سَدَنَةِ الْأَصْنَامِ زَيَّنُوا لَهُمْ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ بالوأد أَو بالنّحر» . وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالشُّرَكَاءُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ هُمُ الَّذِينَ يَتَنَاوَلُونَ وَأْدَ بَنَاتِ الْغَيْرِ فَهُمُ الْقَاتِلُونَ.

Hiç şüphesiz ve'd [kız çocuklarını diri diri gömme], şirk önderlerinin kavimlerine koyduğu bir adettir; zira onlar sadece bu önderlerin görüşleri doğrultusunda hareket ederlerdi. Bu, düşmanlarıyla savaşmalarına engel olan unsurlardan ve fakirlik ile esaret utancından kurtulma gerekçesiyle kavimleri için uydurdukları bir sapıklıktır. Muhtemelen put hizmetkârları (sedene), bazı kimselerde bir isteksizlik gördüklerinde diri diri gömme işini yerine getirmeleri için onları kışkırtıyorlardı; nitekim el-Keşşâf müellifi şöyle diyerek buna işaret etmiştir: «Mana şudur: Şeytanlardan veya putların hizmetkârlarından olan ortakları, ve'd [diri diri gömme] yahut kurban etme yoluyla çocuklarını öldürmeyi onlara süslü gösterdi.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bu kıraate göre ortaklar, başkalarının kızlarını diri diri gömme işini üstlenen kimselerdir, yani bizzat katillerdir.»

وَفِي قِصَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مَا يَشْهَدُ لِذَلِكَ فَإِنَّهُ نَذَرَ إِنْ رَزَقَهُ اللَّهُ عَشَرَةَ أَوْلَادٍ ذُكُورٍ، ثُمَّ بَلَغُوا مَعَهُ أَنْ يَمْنَعُوهُ مِنْ عَدُوِّهِ، لِيَنْحَرَنَّ أَحَدَهُمْ عِنْدَ الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا بَلَغَ بَنُوهُ عَشَرَةً بِهَذَا الْمَبْلَغِ دَعَاهُمْ إِلَى الْوَفَاءِ بِنَذْرِهِ فَأَطَاعُوهُ وَاسْتَقْسَمَ بِالْأَزْلَامِ عِنْدَ (هُبَلَ) الصَّنَمِ وَكَانَ (هُبَلُ) فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ، فَخَرَجَ الزَّلَمُ عَلَى ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ فَأَخَذَهُ لِيَذْبَحَهُ بَين (إساف) و (نائلة) فَقَالَتْ لَهُ قُرَيْشٌ: لَا تَذْبَحُهُ حَتَّى تُعْذَرَ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ لَهُ فِدَاءٌ فَدَيْنَاهُ، وَأَشَارُوا عَلَيْهِ بِاسْتِفْتَاءِ عَرَّافَةٍ بِخَيْبَرَ فَرَكِبُوا إِلَيْهَا فَسَأَلُوهَا وَقَصُّوا عَلَيْهَا الْخَبَرَ فَقَالَتْ: قَرِّبُوا صَاحِبَكُمْ وَقَرِّبُوا عَشْرًا مِنَ الْإِبِلِ ثُمَّ اضْرِبُوا عَلَيْهَا وَعَلَيْهِ بِالْقِدَاحِ فَإِنْ خَرَجَتْ عَلَى صَاحِبِكُمْ فَزِيدُوا مِنَ الْإِبِلِ حَتَّى يَرْضَى رَبُّكُمْ، وَكَذَلِكَ فَعَلُوا فَخَرَجَ الْقَدَحُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ، فَلَمْ يَزَلْ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ يَزِيدُ عَشْرًا مِنَ الْإِبِلِ وَيَضْرِبُ عَلَيْهَا بِالْقِدَاحِ وَيَخْرُجُ الْقَدَحُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ حَتَّى بَلَغَتِ الْإِبِلُ مِائَةً فَضَرَبَ عَلَيْهَا فَخَرَجَ الْقَدَحُ عَلَى الْإِبِلِ فَنَحَرَهَا. وَلَعَلَّ سَدَنَةَ الْأَصْنَامِ كَانُوا يَخْلِطُونَ أَمْرَ الْمَوْءُودَةِ بِقَصْدِ التَّقَرُّبِ إِلَى أَصْنَامِ بَعْضِ الْقَبَائِلِ (كَمَا كَانَتْ سُنَّةً مَوْرُوثَةً فِي الْكَنْعَانِيِّينَ مِنْ نَبَطِ الشَّامِ يُقَرِّبُونَ صِبْيَانَهُمْ إِلَى الصَّنَمِ مَلُوكَ، فَتَكُونُ إِضَافَةُ الْقَتْلِ إِلَى الشُّرَكَاءِ مُسْتَعْمَلَةً فِي حَقِيقَتِهَا وَمَجَازِهَا.

Abdülmuttalib'in kıssasında buna tanıklık eden bir durum vardır: Zira o, şayet Allah kendisine on erkek çocuk nasip eder ve onlar da kendisini düşmanından koruyacak yaşa ulaşırlarsa, onlardan birini Kâbe'nin yanında mutlaka kurban edeceğini adamıştı. Oğulları bu sayıya ulaşıp büyüyünce, onları adağını yerine getirmeye çağırdı, onlar da itaat ettiler. Kâbe'nin içinde bulunan Hübel putunun yanında fal okları çekti; ok, oğlu Abdullah'a çıktı. Onu İsaf ile Nâile arasında kurban etmek üzere tuttuğunda Kureyş ona: «Mazeretini ortaya koyup çaresine bakmadıkça onu boğazlama; şayet onun bir fidyesi varsa biz onu feda edelim» dedi ve Hayber'deki bir kâhine kadına danışmasını tavsiye ettiler. Hayber'e gittiler, kadına sorup durumu anlattılar. Kadın: «Adamınızı yaklaştırın, on deve de getirin; sonra onunla develer arasında ok çekin. Şayet ok adamınıza çıkarsa, Rabbiniz razı oluncaya kadar develeri artırın» dedi. Onlar da öyle yaptılar; ok Abdullah'a çıktı. Abdülmuttalib her defasında develeri onar onar artırıp ok çekmeye devam etti ve ok hep Abdullah'a çıktı; ta ki develer yüz oluncaya kadar. Ok çektiğinde bu kez ok develere çıktı ve o da onları kurban etti. Muhtemelen put hizmetkârları, diri diri gömme işini bazı kabilelerin putlarına yakınlaşma maksadıyla karıştırıyorlardı (Nitekim Şam Nabatîlerinden olan Ken'ânîlerde de miras kalan bir adet vardı; çocuklarını Melûk putuna kurban ederlerdi). Bu durumda öldürmenin ortaklara izafesi hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmış olur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: زَيَّنَ- بِفَتْحِ الزَّايِ- وَنَصْبِ: قَتْلَ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِ زَيَّنَ، وَرَفْعِ شُرَكاؤُهُمْ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ: زَيَّنَ، وَجَرِّ أَوْلادِهِمْ بِإِضَافَةِ قَتْلَ إِلَيْهِ مِنْ إِضَافَةِ

Cumhur [kıraat âlimlerinin çoğunluğu], zây harfinin fethasıyla { زَيَّنَ }, { زَيَّنَ } fiilinin mefulü olarak { قَتْلَ } kelimesini mansub, { زَيَّنَ } fiilinin faili olarak { شُرَكاؤُهُمْ } kelimesini merfu ve { قَتْلَ } kelimesinin kendisine izafeti sebebiyle

الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ: زُيِّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَائِهِمْ بِبِنَاءِ فِعْلِ زَيَّنَ لِلنَّائِبِ، وَرَفْعِ قَتْلَ عَلَى أَنه نَائِب الْفَاعِل، وَنَصْبِ أَوْلادِهِمْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ قَتْلَ، وَجَرِّ شُرَكائِهِمْ عَلَى إِضَافَةِ قَتْلَ إِلَيْهِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ، وَكَذَلِكَ رُسِمَتْ كَلِمَةُ شُرَكائِهِمْ فِي الْمُصْحَفِ الْعُثْمَانِيِّ الَّذِي بِبِلَادِ الشَّامِ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ رَسَمُوا تِلْكَ الْكَلِمَةِ رَاعَوْا قِرَاءَةَ شُرَكائِهِمْ بِالْكَسْرِ وَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْفَصَاحَةِ وَالتَّثَبُّتِ فِي سَنَدِ قراءات الْقُرْآن، إِذا كُتِبَ كَلِمَةُ شُرَكائِهِمْ بِصُورَةِ الْيَاءِ بَعْدَ الْأَلِفِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهَمْزَةَ مَكْسُورَةٌ، وَالْمَعْنَى، عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: أَنْ مُزَيِّنًا زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَقْتُلَ شُرَكَاؤُهُمْ أَوْلَادَهُمْ، فَإِسْنَادُ الْقَتْلِ إِلَى الشُّرَكَاءِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ إِمَّا لِأَنَّ الشُّرَكَاءَ سَبَبُ الْقَتْلِ إِذَا كَانَ الْقَتْلُ قُرْبَانًا لِلْأَصْنَامِ، وَإِمَّا لِأَنَّ الَّذِينَ شَرَّعُوا لَهُمُ الْقَتْلَ هُمُ الْقَائِمُونَ بِدِيَانَةِ الشِّرْكِ مِثْلُ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ وَمَنْ بَعْدَهُ، وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالْقَتْلِ الْوَأْدَ، فَالشُّرَكَاءُ سَبَبٌ وَإِنْ كَانَ الْوَأْدُ قُرْبَانًا لِلْأَصْنَامِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قُرْبَانًا لَهُمْ (وَهُوَ الْمَعْرُوفُ) فَالشُّرَكَاءُ سَبَبُ السَّبَبِ، لِأَنَّهُ مِنْ شَرَائِعِ الشِّرْكِ.

-masdarın mefulüne izafeti kabilinden- { أَوْلادِهِمْ } kelimesini mecrur okumuştur. İbn Âmir ise bu ayeti, { زَيَّنَ } fiilinin meçhul kalıbıyla { زُيِّنَ }, naib-i fail olarak { قَتْلُ } kelimesini merfu, { قَتْلُ } masdarının mefulü olarak { أَوْلَادَهُمْ } kelimesini mansub ve -masdarın failine izafeti kabilinden- { قَتْلُ } masdarının kendisine izafetiyle { شُرَكَائِهِمْ } kelimesini mecrur olacak şekilde (زُيِّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَائِهِمْ) okumuştur. Şam bölgesindeki Osmânî Mushaf'ta { شُرَكائِهِمْ } kelimesi de böyle yazılmıştır. Bu da o kelimeyi yazanların { شُرَكائِهِمْ } kelimesinin kesreli okunuşunu gözettiklerine delildir; zira onlar fesahat ehlidir ve Kur'an kıraatlerinin senedinde sağlam kimselerdir. Nitekim { شُرَكائِهِمْ } kelimesi eliften sonra yâ suretinde yazılmıştır ve bu da hemzenin meksûr olduğuna delalet eder. Bu kıraate göre mana şudur: Bir süsleyici, müşriklerden birçoğuna ortaklarının onların çocuklarını öldürmesini süslü gösterdi. Öldürmenin ortaklara isnadı aklî mecaz yoluyladır; ya öldürme putlara bir kurban niteliğinde olduğu takdirde ortaklar bu öldürmenin sebebi olduğu için, ya da öldürmeyi onlar için bir kural haline getirenler Amr b. Luhayy ve sonrakiler gibi şirk dinini yürütenler olduğu içindir. Şayet öldürmekten maksat ve'd [diri diri gömme] ise, bu durumda ortaklar bir sebeptir; ve'd putlara bir kurban olsa da, putlara bir kurban olmasa da (ki bilinen budur) ortaklar sebebin sebebidir, çünkü bu şirk dininin kurallarındandır.

وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ لَيْسَ فِيهَا مَا يُنَاكِدُ فَصَاحَةَ الْكَلَامِ لِأَنَّ الْإِعْرَابَ يُبَيِّنُ مَعَاني الْكَلِمَات ومواقعها، وَإِعْرَابُهَا مُخْتَلِفٌ مِنْ رَفْعٍ وَنَصْبٍ وَجَرٍّ بِحَيْثُ لَا لَبْسَ فِيهِ، وَكَلِمَاتُهَا ظَاهِرٌ إِعْرَابُهَا عَلَيْهَا، فَلَا يُعَدُّ تَرْتِيبُ كَلِمَاتِهَا عَلَى هَذَا الْوَصْفِ مِنَ التَّعْقِيدِ الْمُخِلِّ بِالْفَصَاحَةِ، مِثْلُ التَّعْقِيدِ الَّذِي فِي قَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:

Bu kıraatte sözün fesahatine halel getiren bir durum yoktur; çünkü irab, kelimelerin anlamlarını ve konumlarını açıklamaktadır. Kelimelerin ref, nasb ve cer olarak irabları hiçbir kapalılığa mahal vermeyecek şekilde birbirinden farklıdır ve kelimelerin irabı üzerlerinde açıktır. Dolayısıyla kelimelerin bu nitelikteki dizilişi, Ferazdak'ın şu beytindeki gibi fesahati bozan bir karmaşıklık (ta'kîd) sayılmaz:

وَمَا مِثْلُهُ فِي النَّاسِ إِلَّا مُمَلَّكًا ... أَبُو أُمِّهِ حَيٌّ أَبُوهُ يُقَارِبُهْ

«İnsanlar arasında ona benzer bir kimse yoktur; ancak annesinin babası yaşayan, babası da kendisine yakınlık gösteren bir hükümdar müstesna.»

- لِأَنَّهُ ضَمَّ إِلَى خَلَلِ تَرْتِيبِ الْكَلَامِ أَنَّهُ خَلَلٌ فِي أَرْكَانِ الْجُمْلَةِ وَمَا حَفَّ بِهِ مِنْ تَعَدُّدِ الضَّمَائِرِ الْمُتَشَابِهَةِ- وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مِمَّا يُخَالِفُ مُتَعَارَفَ الِاسْتِعْمَالِ إِلَّا الْفَصْلُ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالْمَفْعُولِ، وَالْخَطْبُ فِيهِ

-Zira o, sözün dizilişindeki bozukluğa cümlenin rükünlerindeki bozukluğu ve birbirine benzeyen zamirlerin çokluğunu da eklemiştir.- Ayette ise yaygın kullanıma aykırı olan tek husus, muzaf ile muzafun ileyh arasının meful ile ayrılmış olmasıdır; bundaki mesele ise

سَهْلٌ: لِأَنَّ الْمَفْعُولَ لَيْسَ أَجْنَبِيًّا عَنِ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بالمفعول، وَجَاءَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي ذَلِكَ بِالتَّهْوِيلِ، وَالضَّجِيجِ وَالْعَوِيلِ، كَيْفَ يُفْصَلُ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالْمَفْعُولِ وَزَادَ طُنْبُورُ الْإِنْكَارِ نَغْمَةً. فَقَالَ: وَالَّذِي حَمَلَهُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ رَأَى فِي بَعْضِ الْمَصَاحِفِ: شُرَكائِهِمْ مَكْتُوبًا بِالْيَاءِ، وَهَذَا جَرْيٌ عَلَى عَادَةِ الزَّمَخْشَرِيِّ فِي تَوْهِينِ الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةِ، إِذَا خَالَفَتْ مَا دُوِّنَ عَلَيْهِ عِلْمُ النَّحْوِ، لِتَوَهُّمِهِ أَنَّ الْقِرَاءَاتِ اخْتِيَارَاتٌ وَأَقْيِسَةٌ مِنَ الْقُرَّاءِ، وَإِنَّمَا هِيَ رِوَايَاتٌ صَحِيحَةٌ مُتَوَاتِرَةٌ وَفِي الْإِعْرَابِ دَلَالَةٌ عَلَى الْمَقْصُودِ لَا تُنَاكِدَ الْفَصَاحَةَ.

basittir; zira meful, muzaf ve muzafun ileyhe yabancı bir unsur değildir. Zemahşerî ise muzaf ile muzafun ileyh arasının meful ile nasıl ayrılabileceği konusunda meseleyi abartmış, feryat figan koparmış ve inkâr sazına yeni bir tel takmıştır! O şöyle demiştir: «Onu buna sevk eden şey, bazı mushaflarda { شُرَكائِهِمْ } kelimesinin yâ ile yazıldığını görmüş olmasıdır.» Bu durum, nahiv ilminde kaydedilen kurallara ters düştüğünde Zemahşerî'nin mütevatir kıraatleri zayıf sayma adetinin bir devamıdır; çünkü o, kıraatlerin kurrânın şahsi tercihleri ve kıyasları olduğunu vehmetmiştir. Oysa bunlar sahih ve mütevatir rivayetlerdir; irabda da kastedilen manaya yönelik fesahatle çelişmeyen bir delalet vardır.

وَمُدَوَّنَاتُ النَّحْوِ مَا قُصِدَ بِهَا إِلَّا ضَبْطُ قَوَاعِدِ الْعَرَبِيَّةِ الْغَالِبَةِ لِيَجْرِيَ عَلَيْهَا النَّاشِئُونَ فِي

Nahiv kitapları ile hedeflenen şey, Arap dilinde yeni yetişenlerin

اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلَيْسَتْ حَاصِرَةً لِاسْتِعْمَالِ فُصَحَاءِ الْعَرَبِ، وَالْقُرَّاءُ حُجَّةٌ عَلَى النُّحَاةِ دُونَ الْعَكْسِ، وَقَوَاعِدُ النَّحْوِ لَا تَمْنَعُ إِلَّا قِيَاسَ الْمُوَلَّدِينَ عَلَى مَا وَرَدَ نَادِرًا فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ، وَالنُّدْرَةُ لَا تُنَافِي الْفَصَاحَةَ، وَهَلْ يُظَنُّ بِمِثْلِ ابْنِ عَامِرٍ أَنَّهُ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مُتَابَعَةً لِصُورَةِ حُرُوفِ التَّهَجِّي فِي الْكِتَابَةِ. وَمِثْلُ هَذَا لَا يَرُوجُ عَلَى الْمُبْتَدِئِينَ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ، وَهَلَّا كَانَ رَسْمُ الْمُصْحَفِ عَلَى ذَلِكَ الشَّكْلِ هَادِيًا لِلزَّمَخْشَرِيِّ أَنْ يَتَفَطَّنَ إِلَى سَبَبِ ذَلِكَ الرَّسْمِ. أَمَّا ابْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَ: «هِيَ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةٌ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ» يُرِيدُ أَنَّ ذَلِكَ الْفَصْلَ نَادِرٌ، وَهَذَا لَا يُثْبِتُ ضَعْفَ الْقِرَاءَةِ لِأَنَّ النُّدُورَ لَا يُنَافِي الْفَصَاحَةَ.

takip etmeleri için Arapçanın galip kurallarını tespit etmekten ibarettir; yoksa fasih Arapların kullanımlarını bütünüyle kuşatıcı değildir. Kurrâ, nahivciler aleyhine hüccettir, aksi değil! Nahiv kuralları ancak fasih kelamda nadir gelen şeyler üzerine sonradan gelenlerin kıyas yapmasını engeller; nadirlik ise fesahate aykırı değildir. İbn Âmir gibi bir zat hakkında, Kur'an'ı yazıdaki hece harflerinin suretine uyarak okuduğu zannedilebilir mi? Böyle bir iddia Arapça ilmine yeni başlayanlara bile yutturulamaz. Mushafın bu şekilde yazılmış olması, Zemahşerî'yi o yazım şeklinin sebebini kavramaya yöneltmeli değil miydi? İbn Atiyye'ye gelince, o şöyle demiştir: «Arap kullanımında zayıf bir kıraattir»; bununla bu tür bir ayırmanın nadir olduğunu kastetmiştir. Bu durum kıraatin zayıflığını kanıtlamaz; çünkü nadirlik fesahatle çelişmez.

وَبَعَّدَ ابْنُ عَطِيَّةَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ بِعَدَمِ مُنَاسَبَتِهَا لِلتَّعْلِيلِ بِقَوْلِهِ: لِيُرْدُوهُمْ وَتَبْعِيدُ ابْنِ عَطِيَّةَ لَهَا تَوَهُّمٌ: إِذْ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ أَنْ يُزَيِّنُوا لَهُمْ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ وَبَيْنَ التَّعْلِيلِ فَإِنَّ التَّعْلِيلَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْعَاقِبَةِ مَجَازًا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] . وَمِنَ الْعَجِيبِ قَوْلُ الطَّبَرِيِّ: وَالْقِرَاءَةُ الَّتِي لَا أَسْتَجِيزُ غَيْرَهَا- بِفَتْحِ الزَّايِ وَنَصْبِ: الْقَتْلِ وَخَفْضِ: أَوْلادِهِمْ وَرَفْعِ: شُرَكاؤُهُمْ. وَذَلِكَ عَلَى عَادَتِهِ فِي نَصْبِ نَفْسِهِ حَكَمًا فِي التَّرْجِيحِ بَيْنَ الْقِرَاءَاتِ.

İbn Atiyye, { لِيُرْدُوهُمْ } “onları helake sürüklemek için” buyruğundaki ta'lil (gerekçelendirme) ile uyumlu olmadığı gerekçesiyle bu kıraati uzak görmüştür. İbn Atiyye'nin bunu uzak görmesi bir vehimdir; zira onların çocuklarını öldürmeyi onlara süslü göstermeleri ile ta'lil arasında hiçbir çelişki yoktur. Çünkü ta'lil, tıpkı Allah Teâlâ'nın { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye sudan çıkarıp aldı” [Kasas: 8] buyruğunda olduğu gibi akıbet bildirmede mecazen kullanılır. Şaşılacak olan Taberî'nin şu sözüdür: «Başkasına cevaz vermediğim kıraat; zây harfinin fethasıyla, { الْقَتْلِ } kelimesinin nasbı, { أَوْلادِهِمْ } kelimesinin cerri ve { شُرَكاؤُهُمْ } kelimesinin ref'i iledir.» Bu da onun kıraatler arasında tercihte bulunmada kendini hakem tayin etme adetindendir.

وَاللَّامُ فِي: لِيُرْدُوهُمْ لَامُ الْعَاقِبَةِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالشُّرَكَاءِ الْأَصْنَامَ، أَيْ زَيَّنُوا لَهُمْ ذَلِكَ قَصْدًا لِنَفْعِهِمْ، فَانْكَشَفَ عَنْ أَضْرَارٍ جَهِلُوهَا. وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالشُّرَكَاءِ الْجِنَّ، أَيِ الشَّيَاطِينَ فَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ: لِأَنَّ الْإِيقَاعَ فِي الشَّرِّ مِنْ طَبِيعَةِ الْوَسْوَاسِ لِأَنَّهُ يَسْتَحْسِنُ الشَّرَّ وَيَنْسَاقُ إِلَيْهِ انْسِيَاقَ الْعَقْرَبِ لِلَّسْعِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ إِلَى كَوْنِ مَا يَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ مُرْدِيًا وَمُلْبِسًا فَإِنَّهُمْ أَوْلِيَاؤُهُمْ لَا يَقْصِدُونَ إِضْرَارَهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا دَعَوْهُمْ إِلَى أَشْيَاءَ هِيَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مَضَارُّ كَانَ تَزْيِينُهُمْ مُعَلَّلًا بِالْإِرْدَاءِ وَالْإِلْبَاسِ وَإِنْ لَمْ يَفْقَهُوهُ بِخِلَافِ مَنْ دَعَا لِسَبَبٍ فَتَبَيَّنَ خِلَافُهُ، وَالضَّمِيرُ لِلشُّرَكَاءِ وَالتَّعْلِيلُ لِلتَّزْيِينِ.

{ لِيُرْدُوهُمْ } ibaresindeki lâm (لِ); şayet ortaklardan maksat putlar ise akıbet lâmıdır, yani onlara fayda sağlamak maksadıyla bunu süslü gösterdiler ama onların bilmediği zararlarla sonuçlandı. Şayet ortaklardan maksat cinler, yani şeytanlar ise bu takdirde lâm ta'lil (illet) içindir; çünkü şerre düşürmek vesvesecinin tabiatındandır, zira o şerri güzel görür ve akrebin sokmaya yönelmesi gibi onları çağırdıkları şeyin helak edici ve kafa karıştırıcı olduğunu kastetmeksizin ona yönelir. Nitekim onlar onların dostlarıdır, onlara zarar vermeyi kastetmezler; ancak onları aslında bizzat zararlı olan şeylere çağırdıkları zaman, kendileri bunu anlamasalar bile süslemeleri helake sürükleme ve şüpheye düşürme ile gerekçelendirilmiş olur. Bu, bir sebeple çağırıp da hilafı ortaya çıkan kimseden farklıdır. Zamir ortaklara aittir, ta'lil ise süslemeye racidir.

وَالْإِرْدَاءُ: الْإِيقَاعُ فِي الرَّدَى، وَالرَّدَى: الْمَوْتُ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي الضُّرِّ الشَّدِيدِ مَجَازًا أَوِ اسْتِعَارَةً وَذَلِكَ الْمُرَادُ هُنَا.

İrdâ (الْإِرْدَاءُ); redâya (الرَّدَى) düşürmektir. Redâ (الرَّدَى) ise ölümdür. Mecazen veya istiare yoluyla şiddetli zarar hakkında da kullanılır; burada kastedilen de budur.

وَلَبَّسَ عَلَيْهِ أَوْقَعَهُ فِي اللَّبْسِ، وَهُوَ الْخَلْطُ وَالِاشْتِبَاهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Lebbese aleyhi (لَبَّسَ عَلَيْهِ), onu lebs'e (الَّلْبْس) yani karıştırma ve şüpheye düşürdü demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:

وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٢] ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٩] . أَيْ أَنْ يَخْلِطُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ فَيُوهِمُوهُمُ الضَّلَالَ رُشْدًا وَأَنَّهُ مُرَادُ اللَّهِ مِنْهُمْ، فَهُمْ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى الْأَصْنَامِ لِتُقَرِّبَهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَلَا يُفَرِّقُونَ بَيْنَ مَا يَرْضَاهُ اللَّهُ وَمَا لَا يَرْضَاهُ، وَيُخَيِّلُونَ إِلَيْهِمْ أَنَّ وَأْدَ الْبَنَاتِ مصلحَة. وَمن أقولهم: «دَفْنُ الْبُنَاهْ

Bakara suresindeki { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın” [Bakara: 42] ayetinde ve bu surenin { وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ } “onları düştükleri kuşkuya yine düşürürdük” [En'âm: 9] ayetinde geçmişti. Yani sapıklığı doğru yol gibi ve Allah'ın kendilerinden istediği şeymiş gibi göstererek dinlerini karmakarışık ederler. Böylece Allah'a ve kendilerini Allah'a yaklaştırsın diye putlara yakınlaşmaya çalışırlar; Allah'ın razı olduğu şeyle razı olmadığı şeyi birbirinden ayırt edemezler ve kız çocuklarını diri diri gömmenin bir maslahat olduğunu vehmederler. Onların sözlerinden biri de şudur: «Kızları gömmek,

مِنَ الْمَكْرُمَاهْ» (الْبُنَاهْ. وَالْمَكْرُمَاهْ. بِالْهَاءِ سَاكِنَةً فِي آخِرِهِمَا. وَأَصْلُهَا تَاءُ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ فَغُيِّرَتْ لِتَخْفِيفِ الْمَثَلِ) وَهَكَذَا شَأْنُ الشُّبَهِ وَالْأَدِلَّةِ الْمَوْهُومَةِ الَّتِي لَا تَسْتَنِدُ إِلَى دَلِيلٍ.

şerefli işlerdendir (defnu'l-bunâh mine'l-mekrumâh)» -bunâh ve mekrumâh kelimelerinin sonu sakin he harfiyledir; aslı müennes cemi tâ'sıdır, meselde hafiflik sağlamak için değiştirilmiştir-. Hiçbir delile dayanmayan şüphelerin ve vehme dayalı kanıtların hali böyledir.

فَمَعْنَى: وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ أَنَّهُمْ يُحْدِثُونَ لَهُمْ دِينًا مُخْتَلِطًا مِنْ أَصْنَافِ الْبَاطِلِ، كَمَا يُقَالُ: وَسِّعِ الْجُبَّةَ، أَيِ اجْعَلْهَا وَاسِعَةً، وَقِيلَ: الْمُرَادُ لِيُدْخِلُوا عَلَيْهِمُ اللَّبْسَ فِي الدِّينِ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ وَهُوَ دِينُ إِسْمَاعِيلَ ﵇، أَيِ الْحَنِيفِيَّةُ، فَيَجْعَلُوا فِيهِ أَشْيَاءَ مِنَ الْبَاطِلِ تَخْتَلِطُ مَعَ الْحَقِّ.

{ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ } “dinlerini karmakarışık etmek için” ifadesinin manası; tıpkı «cübbeyi genişlet» yani «onu geniş kıl» denildiği gibi, onlar için batıl çeşitlerinden karışık bir din ihdas etmeleridir. Bir görüşe göre de maksat: Üzerinde bulundukları din olan İsmail aleyhisselam'ın dinine, yani Hanifliğe şüphe ve karışıklık sokmaları, böylece onun içine hakla karışan batıl unsurlar yerleştirmeleridir.

وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ كَالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ آنِفًا وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ [الْأَنْعَام: ١١٢] وَضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي:

{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık sen onları da iftiralarını da kendi haline bırak!” ayetinin anlamı hakkındaki söz, az önce geçen { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” [En'âm: 112] ayetindeki gibidir. Merfu fail zamiri

فَعَلُوهُ يَعُودُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، أَيْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَعَصَمَهُمْ مِنْ تَزْيِينِ شُرَكَائِهِمْ، أَوْ يَعُودُ إِلَى الشُّرَكَاءِ، أَيْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَصَدَّهُمْ عَنْ إِغْوَاءِ أَتْبَاعِهِمْ، وَضَمِيرُ النَّصْبِ يَعُودُ إِلَى الْقَتْلِ أَوْ إِلَى التَّزْيِينِ عَلَى التَّوْزِيعِ، عَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي ضَمِيرِ الرّفع.

{ فَعَلُوهُ } fiilinde müşriklere döner; yani: «Allah dileseydi onları ortaklarının süslemesinden korurdu»; yahut ortaklara döner; yani: «Allah dileseydi onları tâbilerini saptırmaktan alıkoyardı.» Mansub meful zamiri ise merfu zamirdeki iki veche göre sırasıyla öldürmeye veya süslemeye racidir.

وَالْمرَاد: ب مَا يَفْتَرُونَ مَا يَفْتَرُونَهُ عَلَى اللَّهِ بِنِسْبَةِ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِمَا اقْتَرَفُوهُ، وَكَانَ افْتِرَاؤُهُمُ اتِّبَاعًا لِافْتِرَاءِ شُرَكَائِهِمْ، فَسَمَّاهُ افْتِرَاءً لِأَنَّهُمْ تَقَلَّدُوهُ عَنْ غَيْرِ نَظَرٍ وَلَا اسْتِدْلَالٍ، فَكَأَنَّهُمْ شَارَكُوا الَّذِينَ افْتَرَوْهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ، أَوْ سَدَنَةِ الْأَصْنَامِ، وَقَادَةِ دِينِ الشِّرْكِ، وَقَدْ كَانُوا يُمَوِّهُونَ عَلَى النَّاسِ أَنَّ هَذَا مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ بَعْدَ هَذِهِ:

{ مَا يَفْتَرُونَ } “iftiralarını” ifadesinden maksat; irtikâp ettikleri şeyleri kendilerine Allah'ın emrettiğini iddia ederek O'na attıkları iftiralardır. Onların iftirası, ortaklarının iftirasına uymaktan ibaretti; Allah bunu bir iftira olarak adlandırmıştır, zira onlar hiçbir tefekkür ve delillendirme olmaksızın bunu taklit etmişler, böylece şeytanlardan, put hizmetkârlarından ve şirk dininin önderlerinden bu iftirayı uyduranlara adeta ortak olmuşlardır. Nitekim bunun Allah'ın emrettiği şeylerden olduğunu insanlara yutturmaya çalışıyorlardı; bu ayetten sonraki şu buyruğun delalet ettiği gibi:

افْتِراءً عَلَيْهِ [الْأَنْعَام: ١٣٨] وَقَوْلُهُ فِي آخِرِ السُّورَةِ: قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا [الْأَنْعَام: ١٥٠] .

{ افْتِراءً عَلَيْهِ } “O'na bir iftira olarak” [En'âm: 138] ve surenin sonundaki şu buyruk: { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا } “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!'” [En'âm: 150].

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٨]

[EN'ÂM SURESİ (6), AYET 138]

وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)

{ وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨) } “Kendi zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez.' Birtakım hayvanlar da vardır ki sırtları [binilmesi ve yük vurulması] haram kılınmıştır. Birtakım hayvanlar da vardır ki Allah'a iftira ederek üzerlerine O'nun adını anmazlar. Allah, uydurmakta oldukları iftiraları yüzünden onları cezalandıracaktır. (138)”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ [الْأَنْعَام: ١٣٧] وَهَذَا ضَرْبٌ آخَرُ مِنْ دِينِهِمُ الْبَاطِلِ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى تَحْجِيرِ التَّصَرُّفِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي بَعْضِ أَمْوَالِهِمْ، وَتَعْيِينِ مَصَارِفِهِ، وَفِي هَذَا الْعَطْفِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مَا قَالُوهُ هُوَ مِنْ تَلْقِينِ شُرَكَائِهِمْ وَسَدَنَةِ أَصْنَامِهِمْ كَمَا قُلْنَا فِي مَعْنَى زَيَّنَ لَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ.

{ وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } [En'âm: 137] cümlesine matuftur. Bu da onların batıl dinlerinin başka bir çeşididir ki bazı mallarında tasarrufta bulunmayı kendilerine yasaklamaya ve bunların sarf yerlerini belirlemeye racidir. Bu atıfta, söyledikleri şeyin ortaklarının ve put hizmetkârlarının telkini olduğuna bir ima vardır; nitekim «ortakları onlara süsledi» ifadesinin manasında bunu belirtmiştik.

وَالْإِشَارَةُ بِهَذِهِ وَهَذِهِ إِلَى حَاضِرٍ فِي ذِهْنِ الْمُتَكَلِّمِينَ عِنْدَ صُدُورِ ذَلِكَ الْقَوْلِ: وَذَلِكَ أَنْ يَقُولَ أحدهم هَذِه الْأَصْنَاف مَصْرِفُهَا كَذَا، وَهَذِهِ مَصْرِفُهَا كَذَا، فَالْإِشَارَةُ مِنْ مَحْكِيِّ

{ هذِهِ } [ve { هذِهِ }] ile yapılan işaret, bu söz söylendiği sırada konuşanların zihninde hazır olanadır. Şöyle ki, onlardan biri: «Şu çeşitlerin sarf yeri şurasıdır, şunların sarf yeri ise burasıdır» derdi. Dolayısıyla işaret,

قَوْلِهِمْ حِينَ يُشَرِّعُونَ فِي بَيَانِ أَحْكَامِ

dinlerinin hükümlerini

دِينِهِمْ، كَمَا يَقُولُ الْقَاسِمُ: هَذَا لِفُلَانٍ، وَهَذَا لِلْآخَرِ.

açıklamaya başladıklarında aktarılan sözlerindendir; tıpkı taksim yapan birinin «Bu falan için, şu da diğeri için» demesi gibi.

وَأَجْمَلَ ذَلِكَ هُنَا إِذْ لَا غَرَضَ فِي بَيَانِهِ لِأَنَّ الْغَرَضَ التَّعْجِيبُ مِنْ فَسَادِ شَرْعِهِمْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا [الْأَنْعَام: ١٣٦] وَقَدْ صَنَّفُوا ذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ:

Bunu açıklamakta bir gaye bulunmadığı için burada mücmel bırakmıştır; zira asıl gaye, Allah Teâlâ'nın { فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } “Kendi zanlarınca 'Bu Allah'a, bu da ortaklarımızadır' dediler” [En'âm: 136] buyruğunda geçtiği gibi onların koyduğu hükümlerin bozukluğuna dikkat çekip hayret uyandırmaktır. Onlar bunu üç sınıfa ayırmışlardı:

صِنْفٌ مُحْجَرٌ عَلَى مَالِكِهِ انْتِفَاعُهُ بِهِ، وَإِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِهِ مَنْ يُعَيِّنُهُ الْمَالِكُ. وَالَّذِي يُؤْخَذُ مِمَّا رُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِهِ: أَنَّهُمْ كَانُوا يُعَيِّنُونَ مِنْ أَنْعَامِهِمْ وَزَرْعِهِمْ وَثِمَارِهِمْ شَيْئًا يَحْجُرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمُ الِانْتِفَاعَ بِهِ، وَيُعَيِّنُونَهُ لِمَنْ يَشَاءُونَ مِنْ سَدَنَةِ بُيُوتِ الْأَصْنَامِ، وَخَدَمَتِهَا، فَتُنْحَرُ أَو تذبح عِنْد مَا يَرَى مَنْ عُيِّنَتْ لَهُ ذَلِكَ، فَتَكُونُ لِحَاجَةِ النَّاسِ وَالْوَافِدِينَ عَلَى بُيُوتِ الْأَصْنَامِ وَإِضَافَتِهِمْ، وَكَذَلِكَ الزَّرْعُ وَالثِّمَارُ تُدْفَعُ إِلَى مَنْ عُيِّنَتْ لَهُ، يَصْرِفُهَا حَيْثُ يَتَعَيَّنُ. وَمِنْ هَذَا الصِّنْفِ أَشْيَاءٌ مُعَيَّنَةٌ بِالِاسْمِ، لَهَا حُكْمٌ مُنْضَبِطٌ مِثْلُ الْبَحِيرَةِ: فَإِنَّهَا لَا تُنْحَرُ وَلَا تُؤَكَلُ إِلَّا إِذَا مَاتَتْ حَتْفَ أَنْفِهَا، فَيَحِلُّ أَكْلُهَا لِلرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ، وَإِذَا كَانَ لَهَا دَرٌّ لَا يَشْرَبُهُ إِلَّا سَدَنَةُ الْأَصْنَامِ وَضُيُوفُهُمْ، وَكَذَلِكَ السَّائِبَةُ يَنْتَفِعُ بِدَرِّهَا أَبْنَاءُ السَّبِيلِ وَالسَّدَنَةُ، فَإِذَا مَاتَتْ فَأَكْلُهَا كَالْبَحِيرَةِ، وَكَذَلِكَ الْحَامِي، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ.

Birinci sınıf; sahibinin ondan faydalanması yasaklanan, yalnızca sahibinin belirlediği kimselerin faydalanabildiği sınıftır. Câbir b. Zeyd ve başkalarından rivayet edilenlerden anlaşılan şudur: Onlar hayvanlarından, ekinlerinden ve meyvelerinden bir kısmını belirleyip ondan yararlanmayı kendilerine yasaklarlar ve onu puthanelerin hizmetkârlarından diledikleri kimselere tahsis ederlerdi. Kendisine tahsis edilen kişi uygun gördüğünde kurban edilir veya kesilir, böylece insanların, puthanelere gelen ziyaretçilerin ihtiyacına ve onların ağırlanmasına sarf edilirdi. Aynı şekilde ekin ve meyveler de kendisine tahsis edilen kimseye verilir, o da bunu belirlenen yere sarf ederdi. Bu sınıftan, bahîre gibi ismiyle belirlenmiş ve kuralları konulmuş şeyler de vardır: Zira o kesilmez ve eceliyle ölmedikçe yenmezdi; öldüğünde de kadınlara değil sadece erkeklere helal olurdu; sütü olursa bunu sadece put hizmetkârları ve onların misafirleri içerdi. Sâibe de böyledir; sütünden yolcular ve hizmetkârlar faydalanır, öldüğünde ise yenmesi bahîre gibi olurdu. Mâide suresinde geçtiği üzere hâmî de böyledir.

فَمَعْنَى لَا يَطْعَمُها لَا يَأْكُلُ لَحْمَهَا، أَيْ يَحْرُمُ أَكْلُ لَحْمِهَا. وَنُونُ الْجَمَاعَةِ فِي نَشاءُ مُرَادٌ بِهَا الْقَائِلُونَ، أَيْ يَقُولُونَ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ، أَيْ مَنْ نُعَيِّنُ أَنْ يَطْعَمَهَا، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : يَعْنُونَ خَدَمَ الْأَوْثَانِ وَالرِّجَالَ دُونَ النِّسَاءِ.

{ لَا يَطْعَمُها } ifadesinin manası; «etini yemez», yani «etini yemek haramdır» demektir. { نَشاءُ } kelimesindeki çoğul nûnu ile sözü söyleyenler kastedilmiştir; yani onlar «Bunu ancak dilediğimiz kimse yiyebilir», yani «yemesini belirlediğimiz kimse» derler. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Put hizmetkârlarını ve kadınlar hariç erkekleri kastederler.»

وَالْحَرْثُ أَصْلُهُ شَقُّ الْأَرْضِ بِآلَةٍ حَدِيدِيَّةٍ لِيُزْرَعَ فِيهَا أَوْ يُغْرَسَ، وَيُطْلَقُ هَذَا الْمَصْدَرُ عَلَى الْمَكَانِ الْمَحْرُوثِ وَعَلَى الْأَرْضِ الْمَزْرُوعَةِ وَالْمَغْرُوسَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِهَا حَرْثٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ [الْقَلَم: ٢٢] فَسَمَّاهُ حَرْثًا فِي وَقْتِ جُذَاذِ الثِّمَارِ.

Hars (الْحَرْثُ) kelimesinin asıl anlamı; içine bir şey ekilsin veya dikilsin diye toprağın demir bir aletle yarılmasıdır (sürülmesidir). Bu masdar, sürülmüş yer için ve sürülmemiş olsa bile ekili ve dikili arazi için de kullanılır. Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ } “'Eğer [meyveleri] devşirecekseniz erkenden ekininize gidin' diye” [Kalem: 22] buyruğu bundandır; zira meyvelerin devşirilmesi vaktinde ona hars (ekin/ürün) demiştir.

وَالْحجر: اسْمٌ لِلْمُحْجَرِ الْمَمْنُوعِ، مِثْلُ ذَبْحٍ لِلْمَذْبُوحِ، فَمَنْعُ الْأَنْعَامِ مَنْعُ أَكْلِ لُحُومِهَا، وَمَنْعُ الْحَرْثِ مَنْعُ أَكْلِ الْحَبِّ وَالتَّمْرِ وَالثِّمَارِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ.

Hicr (الْحِجْرُ); tıpkı zebh (ذَبْح) kelimesinin kesilen (mezbûh) hayvan anlamına gelmesi gibi, mahcûr (yasaklanmış/dokunulmaz kılınmış) şeyin adıdır. Hayvanların yasaklanması etlerinin yenmesinin yasaklanmasıdır; ekinin yasaklanması ise danelerin, hurmanın ve meyvelerin yenmesinin yasaklanmasıdır. Bundan dolayı { لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ } “bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez” buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: بِزَعْمِهِمْ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ وَبَيْنَ: وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها. وَالْبَاءُ فِي: بِزَعْمِهِمْ بِمَعْنَى (عَنْ) ، أَوْ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ يَقُولُونَ ذَلِكَ بِاعْتِقَادِهِمُ الْبَاطِلِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: لَا يَطْعَمُها لَمْ يُرِيدُوا أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ أَكْلَهَا إِلَّا مَنْ شَاءُوهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِمْ وَلَيْسَ مِنْ زَعْمِهِمْ. وَإِنَّمَا أَرَادُوا بِالنَّفْيِ نَفْيَ الْإِبَاحَةِ، أَيْ لَا يَحِلُّ أَنْ

{ بِزَعْمِهِمْ } “kendi zanlarınca” buyruğu, { لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ } ile { وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } arasında bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. { بِزَعْمِهِمْ } ifadesindeki bâ (بِ) harf-i cerri «an (عَنْ)» anlamında yahut mülâbese (birliktelik/durum) içindir; yani bunu batıl inançlarına dayanarak söylerler. Çünkü onlar { لَا يَطْعَمُها } dediklerinde, diledikleri kimseler hariç insanları onu yemekten [fiilen] engellediklerini kastetmemişlerdir; zira bu onların bizzat fiilidir, zanları değildir. Onlar nefy (olumsuzluk) ile ibahanın nefyini kastetmişlerdir; yani

يَطْعَمَهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ، فَالْمَعْنَى: اعْتَقَدُوهَا حَرَامًا لِغَيْرِ مَنْ عَيَّنُوهُ، حَتَّى أَنْفُسَهُمْ، وَمَا هِيَ بِحَرَامٍ، فَهَذَا مَوْقِعُ قَوْلِهِ: بِزَعْمِهِمْ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ عَلَى الْبَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: بِزَعْمِهِمْ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ [الْأَنْعَام: ١٣٦] .

«Dilediğimiz kimseden başkasının onu yemesi helal değildir» demek istemişlerdir. Mana şudur: Belirledikleri kimselerin dışındakilere, hatta kendilerine bile onun haram olduğuna inanmışlardır; oysa o haram değildir. İşte { بِزَعْمِهِمْ } buyruğunun yeri burasıdır. { بِزَعْمِهِمْ } ifadesindeki bâ harfi hakkındaki açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın { فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ } [En'âm: 136] ayetinde geçmişti.

وَالصِّنْفُ الثَّانِي: أَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا، أَيْ حُرِّمَ رُكُوبُهَا، مِنْهَا الْحَامِي: لَا يَرْكَبُهُ أَحَدٌ، وَلَهُ ضَابِطٌ مُتَّبَعٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، وَمِنْهَا أَنْعَامٌ يُحَرِّمُونَ ظُهُورَهَا، بِالنَّذْرِ، يَقُولُ أَحَدُهُمْ: إِذَا فَعَلَتِ النَّاقَةُ كَذَا مِنْ نَسْلٍ أَوْ مُوَاصَلَةٍ بَيْنَ عِدَّةٍ مِنْ إِنَاثٍ، وَإِذَا فَعَلَ الْفَحْلُ كَذَا وَكَذَا، حَرُمَ ظَهْرُهُ. وَهَذَا أَشَارَ إِلَيْهِ أَبُو نُوَاسٍ فِي قَوْلِهِ مَادِحًا الْأَمِينَ:

İkinci sınıf: { أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } “sırtları haram kılınmış hayvanlar”, yani binilmesi haram kılınan hayvanlardır. Bunlardan biri hâmîdir: Ona hiç kimse binmez ve Mâide suresinde geçtiği üzere bunun uygulanan belirli bir kuralı vardır. Bunlardan biri de adak yoluyla sırtlarını haram kıldıkları hayvanlardır; onlardan biri: «Şayet deve doğum veya art arda birkaç dişi doğurma konusunda şöyle şöyle yaparsa yahut erkek deve şöyle şöyle yaparsa sırtı haram olsun» derdi. Ebû Nüvâs, el-Emîn'i överken söylediği şu sözünde buna işaret etmiştir:

وَإِذَا الْمَطِيُّ بِنَا بلّغن مُحَمَّدًا ... فظهور هن عَلَى الرِّجَالِ حَرَامٌ

Binek develer bizi Muhammed'e ulaştırdığında... Artık onların sırtları erkeklere haramdır.

فَقَوْلُهُ: وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها مَعْطُوفٌ عَلَى: أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ فَهُوَ كَخَبَرٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَعُلِمَ أَنَّهُ عَطْفُ صِنْفٍ لِوُرُودِهِ بَعْدَ اسْتِيفَاءِ الْأَوْصَافِ الَّتِي أُجْرِيَتْ عَلَى خَبَرِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ عَقِبَهُ. وَالتَّقْدِيرُ: وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ وَهَذِهِ أَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا

{ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } “sırtları haram kılınmış hayvanlar” ifadesi, { أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } ifadesine matuftur; dolayısıyla işaret isminin haberi gibidir. İşaret isminin haberine ve hemen ardından gelen matufuna bağlanan vasıfların tamamlanmasından sonra gelmesi sebebiyle, bunun bir türün [diğer türe] atfı olduğu anlaşılmaktadır. Takdiri şöyledir: «Dediler ki: Bunlar dokunulmaz kılınmış hayvanlar ve ekinlerdir; bunlar da sırtları haram kılınmış hayvanlardır.»

وَبُنِيَ فِعْلُ: حُرِّمَتْ لِلْمَجْهُولِ: لِظُهُورِ الْفَاعِلِ، أَيْ حَرَّمَ اللَّهُ ظُهُورَهَا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: افْتِراءً عَلَيْهِ.

{ حُرِّمَتْ } fiili, failin belirgin olması sebebiyle meçhul (edilgen) kalıpta kurulmuştur; yani { افْتِراءً عَلَيْهِ } karinesine göre «onların sırtlarını Allah haram kıldı» [demek istemişlerdir].

وَالصِّنْفُ الثَّالِثُ: أَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا، أَيْ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عِنْدَ نَحْرِهَا أَوْ ذَبْحِهَا، يَزْعُمُونَ أَنَّ مَا أُهْدِيَ لِلْجِنِّ أَوْ لِلْأَصْنَامِ يُذْكَرُ عَلَيْهِ اسْمُ مَا قُرِّبَ لَهُ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِذَلِكَ لِتَكُونَ خَالِصَةَ الْقُرْبَانِ لِمَا عُيِّنَتْ لَهُ، فَلِأَجْلِ هَذَا الزَّعْمِ قَالَ تَعَالَى: افْتِراءً عَلَيْهِ إِذْ لَا يُعْقَلُ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى اللَّهِ تَحْرِيمُ ذِكْرِ اسْمِهِ عَلَى مَا يُقَرَّبُ لِغَيْرِهِ لَوْلَا أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْقُرْبَانِ الَّذِي يَرْضَى اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّهُ لِشُرَكَائِهِ، كَمَا كَانُوا يَقُولُونَ: «لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ، إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ» .

Üçüncü sınıf: { أَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar”dır; yani kesilirken veya boğazlanırken üzerlerine Allah'ın adını anmazlar. Cinlere yahut putlara adanan şeyin üzerine, kime kurban ediliyorsa onun adının anılacağını iddia ederler. Allah'ın, kurbanın adandığı varlığa halis olması için böyle emrettiğini öne sürerler. İşte bu iddialarından ötürü Allah Teâlâ: { افْتِراءً عَلَيْهِ } “O'na iftira ederek” buyurmuştur. Zira başkası için kurban edilen hayvan üzerine Allah'ın isminin anılmasının haram kılınışının Allah'a nispet edilmesi aklen düşünülemez; meğerki onlar bunun, Allah'ın ortakları için yapıldığından Allah Teâlâ'nın razı olacağı bir kurban türü olduğunu iddia etmiş olsunlar; nitekim şöyle diyorlardı: «Buyur, Senin ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, mülkiyetine sahip olduğun ve onun sahip olduğu şeylere de malik olduğun ortak müstesna.»

وَعَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، مِنْهُمْ أَبُو وَائِلٍ (١) ، الْأَنْعَامُ الَّتِي لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا كَانَتْ لَهُمْ سُنَّةً فِي بَعْضِ الْأَنْعَامِ أَنْ لَا يُحَجَّ عَلَيْهَا، فَكَانَتْ تُرْكَبُ فِي كُلِّ وَجْهٍ إِلَّا الْحَجَّ، وَأَنَّهَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا لِأَنَّ الْحَجَّ لَا يَخْلُو مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ حِينَ الْكَوْنِ عَلَى الرَّاحِلَةِ مِنْ تَلْبِيَةٍ وَتَكْبِيرٍ، فَيَكُونُ: لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا

Aralarında Ebû Vâil'in de bulunduğu bir grup müfessirden rivayet edildiğine göre, üzerlerine Allah'ın adı anılmayan hayvanlar, kendilerince bazı hayvanlarla hacca gidilmemesini gelenek edindikleri hayvanlardı; böylece hac hariç her türlü işte binek olarak kullanılırlar, fakat hacda kullanılmazlardı. { وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar” buyruğundan kastın da bunlar olduğunu [söylemişlerdir]; çünkü binek üzerindeyken telbiye ve tekbir getirmek suretiyle haccın Allah'ın zikrinden hali kalması mümkün değildir. Bu durumda { لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } ifadesi,

كِنَايَةً عَنْ مَنْعِ الْحَجِّ عَلَيْهَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ هِيَ الْحَامِي وَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا جَعَلُوا نَفْعَهَا لِلْأَصْنَامِ لَمْ يُجِيزُوا أَنْ تُسْتَعْمَلَ فِي غَيْرِ خِدْمَةِ الْأَصْنَامِ.

onlarla hacca gitmenin yasaklanmasından kinaye olur. Zahir olan şu ki bunlar; hâmî, bahîre ve sâibedir. Çünkü onlar bu hayvanların faydasını putlara tahsis ettiklerinde, putlara hizmet dışında bir işte kullanılmalarını caiz görmezlerdi.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar [da vardır]” buyruğu, [şu] buyruğuna matuftur:

وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَهُوَ عَطْفُ صِنْفٍ عَلَى صِنْفٍ، بِقَرِينَةِ اسْتِيفَاءِ أَوْصَافِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهِ.

{ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } buyruğuna matuftur ve benzerinde daha önce geçtiği üzere, matufun aleyhin vasıflarının tamamlanmış olması karinesiyle bir türün diğer türe atfıdır.

وَانْتَصَبَ: افْتِراءً عَلَيْهِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِ قالُوا، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ قَوْلَ افْتِرَاءٍ، لِأَنَّ الِافْتِرَاءَ بَعْضُ أَنْوَاعِ الْقَوْلِ، فَصَحَّ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِنَوْعِ الْقَوْلِ، وَالِافْتِرَاءُ الْكَذِبُ الَّذِي لَا شُبْهَةَ لِقَائِلِهِ فِيهِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

{ افْتِراءً عَلَيْهِ } ifadesi, { قالُوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur; yani «bunu iftira kabilinden bir söz olarak söylediler» demektir. Çünkü iftira, sözün türlerinden biridir; dolayısıyla sözün türünü açıklayan mef'ûl-i mutlak olarak mansub kılınması sahih olmuştur. İftira, söyleyenin onda hiçbir şüphesi bulunmayan yalandır. Bu husus, Allah Teâlâ'nın { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” ayetinde

فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٤] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ:

Âl-i İmrân suresinde [94] ve

وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] . وَإِنَّمَا كَانَ قَوْلُهُمِ افْتِرَاءً: لِأَنَّهُمُ اسْتَنَدُوا فِيهِ لِشَيْءٍ لَيْسَ وَارِدًا لَهُمْ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ، بَلْ هُوَ مِنْ ضَلَالِ كُبَرَائِهِمْ.

{ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uyduruyorlar” buyruğunda Mâide suresinde [103] geçmişti. Onların sözünün iftira olması; Allah katından kendilerine gelen bir şeye değil, bilakis önderlerinin sapkınlığına dayanmış olmalarındandır.

وَجُمْلَةُ: سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ الِافْتِرَاءَ عَلَى الْخَالِقِ أَمْرٌ شَنِيعٌ عِنْدَ جَمِيعِ الْخَلْقِ، فَالْإِخْبَارُ بِهِ يُثِيرُ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ عَمَّا سَيَلْقَوْنَهُ مِنْ جَزَاءِ افْتِرَائِهِمْ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ. وَقَدْ أُبْهِمَ الْجَزَاءُ لِلتَّهْوِيلِ لِتَذْهَبَ النُّفُوسُ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ فِي أَنْوَاعِ الْجَزَاءِ عَلَى الْإِثْمِ، وَالْبَاءُ بِمَعْنَى (عَنْ) ، أَوْ للبدلية والعوض.

{ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “İftira etmekte olduklarından ötürü [Allah] onları cezalandıracaktır” cümlesi istînâf-ı beyânîdir. Çünkü Yaratıcı'ya iftira etmek bütün yaratılmışlar katında son derece çirkin bir iştir; dolayısıyla bundan haber verilmesi, onların iftiralarının karşılığı olarak ne ile karşılaşacaklarını soran bir kimsenin sorusunu tetikler. Buna, Allah'ın iftira edegeldikleri şeyler sebebiyle kendilerini cezalandıracağı şeklinde cevap verilmiştir. Günahın cezası türleri konusunda zihinlerin muhtemel her türlü anlama yönelebilmesi ve olayın vahametini bildirmek (tehvil) için ceza müphem bırakılmıştır. Bâ (بِ) harf-i cerri «an (عَنْ)» anlamındadır yahut bedel ve ivaz (karşılık) içindir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣٩]

[En'âm Suresi (6), Âyet 139]

وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)

{ وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Bir de dediler ki: «Şu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haramdır. Eğer ölü doğarsa, hepsi onda ortaktırlar.» [Allah], bu nitelendirmelerinin cezasını onlara verecektir. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (139)

عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ [الْأَنْعَام: ١٣٨] . وَأُعِيدَ فِعْلُ:

{ وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } [En'âm: 138] ayetine matuftur. Söylenen sözün (makūlün) maksadının farklılaşması sebebiyle

قالُوا لِاخْتِلَافِ غَرَضِ الْمَقُولِ.

{ قالُوا } fiili tekrarlanmıştır.

وَالْإِشَارَة إِلَى أَنْعَامٍ مَعْرُوفَةٍ بَيْنَهُمْ بِصِفَاتِهَا، كَمَا تَقَدَّمَ، أَوْ إِلَى الْأَنْعَامِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلُ.

İşaret, daha önce geçtiği üzere aralarında nitelikleriyle bilinen hayvanlara yahut daha önce zikredilen hayvanlaradır.

وَلَا يَتَعَلَّقُ غَرَضٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَكْثَرِ مِنْ إِجْمَالِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حَرَّمُوهَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّعْجِيبُ مِنْ فَسَادِ شَرْعِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَهَذَا خَبَرٌ عَنْ دِينِهِمْ فِي أَجِنَّةِ الْأَنْعَامِ الَّتِي حَجَرُوهَا أَوْ حَرَّمُوا ظُهُورَهَا، فَكَانُوا يَقُولُونَ فِي أَجِنَّةِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ: إِذَا خَرَجَتْ أَحْيَاءً يَحِلُّ أَكْلُهَا لِلذُّكُورِ دُونَ النِّسَاءِ، وَإِذَا خَرَجَتْ مَيْتَةً حَلَّ أَكْلُهَا لِلذُّكُورِ وَالنِّسَاءِ، فَالْمُرَادُ بِمَا فِي الْبُطُون الأجنة لَا مَحَالَةَ لِقَوْلِهِ: وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً وَقَدْ كَانُوا يَقُولُونَ فِي أَلْبَانِ الْبَحِيرَةِ

Bu ayette, haram kıldıkları şeyleri icmali olarak (özetle) belirtmekten öte bir maksat güdülmemektedir; zira amaç, az önce geçtiği gibi onların kurallarının bozukluğuna dikkat çekip hayret uyandırmaktır. Bu, dokunulmaz kıldıkları veya sırtlarını haram kıldıkları hayvanların karınlarındaki yavrulara dair dinî telakkilerine ilişkin bir haberdir. Onlar bahîre ve sâibenin karınlarındaki yavrular hakkında şöyle diyorlardı: «Eğer canlı doğarsa etini yemek kadınlara değil, yalnızca erkeklere helaldir; eğer ölü doğarsa etini yemek hem erkeklere hem de kadınlara helaldir.» Dolayısıyla { وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً } buyruğu sebebiyle karınlardakinden kastın kesinlikle ceninler olduğu anlaşılmaktadır. Onlar bahîrenin sütleri hakkında da,

وَالسَّائِبَةِ: يَشْرَبُهَا الرِّجَالُ دُونَ النِّسَاءِ، فَظَنَّ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ أَلْبَانُهَا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ هُوَ مَعْنَى الْآيَةِ وَلَكِنَّ مَحْمَلَ كَلَامِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ مَا فِي الْبُطُونِ يَشْمَلُ الْأَلْبَانَ لِأَنَّهَا تَابِعَةٌ لِلْأَجِنَّةِ وَنَاشِئَةٌ عَنْ وِلَادَتِهَا.

«Ve sâibenin [sütünü] kadınlar değil, erkekler içer» derlerdi. Bu sebeple bazı müfessirler hayvanların karınlarındakinden kastın onların sütleri olduğunu zannetmişlerdir ve bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Ancak ayetin asıl manasının bu olmaması gerekir; fakat İbn Abbâs'ın sözü, karınlardaki şeyin sütleri de kapsadığı şeklinde yorumlanır; çünkü süt, ceninlere tâbidir ve onların doğumundan kaynaklanır.

وَالْخَالِصَةُ: السَّائِغَةُ، أَيِ الْمُبَاحَةُ، أَيْ لَا شَائِبَةَ حَرَجٍ فِيهَا، أَيْ فِي أَكْلِهَا، وَيُقَابِلُهُ قَوْلُهُ: وَمُحَرَّمٌ.

Hâlisatün (خالِصَةٌ); sâiğ (rahatça yenilip içilen), yani mübahtır; yani onda, [yenilmesinde] hiçbir güçlük ve günah şüphesi yoktur. Bunun zıddı ise { وَمُحَرَّمٌ } “ve haram kılınmıştır” buyruğudur.

وَتَأْنِيثُ خالِصَةٌ لأنّ المُرَاد بِمَا الْمَوْصُولَةِ الْأَجِنَّةُ فَرُوعِيَ مَعْنَى (مَا) وَرُوعِيَ لَفْظُ (مَا) فِي تَذْكِيرِ (مُحَرَّمٍ) .

{ خالِصَةٌ } kelimesinin müennes gelmesi, mevsûl olan «mâ (مَا)» ile kastedilenin ceninler olmasındandır; böylece [burada] «mâ»nın manası gözetilmiş, { مُحَرَّمٌ } kelimesinin müzekker kılınmasında ise «mâ»nın lafzı gözetilmiştir.

وَالْمُحَرَّمُ: الْمَمْنُوعُ، أَيْ مَمْنُوعٌ أَكْلُهُ، فَإِسْنَادُ الْخُلُوصِ وَالتَّحْرِيمِ إِلَى الذَّوَاتِ بِتَأْوِيلِ تَحْرِيمِ مَا تُقْصَدُ لَهُ وَهُوَ الْأَكْلُ أَوْ هُوَ وَالشُّرْبُ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ.

el-Muharrem (الْمُحَرَّمُ); memnû (yasaklanmış), yani yenilmesi yasaklanmış olandır. Dolayısıyla helallik ve haramlığın bizzat varlıklara (zatlara) isnadı, delâlet-i iktizâ yoluyla onlardan hedeflenen şeyin yani yemenin yahut yeme ve içmenin haram kılınması teviliyledir.

وَالْأَزْوَاجُ جَمْعُ زَوْجٍ، وَهُوَ وَصْفٌ لِلشَّيْءِ الثَّانِي لِغَيْرِهِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ شَيْئَيْنِ اثْنَيْنِ هُوَ زَوْجٌ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ حَلِيلُ الْمَرْأَةِ زَوْجًا وَسُمِّيَتِ الْمَرْأَةُ حَلِيلَةُ الرَّجُلِ زَوْجًا، وَهُوَ وَصْفٌ يُلَازِمُ حَالَةً وَاحِدَةً فَلَا يُؤَنَّثُ وَلَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ

el-Ezvâc (الْأَزْوَاجُ), zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur; bu da bir şeyin eşi/ikincisi için kullanılan bir vasıftır. Birbirini tamamlayan iki şeyden her biri zevctir. Bu yüzden kadının kocasına zevc denildiği gibi, erkeğin hanımına da zevc denilmiştir. Bu, tek bir durumu mülazım olan bir vasıftır; dolayısıyla müennes yapılmaz, tesniye yapılmaz ve çoğul yapılmaz. Bu husus, Allah Teâlâ'nın Bakara suresindeki { وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } buyruğunda geçmişti.

وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَى النِّسَاءِ الْمُتَزَوِّجَاتِ لِأَنَّهُمْ سَمُّوهُنَّ أَزْوَاجًا، وَأَضَافُوهُنَّ إِلَى ضَمِيرِهِمْ، فَتَعَيَّنَ أَنَّهُنَّ النِّسَاءُ الْمُتَزَوِّجَاتُ بِهِمْ كَمَا يُقَالُ: امْرَأَةُ فُلَانٍ. وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الظَّاهِرِ- وَهُوَ الْأَوْلَى عِنْدِي- كَانَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَشَاءَمُونَ بِأَكْلِ الزَّوْجَاتِ لِشَيْءٍ ذِي صِفَةٍ كَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ تُصِيبَ نِسَاءَهُمْ: مِثْلُ الْعُقْمِ، أَوْ سُوءِ المعاشرة مَعَ الْأزْوَاج، وَالنُّشُوزِ، أَوِ الْفِرَاقِ، أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَوْهَامِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ وَتَكَاذِيبِهِمْ، أَوْ لِأَنَّهُ نِتَاجُ أَنْعَامٍ مُقَدَّسَةٍ، فَلَا تَحِلُّ لِلنِّسَاءِ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ مَرْمُوقَةٌ عِنْدَ الْقُدَمَاءِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ بِالنَّجَاسَةِ وَالْخَبَاثَةِ، لِأَجْلِ الْحَيْضِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَقَدْ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَمْنَعُونَ النِّسَاءَ دُخُولَ الْمَسَاجِدِ، وَكَانَ الْعَرَبُ لَا يُؤَاكِلُونَ الْحَائِضَ، وَقَالَتْ كَبْشَة بنت معديكرب تُعَيِّرُ قَوْمَهَا:

Ayetin zahiri, bununla evli kadınlara haram kılınmasının kastedildiğini göstermektedir; çünkü onlara «ezvâc (eşler)» demişler ve onları kendi zamirlerine izafe etmişlerdir. Dolayısıyla, tıpkı «filanın karısı» denildiği gibi, bunların bizzat kendileriyle evli olan kadınlar olduğu belirlenmiş olur. Ayeti zahirine hamletmemiz durumunda —ki bana göre evla olan da budur— bu, onların kadınlarına isabet etmesinden hoşlanmadıkları; kısırlık, kocalarla geçimsizlik, itaatsizlik (nüşûz), boşanma veya Câhiliye ehlinin diğer kuruntuları ve uydurmaları gibi bir özelliğe sahip olan bir şeyin eşler tarafından yenilmesini uğursuzluk saydıklarına delalet eder. Yahut bu hayvanlar kutsal hayvanların dölleri olduğu için kadınlara helal sayılmazdı; çünkü İslâm öncesinde eski toplumlarda kadın, hayız ve benzeri hallerinden ötürü pislik ve murdarlıkla itham edilirdi. Nitekim İsrâiloğulları kadınların mabetlere girmesini engellerlerdi, Araplar da hayızlı kadınla birlikte yemek yemezlerdi. Kebşe bint Ma'dîkerib kavmini ayıplayarak şöyle demiştir:

وَلَا تَشْرَبُوا إِلَّا فُضُولَ نِسَائِكُمْ ... إِذَا ارْتَمَلَتْ أَعْقَابُهُنَّ مِنَ الدَّمِ

Topukları kandan kızıllaştığı zaman... Kadınlarınızın artıklarından başkasını içmeyin!

وَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: أُطْلِقَ الْأَزْوَاجُ عَلَى النِّسَاءِ مُطْلَقًا، أَيْ فَهُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ وَالتَّقْيِيدِ، فَيَشْمَلُ الْمَرْأَةَ الْأَيِّمَ وَلَا يَشْمَلُ الْبَنَاتَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أُرِيدَ بِهِ الْبَنَاتُ أَيْ بِمَجَازِ الْأَوَّلِ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يَتَشَاءَمُونَ بِأَكْلِ الْبَنَاتِ مِنْهُ أَنْ يُصِيبَهُنَّ عُسْرُ التَّزَوُّجِ، أَوْ مَا يَتَعَيَّرُونَ مِنْهُ، أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ. وَكَانَتِ الْأَحْوَالُ الشَّائِعَةُ بَيْنَهُمْ دَالَّةً عَلَى الْمُرَادِ.

Müfessirlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Ezvâc kelimesi mutlak olarak kadınlar için kullanılmıştır; yani ıtlak ve takyid alakasıyla mecâz-ı mürseldir; böylece dul/bekâr kadını kapsar, fakat kız çocuklarını kapsamaz. Bazıları ise şöyle demiştir: Bununla, ilk duruma göre mecaz yoluyla kız çocukları kastedilmiştir; zira onların bundan yemesini evlenmelerinin zorlaşması veya kendilerine leke sürecek bir durumun isabet etmesi ve benzeri endişelerle uğursuzluk sayıyor olabilirler. Aralarında yaygın olan durumlar kastedilen manayı göstermekteydi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ أَيْ إِنْ يُولَدْ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ مَيِّتًا جَازَ أَكْلُهُ لِلرِّجَالِ وَالْأَزْوَاجِ، أَوْ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، أَوْ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْبَنَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ خُرُوجَهُ مَيِّتًا يُبْطِلُ مَا فِيهِ مِنَ الشُّؤْمِ عَلَى الْمَرْأَةِ، أَوْ يُذْهِبُ قَدَاسَتَهُ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ.

{ وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ } “Eğer ölü doğarsa, hepsi onda ortaktırlar” buyruğuna gelince; yani hayvanların karınlarındaki yavru ölü doğarsa, onun yenmesi erkekler ve eşler için veya erkekler ve kadınlar için yahut erkekler, kadınlar ve kız çocukları için caiz olurdu. Çünkü onun ölü doğması, kadına getireceği uğursuzluğu ortadan kaldırır veya onun kutsiyetini giderirdi ya da benzeri bir durum söz konusuydu.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَإِنْ يَكُنْ- بِالتَّحْتِيَّةِ وَنَصْبِ مَيْتَةً. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ- بِرَفْعِ مَيْتَةً-، عَلَى أَنَّ كَانَ تَامَّةٌ، وَقَدْ أُجْرِيَ ضَمِيرُ: يَكُنْ عَلَى التَّذْكِيرِ: لِأَنَّهُ جَائِزٌ فِي الْخَبَرِ عَنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ الْمُفْرَدِ اعْتِبَارُ التَّذْكِيرِ

Cumhur, { وَإِنْ يَكُنْ } kısmını [ya (ي) ile] ye'li ve { مَيْتَةً } kelimesini nasb ile okumuştur. İbn Kesîr ise kânenin tamme olması üzere { مَيْتَةً } kelimesini ref ile okumuştur. { يَكُنْ } fiilinin zamiri müzekker kılınmıştır; çünkü müfred ism-i mevsûlden haber verilirken müzekker kabul edilmesi caizdir;

لِتَجَرُّدِ لَفْظِهِ عَنْ عَلَامَةِ تَأْنِيثٍ، وَقَدْ يُرَاعَى الْمَقْصُودُ مِنْهُ فَيَجْرِي الْإِخْبَارُ عَلَى اعْتِبَارِهِ، وَقَدِ اجْتَمَعَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ [مُحَمَّد: ١٦] . وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ- بِالْفَوْقِيَّةِ- عَلَى اتِّبَاعِ تَأْنِيثِ خالِصَةٌ، أَيْ إِنْ تَكُنِ الْأَجِنَّةُ، وَقَرَأَ مَيْتَةً- بِالنَّصْبِ-، وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِالتَّأْنِيثِ وَالنَّصْبِ-.

zira lafzı müenneslik alametinden arınmıştır. Kimi zaman da mevsûl ile kastedilen mana gözetilir ve haber verme bu kabul üzere gerçekleşir. Her iki kullanım, Allah Teâlâ'nın { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ } [Muhammed: 16] ayetinde bir arada bulunmuştur. İbn Âmir, { خالِصَةٌ } kelimesinin müennesliğine uyarak te'li (tâ-i fevkiyye ile) okumuştur; yani «ceninler olursa» demektir ve { مَيْتَةً } kelimesini nasb ile okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr de bunu müenneslik ve nasb ile [«tekün meyten» şeklinde] okumuştur.

وَجُمْلَةُ: سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، كَمَا قُلْتُ فِي جُمْلَةِ:

{ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “[Allah], bu nitelendirmelerinin cezasını onlara verecektir” cümlesi, az önce

سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ [الْأَنْعَام: ١٣٨] آنِفًا.

{ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } [En'âm: 138] cümlesinde belirttiğim gibi istînâf-ı beyânî olarak gelmiştir.

وَالْوَصْفُ: ذِكْرُ حَالَاتِ الشَّيْءِ الْمَوْصُوف وَمَا يتيمّز بِهِ لِمَنْ يُرِيدُ تَمْيِيزَهُ فِي غَرَضٍ مَا، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٠٠] . وَالْوَصْفُ، هُنَا: هُوَ مَا وَصَفُوا بِهِ الْأَجِنَّةَ مِنْ حَلٍّ وَحُرْمَةٍ لِفَرِيقٍ دُونَ فَرِيقٍ، فَذَلِكَ وَصْفٌ فِي بَيَانِ الْحَرَامِ وَالْحَلَالِ مِنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ [النَّحْل: ١١٦] .

Vasf; nitelenen şeyin hallerini ve belli bir maksatla onu ayırt etmek isteyen kimse için onu diğerlerinden ayıran özellikleri zikretmektir. Bu surede geçen { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } [En'âm: 100] buyruğunda açıklanmıştı. Buradaki vasf ise, bir kesime helal diğer bir kesime haram kılmak suretiyle ceninleri niteledikleri vasıflardır. Bu, Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } [Nahl: 116] ayetinde olduğu gibi haram ve helalin beyanı hususundaki bir nitelemedir.

وَجَزَاؤُهُمْ عَنْهُ هُوَ جَزَاءُ سُوءٍ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، لِأَنَّهُ سَمَّى مَزَاعِمَهُمُ السَّابِقَةَ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ. وَجُعِلَ الْجَزَاءُ مُتَعَدِّيًا لِلْوَصْفِ بِنَفْسِهِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ: سَيَجْزِيهِمْ جَزَاءَ وَصفهم. ضمّن سَيَجْزِيهِمْ مَعْنَى يُعْطِيهِمْ، أَيْ جَزَاءً وِفَاقًا لَهُ.

Makamın karinesiyle onlara verilecek ceza, kötü bir cezadır; çünkü [Allah] onların önceki iddialarını Allah'a iftira olarak adlandırmıştır. Cezalandırma (cezâ) fiili, takdir edilen bir muzâf sebebiyle vasfın bizzat kendisine müteaddi kılınmıştır; yani: «Onları nitelendirmelerinin cezasıyla cezalandıracaktır.» { سَيَجْزِيهِمْ } ifadesi «onlara verecektir» manasını tazammun etmiştir; yani ona tam uygun bir ceza [verecektir].

وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ تَعْلِيلٌ لِكَوْنِ الْجَزَاءِ مُوَافِقًا لِجُرْمِ وَصْفِهِمْ. وَتُؤْذِنُ (إِنْ) بِالرَّبْطِ وَالتَّعْلِيلِ، وَتُغْنِي غَنَاءَ الْفَاءِ، فَالْحَكِيمُ يَضَعُ الْأَشْيَاءَ مَوَاضِعَهَا، وَالْعَلِيمُ يَطَّلِعُ عَلَى أَفْعَالِ الْمَجْزِيِّينَ، فَلَا يُضَيِّعُ مِنْهَا مَا يستحقّ الْجَزَاء.

{ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” cümlesi, cezanın onların nitelendirme cürmüne denk oluşunun gerekçesidir (talildir). İsim cümlesinin başındaki inne (إِنَّ) harfi bağlama ve gerekçelendirme bildirir, fâ (فَ) harfinin yerini tutar. Zira Hakîm olan her şeyi yerli yerine koyar, Alîm olan ise cezalandırılacak kimselerin fiillerine vakıftır; dolayısıyla bunlardan cezayı hak eden hiçbir şeyi zayi etmez.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٠]

[En'âm Suresi (6), Âyet 140]

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)

{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır. Kesinlikle sapmışlardır ve hidayete erememişlerdir.” (140)

تَذْيِيلٌ جُعِلَ فَذْلَكَةً لِلْكَلَامِ السَّابِقِ، الْمُشْتَمِلِ عَلَى بَيَانِ ضَلَالِهِمْ فِي قَتْلِ أَوْلَادِهِمْ، وَتَحْجِيرِ بَعْضِ الْحَلَالِ عَلَى بَعْضِ مَنْ أُحِلَّ لَهُ.

Çocuklarını öldürme ve helal olan bazı şeyleri kendilerine helal kılınan kimselerden bir kısmına yasaklama konusundaki sapkınlıklarının beyanını içeren önceki sözün bir özeti (fezlekesi) kılınan bir tezyîldir.

وَتَحْقِيقُ الْفِعْلِ بِ قَدْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ خُسْرَانَهُمْ أَمْرٌ ثَابِتٌ، فَيُفِيدُ التَّحْقِيقُ التَّعْجِيبَ مِنْهُمْ كَيْفَ عَمُوا عَمَّا هُمْ فِيهِ مِنْ خُسْرَانِهِمْ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا سَرَّكَ أَنْ تَعَلَمَ جَهْلَ الْعَرَبِ فَاقْرَأْ مَا فَوْقَ الثَلَاثِينَ وَمِائَةٍ مِنْ سُورَةِ الْأَنْعَامِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ- إِلَى- وَما كانُوا مُهْتَدِينَ. أَيْ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً [الْأَنْعَام: ١٣٦] وَجَعَلَهَا فَوْقَ والثّلاثين وَمِائَةٍ تَقْرِيبًا، وَهِيَ فِي الْعَدِّ السَّادِسَةُ وَالثَلَاثُونَ وَمِائَةٌ.

Fiilin { قَدْ } edatıyla pekiştirilmesi, onların hüsranının kesinleşmiş bir olgu olduğuna dikkat çekmek içindir; dolayısıyla bu pekiştirme, içinde bulundukları hüsrandan yana nasıl kör kaldıklarına dair hayreti ifade eder. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: «Arapların cehaletini bilmek seni sevindirirse, En'âm suresinin yüz otuzundan sonraki şu kısmı oku: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ } -den- { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } -e kadar.» Yani Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } [En'âm: 136] ayetinden itibaren; ve bunu yaklaşık olarak yüz otuzun üzeri saymıştır, oysa bu sayımda yüz otuz altıncı ayettir.

وَوَصَفَ فِعْلَهُمْ بِالْخُسْرَانِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْخُسْرَانِ نُقْصَانُ مَالِ التَّاجِرِ، وَالتَّاجِرُ قَاصِدُ الرِّبْحِ وَهُوَ الزِّيَادَةُ، فَإِذَا خَسِرَ فَقَدْ بَاءَ بِعَكْسِ مَا عَمِلَ لِأَجْلِهِ (وَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي الْقُرْآنِ اسْتِعَارَةُ الْخُسْرَانِ لِعَمَلِ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ طَلَبًا لِمَرْضَاةِ اللَّهِ وَثَوَابِهِ فَيَقَعُونَ فِي غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ، لِأَنَّهُمْ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فَحَصَّلُوا عَكْسَ مَا تَعِبُوا لِأَجْلِهِ) ذَلِكَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ قَدْ طَلَبُوا نَفْعَ أَنْفُسِهِمْ بِالتَّخَلُّصِ مِنْ أَضْرَارٍ فِي الدُّنْيَا مُحْتَمَلٍ لَحَاقُهَا بِهِمْ مِنْ جَرَّاءِ بَنَاتِهِمْ، فَوَقَعُوا فِي أَضْرَارٍ مُحَقَّقَةٍ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، فَإِنَّ النَّسْلَ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْوَالِدَيْنِ يَأْنَسُونَ بِهِ وَيَجِدُونَهُ لِكِفَايَةِ مُهِمَّاتِهِمْ، وَنِعْمَةٌ عَلَى الْقَبِيلَةِ تَكْثُرُ وَتَعْتَزُّ، وَعَلَى الْعَالَمِ كُلِّهِ بِكَثْرَةِ مَنْ يُعَمِّرُهُ وَبِمَا يَنْتَفِعُ بِهِ النَّاسُ مِنْ مَوَاهِبِ النَّسْلِ وَصَنَائِعِهِ، وَنِعْمَةٌ عَلَى النَّسْلِ نَفْسِهِ بِمَا يَنَالُهُ مِنْ نَعِيمِ الْحَيَاةِ وَمَلَذَّاتِهَا. وَلِتِلْكَ الْفَوَائِدِ اقْتَضَتْ حِكْمَةُ اللَّهِ إِيجَادَ نِظَامِ

Onların fiili hüsran (ziyan) olarak nitelendirilmiştir; çünkü hüsranın asıl manası tüccarın sermayesindeki eksilmedir. Tüccar ise kazancı, yani artışı hedefler. Dolayısıyla zarar ettiğinde, uğruna çalıştığı şeyin tam zıddıyla karşılaşmış olur. (Bu sebeple Kur'an'da hüsran kelimesi; Allah'ın rızasını ve mükâfatını kazanmak için amel edip de O'nun gazabına ve azabına düşen kimselerin ameli için çokça istiâre edilmiştir; çünkü onlar kendilerini yormuşlar fakat uğrunda zahmet çektikleri şeyin tam tersini elde etmişlerdir.) İşte çocuklarını öldüren bu kimseler de kız çocukları sebebiyle dünyada kendilerine isabet etmesi muhtemel zararlardan kurtulmak suretiyle kendi menfaatlerini aramışlar, fakat hem dünyada hem de ahirette kesin zararlara düşmüşlerdir. Kuşkusuz nesil, anne ve babaya Allah'ın bir nimetidir; onunla teselli bulurlar ve ihtiyaçlarını gidermede onu yanlarında bulurlar; kabilenin çoğalması ve güçlenmesi adına kabile için bir nimettir; dünyayı imar edecek kişilerin çoğalması ve neslin yetenekleri ile ürettiklerinden insanların faydalanması bakımından bütün âlem için bir nimettir; bizzat neslin kendisi için de hayatın nimetlerine ve lezzetlerine kavuşması bakımından bir nimettir. Bu faydalardan ötürü Allah'ın hikmeti,