التَّنَاسُلِ، حِفْظًا لِلنَّوْعِ، وَتَعْمِيرًا لِلْعَالَمِ، وَإِظْهَارًا لِمَا فِي الْإِنْسَانِ مِنْ مَوَاهِبَ تَنْفَعُهُ وَتَنْفَعُ قَوْمَهُ، عَلَى مَا فِي عَمَلِهِمْ مِنِ اعْتِدَاءٍ عَلَى حَقِّ الْبِنْتِ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ لَهَا وَهُوَ حَقُّ الْحَيَاةِ إِلَى انْقِضَاءِ الْأَجَلِ الْمُقَدَّرِ لَهَا وَهُوَ حَقٌّ فِطْرِيٌّ لَا يَمْلِكُهُ الْأَبُ فَهُوَ ظُلْمٌ بَيِّنٌ لِرَجَاءِ صَلَاحٍ لِغَيْرِ الْمَظْلُومِ وَلَا يُضَرُّ بِأَحَدٍ لِيَنْتَفِعَ غَيْرُهُ. فَلَمَّا قَتَلَ بَعْضُ الْعَرَبِ بَنَاتَهُمْ بِالْوَأْدِ كَانُوا قَدْ عَطَّلُوا مَصَالِحَ عَظِيمَةً مُحَقَّقَةً، وَارْتَكَبُوا بِهِ أَضْرَارًا حَاصِلَةً، مِنْ حَيْثُ أَرَادُوا التَّخَلُّصَ مِنْ أَضْرَارٍ طَفِيفَةٍ غَيْرِ مُحَقَّقَةِ الْوُقُوعِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانُوا فِي فِعْلِهِمْ كَالتَّاجِرِ الَّذِي أَرَادَ الرِّبْحَ فَبَاءَ بِضَيَاعِ أَصْلِ مَالِهِ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ سَمَّى اللَّهُ فِعْلَهُمْ: سَفَهًا، لِأَنَّ السَّفَهَ هُوَ خِفَّةُ الْعَقْلِ وَاضْطِرَابُهُ، وَفِعْلُهُمْ ذَلِكَ سَفَهٌ مَحْضٌ، وأيّ سَفَهٌ أَعْظَمُ مِنْ إِضَاعَةِ مَصَالِحَ جَمَّةٍ وَارْتِكَابِ أَضْرَارٍ عَظِيمَةٍ وَجِنَايَةٍ شَنِيعَةٍ، لِأَجْلِ التَّخَلُّصِ مِنْ أَضْرَارٍ طَفِيفَةٍ قَدْ تَحْصُلُ وَقَدْ لَا تَحْصُلُ. وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الصِّلَةَ عِلَّةٌ فِي الْخَبَرِ فَإِنَّ خُسْرَانَهُمْ مُسَبَّبٌ عَنْ قَتْلِ أَوْلَادِهِمْ.
türün korunması, âlemin imarı ve insanda bulunan, hem kendisine hem de kavmine fayda sağlayacak yeteneklerin ortaya çıkarılması için üreme nizamının varlığını gerektirmiştir. Üstelik onların bu eyleminde; Allah'ın kıza bahşettiği ve onun için takdir edilen ecelin sonuna kadar süren tabii bir hak olan ve babanın üzerinde tasarruf yetkisi bulunmayan yaşama hakkına tecavüz de vardır. Dolayısıyla bu, mazlumun dışındakiler için bir fayda umuduyla yapılan apaçık bir zulümdür; oysa başkası yararlansın diye hiç kimseye zarar verilemez. Araplardan bazıları kız çocuklarını diri diri gömerek öldürdüklerinde, gerçekleşmesi kesin olmayan küçük zararlardan kurtulmak isterken, kesin olan büyük menfaatleri heba etmişler ve fiilen gerçekleşen zararları işlemişlerdir. Hiç şüphesiz onlar bu fiilleriyle, kâr etmek isterken ana sermayesini de kaybeden tüccar gibi olmuşlardır. İşte bu sebeple Allah onların bu fiilini «sefeh (akılsızlık/beyinsizlik)» olarak adlandırmıştır; çünkü sefeh, aklın hafifliği ve dengesizliğidir. Onların bu yaptığı ise katıksız bir akılsızlıktır. Gerçekleşmesi de gerçekleşmemesi de muhtemel olan ufak tefek zararlardan kurtulmak uğruna sayısız maslahatları zayi etmekten, büyük zararlara ve korkunç bir cinayete kalkışmaktan daha büyük bir akılsızlık ne olabilir? Müsnedün ileyhin mevsûl ile marife kılınması, sılanın haber için bir illet olduğuna işaret etmek içindir; zira onların hüsrana uğraması, çocuklarını öldürmelerinden kaynaklanmıştır.
وَقَوْلُهُ: سَفَهاً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِنَوْعِ الْقَتْلِ: أَنَّهُ قَتْلُ سَفَهٍ لَا رَأْيَ لِصَاحِبِهِ، بِخِلَافِ قَتْلِ الْعَدُوِّ وَقَتْلِ الْقَاتِلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الَّذِينَ قَتَلُوا، وُصِفُوا بِالْمَصْدَرِ لِأَنَّهُمْ سُفَهَاءُ بَالِغُونَ أَقْصَى السَّفَهِ.
{ سَفَهاً } kelimesi, öldürmenin türünü açıklayan mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur: [Yani] sahibinin hiçbir muhakemesi bulunmayan bir sefihlik öldürmesidir; düşmanın öldürülmesi ve katilin kısasen öldürülmesi ise böyle değildir. Bu kelimenin { الَّذِينَ قَتَلُوا } ifadesinden hâl olarak mansub olması da caizdir; zira akılsızlığın son noktasına vardıkları için masdar ile nitelenmişlerdir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِغَيْرِ عِلْمٍ لِلْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ إِمَّا مِنْ سَفَهاً فَتَكُونُ حَالًا مُؤَكَّدَةً، إِذِ السَّفَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِغَيْرِ عِلْمٍ، وَإِمَّا مِنْ فَاعِلِ قَتَلُوا، فَإِنَّهُمْ لَمَّا فَعَلُوا الْقَتْلَ كَانُوا جَاهِلِينَ بِسَفَاهَتِهِمْ وَبِشَنَاعَةِ فِعْلِهِمْ وَبِعَاقِبَةِ مَا قَدَّرُوا حُصُولَهُ لَهُمْ مِنَ الضُّرِّ، إِذْ قَدْ يَحْصُلُ خِلَافُ مَا قَدَّرُوهُ وَلَوْ كَانُوا يَزِنُونَ الْمَصَالِحَ وَالْمَفَاسِدَ لَمَا أَقْدَمُوا عَلَى فِعْلَتِهِمُ الْفَظِيعَةِ.
{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” buyruğundaki bâ (بِ) harf-i cerri mülâbese içindir ve hâl konumundadır. Bu hâl ya { سَفَهاً } kelimesindendir ki bu durumda tekit edici bir hâl (hâl-i müekkide) olur; çünkü akılsızlık ancak bilgisizlikten ileri gelir. Ya da { قَتَلُوا } fiilinin failindendir; çünkü onlar bu öldürme fiilini işlerken kendi akılsızlıklarından, fiillerinin çirkinliğinden ve kendilerine isabet edeceğini varsaydıkları zararın akıbetinden habersizdiler; zira onların varsaydıklarının tam aksisi de gerçekleşebilirdi. Şayet faydaları ve zararları tartabilselerdi, bu korkunç fiile kalkışmazlardı.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْ كَوْنِهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ، بَعْدَ الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُ
Bunun akılsızlık olduğunun bildirilmesinden sonra,
سَفَهٌ. التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِك ظنّا مِنْهُم أنّهم أَصَابُوا فِيمَا فعلوا، وأنّهم علمُوا كَيفَ يرأبون مَا فِي الْعَالَمِ مِنَ الْمَفَاسِدِ، وَيُنَظِّمُونَ حَيَاتَهُمْ أَحْسَنَ نِظَامٍ، وَهُمْ فِي ذَلِكَ مَغْرُورُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، وَجَاهِلُونَ بِأَنَّهُمْ يَجْهَلُونَ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً [الْكَهْف: ١٠٤] . وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْوَأْدِ آنِفًا، وَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الْإِسْرَاء: ٣١] .
bilgisizce yapıldığının bildirilmesindeki maksat; onların bu işi, doğru yaptıklarını, dünyadaki bozuklukları nasıl düzelteceklerini ve hayatlarını en güzel şekilde nasıl düzene koyacaklarını bildiklerini zannederek yaptıklarına dikkat çekmektir. Oysa onlar bu konuda kendi nefislerine aldanmışlardır ve { الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً } [Kehf: 104] “Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa giden ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir” ayetinde olduğu gibi, cahil olduklarından bile habersiz cahillerdir. Diri diri gömme (ve'd) hakkındaki açıklama az önce geçmişti; İsrâ suresinde de { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } [İsrâ: 31] ayetinde gelecektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ- بِتَخْفِيفِ التَّاءِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِتَشْدِيدِ التَّاءِ- لِأَنَّهُ قَتْلٌ بِشِدَّةٍ، وَلَيْسَتْ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ مُفِيتَةً هَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ تَسْلِيطَ فِعْلِ الْقَتْلِ عَلَى الْأَوْلَادِ يُفِيدُ أَنَّهُ قَتْلٌ فَظِيعٌ.
Cumhur { قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ } kısmını te'nin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. İbn Âmir ise şiddetle öldürme manasını ifade ettiği için te'nin teşdidiyle (kattelû şeklinde) okumuştur. Fakat cumhurun kıraati de bu manayı kaçırmış değildir; çünkü öldürme fiilinin doğrudan çocuklara yöneltilmesi, onun korkunç bir öldürme olduğunu ifade eder.
وَقَوْلُهُ: وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ نَعَى عَلَيْهِمْ خُسْرَانَهُمْ فِي أَنْ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بَعْضَ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ، فَحُرِمُوا الِانْتِفَاعَ بِهِ، وَحَرَمُوا النَّاسَ الِانْتِفَاعَ بِهِ، وَهَذَا شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ، بِخِلَافِ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ. وَالْمَوْصُولُ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الْجَمَاعَةُ يَصِحُّ فِي الْعَطْفِ عَلَى صِلَتِهِ أَنْ تَكُونَ الْجُمَلُ الْمُتَعَاطِفَةُ مَعَ الصِّلَةِ مُوَزَّعَةً عَلَى طَوَائِفِ تِلْكَ الْجَمَاعَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمرَان: ٢١] .
{ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar” buyruğu, Allah'ın kendilerine verdiği rızkın bir kısmını kendi nefislerine haram kılmak suretiyle uğradıkları hüsranı kınamaktadır; zira hem kendilerini ondan faydalanmaktan mahrum bırakmışlar hem de insanları ondan faydalanmaktan men etmişlerdir. Çocuklarını öldürenlerin aksine bu hüküm bütün müşrikleri kapsamaktadır. Bir topluluğu ifade eden mevsûlün sılasına yapılan atıflarda, sıla ile birlikte atfedilen cümlelerin o topluluğun farklı fırkalarına taksim edilmesi sahihtir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21] “Allah'ın ayetlerini inkâr edenleri, haksız yere peygamberleri öldürenleri ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenleri acı bir azapla müjdele!”
وَانْتَصَبَ افْتِراءً عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِ حَرَّمُوا: لِبَيَانِ نَوْعِ التَّحْرِيمِ بِأَنَّهُمْ نَسَبُوهُ لِلَّهِ كَذِبًا.
{ افْتِراءً } kelimesi, bunu yalan yere Allah'a nispet ettiklerini belirterek haram kılmanın türünü açıklamak üzere { حَرَّمُوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur.
وَجُمْلَةُ قَدْ ضَلُّوا اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِزِيَادَةِ النِّدَاءِ عَلَى تَحَقُّقِ ضَلَالِهِمْ.
{ قَدْ ضَلُّوا } “kesinlikle sapmışlardır” cümlesi, sapkınlıklarının kesinleştiğini daha da vurgulamak için müstakil bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesidir.
وَالضَّلَالُ: خَطَأُ الطَّرِيقِ الْمُوصِّلِ إِلَى الْمَقْصُودِ، فَهُمْ رَامُوا الْبُلُوغَ إِلَى مَصَالِحَ دُنْيَوِيَّةٍ، وَالتَّقَرُّبَ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى شُرَكَائِهِمْ، فَوَقَعُوا فِي الْمَفَاسِدِ الْعَظِيمَةِ، وَأَبْعَدَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ، فَلِذَلِكَ كَانُوا كَمَنْ رَامَ الْوُصُولَ فَسَلَكَ طَرِيقًا آخَرَ.
Dalâlet; hedefe ulaştıran yoldan sapmaktır. Onlar dünyevi menfaatlere ulaşmayı, Allah'a ve ortaklarına yakınlaşmayı amaçlamışlar, ancak büyük kötülüklere düşmüşlerdir ve Allah da günahları sebebiyle onları uzaklaştırmıştır. İşte bu yüzden onlar, hedefe varmak isteyip de bambaşka bir yola sapan kimse gibi olmuşlardır.
وَعَطْفُ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ عَلَى قَدْ ضَلُّوا لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ ضَلُّوا لِأَنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ يَنْفِي ضِدَّ الْجُمْلَة الأولى فتؤول إِلَى تَقْرِيرِ مَعْنَاهَا.
{ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve doğru yolu bulmuş da değillerdi” ifadesinin { قَدْ ضَلُّوا } “kesinlikle sapmışlardır” ifadesine atfedilmesi, { ضَلُّوا } cümlesinin muhtevasını pekiştirmek (tekit) maksadıyla yapılmıştır; çünkü bu cümlenin muhtevası birinci cümlenin zıddını nefyetmekte ve böylece onun manasını perçinlemeye varmaktadır.
وَالْعَرَبُ إِذَا أَكَّدُوا بِمِثْلِ هَذَا قَدْ يَأْتُونَ بِهِ غَيْرَ مَعْطُوفٍ نَظَرًا لِمَآلِ مُفَادِ الْجُمْلَتَيْنِ، وَأَنَّهُمَا بِاعْتِبَارِهِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَذَلِكَ حَقُّ التَّأْكِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ [النَّحْل: ٢١] وَقَوْلِهِ: فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ [المدثر: ٩، ١٠] . وَقَوْلِ الْأَعْشَى:
Araplar böylesi bir tekit yaptıklarında, iki cümlenin ifade ettiği nihai manayı ve bu açıdan her ikisinin tek bir mana ifade ettiğini dikkate alarak bazen atıfsız getirirler ki tekidin asıl hakkı da budur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } [en-Nahl: 21] “[Onlar] ölüdürler, diri değildirler.”, { فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ } [el-Müddessir: 9, 10] “İşte o gün, inkârcılar için çok zorlu bir gündür, hiç de kolay değildir.” ve el-A'şâ'nın şu sözünde olduğu gibi:
إِمَّا تَرَيْنَا حُفَاةً لَا نِعَالَ لَنَا وَقَدْ يَأْتُونَ بِهِ بِالْعَطْفِ وَهُوَ عَطْفٌ صُورِيٌّ لِأَنَّهُ اعْتِدَادٌ بِأَنَّ مَفْهُومَ الْجُمْلَتَيْنِ مُخْتَلِفٌ، وَلَا اعْتِدَاد بمآلهما كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طه: ٧٩] وَقَوْلِهِ:
"Bizi yalınayak, pabucumuz olmaksızın görürsen..." Kimi zaman da iki cümlenin lafzî mefhumunun farklı olduğu dikkate alınıp nihai manaları hesaba katılmaksızın atıfla getirirler ki bu şeklî bir atıftır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } [Tâhâ: 79] “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.” ve şu buyruğunda:
قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ [الْأَنْعَام: ٥٦] وَقَوْلِ الْمُتَنَبِّي:
{ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } [el-En'âm: 56] “O takdirde kesinlikle sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam.” ve el-Mütenebbî'nin şu sözünde:
وَالْبَيْنُ جَارَ عَلَى ضُعْفِي وَمَا عَدَلَا وَكَذَلِكَ جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِيُفِيدَ، بِالْعَطْفِ، أَنَّهُمَا خَبَرَانِ عَنْ مَسَاوِيهِمْ.
"Ayrılık zayıflığıma haksızlık etti ve adil davranmadı." İşte bu ayette de atıf yoluyla, her ikisinin de onların kötülüklerine dair iki ayrı haber olduğunu ifade etmek üzere böyle gelmiştir.
وَ (كَانَ) هُنَا فِي حُكْمِ الزَّائِدَةِ: لِأَنَّهَا زَائِدَةٌ مَعْنًى، وَإِنْ كَانَتْ عَامِلَةً، وَالْمُرَادُ: وَمَا هُمْ بِمُهْتَدِينَ، فَزِيَادَةُ (كَانَ) هُنَا لِتَحْقِيقِ النَّفْيِ مِثْلُ مَوْقِعِهَا مَعَ لَامِ الْجُحُودِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُهْتَدِينَ قَبْلَ أَنْ يَقْتُلُوا أَوْلَادَهُمْ وَيُحَرِّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ، لِأَنَّ هَذَا لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ غَرَضٌ بَلِيغٌ.
Buradaki (kâne / كَانَ), amel etse de mana bakımından zâid olduğu için zâid hükmündedir ve kastedilen "ve mâ hum bi-muhtedîn" (onlar hidayette olanlar değillerdir) demektir. Dolayısıyla buradaki (kâne)'nin ziyadeliği, lâm-ı cuhûd ile birlikteki konumu gibi, olumsuzluğu pekiştirmek içindir. Kastedilen, çocuklarını öldürmeden ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kılmadan önce doğru yolda olmadıkları demek değildir; zira böyle bir manaya beliğ bir gaye taalluk etmez.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤١]
[En'âm Suresi (6), Ayet 141]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları var eden O'dur. Meyve verdiği zaman ürününden yiyin; devşirildiği gün de hakkını verin ve israf etmeyin. Şüphesiz O, israf edenleri sevmez.” (141)
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları var eden O'dur.”
الْوَاوُ فِي: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لِلْعَطْفِ، فَيَكُونُ عَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةِ
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ } ifadesindeki vâv atıf içindir; dolayısıyla bu cümlenin,
وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ١٤٠] تَذْكِيرًا بِمِنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى النَّاسِ بِمَا أَنْشَأَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِمَا يَنْفَعُهُمْ، فَبَعْدَ أَنْ بَيَّنَ سُوءَ تَصَرُّفِ الْمُشْرِكِينَ فِيمَا مَنَّ بِهِ عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ مَعَ تَسْفِيهِ آرَائِهِمْ فِي تَحْرِيمِ بَعْضِهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، عَطَفَ عَلَيْهِ الْمِنَّةَ بِذَلِكَ اسْتِنْزَالًا بِهِمْ إِلَى إِدْرَاكِ الْحَقِّ وَالرُّجُوعِ عَنِ الْغَيِّ، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَالِبُ مَا ذُكِرَ فِي نَظِيرَتِهَا الْمُتَقَدِّمَةِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ [الْأَنْعَام: ٩٩] لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ الْأُولَى الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّهُ الصَّانِعُ، وَأَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِالْخَلْقِ، فَكَيْفَ يُشْرِكُونَ بِهِ غَيْرَهُ. وَلِذَلِكَ ذَيَّلَهَا بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَام: ٩٩] ، وَعَطَفَ عَلَيْهَا قَوْلَهُ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَام: ١٠٠] الْآيَاتِ.
{ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } [el-En'âm: 140] “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar” cümlesine atfedilmesi, Allah Teâlâ'nın yeryüzünde kendilerine fayda sağlayacak şeyleri yaratmak suretiyle insanlara olan lütfunu hatırlatmak içindir. Nitekim müşriklerin, Allah'ın bütün insanlara lütfettiği nimetler hususundaki kötü tasarruflarını beyan edip bunların bir kısmını kendilerine haram kılmaktaki akılsızca görüşlerini yerdikten sonra, hakkı idrak etmelerini ve sapıklıktan dönmelerini sağlamak üzere söz konusu nimeti bu ifadenin peşine atfetmiştir. Bu sebeple bu ayette, daha önce geçen benzeri olan şu buyrukta zikredilenlerin çoğu tekrarlanmıştır: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ } [el-En'âm: 99] “Gökten su indiren O'dur. Onunla her çeşit bitkiyi çıkardık; o bitkiden de kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız yeşillikler, hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar yetiştirdik. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın!” Zira birinci ayette maksat, O'nun yegâne Yaratıcı olduğuna ve yaratmada tek olduğuna, dolayısıyla başkasını O'na nasıl ortak koştuklarına delil getirmektir. Bu yüzden o ayetin sonunu { إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [el-En'âm: 99] “Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ayetler vardır.” buyruğuyla bitirmiş ve peşine de { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } [el-En'âm: 100] “Cinleri Allah'a ortak koştular...” ayetlerini atfetmiştir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ: الِامْتِنَانُ وَإِبْطَالُ مَا يُنَافِي الِامْتِنَانَ وَلِذَلِكَ ذُيِّلَتْ هَذِهِ بِقَوْلِهِ:
Bu ayetteki maksat ise nimeti hatırlatmak ve nimete aykırı olan şeyleri iptal etmektir. Bu sebeple bu ayet şu buyrukla sonlandırılmıştır:
كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ.
{ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “Meyve verdiği zaman ürününden yiyin.”
وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُ اعْتِبَارٌ وَامْتِنَانٌ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ الْحَظُّ الْعَظِيمُ مِنْ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ أَعْقَبَ بِالْأَمْرِ بِأَدَاءِ حَقِّ اللَّهِ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ إِذْ لَا يَصْلُحُ ذَلِكَ الْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ.
Bu hitap hem müminlere hem de müşriklere yöneliktir; çünkü bu bir ibret ve nimet hatırlatmasıdır. Müminlerin bundan büyük bir nasibi vardır; bu yüzden { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “devşirildiği gün de hakkını verin” buyruğuyla bunda Allah'ın hakkını eda etme emri peşinden getirilmiştir; zira bu hitap müşriklere uygun düşmez.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ يُفِيدُ الِاخْتِصَاصَ، أَيْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَا غَيْرُهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْحَصْرِ إِبْطَالُ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِهِ حَظٌّ فِيهَا، لِإِبْطَالِ مَا جَعَلُوهُ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ من نصيب أنصابهم مَعَ أَنَّ اللَّهَ أَنْشَأَهُ.
Müsnedin marife olması hasr (özgüleme) ifade eder; yani "başkası değil, ancak O var etmiştir". Bu hasrın maksadı, Allah var etmiş olmasına rağmen, dikili taşları (putları) için ekinden ve hayvanlardan pay ayırmalarını iptal etmek üzere, başkasının bunda bir payı olmasını geçersiz kılmaktır.
وَالْإِنْشَاءُ: الْإِيجَادُ وَالْخَلْقُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً [الْوَاقِعَة: ٣٥] أَيْ نِسَاءَ الْجَنَّةِ.
İnşâ (إنشاء); icat etmek ve yaratmak demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً } [el-Vâkıa: 35] “Şüphesiz biz onları (cennet kadınlarını) yeni bir yaratılışla yarattık.”
وَالْجَنَّاتُ هِيَ الْمَكَانُ مِنَ الْأَرْضِ النَّابِتُ فِيهِ شَجَرٌ كَثِيرٌ بِحَيْثُ يَجِنُّ أَيْ يَسْتُرُ الْكَائِنَ فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٥] . وَإِنْشَاؤُهَا إِنْبَاتُهَا وَتَيْسِيرُ ذَلِكَ بِإِعْطَائِهَا مَا يُعِينُهَا عَلَى النَّمَاءِ، وَدَفْعِ مَا يُفْسِدُهَا أَوْ يَقْطَعُ نبتها، كَقَوْلِه: أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [الْوَاقِعَة: ٦٤] .
Cennât (bahçeler), yeryüzünde içindekini örtecek (yecünnu) derecede çok ağaç biten yerdir. Bu açıklama daha önce Bakara Suresi'ndeki { كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } [el-Bakara: 265] “yüksekçe bir tepedeki bahçe gibi” buyruğunda geçmişti. Bahçelerin inşâsı; onların bitirilmesi, büyümesine yardımcı olacak şeylerin verilmesi ve onları bozan veya büyümesini engelleyen unsurların bertaraf edilmesiyle bunun kolaylaştırılmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } [el-Vâkıa: 64] “Onu siz mi bitiriyorsunuz yoksa bitiren biz miyiz?”
وَالْمَعْرُوشَاتُ: الْمَرْفُوعَاتُ. يُقَالُ: عَرَشَ الْكَرْمَةَ إِذَا رَفَعَهَا عَلَى أَعْمِدَةٍ لِيَكُونَ نَمَاؤُهَا فِي ارْتِفَاعٍ لَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَجْوَدُ لِعِنَبِهَا إِذْ لَمْ يَكُنْ مُلْقًى عَلَى وَجْهِ
Me'rûşât (مَعْرُوشَات); yükseltilmiş olanlardır. Asmanın, yer üzerinde değil de yukarıda büyümesi için direkler üzerine yükseltilmesine "araşe'l-kermete" (عَرَشَ الْكَرْمَةَ) denir; çünkü üzümün yer
الْأَرْضِ. وَعَرَشَ فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَرْشِ وَهُوَ السَّقْفُ، وَيُقَالُ لِلْأَعْمِدَةِ الَّتِي تُرْفَعُ فَوْقَهَا أَغْصَانُ الشَّجَرِ فَتَصِيرُ كَالسَّقْفِ يَسْتَظِلُّ تَحْتَهُ الْجَالِسُ: الْعَرِيشُ. وَمِنْهُ مَا يُذْكَرُ فِي السِّيرَةِ:
yüzüne serilmemiş olması onun için daha kalitelidir. Araşe (عَرَشَ) fiili tavan manasına gelen el-arş (الْعَرْش) kelimesinden türemiştir. Üzerine ağaç dallarının yükseltilip tavan gibi olduğu ve altında oturanın gölgelendiği direklere "el-arîş" (الْعَرِيش) denir. Siyerde zikredilen şu ifade de bundandır:
الْعَرِيشُ الَّذِي جعل للنّبيء ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُوَ الَّذِي بُنِيَ عَلَى بُقْعَتِهِ مَسْجِدٌ بَعْدَ ذَلِكَ هُوَ الْيَوْمَ مَوْجُودٌ بِبَدْرٍ. وَوَصْفُ الْجَنَّاتِ بِمَعْرُوشَاتٍ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَإِنَّمَا هِيَ مَعْرُوشٌ فِيهَا، وَالْمَعْرُوشُ أَشْجَارُهَا. وَغَيْرُ الْمَعْرُوشَاتِ الْمُبْقَاةِ كُرُومُهَا مُنْبَسِطَةً عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَأَرْفَعُ بِقَلِيلٍ، وَمِنْ مَحَاسِنِهَا أَنَّهَا تُزَيِّنُ وَجْهَ الْأَرْضِ فَيَرَى الرَّائِي جَمِيعَهَا أَخْضَرَ.
Bedir günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için yapılan çardak (el-arîş) da bundandır ki sonradan bulunduğu yere yapılan mescit bugün hâlâ Bedir'de mevcuttur. Bahçelerin "me'rûşât" (çardaklı) olarak nitelendirilmesi aklî mecazdır; zira asıl çardağa alınan bahçenin kendisi değil, içindeki ağaçlardır. Çardaksız olanlar (gayru me'rûşât) ise asmaları yer yüzüne serilmiş veya yerden birazcık yüksekte bırakılanlardır. Bunların güzelliklerinden biri de yeryüzünü süslemesidir; öyle ki bakan kimse her tarafı yemyeşil görür.
وَقَوْلُهُ: مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ صِفَةٌ: لِ جَنَّاتٍ قُصِدَ مِنْهَا تَحْسِينُ الْمَوْصُوفِ وَالتَّذْكِيرُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أَنْ أَلْهَمَ الْإِنْسَانَ إِلَى جَعْلِهَا عَلَى صِفَتَيْنِ، فَإِنَّ ذِكْرَ مَحَاسِنِ مَا أَنْشَأَهُ اللَّهُ يَزِيدُ فِي الْمِنَّةِ، كَقَوْلِهِ فِي شَأْنِ الْأَنْعَامِ وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْل: ٦] .
{ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } “çardaklı ve çardaksız” buyruğu { جَنَّاتٍ } kelimesinin sıfatıdır; bununla nitelenenin güzelliğini belirtmek ve insanlara bunları iki şekilde yapmayı ilham eden Allah'ın nimetini hatırlatmak kastedilmiştir. Zira Allah'ın yarattığı şeylerin güzelliklerini zikretmek minnet duygusunu artırır; nitekim davarlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } [en-Nahl: 6] “Akşamleyin getirirken ve sabahleyin otlağa salarken onlarda sizin için bir güzellik vardır.”
ومُخْتَلِفاً أُكُلُهُ حَالٌ مِنَ الزَّرْعِ، وَهُوَ أَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ إِلَى اسْمِ الْحَالِ، وَيُعْلَمُ أَنَّ النَّخْلَ وَالْجَنَّاتِ كَذَلِكَ، وَالْمَقْصُودُ التَّذْكِيرُ بِعَجِيبِ خَلْقِ اللَّهِ، فَيُفِيدُ ذِكْرُ الْحَالِ مَعَ أَحَدِ الْأَنْوَاعِ تَذَكُّرَ مِثْلِهِ فِي النَّوْعِ الْآخَرِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَة: ١١] أَيْ وَإِلَيْهِ،
{ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ } “ürünleri çeşit çeşit” ifadesi, hâl lafzına en yakın zikredilen kelime olan { الزَّرْعِ } kelimesinin hâlidir; hurmaların ve bahçelerin de böyle olduğu bilinmektedir. Maksat, Allah'ın yaratışındaki harikalığı hatırlatmaktır. Türlerden biriyle birlikte hâlin zikredilmesi, diğer türde de benzerinin hatırlanmasını sağlar. Bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } [el-Cuma: 11] “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona dağılıp gittiler” yani [hem ticarete] hem de ona (eğlenceye).
وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى ظَاهِرِ قَوْلِ النّحويين لأنّها مُسْتَقْبلَة عَنِ الْإِنْشَاءِ، وَعِنْدِي أَنَّ عَامِلَ الْحَالِ إِذَا كَانَ مِمَّا يَحْصُلُ مَعْنَاهُ فِي أَزْمِنَةٍ، وَكَانَتِ الْحَالُ مُقَارِنَةً لِبَعْضِ أَزْمِنَةِ عَامِلِهَا، فَهِيَ جَدِيرَةٌ بَأَنْ تَكُونُ مُقَارِنَةً، كَمَا هُنَا.
Bu, nahivcilerin zâhirî görüşüne göre takdîrî (hâl-i mukaddere) bir hâldir; çünkü ürünün farklılığı inşâ (yaratma) fiilinden sonra gelecektir. Bana göre ise hâlin âmili zaman dilimleri içinde meydana gelen fiillerden olduğunda ve hâl de âmilinin zaman dilimlerinin bir kısmıyla eşzamanlı bulunduğunda, burada olduğu gibi mukârin (eşzamanlı) hâl olmaya daha lâyıktır.
(وَالْأُكْلُ) - بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْكَافِ- لِنَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ، وَبِضَمِّهِمَا- قَرَأَهُ الْبَاقُونَ، هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يُؤْكَلُ، أَيْ مُخْتَلِفًا مَا يُؤْكَلُ مِنْهُ.
Nâfi ve İbn Kesîr'in hemzenin dammesi ve kâfın sükûnuyla (el-ükl / الْأُكْلُ), diğer kıraat imamlarının ise her ikisinin dammesiyle (el-ükül / الْأُكُلُ) okuduğu kelime, yenilen şey demektir; yani ondan yenilen ürünleri çeşit çeşit demektir.
وَعُطِفَ: وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ عَلَى: جَنَّاتٍ ... وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ. وَالْمُرَادُ شَجَرُ الزَّيْتُونِ وَشَجَرُ الرُّمَّانِ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً الْآيَةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٩٩] .
{ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } ifadesi { جَنَّاتٍ ... وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ } ifadelerine atfedilmiştir. Kastedilen, zeytin ağacı ve nar ağacıdır. Bunun bir benzerine dair açıklama, bu surenin { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } [el-En'âm: 99] ayetinde geçmişti.
إِلَّا أَنَّهُ قَالَ هُنَاكَ: مُشْتَبِهاً [الْأَنْعَام: ٩٩] وَقَالَ هُنَا: مُتَشابِهاً وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ لِأَنَّ التَّشَابُهَ حَاصِلٌ مِنْ جَانِبَيْنِ فَلَيْسَتْ صِيغَةُ التَّفَاعُلِ لِلْمُبَالَغَةِ أَلَا تَرَى أَنَّهُمَا اسْتَوَيَا فِي قَوْلِهِ: وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ فِي الْآيَتَيْنِ.
Şu kadar var ki orada { مُشْتَبِهاً } [el-En'âm: 99] “birbirine benzeyen” demiş, burada ise { مُتَشابِهاً } “birbirine benzer” buyurmuştur. Her ikisi de aynı manadadır; çünkü benzeşme iki taraflı meydana gelir, dolayısıyla tefâul kalıbı mübalağa için değildir. Görmez misin ki her iki ayette de { وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } ifadesinde eşitlenmişlerdir.
كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ.
{ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Meyve verdiği zaman ürününden yiyin; devşirildiği gün de hakkını verin ve israf etmeyin. Şüphesiz O, israf edenleri sevmez.”
غَيَّرَ أُسْلُوبَ الْحِكَايَةِ عَنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ فَأَقْبَلَ عَلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذِهِ الْمِنَّةِ وَهَذَا الْحُكْمِ فَهَذِهِ الْجُمَلُ مُعْتَرِضَةٌ وَهِيَ تَعْرِيضٌ بِتَسْفِيهِ أَحْلَامِ الْمُشْرِكِينَ لِتَحْرِيمِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مَا مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ.
Müşriklerin durumlarını anlatma üslubunu değiştirerek bu nimet ve bu hükümle müminlere hitap etmeye yönelmiştir. Dolayısıyla bu cümleler ara cümle (cümle-i mu'teriza) olup Allah'ın kendilerine lütfettiği şeyleri nefislerine haram kıldıkları için müşriklerin akıllarını yermeye yönelik bir üstü kapalı tarizdir.
وَالثَّمَرُ:- بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيم- وبضمّهما- وقرىء بِهِمَا كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي نَظِيرَتِهَا.
"es-Semer" (الثَّمَرُ) kelimesi se ve mimin fethasıyla (semer / ثَمَر) ve ikisinin dammesiyle (sümür / ثُمُر) okunmuştur; nitekim benzeri ayette bunun açıklaması geçmişti.
وَالْأَمْرُ لِلْإِبَاحَةِ بِقَرِينَةِ أَنَّ الْأَكْلَ مِنْ حَقِّ الْإِنْسَانِ الَّذِي لَا يَجِبُ عَلَيْهِ
Yeme fiilinin insanın yapması vacip olmayan haklarından biri olması karinesiyle buradaki emir ibâha (mubahlık) içindir;
أَنْ يَفْعَلَهُ، فَالْقَرِينَةُ ظَاهِرَةٌ. وَالْمَقْصُودُ الرَّدُّ عَلَى الَّذِينَ حَجَرُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بَعْضَ الْحَرْثِ.
dolayısıyla karine açıktır. Maksat ise ekinlerin bir kısmını kendilerine yasaklayanlara reddiye yapmaktır.
وإِذا مُفِيدَةٌ لِلتَّوْقِيتِ لِأَنَّهَا ظَرْفٌ، أَيْ: حِينَ إِثْمَارِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّقْيِيدِ بِهَذَا الظَّرْفِ إِبَاحَةُ الْأَكْلِ مِنْهُ عِنْدَ ظُهُورِهِ وَقَبْلَ حَصَادِهِ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ أَيْ: كُلُوا مِنْهُ قَبْلَ أَدَاءِ حَقِّهِ. وَهَذِهِ رُخْصَةٌ وَمِنَّةٌ، لِأَنَّ الْعَزِيمَةَ أَنْ لَا يَأْكُلُوا إِلَّا بَعْدَ إِعْطَاءِ حَقِّهِ كَيْلَا يَسْتَأْثِرُوا بِشَيْءٍ مِنْهُ عَلَى أَصْحَابِ الْحَقِّ، إلّا أنّ الله رَخَّصَ لِلنَّاسِ فِي الْأَكْلِ تَوْسِعَةً عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْكُلُوا مِنْهُ أَخْضَرَ قَبْلَ يُبْسِهِ لِأَنَّهُمْ يَسْتَطِيبُونَهُ كَذَلِكَ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ:
Zarf olduğu için { إِذا } vakit bildirmektedir; yani "meyve verdiği zaman" demektir. Bu zarfla kayıtlamanın maksadı, { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “devşirildiği gün de hakkını verin” buyruğuna bir zemin hazırlamak üzere, meyve belirdiğinde ve hasadından önce ondan yemeyi mubah kılmaktır; yani "hakkını eda etmeden önce de ondan yiyin" demektir. Bu bir ruhsat ve nimettir; zira asıl azimet (kural), hak sahiplerine karşı ondan bir şeyi kendilerine ayırmamaları için hakkını verdikten sonra yemeleridir. Ancak Allah, insanlara genişlik sağlamak amacıyla, kurumadan önce taze iken ondan yemelerine ruhsat vermiştir; çünkü onu bu şekilde lezzetli bulurlar. İşte bu sebeple peşinden şöyle buyurmuştur:
وَلا تُسْرِفُوا كَمَا سَيَأْتِي.
{ وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin”; nitekim açıklaması gelecektir.
وَإِفْرَادُ الضَّمِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ عَلَى اعْتِبَارِ تَأْوِيلِ الْمُعَادِ بِالْمَذْكُورِ.
{ مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “ürününden yiyin; meyve verdiği zaman” buyruğundaki iki zamirin tekil getirilmesi, mercîin "zikredilen şeyler" şeklinde tevil edilmesine binaendir.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ خِطَابٌ خَاصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَهَذَا الْأَمْرُ ظَاهِرٌ فِي الْوُجُوبِ بِقَرِينَةِ تَسْمِيَةِ الْمَأْمُورِ بِهِ حَقًّا. وَأُضِيفَ الْحَقُّ إِلَى ضَمِيرِ الْمَذْكُورِ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ، أَيِ الْحَقُّ الْكَائِنُ فِيهِ.
{ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “devşirildiği gün de hakkını verin” buyruğundaki emir, daha önce geçtiği üzere müminlere özel bir hitaptır. Bu emir, emredilen şeyin "hak" olarak isimlendirilmesi karinesiyle zâhiren vücub ifade etmektedir. Hak kelimesi, en ufak bir münasebet sebebiyle zikredilen şeyin zamirine muzaf kılınmıştır; yani "onda bulunan hak" demektir.
وَقَدْ أُجْمِلَ الْحَقُّ اعْتِمَادًا عَلَى مَا يَعْرِفُونَهُ، وَهُوَ: حَقُّ الْفَقِيرِ، وَالْقُرْبَى، وَالضُّعَفَاءِ، وَالْجِيرَةِ. فَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ، إِذَا جَذُّوا ثِمَارَهُمْ، أَعْطُوا مِنْهَا مَنْ يَحْضُرُ مِنَ الْمَسَاكِينِ وَالْقَرَابَةِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخافَتُونَ أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ [الْقَلَم: ٢٣، ٢٤] . فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَوْجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ هَذَا الْحَقَّ وَسَمَّاهُ حَقًّا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [المعارج: ٢٤، ٢٥] ، وَسَمَّاهُ اللَّهُ زَكَاةً فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ وَلَكِنَّهُ أَجْمَلَ مِقْدَارَهُ وَأَجْمَلَ الْأَنْوَاعَ الَّتِي فِيهَا الْحَقُّ وَوَكَلَهُمْ فِي ذَلِكَ إِلَى حِرْصِهِمْ عَلَى الْخَيْرِ، وَكَانَ هَذَا قَبْلَ شَرْعِ نُصُبِهَا وَمَقَادِيرِهَا. ثُمَّ شُرِعَتِ الزَّكَاةُ وَبَيَّنَتِ السُّنَّةُ نُصُبَهَا وَمَقَادِيرَهَا.
Bildikleri şeye dayanılarak hak mücmel bırakılmıştır ki o da fakirin, akrabanın, düşkünlerin ve komşuların hakkıdır. Nitekim Araplar meyvelerini topladıklarında, orada bulunan yoksullara ve akrabalara ondan verirlerdi. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخافَتُونَ أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ } [el-Kalem: 23, 24] “Aralarında fısıldaşarak yola koyuldular: 'Sakın bugün hiçbir yoksul yanınıza sokulmasın!'” İslam geldiğinde bu hakkı Müslümanlara farz kılmış ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi onu "hak" diye adlandırmıştır: { وَالَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } [el-Meâric: 24, 25] “Onlar, mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak bulunanlardır.” Allah bunu birçok ayette de "zekât" olarak isimlendirmiştir; ancak nisapları ve miktarları teşrî kılınmadan önce onun miktarını ve hakkın taalluk ettiği türleri mücmel bırakmış, bu hususta onları hayra olan düşkünlüklerine havale etmiştir. Daha sonra zekât teşrî kılınmış ve sünnet onun nisaplarını ve miktarlarını açıklamıştır.
وَالْحَصَادُ- بِكَسْرِ الْحَاءِ وَبِفَتْحِهَا- قَطْعُ الثَّمَرِ وَالْحَبِّ مِنْ أُصُولِهِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ الْفِعَالِ أَوِ الْفَعَالِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ «جَاءُوا بِالْمَصَادِرِ حِينَ أَرَادُوا انْتِهَاءَ الزَّمَانِ عَلَى مِثَالِ
Hâ'nın kesresi (hısâd / حِصَاد) veya fethasıyla (hasâd / حَصَاد), meyve ve ekin tanelerini köklerinden kesip koparmaktır; fiâl veya feâl vezninde bir masdardır. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Zamanın nihayetini kastettiklerinde masdarları
فِعَالٍ وَذَلِكَ الصِّرَامُ وَالْجِزَازُ وَالْجِدَادُ وَالْقِطَاعُ وَالْحِصَادُ، وَرُبَّمَا دَخَلَتِ اللُّغَةُ فِي بَعْضِ هَذَا (أَيِ اخْتَلَفَتِ اللُّغَاتُ فَقَالَ بَعْضُ الْقَبَائِلِ حَصَادٌ- بِفَتْحِ الْحَاءِ- وَقَالَ بَعْضُهُمْ حِصَادٌ- بِكَسْرِ الْحَاءِ-) فَكَانَ فِيهِ فِعَالٌ وَفَعَالٌ فَإِذَا أَرَادُوا الْفِعْلَ عَلَى فَعَلْتَ قَالُوا حَصَدْتُهُ حَصْدًا وَقَطَعْتُهُ قَطْعًا إِنَّمَا تُرِيدُ الْعَمَلَ لَا انْتِهَاءَ الْغَايَةِ» .
"fiâl" (فِعَال) vezninde getirmişlerdir; es-sırâm (hurma toplama vakti), el-cizâz (kırkım vakti), el-cidâd (hasat vakti), el-kıtâ' (kesim vakti) ve el-hısâd (ekin biçme vakti) böyledir. Bazen bunlardan bazısına lehçe farklılığı girmiştir (yani lehçeler farklılaşmış, bazı kabileler hâ'nın fethasıyla hasâd demiş, bazıları ise kesresiyle hısâd demiştir). Dolayısıyla onda hem fiâl hem de feâl vezni bulunmuştur. Fiili "fealtü" tarzında kastettiklerinde ise nihai sınırı değil sadece yapılan işi kastederek "hasadtühû hasden" (onu biçtim) ve "kata'tühû kat'an" (onu kestim) derler.»
وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ- بِكَسْرِ الْحَاءِ-.
Nâfi, İbn Kesîr, Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef bu kelimeyi hâ'nın kesresiyle (hısâdihî / حِصَادِهِ) okumuşlardır.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبُ- بِفَتْحِ الْحَاءِ-.
Ebû Amr, Âsım, İbn Âmir ve Ya'kûb ise hâ'nın fethasıyla (hasâdihî / حَصَادِهِ) okumuşlardır.
وَقَدْ فُرِضَتِ الزَّكَاةُ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ مَعَ فَرْضِ الصَّلَاةِ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، لِأَنَّ افْتِرَاضَهَا ضَرُورِيٌّ لِإِقَامَةِ أَوَدِ الْفُقَرَاءِ مِنَ الْمُسَلِمِينَ وَهُمْ كَثِيرُونَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ الَّذِينَ أَسْلَمُوا قَدْ نَبَذَهُمْ أَهْلُوهُمْ وَمَوَالِيهِمْ، وَجَحَدُوا حُقُوقَهُمْ، وَاسْتَبَاحُوا أَمْوَالَهُمْ، فَكَانَ مِنَ الضَّرُورِيِّ أَنْ يَسُدَّ أَهْلُ الْجِدَةِ وَالْقُوَّةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَلَّتَهُمْ. وَقَدْ جَاءَ ذِكْرُ الزَّكَاةِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ مِثْلُ سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ وَسُورَةِ الْبَيِّنَةِ وَهِيَ مِنْ أَوَائِلِ سُوَرِ الْقُرْآنِ، فَالزَّكَاةُ قَرِينَةُ الصَّلَاةِ. وَقَوْلُ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ: الزَّكَاةُ فُرِضَتْ بِالْمَدِينَةِ، يَحْمِلُ عَلَى ضَبْطِ مَقَادِيرِهَا بِآيَةِ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التَّوْبَة: ١٠٣] وَهِيَ مَدَنِيَّةٌ، ثُمَّ تَطَرَّقُوا فَمَنَعُوا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْحَقِّ هُنَا الزَّكَاةَ، لأنّ هَذِه السّورة مَكِّيَّةٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَإِنَّمَا تِلْكَ الْآيَةُ مُؤَكِّدَةٌ لِلْوُجُوبِ بَعْدَ الْحُلُولِ بِالْمَدِينَةِ، وَلِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَخْذُهَا مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَيْضًا، وَإِنَّمَا ضُبِطَتِ الزَّكَاةُ. بِبَيَانِ الْأَنْوَاعِ الْمُزَكَّاةِ وَمِقْدَارِ النُّصُبِ وَالْمُخْرَجِ مِنْهُ، بِالْمَدِينَةِ، فَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّ أَصْلَ وُجُوبِهَا فِي مَكَّةَ، وَقَدْ حَمَلَهَا مَالِكٌ عَلَى الزَّكَاةِ الْمُعَيَّنَةِ الْمَضْبُوطَةِ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ
Zekât İslam'ın başlangıcında namazın farz kılınmasıyla birlikte veya ondan az sonra farz kılınmıştır; çünkü Müslüman fakirlerin ihtiyaçlarını gidermek için onun farz kılınması zorunlu idi. İslam'ın ilk döneminde fakirler çoktu; zira Müslüman olanları aileleri ve efendileri dışlamış, haklarını inkâr etmiş ve mallarını mubah saymışlardı. Bu sebeple imkânı ve gücü olan Müslümanların onların ihtiyaçlarını karşılaması zorunlu idi. Nitekim Müzzemmil Suresi ve Beyyine Suresi gibi Mekke'de inen ve Kur'an'ın ilk surelerinden olan birçok ayette zekât zikredilmiştir; dolayısıyla zekât namazın ikizidir. Bazı müfessirlerin "Zekât Medine'de farz kılınmıştır" sözü, miktarlarının Medenî olan { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } [et-Tevbe: 103] “Onların mallarından, kendilerini temizleyip arındıracağın bir sadaka al” ayetiyle belirlenmesine hamledilir. Sonra buradan hareketle, bu surenin ittifakla Mekkî olması sebebiyle buradaki haktan maksadın zekât olamayacağını ileri sürmüşlerdir. Oysa o ayet, Medine'ye yerleşildikten sonraki vücubu pekiştirmek içindir ve ondan maksat aynı zamanda zekâtın münafıklardan da alınmasıdır. Zekât; zekâtı verilecek malların türleri, nisap miktarları ve çıkarılacak miktar Medine'de belirlenerek zabt altına alınmıştır; bu durum onun asıl vücubunun Mekke'de olmasına engel teşkil etmez. Mâlik, İbnü'l-Kâsım ve
وَابْنِ وَهْبٍ عَنْهُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، وَجَمْعٍ مِنَ التَّابِعِينَ كَثِيرٍ. وَلَعَلَّهُمْ يَرَوْنَ الزَّكَاةَ فُرِضَتِ ابْتِدَاءً بِتَعْيِينِ النُّصُبِ وَالْمَقَادِيرِ، وَحَمَلَهَا ابْنُ عُمَرَ، وَابْنُ الْحَنَفِيَّةِ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَعَطَاءٌ، وَحَمَّادٌ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٌ، عَلَى غَيْرِ الزَّكَاةِ وَجَعَلُوا الْأَمْرَ لِلنَّدْبِ، وَحَمَلَهَا السُّدِّيُّ، وَالْحَسَنُ، وَعَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، عَلَى صَدَقَةٍ وَاجِبَةٍ ثُمَّ نَسَخَتْهَا الزَّكَاةُ.
İbn Vehb'in kendisinden rivayetinde bunu belirli ve sınırları çizilmiş zekâta hamletmiştir; bu görüş İbn Abbâs, Enes b. Mâlik, Saîd b. el-Müseyyeb ve tâbiînden kalabalık bir topluluğun da görüşüdür. Muhtemelen onlar zekâtın en baştan itibaren nisap ve miktarları belirlenerek farz kılındığı görüşündedirler. İbn Ömer, İbnü'l-Hanefiyye, Ali b. el-Hüseyin, Atâ, Hammâd, İbn Cübeyr ve Mücâhid ise bunu zekât dışındaki bir hakka hamletmiş ve emri mendupluk (nedb) olarak değerlendirmişlerdir. es-Süddî, el-Hasan, Atıyye el-Avfî, en-Nehaî ve kendisinden gelen bir rivayette Saîd b. Cübeyr ise bunu vacip bir sadakaya hamletmiş, ardından onu zekâtın neshettiğini söylemişlerdir.
وَإِنَّمَا أَوْجَبَ اللَّهُ الْحَقَّ فِي الثِّمَارِ وَالْحَبِّ يَوْمَ الْحَصَادِ: لِأَنَّ الْحَصَادَ إِنَّمَا يُرَادُ لِلِادِّخَارِ وَإِنَّمَا يَدَّخِرُ الْمَرْءُ مَا يُرِيدُهُ لِلْقُوتِ، فَالِادِّخَارُ هُوَ مَظِنَّةُ الْغِنَى الْمُوجِبَةِ لِإِعْطَاءِ الزَّكَاةِ، وَالْحَصَادُ مَبْدَأُ تِلْكَ الْمَظِنَّةِ، فَالَّذِي لَيْسَتْ لَهُ إِلَّا شَجَرَةٌ أَوْ شَجَرَتَانِ فَإِنَّمَا يَأْكُلُ ثَمَرَهَا مَخْضُورًا قَبْلَ أَنْ يَيْبَسَ، فَلِذَلِكَ رَخَّصَتِ الشَّرِيعَةُ لِصَاحِبِ الثَّمَرَةِ أَنْ يَأْكُلَ مِنَ الثَّمَرِ إِذَا أَثْمَرَ، وَلَمْ تُوجِبْ عَلَيْهِ إِعْطَاءَ حَقِّ الْفُقَرَاءِ إِلَّا عِنْدَ الْحَصَادِ. ثُمَّ إِنَّ حَصَادَ الثِّمَارِ، وَهُوَ
Allah'ın meyve ve ekin tanelerindeki hakkı hasat gününde farz kılmasının sebebi şudur: Çünkü hasat ancak depolamak (iddihâr) amacıyla yapılır; insan da ancak azık edinmek istediği şeyi depolar. Depolamak ise zekât vermeyi gerektiren zenginlik göstergesidir (mazınne-i gınâ) ve hasat da bu göstergenin başlangıcıdır. Zira yalnızca bir veya iki ağacı olan kimse onun meyvesini kurumadan önce taze iken yer. İşte bu sebeple şeriat, meyve sahibine meyve verdiğinde üründen yemesine ruhsat tanımış ve hasat zamanına kadar ona fakirlerin hakkını vermeyi farz kılmamıştır. Ayrıca meyvelerin hasadı -ki o
جُذَاذُهَا، هُوَ قَطْعُهَا لِادِّخَارِهَا، وَأَمَّا حَصَادُ الزَّرْعِ فَهُوَ قَطْعُ السُّنْبُلِ مِنْ جُذُورِ الزَّرْعِ ثُمَّ يُفْرَكُ الْحَبُّ الَّذِي فِي السُّنْبُلِ لِيُدَّخَرَ، فَاعْتُبِرَ ذَلِكَ الْفَرْكُ بَقِيَّةً لِلْحَصَادِ. وَيَظْهَرُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْحَقَّ إِنَّمَا وَجَبَ فِيمَا يُحْصَدُ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ مِثْلُ الزَّبِيبِ وَالتَّمْرِ وَالزَّرْعِ وَالزَّيْتُونِ، مِنْ زَيْتِهِ أَوْ مِنْ حَبِّهِ، بِخِلَافِ الرُّمَّانِ وَالْفَوَاكِهِ.
onların devşirilmesidir (cüzâz)- saklanmak üzere kesilip toplanmasıdır. Ekinin hasadı ise başakların ekinin köklerinden kesilmesi, ardından saklanması için başaktaki tanelerin ovulup çıkarılmasıdır; dolayısıyla bu ovalama işlemi hasadın devamı sayılmıştır. Buradan anlaşılmaktadır ki hak; nar ve diğer yaş meyvelerin aksine, kuru üzüm, hurma, ekin ve yağı yahut tanesiyle zeytin gibi zikredilenlerden hasat edilip depolanan şeylerde vacip kılınmıştır.
وَعَلَى الْقَوْلِ الْمُخْتَارِ: فَهَذِهِ الْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَلَكِنَّهَا مُخَصَّصَةٌ وَمُبَيَّنَةٌ بِآيَاتٍ أُخْرَى وَبِمَا يبيّنه النّبيء ﷺ، فَلَا يُتَعَلَّقُ بِإِطْلَاقِهَا، وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهَا نُسِخَتْ بِآيَةِ الزَّكَاةِ يَعْنِي:
Tercih edilen görüşe göre bu ayet mensuh değildir; bilakis başka ayetlerle ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıkladıklarıyla tahsis edilmiş ve beyan edilmiştir, dolayısıyla onun mutlak ifadesine tutunulamaz. es-Süddî'den ise onun zekât ayetiyle neshedildiği rivayet edilmiştir; yani:
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً [التَّوْبَة: ١٠٣] وَقَدْ كَانَ الْمُتَقَدِّمُونَ يُسَمُّونَ التَّخْصِيصَ نَسْخًا.
{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } [et-Tevbe: 103] “Onların mallarından bir sadaka al” ayeti kastedilmektedir. Zaten önceki âlimler tahsisi nesh olarak adlandırırlardı.
وَقَوْلُهُ: وَلا تُسْرِفُوا عَطْفٌ عَلَى كُلُوا، أَيْ: كُلُوا غَيْرَ مُسْرِفِينَ. وَالْإِسْرَافُ وَالسَّرَفُ: تَجَاوُزُ الْكَافِي مِنْ إِرْضَاءِ النَّفْسِ بِالشَّيْءِ الْمُشْتَهَى. وَتَقَدَّمَ
{ وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin” buyruğu { كُلُوا } “yiyin” emrine atfedilmiştir; yani "israf etmeksizin yiyin" demektir. İsrâf (إِسْرَاف) ve seref (سَرَف); arzulanan şeyle nefsi tatmin etmede yeterli olan sınırı aşmaktır. Bu açıklama daha önce
عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦] . وَهَذَا إِدْمَاجٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْإِسْرَافِ، وَهُوَ نَهْيُ إِرْشَادٍ وَإِصْلَاحٍ، أَيْ: لَا تُسْرِفُوا فِي الْأَكْلِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا [الْأَعْرَاف:
Nisâ Suresi'ndeki { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً } [en-Nisâ: 6] “israf ederek yemeyin” buyruğunda geçmişti. Bu, israf yasağının araya dercedilmesidir (idmâc) ve bir irşat ve ıslah yasağıdır; yani "yemede israf etmeyin" demektir. Bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا } [el-A'râf:
٣١] . وَالْإِسْرَافُ إِذَا اعْتَادَهُ الْمَرْءُ حَمَلَهُ عَلَى التَّوَسُّعِ فِي تَحْصِيلِ الْمَرْغُوبَاتِ، فَيَرْتَكِبُ لِذَلِكَ مَذَمَّاتٍ كَثِيرَةً، وَيَنْتَقِلُ مِنْ مَلَذَّةٍ إِلَى مَلَذَّةٍ فَلَا يَقِفُ عِنْدَ حَدٍّ.
31] “Yiyin, için ve israf etmeyin!”. İsraf, insan ona alıştığı zaman kendisini arzulanan şeyleri elde etmede aşırılığa sevk eder; bu yüzden birçok kınanacak işe bulaşır ve bir lezzetten diğerine geçerek hiçbir sınırda durmaz.
وَقِيلَ عَطْفٌ عَلَى وَآتُوا حَقَّهُ أَيْ وَلَا تُسْرِفُوا فِيمَا بَقِيَ بَعْدَ إِتْيَانِ حَقِّهِ فَتُنْفِقُوا أَكْثَرَ مِمَّا يَجِبُ، وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْإِنْفَاقِ وَالْأَكْلِ وَنَحْوِهِ، فَأَمَّا بَذْلُهُ فِي الْخَيْرِ وَنَفْعِ النَّاسِ فَلَيْسَ مِنَ السَّرَفِ، وَلِذَلِكَ يُعَدُّ مِنْ خَطَأِ التَّفْسِيرِ: تَفْسِيرُهَا بِالنَّهْيِ عَنِ الْإِسْرَافِ فِي الصَّدَقَةِ، وَبِمَا ذَكَرُوهُ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسٍ صَرَّمَ خَمْسَمِائَةِ نَخْلَةٍ وَفَرَّقَ ثَمَرَهَا كُلَّهُ وَلَمْ يُدْخِلْ مِنْهُ شَيْئًا إِلَى مَنْزِلِهِ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ ذَلِكَ.
Bir görüşe göre de { وَآتُوا حَقَّهُ } [ifadesine] atıftır; yani "Onun hakkını verdikten sonra geriye kalanda israf etmeyin ki [böylece] gerekenden fazlasını harcamış olmayasınız" demektir. Bu da ancak [bireysel] harcama, yeme ve benzeri durumlarda söz konusudur. Malı hayır yolunda ve insanların faydasına harcamaya gelince bu israftan sayılmaz. Bu sebeple sadakada israf etmekten nehiy şeklinde yapılan tefsir ile Sâbit b. Kays'ın beş yüz hurma ağacının meyvesini toplayıp hepsini dağıttığı, evine ondan hiçbir şey sokmadığı ve ayetin bu sebeple indiğine dair zikrettikleri rivayet hatalı tefsirlerden sayılır.
وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ اسْتِئْنَافٌ قُصِدَ بِهِ تَعْمِيمُ حُكْمِ النَّهْيِ عَنِ الْإِسْرَاف.
{ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” buyruğu, israf yasağının hükmünü genelleştirmek amacıyla getirilmiş bir isti'nâftır (başlangıç cümlesidir).
وأكّد بإن لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ الْحُكْمِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الْإِسْرَافَ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي لَا يُحِبُّهَا، فَهُوَ مِنَ الْأَخْلَاقِ الَّتِي يَلْزَمُ الِانْتِهَاءُ عَنْهَا، وَنَفْيُ الْمَحَبَّةِ مُخْتَلِفُ الْمَرَاتِبِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ نَفْيَ الْمَحَبَّةِ يَشْتَدُّ بِمِقْدَارِ قُوَّةِ الْإِسْرَافِ، وَهَذَا حُكْمٌ مُجْمَلٌ وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي التَّحْرِيمِ، وَبَيَانُ هَذَا الْإِجْمَالِ هُوَ فِي مَطَاوِي أَدِلَّةٍ أُخْرَى وَالْإِجْمَالُ مَقْصُودٌ.
Hükmü daha da pekiştirmek için { إِنَّ } (şüphesiz) edatıyla tekit edilmiştir. Böylece israfın [Allah'ın] sevmediği amellerden olduğunu açıklamıştır; dolayısıyla o, vazgeçilmesi gereken ahlaki tutumlardandır. Sevginin nefyedilmesi (sevmeme) farklı derecelere sahiptir; bu sebeple sevginin nefyinin israfın derecesine göre şiddetleneceği anlaşılır. Bu mücmel (ayrıntısı belirtilmemiş) bir hükümdür ve haramlıkta zahirdir (açıktır). Bu icmâlin açıklaması ise diğer delillerin bünyesinde yer alır ve [buradaki] icmâl kasıtlıdır.
وَلِغُمُوضِ تَأْوِيلِ هَذَا النَّهْيِ وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ تَفَرَّقَتْ آرَاءُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ مَعْنَى الْإِسْرَافِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، لِيُعِينُوهُ فِي إِسْرَافٍ حَرَامٍ، حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، وَقَدْ عَلِمْتَ الْمُنْجَى مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ.
Bu nehyin ve { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” buyruğunun yorumundaki kapalılık sebebiyle müfessirlerin görüşleri, yasaklanan israfın anlamını -onu haram olan bir israf olarak belirlemek için- tefsir etme hususunda farklılaşmış, hatta bazısı ayetin mensuh olduğunu dahi söylemiştir. Sen ise bütün bunlardan kurtuluş yolunu öğrenmiş bulunuyorsun.
فَوَجْهُ عَدَمِ مَحَبَّةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ أَنَّ الْإِفْرَاطَ فِي تَنَاوُلِ اللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ، وَالْإِكْثَارَ مِنْ بَذْلِ الْمَالِ فِي تَحْصِيلِهَا، يُفْضِي غَالِبًا إِلَى اسْتِنْزَافِ الْأَمْوَالِ وَالشَّرَهِ إِلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنْهَا، فَإِذَا ضَاقَتْ عَلَى الْمُسْرِفِ أَمْوَالُهُ تَطَلَّبَ تَحْصِيلَ الْمَالِ مِنْ وُجُوهٍ فَاسِدَةٍ، لِيُخْمِدَ بِذَلِكَ نَهْمَتَهُ إِلَى اللَّذَّاتِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ دَأْبَهُ، فَرُبَّمَا ضَاقَ عَلَيْهِ مَالُهُ، فَشَقَّ عَلَيْهِ الْإِقْلَاعُ عَنْ مُعْتَادِهِ، فَعَاشَ فِي كَرْبٍ وَضَيْقٍ، وَرُبَّمَا تَطَلَّبَ الْمَالَ مِنْ وُجُوهٍ غَيْرِ مَشْرُوعَةٍ، فَوَقَعَ فِيمَا يُؤَاخَذُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ قَدْ يُعْقِبُ عِيَالَهُ خَصَاصَةً وَضَنْكَ مَعِيشَةٍ. وَيَنْشَأُ عَنْ ذَلِكَ مَلَامٌ وَتَوْبِيخٌ وَخُصُومَاتٌ تُفْضِي إِلَى مَا لَا يُحْمَدُ فِي اخْتِلَالِ نِظَامِ الْعَائِلَةِ. فَأَمَّا كَثْرَةُ الْإِنْفَاقِ فِي وُجُوهِ الْبِرِّ فَإِنَّهَا لَا تُوقِعُ فِي مِثْلِ هَذَا، لِأَنَّ الْمُنْفِقَ لَا يَبْلُغُ فِيهَا مَبْلَغَ الْمُنْفِقِ لِمَحَبَّةِ لَذَّاتِهِ، لِأَنَّ دَاعِيَ الْحِكْمَةِ قَابِلٌ لِلتَّأَمُّلِ وَالتَّحْدِيدِ بِخِلَافِ دَاعِي الشَّهْوَةِ. وَلِذَلِكَ قِيلَ فِي الْكَلَامِ الَّذِي يَصِحُّ طَرْدًا وَعَكْسًا: «لَا خَيْرَ فِي السَّرَفِ، وَلَا سَرَفَ فِي الْخَيْرِ» وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣١] : وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ [الْأَعْرَاف: ٣١]
Allah'ın onları sevmeyişinin yönü şudur: Lezzetlere ve güzel nimetlere düşkünlükte aşırıya kaçmak ve bunları elde etmek için çokça para harcamak, çoğunlukla malların tükenmesine ve bunlara karşı daha da açgözlü olmaya yol açar. İsraf edenin malı daralınca lezzetlere olan hırsını dindirmek için malı gayrimeşru yollardan elde etmeye çalışır ve bu onun âdeti haline gelir. Bazen malı tükenir, alışkanlığını terk etmek zor gelir ve sıkıntı ile darlık içinde yaşar; bazen de meşru olmayan yollardan mal peşine düşerek dünyada veya ahirette hesaba çekileceği durumlara düşer. Ayrıca bu durum, ailesinin yoksulluğa ve geçim sıkıntısına düşmesine yol açabilir. Bundan da aile düzeninin bozulması noktasında övgüye değer olmayan kınama, azarlama ve çekişmeler doğar. İyilik yollarında çokça infak etmeye gelince bu, böylesi bir duruma düşürmez; çünkü infak eden kimse bunda nefsinin lezzetleri için harcayanın derecesine varmaz; zira hikmet saiki, şehvet saikinin aksine tefekküre ve sınırlandırılmaya elverişlidir. Bundan dolayı her iki yönde de doğru olan şu söz söylenmiştir: «İsrafta hayır yoktur, hayırda da israf yoktur.» Bu ayetin anlamı doğrultusunda A'râf Suresi'ndeki [31] şu buyruk yer alır: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } [el-A'râf: 31] “Yiyin için fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez.”
وَقَول النّبيء ﷺ «وَيَكْرَهُ لَكُمْ قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ وإضاعة المَال»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de [bu kabildendir]: «[Allah] sizin için dedikoduyu (kîl u kâl), çok soru sormayı ve malı zayi etmeyi kerih görür.»
. [١٤٢]
. [142]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 142]
وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)
{ وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yaratan O'dur]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” (142)
عُطِفَ: حَمُولَةً عَلَى: جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ [الْأَنْعَامِ: ١٤١] أَيْ: وَأَنْشَأَ مِنَ الْأَنْعَامِ حمولة وفرشا، فينسحب عَلَيْهِ الْقصر الّذي فِي الْمَعْطُوف عَلَيْهِ، أَي هُوَ الّذي أنشأ من الْأَنْعَام حَمُولَةً وَفَرْشًا لَا آلِهَةَ الْمُشْرِكِينَ، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ ظَالِمِينَ فِي جَعْلِهِمْ لِلْأَصْنَامِ حَقًّا فِي الْأَنْعَامِ.
{ حَمُولَةً } kelimesi { جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } [el-En'âm: 141] ifadesine atfedilmiştir; yani "ve hayvanlardan yük taşıyanı ve sergi olanı var etti" demektir. Dolayısıyla matuf aleyhteki (üzerine atıf yapılandaki) hasr/kasr anlamı buna da şamil olur; yani hayvanlardan yük taşıyanı ve sergi olanı yaratan O'dur, müşriklerin ilahları değildir. Bu yüzden müşrikler, putlara hayvanlarda bir pay ayırmakla zalim olmuşlardır.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَنْعامِ ابْتِدَائِيَّةٌ لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ مَعْنًى يَصْلُحُ
{ وَمِنَ الْأَنْعامِ } buyruğundaki { مِنْ } edatı ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); zira başlangıç manası
لِلْحَمُولَةِ وَلِلْفَرْشِ لِأَنَّهُ أَوْسَعُ مَعَانِي (مِنْ) . وَالْمَجْرُورُ: إِمَّا مُتَعَلِّقٌ ب أَنْشَأَ [الْأَنْعَام: ١٤١] ، وَإِمَّا حَالٌ مِنْ حَمُولَةً أَصْلُهَا صِفَةٌ فَلَمَّا قُدِّمَتْ تَحَوَّلَتْ.
hem hamûle hem de ferş için uygundur, çünkü ibtidâ { مِنْ } edatının en kapsamlı anlamıdır. Mecrûr olan ifade ise ya { أَنْشَأَ } [el-En'âm: 141] fiiline müteallıktır (bağlıdır) yahut aslı sıfat olup öne geçince hâle dönüşmüş olarak { حَمُولَةً } kelimesinden hâldir.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمَفْعُولِ الَّذِي هُوَ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ فِي تَرْتِيبِ الْمُتَعَلِّقَاتِ، أَوْ تَقْدِيمِ الصِّفَةِ عَلَى الْمَوْصُوفِ، لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِأَمْرِ الْأَنْعَامِ، لِأَنَّهَا الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ، وَهُوَ إِبْطَالُ تَحْرِيمِ بَعْضِهَا، وَإِبْطَالُ جَعْلِ نَصِيبٍ مِنْهَا لِلْأَصْنَامِ، وَأَمَّا الْحَمْلُ وَالْفَرْشُ فَذَلِكَ امْتِنَانٌ أُدْمِجَ فِي الْمَقْصُودِ تَوْفِيرًا لِلْأَغْرَاضِ، وَلِأَنَّ لِلِامْتِنَانِ
Hangisi olursa olsun, mecrûrun müteallakların dizilişinde öne geçmeye daha layık olan mef'ûlden önce getirilmesi veya sıfatın mevsûftan önce zikredilmesi, hayvanlar konusuna verilen önem sebebiyledir. Çünkü sözün akışındaki asıl maksat onlardır; bu maksat da bazılarının haram kılınmasını ve onlardan putlara pay ayrılmasını iptal etmektir. Yük taşıma (haml) ve sergi olma (ferş) durumuna gelince bu, maksatların zenginleştirilmesi için asıl amaca dercedilmiş bir lütuftur (imtinân) ve bu lütuf bildirmenin
بِذَلِكَ أَثَرًا وَاضِحًا فِي إِبْطَالِ تَحْرِيمِ بَعْضِهَا الَّذِي هُوَ تَضْيِيقٌ فِي الْمِنَّةِ وَنَبْذٌ لِلنِّعْمَةِ، وَلِيَتِمَّ الْإِيجَازُ إِذْ يُغْنِي عَنْ أَنْ يَقُولَ: وَأَنْشَأَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ وَأَنْشَأَ مِنْهَا حَمُولَةً وَفَرْشًا، كَمَا سَيَأْتِي.
bazılarının haram kılınmasını iptal etmede açık bir tesiri vardır; zira bu haram kılma, nimeti daraltmak ve lütfu geri çevirmektir. Ayrıca bu, ileride geleceği üzere "Sizin için hayvanları var etti ve onlardan yük taşıyanlar ile sergileri var etti" denilmesine gerek bırakmayarak îcâzın (vecizliğin) sağlanması içindir.
وَالْأَنْعَامُ: الْإِبِلُ، وَالْبَقَرُ، وَالشَّاءُ، وَالْمَعْزُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ سُورَةِ الْعُقُودِ، وَالْحَمُولَةُ- بِفَتْحِ الْحَاءِ- مَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ الْمَتَاعُ أَوِ النَّاسُ يُقَالُ: حَمَلَ الْمَتَاعَ وَحَمَلَ فُلَانًا، قَالَ تَعَالَى: إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ [التَّوْبَة: ٩٢] وَيَلْزَمُهَا التَّأْنِيثُ، وَالْإِفْرَادُ مِثْلُ (صَرُورَةٍ) لِلَّذِي لَمْ يَحُجَّ يُقَالُ: امْرَأَةٌ صَرُورَةٌ وَرَجُلٌ صَرُورَةٌ.
el-En'âm (الْأَنْعَام); deve, sığır, koyun ve keçidir; bu açıklama Mâide Suresi'nin başında geçmişti. Hamûle (الْحَمُولَةُ) -hâ harfinin fethasıyla- üzerine eşya veya insan taşınan hayvandır; nitekim [Arapçada] "eşyayı taşıdı" ve "filancayı binek üzerine bindirip taşıdı" denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } [et-Tevbe: 92] “Onları bindirip taşıyasın diye sana geldikleri vakit”. Bu kelime müennes ve müfret kullanımda sabittir; tıpkı hacca gitmemiş kimse için kullanılan sarûra (صَرُورَة) kelimesi gibi; nitekim "imraetün sarûra" (hacca gitmemiş kadın) ve "racülün sarûra" (hacca gitmemiş erkek) denir.
وَالْفَرْشُ: اخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَقِيلَ: الْفَرْشُ مَا لَا يُطِيقُ الْحَمْلَ مِنَ الْإِبِلِ أَيْ فَهُوَ يُرْكَبُ كَمَا يُفْرَشُ الْفَرْشُ، وَهَذَا قَوْلُ الرَّاغِبِ. وَقِيلَ: الْفَرْشُ الصِّغَارُ مِنَ الْإِبِلِ أَوْ مِنَ الْأَنْعَامِ كُلِّهَا، لِأَنَّهَا قَرِيبَةٌ مِنَ الْأَرْضِ فَهِيَ كَالْفَرْشِ، وَقِيلَ: الْفَرْشُ مَا يُذْبَحُ لِأَنَّهُ يُفْرَشُ عَلَى الْأَرْضِ حِينَ الذَّبْحِ أَوْ بَعْدِهِ، أَيْ فَهُوَ الضَّأْنُ وَالْمَعْزُ وَالْبَقَرُ لِأَنَّهَا تُذْبَحُ.
Ferş (الْفَرْش) kelimesinin bu ayetteki tefsirinde ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre ferş, develerden yük taşımaya gücü yetmeyenlerdir; yani sergi serilir gibi üzerine binilir. Bu, er-Râgıb'ın görüşüdür. Bir görüşe göre ferş, develerin yahut bütün ehli hayvanların küçükleridir; çünkü yere yakın oldukları için sergi gibidirler. Bir diğer görüşe göre ise ferş, kesim esnasında veya sonrasında yere serildiği için boğazlanan hayvanlardır; yani boğazlandıkları için koyun, keçi ve sığırdır.
وَفِي «اللِّسَانِ» عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ: أَجْمَعَ أَهْلُ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ الْفَرْشَ هُوَ صِغَارُ الْإِبِلِ.
Lisânü'l-Arab'da Ebû İshâk'tan şöyle aktarılır: «Dil âlimleri ferşin deve yavruları olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.»
زَادَ فِي «الْكَشَّافِ» : «أَوِ الْفَرْشُ: مَا يُنْسَجُ مِنْ وَبَرِهِ وَصُوفِهِ وَشَعْرِهِ الْفَرْشَ» يُرِيدُ أَنَّهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ [النَّحْل: ٨٠] ،
el-Keşşâf'ta şu ziyade yer alır: «Yahut ferş; yününden, devenin tüyünden (veber) ve kılından sergi dokunan hayvanlardır.» Bununla Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olduğunu kastetmektedir: { وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } [en-Nahl: 80] “...yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar ev eşyası ve kullanım maddesi [yaptı].”,
وَقَالَ: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ [النَّحْل: ٥- ٧] الْآيَةَ، وَلِأَنَّهُمْ كَانُوا يَفْتَرِشُونَ جُلُودَ الْغَنَمِ وَالْمَعْزِ لِلْجُلُوسِ عَلَيْهَا.
Ve şöyle buyurmuştur: { وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ } [en-Nahl: 5-7] “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için ısıtıcı şeyler ve birçok faydalar vardır, onlardan yersiniz. Akşamları getirirken, sabahları salarken onlarda sizin için bir güzellik vardır. Ağırlıklarınızı taşırlar...” ayetleri. Ayrıca onlar, üzerine oturmak için koyun ve keçi derilerini sergi olarak kullanırlardı.
وَلَفْظُ فَرْشاً صَالِحٌ لِهَذِهِ الْمَعَانِي كُلِّهَا، وَمَحَامِلُهُ كُلُّهَا مُنَاسِبَةٌ لِلْمَقَامِ، فَيَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ مَقْصُودَةً مِنَ الْآيَةِ، وَكَأَنَّ لَفْظَ الْفَرْشِ لَا يُوَازِنُهُ غَيْرُهُ فِي جَمْعِ هَذِهِ الْمَعَانِي، وَهَذَا مِنْ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ مِنْ جَانِبِ فَصَاحَتِهِ، فَالْحَمُولَةُ الْإِبِلُ خَاصَّةً، وَالْفَرْشُ يَكُونُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْغَنَمِ عَلَى اخْتِلَافِ مَعَانِي اسْمِ الْفَرْشِ الصَّالِحَةِ لِكُلِّ نَوْعٍ مَعَ ضَمِيمَتِهِ إِلَى كَلِمَةِ (مِنَ) الصَّالِحَةِ لِلِابْتِدَاءِ.
{ فَرْشاً } lafzı bu manaların tamamına elverişlidir ve bütün bu yorumlar makama uygundur; dolayısıyla bunların hepsi ayetten kastedilmiş olmalıdır. Sanki ferş lafzının dışında bu manaları bir araya getirmede ona denk olabilecek başka bir lafız yoktur. Bu da fesahati yönüyle Kur'an'ın mucizeliğindendir. Hamûle bilhassa develerdir; ferş ise başlangıç bildirmeye elverişli { مِنَ } edatıyla birlikte, ferş isminin her türe uygun düşen farklı manalarına göre deve, sığır ve davardan ibarettir.
فَالْمَعْنَى: وَأَنْشَأَ مِنَ الْأَنْعَامِ مَا تَحْمِلُونَ عَلَيْهِ وَتَرْكَبُونَهُ، وَهُوَ الْإِبِلُ الْكَبِيرَةُ وَالْإِبِلُ الصَّغِيرَةُ، وَمَا تَأْكُلُونَهُ وَهُوَ الْبَقَرُ وَالْغَنَمُ، وَمَا هُوَ فَرْشٌ لَكُمْ وَهُوَ مَا يُجَزُّ مِنْهَا، وَجُلُودُهَا.
Buna göre mana şöyledir: Hayvanlardan üzerlerine yük vurduğunuz ve bindiğiniz şeyleri -ki bunlar büyük develer ve küçük develerdir-, yediğiniz şeyleri -ki bunlar sığır ve davardır- ve sizin için sergi olan şeyleri -ki bunlar onlardan kırkılan yün/kıl ve derileridir- yaratıp var etmiştir.
وَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَنْشَأَ حَمُولَةً وَفَرْشًا مِنَ الْأَنْعَامِ فقد أنشأ الْأَنْعَام أَيْضا، وَأول مَا يتَبَادَر للنّاس حِين ذكر الْأَنْعَام أَنْ يَتَذَكَّرُوا أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ مِنْهَا، فَحَصَلَ إِيجَازٌ فِي الْكَلَامِ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ.
Dinleyen kimse, Allah'ın hayvanlardan yük taşıyanları ve sergi olanları var ettiğinde hayvanların kendilerini de var ettiğini bilmiştir. İnsanların zihnine hayvanlar zikredildiğinde ilk gelen şey onlardan yedikleridir; böylece sözde bir îcâz (özlülük) meydana gelmiş ve bu sebeple hemen ardından { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } buyruğu getirilmiştir.
وَجُمْلَةُ: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ مُعْتَرِضَةٌ مِثْلُ آيَةِ: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ [الْأَنْعَام:
{ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } [el-En'âm: 142] cümlesi, tıpkı { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } [el-En'âm:
١٤١] . وَمُنَاسَبَةُ الْأَمْرِ بِالْأَكْلِ بَعْدَ ذِكْرِ الْأَنْعَامِ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ قَوْلُهُ: وَفَرْشاً شَيْئًا مُلَائِمًا لِلذَّبْحِ، كَمَا تَقَدَّمَ، عَقَّبَ بِالْإِذْنِ بِأَكْلِ مَا يَصْلُحُ لِلْأَكْلِ مِنْهَا. وَاقْتَصَرَ عَلَى الْأَمْرِ بِالْأَكْلِ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنَ السِّيَاقِ إِبْطَالًا لِتَحْرِيمِ مَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَتَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَالْأَمْرُ بِالْأَكْلِ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي النَّهْيِ عَنْ ضِدِّهِ وَهُوَ عَدَمُ الْأَكْلِ مِنْ بَعْضِهَا، أَيْ لَا تُحَرِّمُوا مَا أُحِلَّ لَكُمْ مِنْهَا اتِّبَاعًا لِتَغْرِيرِ الشَّيْطَانِ بِالْوَسْوَسَةِ لِزُعَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ سَنُّوا لَهُمْ تِلْكَ السُّنَنِ الْبَاطِلَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ الْإِبَاحَةَ فَقَطْ.
141] “ürün verdiği zaman ürününden yiyin” ayetinde olduğu gibi bir ara cümledir (mu'tarizadır). Hayvanların zikrinden sonra yeme emrinin verilmesinin münasebeti şudur: Daha önce geçtiği gibi { وَفَرْشاً } “sergi olanı” buyruğu boğazlanmaya uygun bir nitelik arz edince, hemen ardından onlardan yenmeye elverişli olanların yenmesine izin verilmiştir. Yeme emriyle yetinilmesinin sebebi, kendilerine haram kıldıkları şeylerin haramlığını iptal etmek ve { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “şeytanın adımlarına uymayın” buyruğuna bir zemin hazırlamak üzere bağlamın asıl maksadı olmasıdır. Buradaki yeme emri, zıddı olan bazılarından yememeyi nehyetmek anlamında kullanılmıştır; yani batıl adetleri kendilerine ihdas eden müşrik önderlerine fısıldamak suretiyle şeytanın aldatmasına uyarak, hayvanlardan size helal kılınanları haram kılmayın demektir; yoksa emirle sadece mubahlık kastedilmemiştir.
وَعَدَلَ عَنِ الضّمير بِأَن يَقُول: كُلُوا مِنْهَا: إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْمَوْصُولِ،
"Onlardan yiyin" (kûlû minhâ) şeklinde zamir kullanmak yerine mevsûl getirilerek
مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ لِمَا فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى تَضْلِيلِ الَّذِينَ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، أَوْ عَلَى بَعْضِهِمُ، الْأَكْلَ مِنْ بَعْضِهَا، فَعَطَّلُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بَعْضًا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ.
{ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden” denilmesinden sarf-ı nazar edilmesi, sıla cümlesinde, onlardan bazısını yemeyi kendilerine veya bazısına haram kılıp böylece Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinin bir kısmını kendi nefislerine yasaklayan kimselerin saptırılmışlığına işaret bulunmasından dolayıdır.
وَمَعْنَى: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ النّهي عَن شؤون الشِّرْكِ فَإِنَّ أَوَّلَ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فِي هَذَا الْغَرَضِ هِيَ تَسْوِيلُهُ لَهُمْ تَحْرِيمَ بَعْضِ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ.
{ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “şeytanın adımlarına uymayın” buyruğunun anlamı, şirk uygulamalarından nehiydir; zira şeytanın bu husustaki ilk adımları, Allah'ın kendilerine rızık kıldığı şeylerin bir kısmını kendi nefislerine haram kılmalarını onlara süslü göstermesidir.
وَخُطُوَاتُ الشَّيْطَانِ تَمْثِيلٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٨] .
Şeytanın adımları (hutuvâtü'ş-şeytân) bir temsildir; bu ifade Bakara Suresi'ndeki [168] { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Ey insanlar! Yeryüzündeki helal ve temiz şeylerden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın” ayetinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، وَمَوْقِعُ (إِنَّ) فِيهِ يُغْنِي عَنْ فَاءِ التَّفْرِيعِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آيَة الْبَقَرَة.
{ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır” cümlesi bu nehyin illetidir (gerekçesidir). Buradaki { إِنَّ } edatının konumu, daha önce defalarca geçtiği üzere tafri' fâ'sının yerini tutmaktadır; bunun açıklaması Bakara ayetinde geçmişti.
[١٤٣، ١٤٤]
[143, 144]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ١٤٣ إِلَى ١٤٤]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 143-144]
ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
{ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } (١٤٣) “[Allah] sekiz eş [yarattı]: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin ihtiva ettiği [yavruları] mı? Eğer doğru sözlüler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin.'” { وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
(١٤٤)
} (١٤٤) “Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin ihtiva ettiği [yavruları] mı? Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahit miydiniz? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.'”
جُمْلَةُ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ حَالٌ مِنْ مِنَ الْأَنْعامِ [الْأَنْعَامِ: ١٤٢] . ذُكِرُ تَوْطِئَةً لِتَقْسِيمِ الْأَنْعَامِ إِلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافِ الَّذِي هُوَ تَوْطِئَةٌ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِقَوْلِهِ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ- إِلَى قَوْلِهِ- أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ أَيْ أَنْشَأَ مِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً إِلَى آخِرِهِ حَالَةَ كَوْنِهَا ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ.
{ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “sekiz çift” ifadesi, { مِنَ الْأَنْعامِ } [el-En'âm: 142] ifadesinden hâldir. Bu, hayvanların dört sınıfa ayrılmasına bir mukaddime olmak üzere zikredilmiştir; bu sınıflandırma da { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi...'” sözünden { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ } “Yoksa şahitler miydiniz?” sözüne kadar müşriklere reddiye için bir mukaddimedir. Yani "hayvanlardan yük taşıyanı vesaireyi sekiz çift halinde var etti" demektir.
وَالْأَزْوَاجُ جَمْعُ زَوْجٍ، وَالزَّوْجُ اسْمٌ لِذَاتٍ مُنْضَمَّةٌ إِلَى غَيْرِهَا عَلَى وَجْهِ الْمُلَازَمَةِ،
el-Ezvâc (الْأَزْوَاج), zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur. Zevc, birbirini tamamlayıp ayrılmazlık (mülâzemet) üzere başkasına eklenen varlığın adıdır.
فَالزَّوْجُ ثَانٍ لِوَاحِدٍ، وَكُلٌّ مِنْ ذَيْنِكَ الِاثْنَيْنِ يُقَالُ لَهُ: زَوْجٌ، بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مَضْمُومٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٥] ، وَيُطْلَقُ الزَّوْجُ غَالِبًا عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مَنْ بَنِي آدَمَ الْمُتَلَازِمَيْنِ بِعُقْدَةِ نِكَاحٍ، وَتُوُسِّعَ فِي هَذَا الْإِطْلَاقِ فَأُطْلِقَ بِالِاسْتِعَارَةِ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مِنَ الْحَيَوَانِ الَّذِي يَتَقَارَنُ ذَكَرُهُ وَأُنْثَاهُ مِثْلُ حِمَارِ الْوَحْشِ وَأَتَانِهِ، وَذَكَرُ الْحَمَامِ وَأُنْثَاهُ، لِشَبْهِهَا بِالزَّوْجَيْنِ مِنَ الْإِنْسَانِ. وَيُطْلَقُ الزَّوْجُ عَلَى الصِّنْفِ مِنْ نَوْعٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٣] . وَكِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ صَالِحٌ لِلْإِرَادَةِ هُنَا لِأَنَّ الْإِبِلَ وَالْبَقَرَ وَالضَّأْنَ وَالْمَعْزَ أَصْنَافٌ لِلْأَنْعَامِ، وَلِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْهُ ذَكَرٌ وَأُنْثَى. إِذِ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ مِنَ الْأَنْعَامِ ذَكَرَهَا وَأُنْثَاهَا، فَالْأَزْوَاجُ هُنَا أَزْوَاجُ الْأَصْنَافِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ زَوْجًا بِعَيْنِهِ، إِذْ لَا تُعَرَفُ بِأَعْيَانِهَا، فَثَمَانِيَةُ أَزْوَاجٍ هِيَ أَرْبَعَةُ ذُكُورٍ مِنْ أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ وَأَرْبَعُ إِنَاثٍ كَذَلِكَ.
Dolayısıyla zevc, birin ikincisidir ve birbirine katılmış olmaları hasebiyle bu ikiden her birine de zevc denir. Bu açıklama daha önce Bakara Suresi'ndeki [35] { وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun” buyruğunda geçmişti. Zevc kelimesi çoğunlukla Âdemoğlundan nikâh akdiyle birbirine bağlanan erkek ve dişi için kullanılır. Bu kullanım genişletilerek, insandaki çifte benzemeleri sebebiyle, yaban eşeği ile dişisi yahut erkek güvercin ile dişisi gibi erkek ve dişisi eşleşen hayvanlar için istiare yoluyla kullanılmıştır. Zevc kelimesi ayrıca Ra'd Suresi'ndeki [3] { وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “ve orada bütün meyvelerden ikişer çift kıldı” buyruğunda olduğu gibi bir türün çeşidi/sınıfı için de kullanılır. Son iki kullanımın her ikisi de burada kastedilmeye elverişlidir; zira deve, sığır, koyun ve keçi hayvanların sınıflarıdır ve bunların her birinin erkeği ve dişisi vardır. Çünkü mana, Allah'ın hayvanlardan erkek ve dişiyi yarattığıdır. Dolayısıyla buradaki çiftler (ezvâc), sınıfların çiftleridir; muayyen bir çift kastedilmemiştir, çünkü bunlar bizzat fert fert bilinmez. Sekiz çift; dört sınıftan dört erkek ve aynı şekilde dört dişidir.
وَقَوْلُهُ: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ أَبَدَلَ اثْنَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ قَوْلُهُ: اثْنَيْنِ: بَدَلُ تَفْصِيلٍ، وَالْمُرَادُ: اثْنَيْنِ مِنْهَا أَيْ مِنَ الْأَزْوَاجِ، أَيْ ذَكَرٌ وَأُنْثَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا زَوْجٌ لِلْآخَرِ، وَفَائِدَةُ هَذَا التَّفْصِيلِ التَّوَصُّلُ لِذِكْرِ أَقْسَامِ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ تَوْطِئَةً لِلِاسْتِدْلَالِ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ الْآيَةَ.
{ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “Koyundan iki, keçiden iki” buyruğunda yer alan { اثْنَيْنِ } lafzı, { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “sekiz çift” ifadesinden bedeldir; yani tafsil bedelidir. Kastedilen, onlardan -yani çiftlerden- ikisi, yani her biri diğerinin eşi olan bir erkek ve bir dişidir. Bu tafsilin faydası, { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi...'” ayetinde gelecek olan delillendirmeye bir zemin hazırlamak üzere erkek ve dişi kısımlarını zikretmeye ulaşmaktır.
وَسُلِكَ فِي التَّفْصِيلِ طَرِيقُ التَّوْزِيعِ تَمْيِيزًا للأنواع المتقاربة، فإنّ الضَّأْن والمعز متقاربان، وَكِلَاهُمَا يذبح، وَالْإِبِل وَالْبَقر مُتَقَارِبَة، وَالْإِبِلُ
Birbirine yakın türleri ayırt etmek amacıyla tafsilde tevzi (bölüştürme) yöntemi izlenmiştir; nitekim koyun ile keçi birbirine yakındır ve ikisi de boğazlanır (zebhedilir). Deve ile sığır da birbirine yakındır; deve
تُنْحَرُ، وَالْبَقَرُ تُذْبَحُ وَتُنْحَرُ أَيْضًا.
nahr edilir (göğsünden kesilir), sığır ise hem boğazlanır hem de nahr edilir.
وَمِنَ الْبَقَرِ صِنْفٌ لَهُ سِنَامٌ فَهُوَ أَشْبَهُ بِالْإِبِلِ وَيُوجَدُ فِي بِلَادِ فَارِسَ وَدَخَلَ بِلَادَ الْعَرَبِ وَهُوَ الْجَامُوسُ، وَالْبَقَرُ الْعَرَبِيُّ لَا سَنَامَ لَهُ وَثَوْرُهَا يُسَمَّى الْفَرِيشُ.
Sığırdan hörgücü olan bir tür vardır ki bu deveye daha çok benzer; Fars diyarında bulunur ve Arap diyarına da girmiştir, bu da mandadır (câmûs). Arap sığırının ise hörgücü yoktur ve onun boğasına ferîş (الْفَرِيش) denir.
وَلَمَّا كَانُوا قَدْ حَرَّمُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ بَعْضَ الْغَنَمِ، وَمِنْهَا مَا يُسَمَّى بِالْوَصِيلَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَبَعْضَ الْإِبِل كالبحيرة والوصيلة أَيْضًا، وَلَمْ يُحَرِّمُوا بَعْضَ الْمَعْزِ وَلَا شَيْئًا مِنَ الْبَقَرِ، ناسب أَن يُؤْتى بِهَذَا التَّقْسِيمِ قَبْلَ الِاسْتِدْلَالِ تَمْهِيدًا لِتَحَكُّمِهُمْ إِذْ حَرَّمُوا بَعْضَ أَفْرَادٍ مِنْ أَنْوَاعٍ، وَلَمْ يُحَرِّمُوا بَعْضًا مِنْ أَنْوَاعٍ أُخْرَى، وَأَسْبَابُ التَّحْرِيمِ الْمَزْعُومَةِ تَتَأَتَّى فِي كُلِّ نَوْعٍ فَهَذَا إِبْطَالٌ إِجْمَالِيٌّ لِمَا شَرَّعُوهُ وَأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ دِينِ اللَّهِ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا.
Câhiliye döneminde koyunların bir kısmını -ki daha önce geçtiği gibi bunlardan birine vasîle denirdi- ve develerin bir kısmını -bahîre ve yine vasîle gibi- haram kıldıkları, keçilerin bir kısmını ve sığırdan hiçbir şeyi ise haram kılmadıkları için, delillendirmeden önce onların bu keyfî tutumlarını (tahakküm) ortaya koymak üzere bu taksimin getirilmesi uygun düşmüştür. Zira onlar bazı türlerin kimi fertlerini haram kılmış, diğer türlerden ise hiçbirini haram kılmamışlardır; hâlbuki iddia edilen haram kılma sebepleri her türde mevcuttur. Dolayısıyla bu, onların uydurdukları kuralların toptan bir iptalidir ve bunların Allah'ın dininden olmadığını [gösterir]; nitekim Allah'tan başkası tarafından olsaydı onda pek çok tutarsızlık bulurlardı.