وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ يُسَمَّى فِي عِلْمِ الْمُنَاظَرَةِ وَالْبَحْثِ بِالتَّحَكُّمِ.
Bu delillendirme, münazara ve cedel ilminde "tahakküm" (delilsiz keyfî hüküm verme) olarak adlandırılır.
وَالضَّأْنُ- بِالْهَمْزِ- اسْمُ جَمْعٍ لِلْغَنَمِ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، وَمُفْرَدُ الضَّأْنِ شَاةٌ وَجَمْعُهَا شَاءٌ. وَقِيلَ هُوَ جَمْعُ ضَائِنٍ. وَالضَّأْنُ نَوْعٌ مِنَ الْأَنْعَامِ ذَوَاتِ الظِّلْفِ لَهُ صُوفٌ. وَالْمَعْزُ
ed-Da'n (الضَّأْن) -hemze ile- kendi lafzından tekili olmayan, davar için bir topluluk ismidir (ism-i cem'); da'n kelimesinin tekili şât (شَاة), çoğulu ise şâ' (شَاء) şeklindedir. Dâin (ضَائِن) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Da'n, çift tırnaklı ve yünlü ehli hayvan türüdür (koyun). el-Ma'z (وَالْمَعْزُ) ise
اسْمُ جمع مفرده مَا عز، وَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الْأَنْعَامِ شَبِيهٌ بِالضَّأْنِ مِنْ ذَوَاتِ الظِّلْفِ لَهُ شَعْرٌ مُسْتَطِيلٌ، وَيُقَالُ: مَعْزٌ- بِسُكُونِ الْعَيْنِ- وَمَعَزٌ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ- وَبِالْأَوَّلِ قَرَأَ نَافِعٌ. وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ. وَقَرَأَ بِالثَّانِي الْبَاقُونَ.
tekili mâız (مَاعِز) olan bir topluluk ismidir. O da koyuna benzeyen, çift tırnaklı, uzun tüylü (kıllı) bir ehli hayvan türüdür (keçi). Ayn harfinin sükûnuyla ma'z (مَعْزٌ) ve fethasıyla ma'az (مَعَزٌ) denilir. Nâfi', Âsım, Hamza, el-Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef birinci kıraatle; diğerleri ise ikinci kıraatle okumuştur.
وَبَعْدَ أَنْ تَمَّ ذِكْرُ الْمِنَّةِ وَالتَّمْهِيدِ لِلْحُجَّةِ، غَيَّرَ أُسْلُوبَ الْكَلَامِ، فَابْتُدِئَ بِخِطَابِ الرَّسُولِ ﵊ بِأَنْ يُجَادِلَ الْمُشْرِكِينَ وَيُظْهِرَ افْتِرَاءَهُمْ عَلَى اللَّهِ فِيمَا زَعَمُوهُ مِنْ تَحْرِيمِ مَا ابْتَدَعُوا تَحْرِيمَهُ مِنْ أَنْوَاعٍ وَأَصْنَافِ الْأَنْعَامِ عَلَى مَنْ عَيَّنُوهُ مِنَ النَّاسِ بِقَوْلِهِ:
Nimetin zikri ve hüccete hazırlık tamamlandıktan sonra sözün üslubu değiştirilmiş, Resûlullah aleyhisselâm'a hitap edilerek müşriklerle tartışması ve hayvanların tür ve sınıflarından haram kılınmasını uydurdukları şeyleri belirledikleri kimselere haram kılma iddialarında Allah'a iftira ettiklerini ortaya koyması istenerek şöyle buyrulmuştur:
قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ الْآيَاتِ. فَهَذَا الْكَلَامُ رَدٌّ على الْمُشْركين، لإبطال مَا شَرَّعُوهُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ- وَقَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا الْآيَةَ.
{ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ } “De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı...'” ayetleri [başlar]. Bu söz, { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Doğru sözlü iseniz bana bilgiye dayalı olarak haber verin” ve { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahit miydiniz?” buyruklarının karinesiyle, müşriklere bir reddiye ve onların uydurdukları kuralları iptal etmeye yöneliktir.
فَقَوْلُهُ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ إِلَى آخِرِهَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ، اعْتِرَاضٌ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ وَقَوْلِهِ: وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ. وَضَمِيرُ: حَرَّمَ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ١٤٢] ، أَوْ فِي قَوْلِهِ: وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ١٤٠] الْآيَةَ. وَفِي تَكْرِيرِ الِاسْتِفْهَامِ مَرَّتَيْنِ تَعْرِيضٌ بِالتَّخْطِئَةِ، فَالتَّوْبِيخُ وَالتَّقْرِيعُ الَّذِي يَعْقُبُهُ التَّصْرِيحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَقَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً الْآيَةَ. فَلَا تَرَدُّدَ فِي أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ إِبْطَالُ تَحْرِيمِ مَا حَرَّمَ الْمُشْرِكُونَ أَكْلَهُ، وَنَفْيُ نِسْبَةِ ذَلِكَ التَّحْرِيمِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَإِنَّمَا النَّظَرُ فِي طَرِيقِ اسْتِفَادَةِ هَذَا الْمَقْصُودِ مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ. وَهُوَ مِنَ الْمُعْضِلَاتِ.
Her iki yerdeki { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi...'” sonuna kadar olan buyruk, { وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “keçiden iki” ve { وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } “sığırdan iki” ifadelerinden sonra gelen bir ara cümledir (itirazdır). { حَرَّمَ } fiilinin zamiri, { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } [el-En'âm: 142] veya { وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } [el-En'âm: 140] ayetlerindeki Allah lafzına dönmektedir. Soru kipinin iki defa tekrarlanmasında onların hatalı olduğunu hissettirme (ta'riz) vardır; nitekim bunun ardından gelen { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlüler iseniz” ve { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Yoksa Allah size bunu vasiyet/emrettiğinde siz şahitler miydiniz? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan uydurandan daha zalim kimdir?” buyruklarında açıkça azarlama ve kınama yer almaktadır. Dolayısıyla her iki yerdeki { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ } buyruğundan maksadın, müşriklerin yenmesini haram kıldığı şeylerin haramlığını iptal etmek ve bu haram kılmanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesini nefyetmek olduğunda şüphe yoktur. Ancak incelenmesi gereken husus, sözün dizilişinden bu maksadın nasıl çıkarılacağıdır ki bu da [tefsirin] çetin meselelerindendir.
فَقَالَ الْفَخْرُ: «أَطْبَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يُحَرِّمُونَ بَعْضَ الْأَنْعَامِ فَاحْتَجَّ اللَّهُ عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ بِأَنْ ذَكَرَ الضَّأْنَ وَالْمَعْزَ وَالْإِبِلَ وَالْبَقَرَ. وَذَكَرَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ زَوْجَيْنِ ذَكَرًا وَأُنْثَى، ثمّ قَالَ: إِن كَانَ حرّم مِنْهَا الذّكر وَجب أَن يكون كلّ ذكورها حَرَامًا، وَإِنْ كَانَ حَرَّمَ الْأُنْثَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ إِنَاثِهَا حَرَامًا، وَأَنَّهُ إِنْ كَانَ حَرَّمَ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ وَجَبَ تَحْرِيمُ الْأَوْلَادِ كُلِّهَا» . حَاصِلُ الْمَعْنَى نَفْيُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ حَرَّمَ شَيْئًا مِمَّا زَعَمُوا تَحْرِيمَهُ إِيَّاهُ بِطَرِيقِ السَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ وَهُوَ من طَرِيق الْجَدَلِ.
Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: «Müfessirler bu ayetin tefsirinde şu hususta ittifak etmişlerdir: Müşrikler bazı hayvanları haram kılıyorlardı; Allah da koyun, keçi, deve ve sığırı zikrederek onların bu sözünün batıllığına delil getirdi. Bu dört türün her birinden erkek ve dişi olarak iki eş zikretti, sonra da şöyle buyurdu: 'Şayet onlardan erkeği haram kıldıysa bütün erkeklerinin haram olması gerekirdi; şayet dişiyi haram kıldıysa bütün dişilerinin haram olması gerekirdi; şayet iki dişinin rahimlerinin içerdiği şeyi haram kıldıysa bütün yavruların haram olması gerekirdi.'» Anlamın özeti, Allah'ın onların haram kılındığını iddia ettikleri şeylerden hiçbirini haram kılmadığını sebr ve taksim (bütün ihtimalleri sıralayıp eleme) yöntemiyle nefyetmektir ki bu da cedel yollarındandır.
قُلْتُ: هَذَا مَا عَزَاهُ الطَّبَرِيُّ إِلَى قَتَادَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَالسُّدِّيِّ، وَهَذَا لَا يَسْتَقِيمُ لِأَنَّ السَّبْرَ غَيْرُ تَامٍّ إِذْ لَا يَنْحَصِرُ سَبَبُ التَّحْرِيمِ فِي النَّوْعِيَّةِ بَلِ الْأَكْثَرُ أَنَّ سَبَبَهُ بَعْضُ أَوْصَافِ الْمَمْنُوعِ وَأَحْوَالِهِ.
Ben derim ki: Bu, Taberî'nin Katâde, Mücâhid ve es-Süddî'ye nispet ettiği görüştür. Ancak bu izah tam oturmamaktadır; zira sebr (ihtimalleri eleme) eksiktir, çünkü haram kılma sebebi yalnızca türe münhasır olmayıp ekseriyetle yasaklanan şeyin birtakım vasıfları ve halleridir.
وَقَالَ الْبَغَوِيُّ: قَالُوا: هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ [الْأَنْعَام: ١٣٨] وَقَالُوا:
el-Begavî ise şöyle demiştir: Müşrikler { هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } [el-En'âm: 138] “Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır” dediler ve şöyle dediler:
مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الْأَنْعَام: ١٣٩] وَحَرَّمُوا الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامِيَ،
{ مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } [el-En'âm: 139] “Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize ait olup eşlerimize haram kılınmıştır” [dediler]; bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı da haram kıldılar.
فَلَمَّا قَامَ الْإِسْلَامُ جادلوا النّبيء ﷺ، وَكَانَ خَطِيبُهُمْ مَالِكَ بْنَ عَوْفٍ الْجُشَمِيَّ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ بَلَغَنَا أَنَّكَ تُحَرِّمُ أَشْيَاءَ مِمَّا كَانَ آبَاؤُنَا يَفْعَلُونَهُ. فَقَالَ لَهُمْ رَسُول الله ﷺ: إِنَّكُمْ قَدْ حَرَّمْتُمْ أَصْنَافًا مِنَ النَّعَمِ عَلَى غَيْرِ أَصْلٍ، وَإِنَّمَا خَلَقَ اللَّهُ هَذِهِ الْأَزْوَاجَ الثَّمَانِيَةَ لِلْأَكْلِ وَالِانْتِفَاعِ بِهَا، فَمِنْ أَيْنَ جَاءَ هَذَا التَّحْرِيمُ أَمِنْ قِبَلِ الذَّكَرِ أَمْ مِنْ قِبَلِ الْأُنْثَى. فَسَكَتَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ وَتَحَيَّرَ اهـ
İslam ortaya çıkınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştılar. Sözcüleri Mâlik b. Avf el-Cüşemî idi. Şöyle dediler: "Ey Muhammed! Babalarımızın yaptığı bazı şeyleri senin haram kıldığını işittik." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara şöyle buyurdu: "Siz hiçbir temele dayanmaksızın sağmal hayvanlardan birtakım türleri haram kıldınız. Oysa Allah bu sekiz eşi sadece yenilsin ve kendilerinden faydalanılsın diye yarattı. Peki bu haramlık nereden geldi? Erkek cihetinden mi, yoksa dişi cihetinden mi?" Bunun üzerine Mâlik b. Avf sustu ve şaşırıp kaldı.
(أَيْ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ) وَلَمْ يَعْزُهُ الْبَغَوِيُّ إِلَى قَائِلٍ وَهُوَ قَرِيبٌ مِمَّا قَالَهُ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَمُجَاهِدٌ فَتَبَيَّنَ أَنَّ الْحِجَاجَ كُلَّهُ فِي تَحْرِيمِ أَكْلِ بَعْضِ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ مِنَ الْأَنْعَامِ، وَفِي عَدَمِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ مَا حَرَّمُوا أَكْلَهُ وَمَا لَمْ يُحَرِّمُوهُ مَعَ تَمَاثُلِ النَّوْعِ أَوِ الصِّنْفِ.
(Yani bu, Mâlik b. Avf Müslüman olmadan önceydi). Begavî bu rivayeti bir kimseye nispet etmemiştir; ancak bu, Katâde, es-Süddî ve Mücâhid'in söylediğine yakındır. Böylece bütün delil getirmenin (tartışmanın), bu hayvan türlerinden bazılarının etinin yenmesinin haram kılınması ve aynı tür yahut sınıftan olmalarına rağmen yenmesini haram kıldıkları ile haram kılmadıkları arasında ayrım yapmamaları hususunda olduğu anlaşılmıştır.
وَالَّذِي يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ أَئِمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ فِي نَظْمِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِي قَوْلِهِ: آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» الْهَمْزَةُ فِي آلذَّكَرَيْنِ لِلْإِنْكَارِ. وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ أَنْ يُحَرِّمَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ جِنْسَيِ الْغَنَمِ شَيْئًا مِنْ نَوْعَيْ ذُكُورِهَا وَإِنَاثِهَا وَمَا تَحْمِلُ إِنَاثُهَا وَكَذَلِكَ فِي جِنْسَيِ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ، وَبَيَّنَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» فِي بَابِ الطَّلَبِ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ أَرَدْتَ بِهِ (أَيْ بِالِاسْتِفْهَامِ) الْإِنْكَارَ فَانْسُجْهُ عَلَى مِنْوَالِ النَّفْيِ فَقُلْ (فِي إِنْكَارِ نَفْسِ الضَّرْبِ) أَضَرَبْتَ زَيْدًا، وَقُلْ (فِي إِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ لِلْمُخَاطَبِ مَضْرُوبٌ) أَزَيْدًا ضَرَبْتَ أَمْ عَمْرًا، فَإِنَّكَ إِذَا أَنْكَرْتَ مَنْ يُرَدَّدِ الضَّرْبُ بَيْنَهُمَا (أَيْ بِزَعْمِهِ) تَوَلَّدَ مِنْهُ (أَيْ مِنَ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِ) إِنْكَارُ الضَّرْبِ عَلَى وَجْهٍ بُرْهَانِيٍّ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Arap dili imamlarının müşriklere karşı delil getirme örgüsü hakkındaki sözlerinden anlaşılan şudur: Her iki yerdeki { آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ } sözündeki istifham (soru), inkârî bir istifhamdır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Âz-zekereyni ifadesindeki hemze inkâr içindir. Anlamı ise Allah Teâlâ'nın koyun ve keçi cinslerinden erkek ve dişi olan iki türünden ve dişilerinin taşıdığı yavrularından bir şeyi haram kıldığını inkâr etmektir; deve ve sığır cinslerinde de durum böyledir.” el-Miftâh sahibi de talep bâbında bunu şu sözleriyle açıklamıştır: "Eğer onunla (yani soru ile) inkârı kastedersen, onu nefiy (olumsuzluk) kalıbına göre kur ve (dövme fiilinin kendisini inkâr ederken) 'Zeyd'i sen mi dövdün?' de; (muhatabın dövdüğü bir kimsenin varlığını inkâr ederken ise) 'Zeyd'i mi dövdün yoksa Amr'ı mı?' de. Çünkü dövme fiilinin ikisi arasında tereddütlü kılındığı kimseyi inkâr ettiğinde (yani onun iddiasına göre), bundan (yani ona karşı inkârdan) bürhânî bir tarzda dövme fiilinin inkârı doğar. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir:
آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ. قَالَ شَارِحُهُ الْقُطْبُ الشِّيرَازِيُّ: لِاسْتِلْزَامِ انْتِفَاءِ مَحَلِّ التَّحْرِيمِ انْتِفَاءَ التَّحْرِيمِ لِأَنَّهُ عَرَضٌ يَمْتَنِعُ وُجُودُهُ، أَيِ التَّحْرِيمُ، دُونَ مَحَلٍّ يَقُومُ بِهِ فَإِذَا انْتَفَى (أَيْ مَحَلُّهُ) انْتَفَى هُوَ أَيِ التَّحْرِيمُ اهـ.
{ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” Şârihi Kutbuddîn eş-Şîrâzî şöyle demiştir: Çünkü haram kılmanın mahallinin bulunmaması, haram kılmanın da bulunmamasını gerektirir; zira o (yani haram kılma), kendisiyle kâim olacağı bir mahal olmaksızın varlığı imkânsız olan bir arazdır. Dolayısıyla o (yani mahalli) ortadan kalktığında, kendisi de (yani haram kılma da) ortadan kalkmış olur.
أَقُولُ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ: أَنَّ اللَّهَ لَوْ حَرَّمَ أَكْلَ بَعْضِ الذُّكُورِ مِنْ أَحَدِ النَّوْعَيْنِ لَحَرَّمَ الْبَعْضَ الْآخَرَ، وَلَوْ حَرَّمَ أَكْلَ بَعْضِ الْإِنَاثِ لِحَرَّمَ الْبَعْضَ الْآخَرَ. لِأَنَّ شَأْنَ أَحْكَامِ اللَّهِ أَنْ تَكُونَ مُطَّرِدَةً فِي الْأَشْيَاءِ الْمُتَّحِدَةِ بِالنَّوْعِ وَالصِّفَةِ، وَلَوْ حَرَّمَ بَعْضَ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ عَلَى النِّسَاءِ لَحَرَّمَ ذَلِكَ عَلَى الرِّجَالِ، وَإِذْ لَمْ يُحَرِّمْ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ مَعَ تَمَاثُلِ الْأَنْوَاعِ وَالْأَحْوَالِ. أَنْتَجَ أَنَّهُ لَمْ يُحَرِّمِ الْبَعْضَ الْمَزْعُومَ تَحْرِيمُهُ، لِأَنَّ أَحْكَامَ اللَّهِ مَنُوطَةٌ بِالْحِكْمَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ مَا حَرَّمُوهُ إِنَّمَا حَرَّمُوهُ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ تَحَكُّمًا وَاعْتِبَاطًا، وَكَانَ تَحْرِيمُهُمْ مَا
Ben derim ki: Delil getirmenin veçhi şudur: Şayet Allah iki türden birinin erkeklerinden bazısının yenmesini haram kılsaydı, diğer bazılarını da haram kılardı; şayet dişilerin bazısının yenmesini haram kılsaydı, diğer bazılarını da haram kılardı. Çünkü Allah'ın hükümlerinin şânı, tür ve vasıf bakımından bir olan şeylerde yeknesak (kuralına uygun) olmasıdır. Şayet hayvanların karınlarındakilerin bazısını kadınlara haram kılsaydı, bunu erkeklere de haram kılardı. Türler ve durumlar aynı olduğu halde bazısını diğerine haram kılmadığına göre, bu durum haram kılındığı iddia edilen kısmın da haram kılınmadığı neticesini doğurur; zira Allah'ın hükümleri hikmete bağlıdır. Bu da onların haram kıldıkları şeyleri sırf kendi kafalarından keyfî ve rastgele haram kıldıklarını gösterir. Onların haram kıldıkları şeyi haram kılmaları...
حَرَّمُوهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ. وَنَهَضَتِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ، الْمُلْجِئَةُ لَهُمْ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ كَلَام النّبيء ﷺ لِمَالِكِ بْنِ عَوْفٍ الْجُشَمِيِّ الْمَذْكُورُ آنِفًا، وَلِذَلِكَ سَجَّلَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَقَوْلُهُ: آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَيْ لَوْ حَرَّمَ اللَّهُ الذَّكَرَيْنِ لَسَوَّى فِي تَحْرِيمِهِمَا بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْأُنْثَيَيْنِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ:
Allah'a bir iftira olmuştur. Az önce zikredilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mâlik b. Avf el-Cüşemî'ye söylediği sözün işaret ettiği üzere, onları ilzam eden kesin delil aleyhlerine ikâme edilmiştir. Bundan dolayı { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir bilgiyle haber verin” buyruğuyla aleyhlerine tescil etmiştir. Dolayısıyla { آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ } buyruğu; yani şayet Allah iki erkeği haram kılmış olsaydı, ikisinin haramlığında erkekler ile kadınları eşit tutardı, demektir. İki dişi hakkındaki söz de böyledir. Şu buyruktaki istifham (soru) ise:
آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيرِ وَالْإِنْكَارِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ: سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ [الْأَنْعَام: ١٣٩] . وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ [الْبَقَرَة:
Her iki yerdeki { آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ } ifadesi, öncesindeki { سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } [el-En'âm: 139] “(Allah) onların nitelemelerinin cezasını verecektir. Şüphesiz O hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” buyruğu ve { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } [el-Bakara:
١٦٨] . وَمَعْلُومٌ أَنَّ اسْتِعْمَالَ الِاسْتِفْهَامِ فِي غَيْرِ مَعْنَى طَلَبِ الْفَهْمِ هُوَ إِمَّا مَجَازٌ أَوْ كِنَايَةٌ.
168] “Şeytanın adımlarına uymayın” buyruğunun karinesiyle takrir ve inkârda kullanılmıştır. Malumdur ki istifhamın, anlamayı talep etme manası dışında kullanılması ya mecazdır ya da kinayedir.
وَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ أَمِ مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى (بَلْ) وَمَعْنَاهَا الْإِضْرَابُ الِانْتِقَالِيُّ تَعْدِيدًا لَهُمْ وَيُقَدَّرُ بَعْدَهَا اسْتِفْهَامٌ. فَالْمُفْرَدُ بَعْدَ أَمِ مَفْعُولٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَمْ أُحَرِّمُ الْأُنْثَيَيْنِ. وَكَذَلِكَ التَّقْدِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ وَكَذَلِكَ التَّقْدِيرُ فِي نَظِيرِهِ.
Bu sebeple { أَمِ } edatının bel (بَلْ / bilakis) manasında inkıtâî (kesintili) olması gerekmiştir. Bunun anlamı, onların iddialarını birer birer sayıp dökmek maksadıyla geçişli ızrâbdır (fikri bir konudan diğerine aktarmadır) ve sonrasında bir istifham takdir edilir. Dolayısıyla { أَمِ } edatından sonraki müfred kelime, hazfedilmiş bir fiilin mef'ûlüdür; takdiri de şöyledir: “Yoksa iki dişiyi mi haram kıldı?” { أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğundaki takdir de böyledir; benzerindeki takdir de aynı şekildedir.
وَقَوْلُهُ: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ مَعَ قَوْلِهِ: وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ من مَسْلَك السّير وَالتَّقْسِيمِ الْمَذْكُورِ فِي مَسَالِكِ الْعِلَّةِ مِنْ عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ.
{ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } buyruğu ile { وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } buyruğu, fıkıh usûlü ilmindeki illet yollarından biri olarak zikredilen sebr ve taksim (bütün ihtimalleri sıralayıp eleme) yöntemindendir.
وَجُمْلَةُ: نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ
{ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin” cümlesi, [şu] cümlenin bedel-i iştimalidir (kapsam bedelidir):
آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ لِأَنَّ إِنْكَارَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ حَرَّمَ شَيْئًا مِنْ ذُكُورٍ وَإِنَاثٍ ذَيْنِكَ الصِّنْفَيْنِ يَقْتَضِي تَكْذِيبَهُمْ فِي زَعْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَا ذَكَرُوهُ فَيَلْزَمُ مِنْهُ طَلَبُ الدَّلِيلِ عَلَى دَعْوَاهُمْ. فَمَوْقِعُ جُمْلَةُ آلذَّكَرَيْنِ بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِفْسَارِ فِي عِلْمِ آدَابِ الْبَحْثِ. وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ: نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بِمَنْزِلَةِ الْمَنْعِ. وَهَذَا تَهَكُّمٌ لِأَنَّهُ لَا يُطْلَبُ تَلَقِّي عِلْمٍ مِنْهُمْ. وَهَذَا التَّهَكُّمُ تَابِعٌ لِصُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَفَرْعٌ عَنْهَا. وَهُوَ هُنَا تَجْرِيد لِلْمَجَازِ أَوْ لِلْمَعْنَى الْمَلْزُومِ الْمُنْتَقِلِ مِنْهُ فِي الْكِنَايَةِ. وَتَثْنِيَةُ الذَّكَرَيْنِ وَالْأُنْثَيَيْنِ: بِاعْتِبَارِ ذُكُورِ وَإِنَاثِ النَّوْعَيْنِ.
{ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Çünkü Allah'ın o iki türün erkek ve dişilerinden bir şeyi haram kılmış olmasını inkâr etmek, onların Allah'ın söz konusu şeyleri haram kıldığı yönündeki iddialarını yalanlamayı gerektirir; bundan da iddialarına delil talep edilmesi lâzım gelir. Dolayısıyla { آلذَّكَرَيْنِ } cümlesinin konumu, münazara ilminde istifsâr (açıklama isteme) mesabesindedir. { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } cümlesinin konumu ise men' (iddianın delilsiz olduğunu söyleyerek reddetme) mesabesindedir. Bu bir alay yollu hitaptır (tehekküm); zira onlardan bir ilim öğrenmek istenmemektedir. Bu tehekküm, istifhamın suretine tâbi olup onun bir fer'idir. Buradaki durum, mecazın yahut kinayedeki intikal edilen lâzım mananın tecrididir (pekiştirilmesidir). İki erkek ve iki dişinin tesniye (ikil) getirilmesi ise, iki türün erkekleri ve dişileri itibarıyladır.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ: حَرَّمَ إِلَى آلذَّكَرَيْنِ والْأُنْثَيَيْنِ وَمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ، عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ، أَيْ: حَرَّمَ أَكْلَ الذَّكَرَيْنِ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ إِلَى آخِرِهِ.
{ حَرَّمَ } fiilinin { آلذَّكَرَيْنِ }, { الْأُنْثَيَيْنِ } ve { مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ } ifadelerine geçişli kılınması, bağlamdan bilinen bir muzafın takdiri iledir; yani: "İki erkeğin yenmesini mi haram kıldı, yoksa iki dişinin mi..." demektir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: آلذَّكَرَيْنِ وَقَوْلِهِ: أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» .
{ آلذَّكَرَيْنِ } buyruğundaki ve { أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğundaki belirlilik (lâm-ı tarif), el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere cins belirliliğidir.
وَالْبَاءُ فِي بِعِلْمٍ: يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الْإِنْبَاءِ، فَالْعِلْمُ بِمَعْنَى الْمَعْلُومِ.
{ بِعِلْمٍ } ifadesindeki bâ (بِ) harfinin, haber verme fiilini geçişli kılmak için olması muhtemeldir; bu takdirde ilim, mâlûm (bilinen şey) anlamındadır.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ نَبِّئُونِي إِنْبَاءً مُلَابِسًا لِلْعِلْمِ، فَالْعِلْمُ مَا قَابَلَ الْجَهْلَ أَي إنباء عَالم. وَلَمَّا كَانُوا عَاجِزِينَ عَنِ الْإِنْبَاءِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ حرّموا مَا حرّموه بِجَهَالَةٍ وَسُوءِ عَقْلٍ لَا بِعِلْمٍ، وَشَأْنُ مَنْ يَتَصَدَّى لِلتَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ أَنْ يَكُونَ ذَا عِلْمٍ.
Mülâbese (birliktelik/durum bildirme) için olması da muhtemeldir; yani "Bana ilme dayanan bir haber verişle haber verin" demektir ki buradaki ilim, cehaletin karşıtıdır; yani "Bilen birinin haber vermesi gibi haber verin" anlamındadır. Onlar haber vermekten âciz kalınca bu durum, haram kıldıkları şeyleri bir ilimle değil, cehaletle ve akılsızlıkla haram kıldıklarını göstermiştir; oysa haram ve helal koymaya kalkışan kimsenin ilim sahibi olması gerekir.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ فِي قَوْلِكُمْ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَا ذَكَرْتُمْ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ، لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا صَادِقِينَ فِي تَحْرِيمِ ذَلِكَ لَاسْتَطَاعُوا بَيَانَ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ، وَلَأَبْدَوْا حِكْمَةَ تَحْرِيمِ مَا حَرَّمُوهُ وَنَسَبُوا تَحْرِيمَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } buyruğu; yani haram olduğunu belirttiğiniz şeyleri Allah'ın haram kıldığına dair sözünüzde [doğru söylüyorsanız], demektir. Çünkü şayet onlar bunu haram kılmada doğru sözlü olsalardı, Allah'ın neyi haram kıldığını açıklamaya güç yetirebilirler ve haram kıldıkları şeyin haram kılınış hikmetini ortaya koyup onun haramlığını Allah Teâlâ'ya nispet edebilirlerdi.
وَقَوْلُهُ: وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ- إِلَى قَوْلِهِ- أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ عَطْفٌ عَلَى:
{ وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ } buyruğundan { أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğuna kadar olan kısım, şuraya matuftur:
وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ لِأَنَّهُ مِنْ تَمَامِ تَفْصِيلِ عَدَدِ ثَمَانِيَةِ أَزْوَاجٍ، وَالْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي سَابِقِهِ، وَالْمَقْصُودُ إِبْطَالُ تَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْحَامِي وَمَا فِي بُطُونِ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ.
{ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } buyruğuna matuftur; zira bu, sekiz eş sayısının detaylandırılmasının tamamlayıcısıdır. Buradaki izah da bir önceki gibidir. Maksat ise bahîre, sâibe ve hâmın ve bunların karınlarındakilerin haram kılınışını iptal etmektir.
وأَمِ فِي قَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ مُنْقَطِعَةٌ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ. فَتُؤْذِنُ بِاسْتِفْهَامٍ مُقَدَّرٍ بَعْدَهَا حَيْثُمَا وَقَعَتْ. وَهُوَ إِنْكَارِيٌّ تَقْرِيرِيٌّ أَيْضًا بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ.
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ } buyruğundaki { أَمْ } edatı, geçişli ızrâb için olan inkıtâî bir edattır. Nerede yer alırsa alsın kendisinden sonra takdir edilen bir istifhama delalet eder. Bağlamın karinesiyle bu da yine inkârî ve takrîrî bir istifhamdır.
وَالشُّهَدَاءُ: الْحَاضِرُونَ جَمْعُ شَهِيدٍ وَهُوَ الْحَاضِرُ، أَيْ شُهَدَاءَ حِينَ وَصَّاكُمُ اللَّهُ، فَ إِذْ ظَرْفٌ لِ شُهَداءَ مُضَافٌ إِلَى جُمْلَةِ: وَصَّاكُمُ.
Şühedâ (شُهَدَاء), hazır bulunanlar demektir; hazır bulunan anlamına gelen şehîd (شَهِيد) kelimesinin çoğuludur. Yani "Allah size emrettiğinde hazır bulunanlar idiniz" demektir; dolayısıyla { إِذْ }, { شُهَداءَ } kelimesinin zarfı olup { وَصَّاكُمُ } cümlesine muzaftır.
وَالْإِيصَاءُ: الْأَمْرُ بِشَيْءٍ يُفْعَلُ فِي غَيْبَةِ الْآمِرِ فَيُؤَكَّدُ عَلَى الْمَأْمُورِ بِفِعْلِهِ لِأَنَّ شَأْن الْغَائِب التّأكيد. وَأُطْلِقَ الْإِيصَاءُ عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ لِأَنَّ النَّاسَ لَمْ يُشَاهِدُوا اللَّهَ حِينَ فِعْلِهِمْ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ، فَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مُؤَكَّدًا فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْإِيصَاءِ تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى الِاحْتِرَازِ مِنَ التَّفْوِيتِ فِي أَوَامِرِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ أُطْلِقَ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ الْإِيصَاءُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ:
İysâ (إِيصَاء / vasiyet/tavsiye etmek), emredenin huzurunda bulunulmadığı bir zamanda yapılacak bir şeyi emretmektir; emredilen kişiye bunu yapması tekit edilir, çünkü gıyapta olanın şânı tekittir. İnsanlar Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yaparken Allah'ı görmedikleri için Allah'ın emrettiği şeylere de iyvâ/vasiyet denilmiştir. Dolayısıyla Allah'ın emri tekitli idi; Allah'ın emirlerini kaçırmaktan sakınmaları konusunda onları uyarmak için bu, vasiyet/iysâ lafzıyla ifade edilmiştir. Bundan dolayı Kur'an'ın pek çok yerinde Allah'ın emri için iysâ tabiri kullanılmıştır; nitekim şöyle buyrulmaktadır:
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النِّسَاء: ١١] .
{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } [en-Nisâ: 11] “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder/emreder”.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: بِهذا إِلَى التَّحْرِيمِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: حَرَّمَ وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي إِنْكَارِ مَجْمُوعِ التَّحْرِيمِ تَضُمُّنًا لِإِبْطَالِ تَحْرِيمٍ مُعَيَّنٍ ادَّعَوْهُ. وَهُمْ يَعْرِفُونَهُ. فَلِذَلِكَ صَحَّتِ الْإِشَارَةُ إِلَى التَّحْرِيمِ عَلَى الْإِجْمَالِ، وَخُصَّ بِالْإِنْكَارِ حَالَةُ الْمُشَاهَدَةِ، تَهَكُّمًا بِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يكذّبون الرّسول ﷺ فَحَالُهُمْ حَالُ مَنْ يَضَعُ نَفْسَهُ مَوْضِعَ مَنْ يَحْضُرُ حَضْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى لِسَمَاعِ أَوَامِرِهِ. أَوْ لِأَنَّ ذَلِكَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مِنْ شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ وَلَا إِسْمَاعِيل ﵈، وَلَمْ يَأْتِ بِهِ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ، وَلَمْ يَدَّعُوهُ، فَلَمْ يَبْقَ إلّا أنّ يدّعوا أَنَّ اللَّهَ خَاطَبَهُمْ بِهِ مُبَاشَرَةً.
{ بِهذا } buyruğundaki işaret, { حَرَّمَ } fiilinden anlaşılan haram kılmaya racidir. Çünkü haram kılmanın bütününün inkâr edilmesinde, iddia ettikleri muayyen bir haram kılmanın iptali de zımnen yer almaktadır. Onlar da bunu bilmektedirler. Bu sebeple haram kılmaya icmâlî olarak işaret edilmesi sahih olmuştur. Bizzat görme ve hazır bulunma hali ise onlarla alay etmek maksadıyla özellikle inkâr edilmiştir; zira onlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlıyorlardı; binaenaleyh durumları, emirlerini işitmek üzere bizzat Allah Teâlâ'nın huzurunda bulunan birinin yerine kendisini koyan kimsenin durumu gibidir. Yahut bu hüküm İbrahim ve İsmail aleyhisselâm'ın şeriatından olmadığı, Allah'tan bir elçi de bunu getirmediği ve kendileri de bunu iddia etmedikleri için, geriye sadece Allah'ın kendilerine doğrudan hitap ettiğini iddia etmeleri kalıyordu.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً مُتَرَتِّبٌ عَلَى الْإِنْكَارِ فِي قَوْلِهِ:
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir?” buyruğu, şu buyruktaki inkâra terettüp etmektedir:
آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ- إِلَى قَوْلِهِ- إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا،
{ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğundan { إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } buyruğuna kadar olan kısım.
أَيْ فَيَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ
Yani bu iptal ve inkâra terettüp eden husus,
الْإِبْطَالِ وَالْإِنْكَارِ أَنْ يَتَوَجَّهَ سُؤَالٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ مَشُوبٌ بِإِنْكَارٍ. عَمَّنِ اتَّصَفَ بِزِيَادَةِ ظُلْمِ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ لِيُضِلُّوا النَّاسَ، أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا، فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَؤُلَاءِ المخاطبين قد افتروا على الله كذبا، ثَبت أنّهم من الْفَرِيق الّذي هُوَ أَظْلَمُ الظَّالِمِينَ.
mütekellimden, insanları saptırmak için Allah'a yalan uyduran zalimlerin zulmünün fazlalığıyla nitelenen kimse hakkında inkârla karışık bir sorunun yönelmesidir. Yani: Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim hiç kimse yoktur. Kendilerine hitap edilen bu kimselerin Allah'a yalan uydurdukları sabit olunca, onların da en zalimler fırkasından oldukları kesinleşmiştir.
وَالْمُشْرِكُونَ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا مِمَّنْ وَضَعَ الشِّرْكَ وَهُمْ كُبَرَاءُ الْمُشْرِكِينَ: مِثْلُ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ، وَاضِعُ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَأَوَّلُ مَنْ جَعَلَ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامِيَ، وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنْ طَوَاغِيتِ أَهْلِ الشِّرْكِ الَّذِينَ سَنُّوا لَهُمْ جَعْلَ شَيْءٍ مِنْ أَمْوَالِهِمْ لِبُيُوتِ الْأَصْنَامِ وَسَدَنَتِهَا، فَهَؤُلَاءِ مُفْتَرُونَ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونُوا مِمَّنِ اتَّبَعَ أُولَئِكَ بِعَزْمٍ وَتَصَلُّبٍ وَشَارَكُوهُمْ فَهُمُ اتَّبَعُوا أُنَاسًا لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِأَنْ يُبَلِّغُوا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ حَقُّهُمْ أَنْ يَتَوَخَّوْا مَنْ يَتَّبِعُونَ وَمَنْ يَظُنُّونَ أَنَّهُ مُبَلِّغٌ عَنِ اللَّهِ وَهُمُ الرُّسُلُ، فَمِنْ ضَلَالِهِمْ أَنَّهُمْ لَمَّا جَاءَهُمُ الرَّسُولُ الْحَقُّ ﵊ كَذَّبُوهُ، وَقَدْ صَدَّقُوا الْكَذَبَةَ وَأَيَّدُوهُمْ وَنَصَرُوهُمْ.
Müşrikler ya şirki ilk ortaya koyan kimselerdendir ki bunlar müşriklerin önderleridir: Putlara tapınmayı ilk başlatan, bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı ilk icat eden Amr b. Luhay gibi ve ondan sonra gelip mallarından bir kısmını put evlerine ve onların bakıcılarına tahsis etmeyi âdet haline getiren şirk ehlinin azgın tağutlarıdır; işte bunlar iftiracılardır. Ya da onlara kararlılık ve taassupla uyup onlara ortak olan kimselerdendir ki bunlar da Allah Teâlâ'dan tebliğde bulunmaya ehil olmayan insanlara uymuşlardır. Oysa onların hakkı, kime uyacaklarını ve Allah'tan tebliğde bulunduğunu zannettikleri kimseleri araştırmaktı ki onlar da elçilerdir. Onların sapıklıklarındandır ki kendilerine hak Peygamber aleyhisselâm geldiğinde onu yalanlamışlar, yalancıları ise tasdik edip onları desteklemiş ve onlara yardım etmişlerdir.
وَيُسْتَفَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ مِنَ الظُّلْمِ أَنْ يُقْدِمَ أَحَدٌ عَلَى الْإِفْتَاءِ فِي الدِّينِ مَا لَمْ يَكُنْ قَدْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ يُفْتِي بِالصَّوَابِ الَّذِي يُرْضِي اللَّهَ، وَذَلِكَ إِنْ كَانَ مُجْتَهِدًا فَبِالِاسْتِنَادِ إِلَى الدَّلِيلِ الَّذِي يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّهِ مُصَادَفَتُهُ لِمُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ مُقَلِّدًا فَبِالِاسْتِنَادِ إِلَى مَا يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ مَذْهَبُ إِمَامِهِ الَّذِي قَلَّدَهُ.
Ayetten anlaşılan şudur: Bir kimsenin, Allah'ı razı edecek doğru hükümle fetva verdiğine dair zann-ı gâlibi bulunmadıkça dinde fetva vermeye kalkışması zulümdür. Bu da şayet müctehid ise Allah Teâlâ'nın muradına isabet ettiğine dair zann-ı gâlibe ulaştıran delile dayanarak; şayet mukallid ise taklit ettiği imamının mezhebi olduğuna dair zann-ı gâlibine dayanarak olur.
وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا.
{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } buyruğunun bir benzeri hakkındaki açıklama az önce geçti.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْلِيلًا لِكَوْنِهِمْ مِنْ أَظْلَمِ النَّاسِ، لِأَنَّ مَعْنَى الزِّيَادَةِ فِي الظُّلْمِ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا إِذَا كَانَ ظُلْمُهُمْ لَا إِقْلَاعَ عَنْهُ، لِأَنَّ الضَلَالَ يَزْدَادُ رُسُوخًا فِي النَّفْسِ بِتَكَرُّرِ أَحْوَالِهِ وَمَظَاهِرِهِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا تَعَمَّدُوا الْإِضْلَالَ أَوِ اتَّبَعُوا مُتَعَمِّدِيهِ عَنْ تَصَلُّبٍ، فَهُمْ بِمَعْزِلٍ عَنْ تَطَلُّبِ الْهُدَى وَإِعَادَةِ النَّظَرِ فِي حَالِ أَنْفُسِهِمْ، وَذَلِكَ يُغْرِيهِمْ
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } buyruğunun, onların insanların en zalimi olmalarının gerekçesi (ta'lîli) olması caizdir; çünkü zulümdeki aşırılık manası, ancak onların zulmünden vazgeçmemeleri halinde tahakkuk eder. Zira sapıklık, halleri ve tezahürleri tekrarlandıkça nefiste daha da kökleşir. Çünkü onlar insanları saptırmayı kasten seçtiklerinde yahut saptıranlara taassupla uyduklarında, hidayeti aramaktan ve kendi durumlarını yeniden gözden geçirmekten büsbütün uzaklaşırlar; bu da onları
بِالِازْدِيَادِ وَالتَّمَلِّي مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ، حَتَّى تَصِيرَ فِيهِمْ مَلِكَةً وَسَجِيَّةً، فَيَتَعَذَّرُ إِقْلَاعُهُمْ عَنْهَا، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ إِنَّ مُفِيدَةً مَعْنَى التَّعْلِيلِ.
o halleri artırmaya ve onlara doymaya sevk eder; nihayet bu durum onlarda bir meleke ve tabiat haline gelir, böylece onlardan vazgeçmeleri imkânsızlaşır. Buna göre { إِنَّ } ta'lîl (gerekçe) manası ifade eder.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ تَهْدِيدًا وَوَعِيدًا لَهُمْ، إِنْ لَمْ يُقْلِعُوا عَمَّا هُمْ فِيهِ، بِأَنَّ اللَّهَ يَحْرِمُهُمُ التَّوْفِيقَ وَيَذَرَهُمْ فِي غَيِّهِمْ وَعَمَهِهِمْ، فَاللَّهُ هَدَى كَثِيرًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ هُمُ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ فِي الشِّرْكِ، أَيْ لَمْ يَكُونُوا قَادَةً وَلَا مُتَصَلِّبِينَ فِي شِرْكِهِمْ، وَالَّذِينَ كَانُوا بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ هُمُ الَّذِينَ حَرَمَهُمُ اللَّهُ الْهُدَى، مِثْلُ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ أَصْحَابِ الْقَلِيبِ يَوْمَ بَدْرٍ، فَأَمَّا الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْإِسْلَامَ بِالْقِتَالِ مِثْلُ مُعْظَمِ أَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ، وَكَذَلِكَ هَوَازِنَ وَمَنْ
Cümlenin, içinde bulundukları durumdan vazgeçmedikleri takdirde Allah'ın onları muvaffakiyetten mahrum bırakacağı, onları azgınlıkları ve şaşkınlıkları içinde bırakacağı yönünde bir tehdit ve vaîd olması da caizdir. Allah müşriklerin birçoğuna hidayet etmiştir ki bunlar şirkte bu derecede ileri gitmemiş, yani önder olmamış ve şirklerinde taassup göstermemiş olanlardır. Bu derecede ileri gidenler ise Bedir günü kuyuya atılan Kureyş elebaşları gibi Allah'ın hidayetten mahrum bıraktığı kimselerdir. Fetih günü Mekke halkının çoğunluğu gibi savaş neticesinde İslam'a girenler ve aynı şekilde Hevâzin ve onların arkasından
بَعْدِهَا، فَهَؤُلَاءِ أَسْلَمُوا مُذْعِنِينَ ثُمَّ عَلِمُوا أَنَّ آلِهَتَهُمْ لَمْ تُغْنِ عَنْهُمْ شَيْئًا فَحَصَلَ لَهُمُ الْهُدَى بَعْدَ ذَلِكَ، وَكَانُوا مِنْ خِيرَةِ الْمُسْلِمِينَ وَنَصَرُوا اللَّهَ حَقَّ نَصْرِهِ. فَالْمُرَادُ مِنْ نَفْيِ الْهُدَى عَنْهُمْ: إِمَّا نَفْيُهُ عَنْ فَرِيقٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ مَاتُوا عَلَى الشِّرْكِ، وَإِمَّا نَفْيُ الْهُدَى الْمَحْضِ الدَّالِّ عَلَى صَفَاءِ النَّفْسِ وَنُورِ الْقَلْبِ، دُونَ الْهُدَى الْحَاصِلِ بَعْدَ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، فَذَلِكَ هُدًى فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [الْحَدِيد: ١٠] .
gelenler ise boyun eğerek Müslüman olmuş, sonra ilahlarının kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını anlayarak bundan sonra hidayete ermişlerdir; nitekim Müslümanların en hayırlılarından olmuşlar ve Allah'a hakkıyla yardım etmişlerdir. Dolayısıyla onlardan hidayetin nefyedilmesinden murat: Ya müşriklerden şirk üzere ölen bir zümreden hidayetin nefyidir; ya da nefsin arılığına ve kalbin nuruna delalet eden saf hidayetin nefyidir ki bu, İslam'a girdikten sonra elde edilen hidayetten farklıdır. Zira o, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi ikinci derecedeki bir hidayettir: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } [el-Hadîd: 10] “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, sonradan infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah her birine en güzel olanı vadetmiştir”.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٥]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 145]
قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)
{ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } (145) “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler arasında murdar hayvan (leş), akıtılmış kan, domuz eti -ki şüphesiz o pistir- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim çaresiz kalırsa, haddi aşmamak ve zaruret miktarını geçmemek şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَشَأَ عَنْ إِبْطَالِ تَحْرِيمِ مَا حَرَّمَهُ الْمُشْرِكُونَ، إِذْ يَتَوَجَّهُ سُؤَالُ سَائِلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ الثَّابِتَةِ، إِذْ أُبْطِلَتِ الْمُحَرَّمَاتُ الْبَاطِلَةُ،
Müşriklerin haram kıldığı şeylerin haramlığının iptal edilmesinden doğan beyânî bir istînâftır; zira bâtıl haramlar iptal edilince, Müslümanlardan birinin sabit olan haramları sorması gündeme gelir.
فَلِذَلِكَ خُوطِبَ الرّسول ﷺ بِبَيَانِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ أَنْ خُوطِبَ بِبَيَانِ مَا لَيْسَ بِمُحَرَّمٍ مِمَّا حَرَّمَهُ الْمُشْرِكُونَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ [الْأَنْعَام: ١٤٤] الْآيَاتِ.
Bu sebeple Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } [el-En'âm: 144] ayetlerinde müşriklerin haram kıldığı şeylerden haram olmayanların açıklanmasıyla muhatap kılındıktan sonra, İslam şeriatındaki haramların açıklanmasıyla muhatap kılınmıştır.
وَافْتُتِحَ الْكَلَامُ الْمَأْمُورُ بِأَنْ يَقُولَهُ بِقَوْلِهِ: لَا أَجِدُ إِدْمَاجًا لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي خِلَالِ بَيَانِ مَا حُرِّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا الرَّدُّ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ كِنَايَةِ الْإِيمَاءِ بِأَنْ لَمْ يُنْفَ تَحْرِيمُ مَا ادَّعَوْا تَحْرِيمَهُ صَرِيحًا، وَلَكِنَّهُ يَقُولُ لَا أَجِدُهُ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ وَيُسْتَفَادُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ تَحْرِيمُهُ مِنَ اللَّهِ فِي شَرْعِهِ، لِأَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى تَحْرِيمِ شَيْءٍ مِمَّا يَتَنَاوَلُهُ النَّاسُ إِلَّا بِإِعْلَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يُحِلُّ مَا شَاءَ وَيُحَرِّمُ مَا شَاءَ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَذَلِكَ الْإِعْلَامُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِطَرِيقِ الْوَحْيِ أَوْ مَا يُسْتَنْبَطُ مِنْهُ، فَإِذَا كَانَ حُكْمٌ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي الْوَحْيِ وَلَا فِي فُرُوعِهِ فَهُوَ حُكْمٌ غَيْرُ حَقٍّ، فَاسْتُفِيدَ بُطْلَانُ تَحْرِيمِ مَا زَعَمُوهُ بِطَرِيقَةِ الْإِيمَاءِ، وَهِيَ طَرِيقَةٌ اسْتِدْلَالِيَّةٌ لِأَنَّ فِيهَا نَفْيَ الشَّيْءِ بِنَفْيِ مَلْزُومِهِ.
Söylemesi emredilen söze, Müslümanlara haram kılınanların beyanı esnasında müşriklere bir reddiyeyi idrac etmek (araya sıkıştırmak) maksadıyla { لَا أَجِدُ } “Bulamıyorum” ifadesiyle başlanmıştır. Bu reddiye, haram olduğunu iddia ettikleri şeylerin haramlığını açıkça nefyetmeyip "Bana vahyolunanlar içinde onu bulamıyorum" diyerek îmâ yoluyla kinaye tarzında cereyan etmiştir. Bundan da onun haram kılınışının Allah'ın şeriatından olmadığı anlaşılır; çünkü insanların tükettiği şeylerden herhangi birini haram kılmanın Allah Teâlâ'nın bildirmesi dışında hiçbir yolu yoktur. Zira dilediğini helal kılan, dilediğini de ilmine ve hikmetine uygun olarak haram kılan yalnızca Allah'tır. Bu bildirme ise ancak vahiy yoluyla yahut vahiyden istinbat edilen hükümlerle olur. Bir hüküm vahiyde ve onun fer'î meselelerinde bulunmadığı takdirde bâtıl bir hükümdür. Böylece iddia ettikleri şeylerin haramlığının bâtıl olduğu îmâ yoluyla anlaşılmıştır ki bu da delile dayalı bir yöntemdir; zira bu yöntemde bir şeyin nefyedilmesi, onun lâzımının (ayrılmaz şartının) nefyedilmesiyle gerçekleşir.
وأَجِدُ بِمَعْنَى: أَظْفَرُ، وَهُوَ الَّذِي مَصْدَرُهُ الْوَجْدُ وَالْوِجْدَانُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي حُصُولِ الشَّيْءِ وَبُلُوغِهِ، يُقَالُ: وَجَدْتُ فُلَانًا نَاصِرًا، أَيْ حَصَلْتُ عَلَيْهِ، فَشَبَّهَ التَّحْصِيلَ لِلشَّيْءِ بِالظَّفَرِ وَإِلْفَاءِ الْمَطْلُوبِ، وَهُوَ مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ.
{ أَجِدُ } kelimesi "elde ederim/bulurum" anlamındadır. Mastarı vecd (وَجْد) ve vicdân (وِجْدَان) olan fiildir; burada bir şeyin hâsıl olması ve ona ulaşılması manasında mecazdır. Nitekim: "Falancayı yardımcı buldum" denilir, yani onu elde ettim demektir. Dolayısıyla bir şeyi elde etmek, arananı bulmaya ve elde etmeye benzetilmiştir; bu fiil tek mef'ûle geçişlidir.
وَالْمُرَادُ، بِ مَا أُوحِيَ مَا أَعْلَمَهُ الله رَسُوله ﷺ بِوَحْيٍ غَيْرِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ النَّازِلَ
{ مَا أُوحِيَ } buyruğundan murat, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an dışındaki bir vahiyle bildirdiği şeylerdir; çünkü
قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ فِيهِ تَحْرِيمُ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ وَإِنَّمَا نَزَلَ الْقُرْآنُ بِتَحْرِيمِ مَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ.
bu ayetten önce inen Kur'an'da leş, kan ve domuz etinin haramlığı yer almamaktaydı. Kur'an, bu ayette ve ardından Mâide Suresi'nde zikredilenlerin haramlığıyla inmiştir.
وَالطَّاعِمُ: الْآكِلُ، يُقَالُ: طَعِمَ كَعَلِمَ، إِذَا أَكَلَ الطَّعَامَ، وَلَا يُقَالُ ذَلِكَ لِلشَّارِبِ، وَأَمَّا طَعِمَ بِمَعْنَى ذَاقَ فَيُسْتَعْمَلُ فِي ذَوْقِ الْمَطْعُومَاتِ وَالْمَشْرُوبَاتِ، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهِ فِي النَّفْيِ، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Tâim (طَاعِم), yiyen kimsedir. Yemek yediği zaman, alime (عَلِمَ) vezninde taime (طَعِمَ) denir; bu kelime içen kimse için kullanılmaz. Tatmak manasındaki taime fiiline gelince, bu hem yiyecekleri hem de içecekleri tatmakta kullanılır ve ekseriyetle nefy (olumsuzluk) bağlamında kullanılır. Bunun açıklaması Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٩] ، وَبِذَلِكَ تَكُونُ الْآيَةُ قَاصِرَةً عَلَى بَيَانِ مُحَرَّمِ الْمَأْكُولَاتِ.
Bakara Suresi'ndeki [249] { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim de ondan tatmazsa şüphesiz bendendir” buyruğunda geçmişti. Bununla beraber ayet, sadece yenilen şeylerin haram kılınanlarını açıklamaya hasredilmiş olur.
وَقَوْلُهُ: يَطْعَمُهُ صِفَةٌ لِ طاعِمٍ وَهِيَ صِفَةٌ مُؤَكِّدَةٌ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] .
{ يَطْعَمُهُ } buyruğu, { طاعِمٍ } kelimesinin sıfatıdır; tıpkı { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [el-En'âm: 38] “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş...” buyruğunda olduğu gibi tekit edici bir sıfattır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَكْوَانِ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا وُقُوعُ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ. أَيْ لَا أَجِدُ كَائِنًا مُحَرَّمًا إِلَّا كَوْنَهُ مَيْتَةً إِلَخْ أَيْ: إِلَّا الْكَائِنَ مَيْتَةً إِلَخْ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ.
İstisna, nefy bağlamında belirsiz (nekira) kelimenin gelişinin delalet ettiği genel varlıklardan (ekvândan) yapılmıştır. Yani: "Murdar hayvan (leş) olması müstesna, haram kılınmış hiçbir varlık bulamıyorum..." yani leş olan varlık müstesna demektir; dolayısıyla istisna muttasıldır.
وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَاد من النّفي وَالِاسْتِثْنَاءِ حَقِيقِيٌّ بِحَسَبِ وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. فَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ مِنْ مُحَرَّمَاتِ الْأَكْلِ غَيْرَ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ لِأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ ثُمَّ نَزَلَتْ سُورَةُ الْمَائِدَةِ بِالْمَدِينَةِ فَزِيدَ فِي الْمُحَرَّمَاتِ كَمَا يَأْتِي قَرِيبًا.
Nefiy ve istisnadan anlaşılan hasr (sınırlama), bu ayetin indiği vakit itibarıyla hakikidir. Çünkü ayet Mekkî olup o gün yiyeceklerden haram kılınanlar sadece bu zikredilenlerden ibaretti; daha sonra Medine'de Mâide Suresi indi ve yakında geleceği üzere haram kılınanlara eklemeler yapıldı.
وَالْمَسْفُوحُ: الْمَصْبُوبُ السَّائِلُ، وَهُوَ مَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَذْبَحِ وَالْمَنْحَرِ. أَوْ مِنَ الْفَصْدِ فِي بَعْضِ عُرُوقِ الْأَعْضَاءِ فَيَسِيلُ. وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَأْكُلُونَ الدَّمَ الَّذِي يَسِيلُ مِنْ أَوْدَاجِ الذَّبِيحَةِ أَوْ مِنْ مَنْحَرِ الْمَنْحُورَةِ وَيَجْمَعُونَهُ فِي مَصِيرٍ أَوْ جِلْدٍ وَيُجَفِّفُونَهُ ثُمَّ يَشْوُونَهُ، وَرُبَّمَا فَصَدُوا مِنْ قَوَائِمِ الْإِبِلِ مُفَصَّدًا فَأَخَذُوا مَا يَحْتَاجُونَ مِنَ الدَّمِ بِدُونِ أَنْ يَهْلِكَ الْبَعِيرُ، وَرُبَّمَا خَلَطُوا الدَّمَ بِالْوَبَرِ وَيُسَمُّونَهُ (الْعِلْهِزَ) ، وَذَلِكَ فِي الْمَجَاعَاتِ. وَتَقْيِيدُ الدَّمِ بِالْمَسْفُوحِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى الْعَفْوِ عَنِ الدَّمِ الَّذِي يَنِزُّ مِنْ عُرُوقِ اللَّحْمِ عِنْدَ طَبْخِهِ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ.
Mesfûh (الْمَسْفُوحُ), akıtılmış ve akan demektir; bu da kesim yerinden (mezbah ve menhardan) ya da bazı uzuvların damarlarının yarılmasıyla (fasd) fışkırıp akan kandır. Araplar, kurbanlığın şah damarlarından veya boğazlananın kesim yerinden akan kanı yer; onu bir bağırsakta veya deride toplayıp kurutur, sonra da kızartırlardı. Kimi zaman da devenin bacaklarındaki damarları yararak deve telef olmadan ihtiyaçları kadar kan alırlardı. Bazen de kıtlık zamanlarında kanı deve tüyüyle karıştırırlardı ki buna "ılhız" (الْعِلْهِز) derlerdi. Kanın "mesfûh" (akıtılmış) kaydıyla sınırlandırılması, et pişirilirken etin damarlarından sızan kanın affedildiğine dikkat çekmek içindir; zira bundan sakınmak mümkün değildir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّهُ رِجْسٌ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفَاتِ، وَالضَّمِيرُ قِيلَ: عَائِدٌ إِلَى لَحْمِ الْخِنْزِيرِ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَعُودَ إِلَى جَمِيعِ مَا قَبْلَهُ، وَإِنَّ إِفْرَادَ الضَّمِيرِ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْمَذْكُورِ، أَيْ فَإِنَّ الْمَذْكُورَ رِجْسٌ، كَمَا يُفْرَدُ اسْمُ الْإِشَارَةِ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً [الْفرْقَان: ٦٨] .
{ فَإِنَّهُ رِجْسٌ } “Çünkü o bir pisliktir” buyruğu, matuf ögeler arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'tariza). Buradaki zamirin domuz etine raci olduğu söylenmiştir; ancak daha zahir olan görüş, kendisinden önceki bütün sayılanlara raci olmasıdır. Zamirin tekil gelmesi ise zikredilen şey (el-mezkûr) teviline dayanır; yani "şüphesiz o zikredilen şey pisliktir" demektir. Nitekim işaret isminin tekil kılınması da { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } [el-Furkân: 68] “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” buyruğunda olduğu gibidir.
وَالرِّجْسُ: الْخَبِيثُ وَالْقَذَرُ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٢٥] .
Rics (رِّجْس), habis ve murdar/pis olan şeydir. Bunun açıklaması bu surenin [125] { كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Allah inanmayanların üzerine pisliği işte böyle bırakır” ayetinde geçmişti.
فَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى لَحْمِ الْخِنْزِيرِ خَاصَّةً فَوَصْفُهُ بِرِجْسٍ تَنْبِيهٌ عَلَى ذَمِّهِ. وَهُوَ
Şayet zamir özellikle domuz etine dönüyorsa, onun pislik (rics) olarak nitelendirilmesi yerilmesine dikkat çekmektir. Bu,
ذَمٌّ زَائِدٌ عَلَى التَّحْرِيمِ، فَوَصْفُهُ بِهِ تَحْذِيرٌ مِنْ تَنَاوُلِهِ. وَتَأْنِيسٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِتَحْرِيمِهِ، لِأَنَّ مُعْظَمَ الْعَرَبِ كَانُوا يَأْكُلُونَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ بِخِلَافِ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ فَمَا يَأْكُلُونَهَا إِلَّا فِي الْخَصَاصَةِ.
haram kılınmanın ötesinde ilave bir yergidir. Dolayısıyla onun bu şekilde nitelenmesi, tüketilmesinden sakındırma ve haram kılınması hususunda Müslümanları teskin etme (içlerini rahatlatma) amacı taşır; zira leş ve kanın aksine —ki bunları ancak çaresizlik ve kıtlıkta yerlerdi— Arapların çoğu domuz eti yerdi.
وَخَبَاثَةُ الْخِنْزِيرِ عَلِمَهَا اللَّهُ تَعَالَى الَّذِي خَلَقَهُ. وَتَبَيَّنَ أَخِيرًا أَنَّ لَحْمَهُ يَشْتَمِلُ عَلَى ذَرَّاتٍ حَيَوَانِيَّةٍ مُضِرَّةٍ لِآكِلِهِ أَثْبَتَهَا عِلْمُ الْحَيَوَانِ وَعِلْمُ الطِّبِّ. وَقِيلَ: أُرِيدَ أَنَّهُ نَجِسٌ لِأَنَّهُ يَأْكُلُ النَّجَاسَاتِ وَهَذَا لَا يَسْتَقِيمُ لِأَنَّ بَعْضَ الدَّوَابِّ تَأْكُلُ النَّجَاسَةِ وَتُسَمَّى الْجَلَّالَةَ وَلَيْسَتْ مُحَرَّمَةَ الْأَكْلِ فِي صَحِيحِ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ.
Domuzun murdarlığını onu yaratan Allah Teâlâ bilmektedir. Nitekim sonradan etinin, yiyene zarar veren hayvansal parazitler barındırdığı zooloji ve tıp ilmi tarafından kanıtlanarak ortaya çıkmıştır. Pislik yediği için necis olmasının kastedildiği de söylenmiştir; fakat bu isabetli bir görüş değildir, zira pislik yiyen bazı evcil hayvanlar (cellâle) vardır ve âlimlerin sahih kavillerine göre etlerinin yenmesi haram değildir.
وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الثَّلَاثَةِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ كَانَ قَوْلُهُ: فَإِنَّهُ رِجْسٌ تَنْبِيهًا عَلَى عِلَّةِ التَّحْرِيمِ وَأَنَّهَا لِدَفْعِ مَفْسَدَةٍ تَحْصُلُ مَنْ أَكْلِ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ. وَهِيَ مَفْسَدَةٌ بَدَنِيَّةٌ. فَأَمَّا الْمَيْتَةُ فَلِمَا يَتَحَوَّلُ إِلَيْهِ جِسْمُ الْحَيَوَانِ بَعْدَ الْمَوْتِ مِنَ التَّعَفُّنِ، وَلِأَنَّ الْمَرَضَ الَّذِي كَانَ سَبَبُ مَوْتِهِ قَدْ يَنْتَقِلُ إِلَى آكِلِهِ. وَأَمَّا الدَّمُ فَلِأَنَّ فِيهِ أَجْزَاءً مُضِرَّةً. وَلِأَنَّ شُرْبَهُ يُورِثُ ضَرَاوَةً.
Şayet zamir "zikredilenler" teviliyle bu üç şeye birden dönüyorsa, { فَإِنَّهُ رِجْسٌ } “Çünkü o bir pisliktir” buyruğu, haram kılınmanın illetine ve bunun bu şeylerin yenilmesinden doğacak bir zararı (mefsedeti) defetmek için olduğuna dikkat çekmektir ki bu da bedenî bir zarardır. Leşe gelince, hayvanın ölümden sonra çürüyerek bedeninin uğradığı bozulma ve ölümüne sebep olan hastalığın yiyene geçme ihtimali sebebiyledir. Kana gelince, onda zararlı maddeler bulunduğu ve onu içmenin yırtıcılık ve saldırganlık hissi doğurduğu içindir.
وَالْفِسْقُ: الْخُرُوجُ عَنْ شَيْءٍ. وَهُوَ حَقِيقَةٌ شَرْعِيَّةٌ فِي الْخُرُوجِ عَنِ الْإِيمَانِ، أَوِ عَن الطَّاعَةِ الشَّرْعِيَّةِ، فَلِذَلِكَ يُوصَفُ بِهِ الْفِعْلُ الْحَرَامُ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ سَبَبًا لِفِسْقِ صَاحِبِهِ عَنِ الطَّاعَةِ. وَقَدْ سَمَى الْقُرْآنُ مَا أُهِّلَ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فِسْقًا فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَصَارَ وَصْفًا مَشْهُورًا لِمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ. فَتَكُونُ جُمْلَةُ: أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ صِفَةً أَوْ بَيَانًا لِ فِسْقاً، وَفِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ تَحْرِيمَ مَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ لَيْسَ لِأَنَّ لَحْمُهُ مُضِرٌّ بَلْ لِأَنَّ ذَلِكَ كُفْرٌ بِاللَّهِ.
Fısk (فِسْق), bir şeyden çıkmaktır. Şer'î bir hakikat olarak imandan veya şer'î itaatten çıkmak manasına gelir; bu sebeple haram fiil, sahibinin itaatten çıkarak fıska düşmesine sebep olması bakımından fısk olarak nitelendirilir. Kur'an, önceki ayette ve bu ayette Allah'tan başkası adına kesileni "fısk" olarak isimlendirmiş, böylece Allah'tan başkası adına kesilen şeyin meşhur bir vasfı olmuştur; işte bu yüzden hemen ardından { أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } buyruğunu getirmiştir. Dolayısıyla { أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } cümlesi, { فِسْقاً } lafzının sıfatı veya beyanı olur. Bunda, Allah'tan başkası adına kesilenin haram kılınışının etinin zararlı olmasından değil, bu eylemin Allah'a küfür teşkil etmesinden kaynaklandığına bir dikkat çekme vardır.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى انْحِصَارِ الْمُحَرَّمَاتِ مِنَ الْحَيَوَانِ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ، وَذَلِكَ الِانْحِصَارُ بِحَسَبِ مَا كَانَ مُحَرَّمًا يَوْمَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ لَمْ
Ayet, hayvanlardan haram kılınanların bu dörde hasredildiğine delalet etmiştir; bu hasr, bu ayetin indiği gün haram olanlar itibarıyladır; zira o gün
يُحَرَّمْ بِمَكَّةَ غَيْرِهَا مِنْ لَحْمِ الْحَيَوَانِ الَّذِي يَأْكُلُونَهُ، وَهَذِه السّورة مَكِّيَّةٌ كُلُّهَا عَلَى الصَّحِيحِ، ثُمَّ حَرَّمَ بِالْمَدِينَةِ أَشْيَاءَ أُخْرَى، وَهِيَ: الْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَأَكِيلَةُ السَّبُعِ بِآيَةِ سُورَةِ الْعُقُودِ [٣] .
Mekke'de yedikleri hayvan etlerinden bunlardan başkası haram kılınmamıştı. Bu surenin tamamı sahih görüşe göre Mekkîdir. Daha sonra Medine'de Mâide Suresi'nin [3] ayetiyle diğer şeyler, yani boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanarak ölmüş, boynuzlanarak ölmüş ve yırtıcı hayvan tarafından parçalanmış olanlar haram kılındı.
وَحَرَّمَ لَحْمَ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ بِأَمْر النّبيء ﷺ عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ تَحْرِيمَهُ لِذَاتِهِ كَالْخِنْزِيرِ، أَوْ لِكَوْنِهَا يَوْمَئِذٍ حَمُولَةَ جَيْشِ خَيْبَرَ، وَفِي أَنَّ تَحْرِيمَهُ عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهُ لِذَاتِهِ مُسْتَمِرٌّ أَوْ مَنْسُوخٌ، وَالْمَسْأَلَةُ لَيْسَتْ مِنْ غَرَضِ التَّفْسِيرِ فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى مَا تَكَلَّفُوهُ مِنْ تَأْوِيلِ حَصْرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي الْأَرْبَعَةِ. وَكَذَلِكَ مَسْأَلَةُ تَحْرِيمِ لَحْمِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَلَحْمِ سِبَاعِ الطَّيْرِ وَقَدْ بَسَطَهَا الْقُرْطُبِيُّ وَتَقَدَّمَ مَعْنَى: أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فِي تَفْسِير سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٣] .
Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle ehlî eşeklerin eti de haram kılınmıştır. Âlimler bunun domuz gibi bizzat zatından dolayı mı yoksa o gün Hayber ordusunun yük taşıtı olmasından dolayı mı haram kılındığı ve zatından dolayı olduğunu söyleyenlere göre bu haramlığın devam edip etmediği veya neshedilip edilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu mesele tefsirin asıl maksadından olmadığı için, bu ayetin haram kılınanları dörde hasretmesini tevile çalışanların külfetli yorumlarına ihtiyacımız yoktur. Aynı şekilde yırtıcı hayvanlardan azı dişi bulunanların ve pençeli kuşların etinin haramlığı meselesi de böyledir; Kurtubî bunu genişçe açıklamıştır. { أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } ifadesinin anlamı ise Mâide Suresi'nin tefsirinde [3] geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ- بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ وَنَصْبِ مَيْتَةً وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا-
Cumhur { إِلَّا أَنْ يَكُونَ } ibaresini -"yâ" harfiyle ve { مَيْتَةً } kelimesi ile ona matuf olanları nasb ile- okumuştur.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ- بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ وَنَصْبِ مَيْتَةً وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ- عِنْدَ مَنْ عَدَا ابْنِ عَامِرٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ وَرَفْعِ مَيْتَةً- وَيُشْكَلُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ الْمَعْطُوفَ عَلَى مَيْتَةً مَنْصُوبَاتٌ وَهِيَ: أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ. وَلَمْ يُعَرِّجْ عَلَيْهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَقَدْ خُرِّجَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَلَى أَنْ يَكُونَ: أَوْ دَماً مَسْفُوحاً عَطْفًا عَلَى أَنْ وَصِلَتِهَا لِأَنَّهُ مَحَلُّ نَصْبٍ بِالِاسْتِثْنَاءِ فَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا وُجُودَ مَيْتَةٍ، فَلَمَّا عَبَّرَ عَنِ الْوُجُودِ بِفِعْلِ يَكُونَ التَّامِّ ارْتَفَعَ مَا كَانَ مُضَافًا إِلَيْهِ.
İbn Kesîr, İbn Âmir ve Hamza bunu -İbn Âmir dışındakilere göre "tâ" harfiyle ve { مَيْتَةً } ile ona matuf olanları nasb ile- okumuştur. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer ise -"tâ" harfiyle ve { مَيْتَةً } kelimesini ref ile- okumuşlardır. Bu kıraate yöneltilen itiraz ise { مَيْتَةً } üzerine matuf olan şu lafızların mensub olmasıdır: { أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ }. Keşşâf sahibi bu kıraate değinmemiştir. Bu kıraatin izahı şöyle yapılmıştır: { أَوْ دَماً مَسْفُوحاً } ifadesi { أَنْ } ve sılasına matuftur; zira istisna sebebiyle nasb mahallindedir ve takdiri "meytenin bulunması müstesna" şeklindedir; bulunma hali tam fiil olan { يَكُونُ } ile ifade edilince, ona muzaf olan kelime fail olarak merfû olmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٣] فِي قَوْلِهِ: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ.
{ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın...” buyruğunun benzeri hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'ndeki [173] { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yerse] ona bir günah yoktur” buyruğunda geçmişti.
وَإِنَّمَا جَاءَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ فِي جُمْلَةِ الْجَزَاءِ وَهُوَ رَبَّكَ مُعَرَّفًا بِالْإِضَافَةِ دُونَ الْعَلَمِيَّةِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٢] : فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ لَفْظُ الرَّبِّ مِنَ الرَّأْفَةِ وَاللُّطْفِ بِالْمَرْبُوبِ وَالْوِلَايَةِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ هَذِهِ الرُّخْصَةَ
Cezâ (şartın cevabı) cümlesindeki müsnedün ileyh olan { رَبَّكَ } “Rabbin” lafzı, Bakara Suresi'ndeki [192] { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” ayetinde olduğu gibi özel isim (alem) olarak değil de izafetle marife olarak gelmiştir; çünkü "Rab" lafzı, terbiye edilen kula karşı şefkat, lütuf ve dostluğu (velayeti) hissettirir. Bu, Allah'ın bu ruhsatı,
لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ عَبَدُوهُ وَلَمْ يُشْرِكُوا بِهِ، وَأَنَّهُ أَعْرَضَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا مَعَهُ غَيْرَهُ لِأَنَّ الْإِضَافَةَ تُشْعِرُ بِالِاخْتِصَاصِ، لِأَنَّهَا عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ الِاخْتِصَاصِ، فَلَمَّا عَبَّرَ عَنِ الْغَفُورِ تَعَالَى بأنّه ربّ النّبيّ ﵊ عُلِمَ أَنَّهُ رَبُّ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ، وَأَنَّهُ لَيْسَ رَبُّ الْمُشْرِكِينَ بِاعْتِبَارِ مَا فِي مَعْنَى الرَّبِّ مِنَ الْوِلَايَةِ، فَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [مُحَمَّد: ١١] أَيْ لَا مَوْلَى يُعَامِلُهُمْ بِآثَارِ الْوِلَايَةِ وَشِعَارِهَا، ذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَعَتْ فِي سِيَاقِ حِجَاجِ الْمُشْرِكِينَ بِخِلَافِ آيَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٢] فَإِنَّهَا مُفْتَتَحَةٌ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ.
O'na kulluk eden ve O'na şirk koşmayan Müslümanlara kıldığını, O'na başkasını ortak koşan müşriklerden ise yüz çevirdiğini bildirmek içindir; zira izafet, ihtisâs lâmı takdirinde olduğu için tahsis hissettirir. Bağışlayıcı olan Allah Teâlâ, Peygamber aleyhisselâm'ın Rabbi olarak ifade edilince, O'nun peygambere tabi olanların Rabbi olduğu, Rab kelimesinin ihtiva ettiği dostluk ve himaye anlamı bakımından müşriklerin Rabbi olmadığı anlaşılmış olur. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu anlamındadır: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } [Muhammed: 11] “Bu, Allah'ın inananların mevlası olmasından ve kâfirlerin ise hiçbir mevlası bulunmamasındandır”; yani onlara velayet eserleriyle ve şiarıyla muamele edecek bir dostları yoktur. Çünkü bu ayet, müşriklerle tartışma bağlamında yer almıştır; oysa Bakara Suresi'ndeki [172] ayet { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size verdiğimiz rızıkların temiz olanlarından yiyin” buyruğu ile başlamaktadır.
وَالْإِخْبَارُ بِأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، مَعَ كَوْنِ ذَلِكَ مَعْلُومًا مِنْ مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، هُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْإِذْنِ فِي تَنَاوُلِ تِلْكَ الْمُحَرَّمَاتِ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ وَرَفْعِ حَرَجِ التَّحْرِيمِ عَنْهَا حِينَئِذٍ فَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٢] : فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.
O'nun çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğunun bildirilmesi —bu husus pek çok yerden bilinmekle birlikte— burada muztar kalındığında bu haram kılınan şeyleri tüketmeye izin verilmesinden ve o esnada üzerlerindeki haramlık sıkıntısının kaldırılmasından kinayedir; dolayısıyla bu, Bakara Suresi'ndeki [182] { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ona bir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu manasındadır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٦]
[En'âm Suresi (6), Âyet 146]
وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦)
{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦) } “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan hariç iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz. (146)”
جُمْلَةُ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَطْفٌ عَلَى جملَة: قُلْ [الْأَنْعَام: ١٤٥] عَطْفُ
{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } cümlesi, { قُلْ } [el-En'âm: 145] cümlesine matuftur;
خَبَرٍ عَلَى إِنْشَاءٍ، أَيْ بَيِّنْ لَهُمْ مَا حُرِّمَ فِي الْإِسْلَامِ، وَاذْكُرَ لَهُمْ مَا حَرَّمْنَا عَلَى الَّذِينَ هَادَوْا قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَمر نبيّه ﵊ أَنْ يُبَيِّنَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ أَكْلَهُ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَكَانَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ خَبِيثٌ بَعْضُهُ لَا يَصْلُحُ أَكْلُهُ بِالْأَجْسَادِ الَّذِي قَالَ فِيهِ فَإِنَّهُ رِجْسٌ [الْأَنْعَام: ١٤٥] ، وَمِنْهُ
inşâ üzerine haberin atfıdır. Yani: "İslam'da haram kılınanları onlara açıkla ve İslam'dan önce Yahudilere haram kıldıklarımızı da onlara hatırlat" demektir. Münasebet şudur: Allah, Peygamberi aleyhisselâm'a yenilmesi haram kılınan hayvanları açıklamasını emrettiğinde ve bunun arasında Allah'ın haram kıldığı şeylerin bir kısmının bedenler için tüketilmeye elverişli olmayan habis şeyler olduğuna dikkat çekildiğinde —ki bunun hakkında { فَإِنَّهُ رِجْسٌ } [el-En'âm: 145] “Çünkü o bir pisliktir” buyurmuştur— ve bir kısmının da
مَا لَا يُلَاقِي وَاجِبَ شُكْرِ الْخَالِقِ وَهُوَ الَّذِي قَالَ فِيهِ: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الْأَنْعَام: ١٤٥] أَعْقَبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ مَا حَرَّمَهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ تَحْرِيمًا خَاصًّا لِحِكْمَةٍ خاصّة بأحوالهم، وموقّتة إِلَى مَجِيءِ الشَّرِيعَةِ الْخَاتِمَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْأَخِيرِ: أَنْ يَظْهَرَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنَّ مَا حَرَّمُوهُ لَيْسَ مِنْ تَشْرِيعِ اللَّهِ فِي الْحَالِ وَلَا فِيمَا مَضَى، فَهُوَ ضَلَالٌ بَحْتٌ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ فِي قَوْلِهِ:
Yaratıcıya şükretme göreviyle bağdaşmadığına dikkat çekildiğinde —ki bunun hakkında da { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } [el-En'âm: 145] “Yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesnadır” buyurmuştur—, bunun hemen ardından, onların durumlarına has bir hikmetle ve son şeriatın gelişine kadar geçici olmak üzere İsrâiloğullarına özel olarak haram kıldığı şeyleri zikretmiştir. Bu son hususun zikredilmesindeki gaye, müşriklere haram saydıkları şeylerin ne şu anda ne de geçmişte Allah'ın teşriinden olmadığını, dolayısıyla katıksız bir sapıklık olduğunu göstermektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda mecrûrun müteallakının önüne geçirilmesi:
وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ عَلَيْهِمْ لَا عَلَى غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ.
{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } ihtisas (özgülük) bildirmek içindir; yani "diğer ümmetlere değil, yalnızca onlara haram kıldık" demektir.
وَالظُّفُرُ: الْعَظْمُ الَّذِي تَحْتَ الْجِلْدِ فِي مُنْتَهَى أَصَابِعِ الْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالْمَخَالِبِ، وَهُوَ يُقَابِلُ الْحَافِرَ وَالظِّلْفَ وَيَكُونُ لِلْإِبِلِ وَالسَّبُعِ وَالْكَلْبِ وَالْهِرِّ وَالْأَرْنَبِ وَالْوَبَرِ وَنَحْوِهَا فَهَذِهِ مُحَرَّمَةٌ عَلَى الْيَهُودِ بِنَصِّ شَرِيعَةِ مُوسَى ﵇ فَفِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ: «الْجَمَلُ وَالْأَرْنَبُ وَالْوَبَرُ فَلَا تَأْكُلُوهَا» .
Zufr (الظُّفُرُ), insanın ve hayvanın parmak uçlarında ve pençelerde derinin altındaki kemiktir. Bu; tırnak (hâfir) ve çatal tırnak (zılf) karşılığıdır ve deve, yırtıcı hayvan, köpek, kedi, tavşan, kaya tavşanı ve benzerlerinde bulunur. Bunlar, Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatının nassıyla Yahudilere haram kılınmıştır. Nitekim Tesniye Kitabı'nın on dördüncü babında: "Deveyi, tavşanı ve kaya tavşanını yemeyeceksiniz" denmektedir.
وَالشُّحُومُ: جَمْعُ شَحْمٍ، وَهُوَ الْمَادَّةُ الدُّهْنِيَّةُ الَّتِي تَكُونُ مَعَ اللَّحْمِ فِي جَسَدِ الْحَيَوَانِ، وَقَدْ أَبَاحَ اللَّهُ لِلْيَهُودِ أَكْلَ لُحُومِ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ وَحرم عَلَيْهِم شحومهما إِلَّا مَا كَانَ فِي الظَّهْرِ.
Şuhûm (الشُّحُومُ), şahm (şahim) kelimesinin çoğuludur; bu da hayvan bedeninde etle birlikte bulunan yağlı maddedir. Allah Yahudilere sığır ve koyun etini yemeyi helal kılmış, sırtlarında olan hariç bunların iç yağlarını onlara haram kılmıştır.
والْحَوايا مَعْطُوفٌ عَلَى ظُهُورُهُما. فَالْمَقْصُودُ الْعَطْفُ عَلَى الْمُبَاحِ لَا عَلَى الْمُحَرَّمِ، أَيْ: أَوْ مَا حَمَلَتِ الْحَوَايَا، وَهِيَ جَمْعُ حَوِيَّةٍ، وَهِيَ الْأَكْيَاسُ الشَّحْمِيَّةُ الَّتِي تَحْوِي الْأَمْعَاءَ.
{ الْحَوايا } kelimesi, { ظُهُورُهُما } üzerine matuftur. Kastedilen, haram kılınana değil helal kılınana atıftır; yani: "yahut havâyânın taşıdığı [yağlar hariç]" demektir. Havâyâ, "haviyye" kelimesinin çoğuludur ve bunlar bağırsakları saran yağ torbalarıdır.
أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ هُوَ الشَّحْمُ الَّذِي يَكُونُ مُلْتَفًّا عَلَى عَظْمِ الْحَيَوَانِ مِنَ السَّمْنِ فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ لِعُسْرِ تَجْرِيدِهِ عَنْ عَظْمِهِ.
{ أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } “Ya da kemiğe karışan...” ise hayvanın kemiğini saran iç yağıdır; kemikten sıyrılması güç olduğu için affedilmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الشُّحُومَ كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَيْهِمْ بِشَرِيعَةِ مُوسَى ﵇، فَهِيَ غير الْمُحَرَّمَاتُ الَّتِي أَجْمَلَتْهَا آيَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ
Görünen o ki bu yağlar, Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatıyla onlara haram kılınmıştı. Dolayısıyla bunlar, Nisâ Suresi'ndeki ayetin icmalen zikrettiği haramlardan farklıdır;
بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ، كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ هُنَالِكَ لِأَنَّ الْجَرَائِمَ الَّتِي عُدَّتْ عَلَيْهِمْ هُنَالِكَ كُلَّهَا مِمَّا أَحْدَثُوهُ بَعْدَ مُوسَى ﵇. فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ يُرَادُ مِنْهُ الْبَغْيُ الَّذِي أَحْدَثُوهُ زَمَنَ مُوسَى. فِي مُدَّةِ التِّيهِ، مِمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ بِهِ عَنْهُمْ: مِثْلُ قَوْلِهِمْ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ [الْبَقَرَة: ٦١] وَقَوْلِهِمْ: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا [الْمَائِدَة: ٢٤] وَعِبَادَتِهِمِ الْعِجْلَ. وَقَدْ عُدَّ عَلَيْهِمْ كَثِيرٌ مِنْ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” buyruğunda olduğu gibi; nitekim orada işaret ettiğimiz üzere, orada onlara karşı sayılan cürümlerin tamamı Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra ihdas ettikleri şeylerdir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } “Taşkınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık” buyruğundan murat ise Mûsâ zamanında, Tîh sahrası müddetince ihdas ettikleri taşkınlıklardır ki Allah'ın onlardan haber verdiği şu sözleri gibidir: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } [el-Bakara: 61] “Bir tek yiyeceğe asla katlanamayacağız”, { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } [el-Mâide: 24] “Sen ve Rabbin gidin, savaşın” ve buzağıya tapmaları gibi. Bunların pek çoğu Bakara Suresi'nde onların aleyhine sayılmıştır.
وَمُنَاسَبَةُ تَحْرِيمِ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ لِلْكَوْنِ جَزَاءً لِبَغْيِهِمْ: أَنَّ بَغْيَهُمْ نَشَأَ عَنْ صَلَابَةِ نُفُوسِهِمْ وَتَغَلُّبِ الْقُوَّةِ الْحَيَوَانِيَّةِ فِيهِمْ عَلَى الْقُوَّةِ الْمَلَكِيَّةِ، فَلَعَلَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْأُمُورَ تَخْفِيفًا مِنْ صَلَابَتِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ إِظْهَارُ مِنَّتَهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِإِبَاحَةِ جَمِيعِ الْحَيَوَانِ لَهُمْ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ الْقُرْآنُ وَحَرَّمَتْهُ السُّنَّةُ مِمَّا لَمْ يخْتَلف فِيهِ الْعُلَمَاءُ وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.
Bu haramların onların azgınlığına bir ceza olmasının münasebeti şudur: Onların azgınlığı, nefislerinin katılığından ve içlerindeki hayvani kuvvetin meleki kuvvete galebe çalmasından kaynaklanmıştır; bu sebeple Allah, onların bu katılığını hafifletmek için bu şeyleri onlara haram kılmış olabilir. Bunda, Kur'an'ın ve Sünnet'in haram kıldığı —âlimlerin hakkında ihtilaf etmediği veya ettiği— şeyler hariç bütün hayvanları Müslümanlara helal kılmak suretiyle Allah'ın Müslümanlara olan nimetini izhar etmesi vardır.
وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَحْرِيمَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ، مَعَ أَنَّهُ مِمَّا شَمِلَهُ نَصُّ التَّوْرَاةِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَ هُنَا مَا خُصُّوا بِتَحْرِيمِهِ مِمَّا لَمْ يُحَرَّمْ فِي الْإِسْلَامِ، أَيْ مَا كَانَ تَحْرِيمه موقّتا.
Tevrat'ın metninin kapsamına girmesine rağmen Allah domuz etinin haram kılınmasını burada zikretmemiştir; zira burada sadece İslam'da haram kılınmayıp onlara özel olarak haram kılınanları, yani haramlığı geçici olanları zikretmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ لِلِاهْتِمَامِ بِبَيَانِ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ مِمَّا يَلْتَفِتُ الذِّهْنُ إِلَيْهِ عِنْدَ سَمَاعِ تَحْرِيمِ كُلِّ ذِي ظُفُرٍ فَيَتَرَقَّبُ الْحُكْمُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمَا فَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِمَنْزِلَةِ الِافْتِتَاحِ بِ (أَمَّا) .
{ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ } buyruğunda mecrûrun âmilinden önce getirilmesi, bunun beyanına önem verildiği içindir; çünkü bütün tırnaklı hayvanların haram kılındığı işitilince zihin buna yönelir ve bu ikisi hakkındaki hükmü bekler; dolayısıyla mecrûrun öne alınması "ammâ" (أَمَّا) ile başlamak mesabesindedir.
وَجُمْلَةُ: ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ تَذْيِيلٌ يُبَيِّنُ عِلَّةَ تَحْرِيمِ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ.
{ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } “Taşkınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık” cümlesi, onlara haram kılınan şeylerin haram kılınış illetini açıklayan bir fezlekedir (tezyîldir).
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ جَزَيْناهُمْ مَقْصُودٌ بِهِ التَّحْرِيمُ الْمَأْخُوذُ مِنْ قَوْلِهِ:
{ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ } buyruğundaki işaret ismiyle kastedilen,
حَرَّمْنا فَهُوَ فِي مَوْضِعِ مَفْعُولٍ ثَانٍ: لِ جَزَيْناهُمْ قُدِّمَ
{ حَرَّمْنا } buyruğundan anlaşılan haram kılmadır. Dolayısıyla bu, { جَزَيْناهُمْ } fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır; öne alınmıştır,
عَلَى عَامِلِهِ وَمَفْعُولِهِ الْأَوَّلِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَالتَّثْبِيتِ عَلَى أَنَّ التَّحْرِيمَ جَزَاءٌ لِبَغْيِهِمْ.
ona önem vermek ve haram kılmanın onların azgınlıklarına bir ceza olduğunu pekiştirmek için âmilinin ve birinci mef'ûlünün önüne geçirilmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَإِنَّا لَصادِقُونَ تَذْيِيلٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا قَصْدًا لِتَحْقِيقِ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ، وَإِبْطَالًا لِقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ عَلَيْنَا شَيْئًا وَإِنَّمَا حَرَّمْنَا ذَلِكَ عَلَى أَنْفُسِنَا اقْتِدَاءً بِيَعْقُوبَ فِيمَا حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا انْتَبَزُوا بِتَحْرِيمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مَا أَحَلَّهُ لِغَيْرِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمُ الْمُقَرَّبُونَ عِنْدَ اللَّهِ دُونَ جَمِيعِ الْأُمَمِ، أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ اللَّهُ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ وَأَنَّهُ عُقُوبَةٌ لَهُمْ فَكَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ تِلْكَ الْمُحَرَّمَاتِ كَانَ حَرَّمَهَا يَعْقُوبُ عَلَى نَفْسِهِ نَذْرًا لِلَّهِ فَاتَّبَعَهُ أَبْنَاؤُهُ اقْتِدَاءً بِهِ. وَلَيْسَ قَوْلُهُمْ بِحَقٍّ: لِأَنَّ يَعْقُوبَ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا، كَمَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ وَأَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٣] .
{ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” cümlesi, Allah'ın bunu onlara haram kıldığını kesinleştirmek ve onların: "Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı, biz sadece Ya'kûb'un nefsine haram kıldığı şeyde ona uyarak bunu kendimize haram kıldık" şeklindeki sözlerini iptal etmek amacıyla önceki cümlenin fezlekesi (tezyîli) yapılmıştır. Çünkü Yahudiler, diğer ümmetler hariç sadece kendilerinin Allah katında مقرب/yakın kimseler olduğunu iddia ettikleri halde Allah'ın başkalarına helal kıldığı şeyleri kendilerine haram kılmasıyla ayıplanınca, Allah'ın bunu kendilerine haram kıldığını ve bunun kendilerine bir ceza olduğunu inkâr ettiler. Onlar, bu haram kılınan şeyleri Ya'kûb'un Allah'a bir adak olarak nefsine haram kıldığını, oğullarının da ona uyarak bunu devam ettirdiğini iddia ediyorlardı. Onların bu sözü doğru değildir; çünkü müfessirlerin zikrettiği ve Allah Teâlâ'nın Âl-i İmrân Suresi'ndeki [93] { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in (Ya'kûb'un) kendisine haram kıldıkları dışında, her türlü yiyecek İsrâiloğullarına helal idi” buyruğunun işaret ettiği üzere Ya'kûb sadece deve etini ve sütünü nefsine haram kılmıştı.
وَتَحْرِيمُ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ لِنَذْرٍ أَوْ مَصْلَحَةٍ بَدَنِيَّةٍ لَا يَسْرِي إِلَى مَنْ عَدَاهُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ. وَأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ تَحْرِيمَهَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مَذْكُورٌ تَحْرِيمُهَا فِي التَّوْرَاةِ فَكَيْفَ يُنْكِرُونَ تَحْرِيمَهَا.
Bir adak veya bedenî bir maslahat sebebiyle bunu nefsine haram kılması, onun dışındaki soyuna sirayet etmez. Üstelik Allah'ın İsrâiloğullarına haram kıldığını zikrettiği bu şeylerin haramlığı bizzat Tevrat'ta yazılıdır; öyleyse nasıl olur da bunların haram kılındığını inkâr ederler?
فَالتَّأْكِيدُ لِلرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ وَنَظِيرُ قَوْلِهِ هُنَا: وَإِنَّا لَصادِقُونَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٣] . عَقِبَ قَوْلِهِ: كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ. قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ
Dolayısıyla bu tekit, Yahudilere bir reddiyedir. Buradaki { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz” buyruğunun benzeri, Âl-i İmrân Suresi'nde [93] { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Her yiyecek İsrâiloğullarına helaldi” buyruğunun hemen ardından gelen: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ
كُنْتُمْ صادِقِينَ
{ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz”
إِلَى قَوْلِهِ: قُلْ صَدَقَ اللَّهُ [آل عمرَان: ٩٣- ٩٥] .
{ قُلْ صَدَقَ اللَّهُ } “De ki: 'Doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun... De ki: Allah doğru söylemiştir'” [Âl-i İmrân: 93-95] ayetine kadar olan kısımdır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٧]
[En'âm Suresi (6), Âyet 147]