فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)
{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: ‘Rabbiniz geniş rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez.’ (147)”
تَفْرِيعٌ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ الَّذِي أَبْطَلَ تَحْرِيمَ مَا حَرَّمُوهُ، ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الْأَنْعَام: ١٤٣] الْآيَاتِ أَيْ: فَإِنْ لَمْ يَرْعَوُوا بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ
{ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } [el-En'âm: 143] ayetlerinden başlayarak onların haram kıldıkları şeyleri iptal eden önceki söze dayalı bir تفريع/sonuçtur. Yani: Şayet bu açıklamadan sonra da vazgeçmezler
وَكَذَّبُوكَ فِي نَفْيِ تَحْرِيمِ اللَّهِ مَا زَعَمُوا أَنَّهُ حَرَّمَهُ فَذَكِّرْهُمْ بِبَأْسِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ عَمَّا زَعَمُوهُ، وَذَكِّرْهُمْ بِرَحْمَتِهِ الْوَاسِعَةِ لَعَلَّهُمْ يُبَادِرُونَ بِطَلَبِ مَا يُخَوِّلُهُمْ رَحْمَتَهُ مِنِ اتِّبَاعِ هَدْيِ الْإِسْلَامِ، فَيَعُودُ ضَمِيرُ: كَذَّبُوكَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ الْمُتَبَادَرُ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَام: سابقه وَلَا حَقه، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي قَوْلِهِ: فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ تَنْبِيهٌ لَهُمْ بِأَنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ هُوَ إِمْهَالٌ دَاخِلٌ فِي رَحْمَةِ اللَّهِ رَحْمَةً مُؤَقَّتَةً، لَعَلَّهُمْ يُسْلِمُونَ. وَعَلَيْهِ يَكُونُ مَعْنَى فِعْلِ: كَذَّبُوكَ الِاسْتِمْرَارَ، أَيْ إِنِ اسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ بَعْدَ هَذِهِ الْحُجَجِ.
ve Allah'ın, onların haram olduğunu iddia ettikleri şeyleri haram kılmadığı hususunda seni yalanlarlarsa, iddialarından vazgeçsinler diye onlara Allah'ın azabını hatırlat; İslam'ın hidayetine uyarak O'nun rahmetine hak kazandıracak şeye yönelmekte acele etsinler diye de onlara O'nun geniş rahmetini hatırlat. Bu durumda { كَذَّبُوكَ } fiilinin zamiri müşriklere döner ki sözün öncesi ve sonrasından ilk akla gelen mana da budur. Bu veche göre { فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } buyruğunda, azabın onlardan ertelenmesinin, belki Müslüman olurlar diye geçici bir rahmet nevinden Allah'ın rahmetine dâhil bir mühlet verme olduğuna dair bir uyarı bulunması caizdir. Buna göre { كَذَّبُوكَ } fiilinin anlamı süreklilik ifade eder; yani: "Eğer bu delillerden sonra da yalanlamayı sürdürürlerse" demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ إِلَى الَّذِينَ هادُوا [الْأَنْعَام: ١٤٦] ، تَكْمِلَةً لِلِاسْتِطْرَادِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ: أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لَمْ يُحَرِّمِ اللَّهُ عَلَيْنَا شَيْئًا وَإِنَّمَا حَرَّمْنَا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: فَرْضَ تَكْذِيبِهِمْ قَوْلَهُ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا [الْأَنْعَام: ١٤٦] إِلَخْ، لِأَنَّ أَقْوَالَهُمْ تُخَالِفُ ذَلِكَ فَهُمْ بِحَيْثُ يُكَذِّبُونَ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَيَشْتَبِهُ عَلَيْهِمِ الْإِمْهَالُ بِالرِّضَى، فَقِيلَ لَهُمْ: رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ. وَمِنْ رَحْمَتِهِ إِمْهَالُهُ الْمُجْرِمِينَ فِي الدُّنْيَا غَالِبًا.
İstıtrâdın (ara sözün) bir tamamlayıcısı olarak zamirin { الَّذِينَ هادُوا } [el-En'âm: 146] “Yahudiler”e dönmesi de caizdir ki bu, Mücâhid ve Süddî'nin kavlidir: Yahudiler "Allah bize hiçbir şeyi haram kılmadı, biz sadece İsrâil'in kendisine haram kıldığını haram kıldık" demişlerdi. Bu durumda ayetin manası: Onların { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } [el-En'âm: 146] buyruğunu yalanladıklarının varsayılması olur; zira onların iddiaları buna aykırıdır, dolayısıyla bu ayette olanı yalanlayacak konumdadırlar ve kendilerine mühlet verilmesini razı olunmakla karıştırırlar. Bu sebeple onlara: { رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } “Rabbiniz geniş rahmet sahibidir” denilmiştir. O'nun rahmetinin bir tecellisi de dünyada günahkârlara çoğunlukla mühlet vermesidir.
وَقَوْلُهُ: وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ فِيهِ إِيجَازٌ بِحَذْفٍ تَقْدِيرُهُ: وَذُو بَأْسٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ إِذَا أَرَادَهُ. وَهَذَا وَعِيدٌ وَتَوَقُّعٌ وَهُوَ تَذْيِيلٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ يَعُمُّهُمْ وَغَيْرَهُمْ وَهُوَ يَتَضَمَّنُ أَنهم مجرمون.
{ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “Fakat O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez” buyruğunda bir hazif icazı vardır ki takdiri şöyledir: "O çetin bir azap sahibidir ve dilediği zaman O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez." Bu bir tehdit ve uyarıdır; aynı zamanda bir fezlekedir (tezyîldir), çünkü { عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “günahkârlar topluluğundan” ifadesi hem onları hem de başkalarını kapsar ve onların günahkâr olduklarını da zımnen içerir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٨]
[En'âm Suresi (6), Ayet 148]
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ
{ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ } “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.'”
(١٤٨)
(148)
اسْتِئْنَافٌ رَجَعَ بِهِ الْكَلَامُ إِلَى مُجَادَلَةِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ أَنِ اعْتَرَضَ بَيْنَهَا بِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ- إِلَى قَوْلِهِ- فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
{ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ } “De ki: Bana vahyolunanda, yiyecek kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” kavlinden { فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavline kadar araya giren [itiraz/ara cümle]den sonra, sözün müşriklerle tartışmaya döndüğü bir istînâftır (yeni başlangıçtır).
[الْأَنْعَام: ١٤٥] ، فَلَمَّا قَطَعَ اللَّهُ حُجَّتَهُمْ فِي شَأْنِ تَحْرِيمِ مَا حَرَّمُوهُ، وَقِسْمَةِ مَا قَسَّمُوهُ، اسْتَقْصَى مَا بَقِيَ لَهُمْ مِنْ حُجَّةٍ وَهِيَ حُجَّةُ الْمَحْجُوجِ الْمَغْلُوبِ الَّذِي أَعْيَتْهُ الْمُجَادَلَةُ وَلَمْ تَبْقَ لَهُ حُجَّةٌ، إِذْ يَتَشَبَّثُ بِالْمَعَاذِيرِ الْوَاهِيَةِ لِتَرْوِيجِ ضَلَالِهِ، بِأَنْ يَقُولَ: هَذَا أَمْرٌ قُضِيَ وَقُدِّرَ.
[el-En'âm: 145]. Allah, haram kıldıkları şeyleri haram kılmaları ve taksim ettikleri şeyleri taksim etmeleri hususunda onların delillerini çürütünce, geriye kalan son bahanelerini de ele almıştır ki bu; tartışmada acze düşüp elinde hiçbir delil kalmayan, sapıklığını geçerli kılmak için zayıf mazeretlere sarılarak "Bu, hükme bağlanmış ve takdir edilmiş bir iştir" diyen mağlup ve susturulmuş kimsenin iddiasıdır.
فَإِنْ كَانَ ضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ [الْأَنْعَام: ١٤٧] عَائِدًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ تَفْظِيعِ أَقْوَالِهِمْ، فَإِخْبَارُ اللَّهِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيَقُولُونَ ذَلِكَ إِنْ كَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ سُورَةِ النَّحْلِ [٣٥] : وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْأَرْجَحُ، فَإِنَّ سُورَةَ النَّحْلِ مَعْدُودَةٌ فِي النُّزُولِ بَعْدَ سُورَةِ الْأَنْعَامِ، كَانَ الْإِخْبَارُ بِأَنَّهُمْ سَيَقُولُونَهُ اطِّلَاعًا عَلَى مَا تُكِنُّهُ نُفُوسُهُمْ مِنْ تَزْوِيرِ هَذِهِ الْحُجَّةِ، فَهُوَ مُعْجِزَةٌ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ مِنْ نَوْعِ الْإِخْبَارِ بِالْغَيْبِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا [الْبَقَرَة: ٢٤] . وَإِنْ كَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ نُزُولِ آيَةِ سُورَة النّحل فالإخبار بِأَنَّهُمْ سَيَقُولُونَهُ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ سَيُعِيدُونَ مَعْذِرَتَهُمُ الْمَأْلُوفَةَ.
Eğer { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } [el-En'âm: 147] buyruğundaki fail zamiri müşriklere dönüyorsa, Yüce Allah'ın buradaki { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } buyruğu, onların sözlerinin çirkinliğini artırmak için zamir makamında açık isim zikretme (izhâr fi makâmi'l-idmâr) kabilindendir. Şayet bu ayetin inişi, Nahl Suresi'ndeki { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } [Nahl: 35] “Ortak koşanlar dediler ki: Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmaz ve O'nsuz hiçbir şeyi haram kılmazdık” ayetinden önce ise -ki Nahl Suresi nüzul bakımından En'âm Suresi'nden sonra sayıldığı için racih olan da budur-, Allah'ın onların bunu söyleyeceklerini haber vermesi, nefislerinin uydurduğu bu iddiayı önceden bildirme mahiyetindedir. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } [el-Bakara: 24] “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” buyruğu gibi gaybı haber verme türünden Kur'an mucizelerinden biridir. Şayet bu ayet Nahl Suresi'ndeki ayetten sonra inmişse, onların bunu söyleyeceklerinin haber verilmesi, alışılageldik mazeretlerini tekrar edecekleri anlamına gelir.
وَحَاصِلُ هَذِهِ الْحُجَّةِ: أَنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ على النّبيء ﷺ بِأَنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ لَوْ لَمْ يَكُنْ بِرِضَى اللَّهِ تَعَالَى لَصَرَفَهُمْ عَنْهُ وَلَمَّا يَسَّرَهُ لَهُمْ، يَقُولُونَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ إفحام الرّسول ﵊ وَإِبْطَالِ حُكْمِهِ عَلَيْهِمْ بِالضَّلَالَةِ، وَهَذِهِ شُبْهَةُ أَهْلِ الْعُقُولِ الْأَفِنَةِ الَّذِينَ لَا يُفَرِّقُونَ بَيْنَ تَصَرُّفِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ وَالتَّقْدِيرِ وَحِفْظِ قَوَانِينِ الْوُجُود، وَهُوَ التصرّف الَّذِي نُسَمِّيهِ نَحْنُ بِالْمَشِيئَةِ وَبِالْإِرَادَةِ، وَبَيْنَ تَصَرُّفِهِ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَهُوَ الَّذِي نُسَمِّيهِ بِالرِّضَى وَبِالْمَحَبَّةِ، فَالْأَوَّلُ تَصَرُّفُ التَّكْوِينِ وَالثَّانِي تَصَرُّفُ التَّكْلِيفِ، فَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ تَمَكُّنَهُمْ مِنْ وَضْعِ قَوَاعِدِ الشِّرْكِ وَمِنَ التَّحْرِيمِ
Bu iddianın özü şudur: Onlar Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı, üzerinde bulundukları hal şayet Yüce Allah'ın rızasına uygun olmasaydı Allah'ın kendilerini bundan vazgeçireceğini ve bunu onlara kolaylaştırmayacağını ileri sürmektedirler. Bunu, Resûl'ü aleyhisselâm susturmak ve onun kendilerini sapıklıkla nitelemesini geçersiz kılmak amacıyla söylerler. Bu durum, Yüce Allah'ın yaratma, takdir etme ve varlık yasalarını koruma yönündeki tasarrufu ile -ki bu bizim meşiet ve irade olarak adlandırdığımız tasarruftur- emir ve nehiy şeklindeki tasarrufu -ki bu da rıza ve sevgi olarak adlandırdığımız tasarruftur- arasındaki farkı ayırt edemeyen kıt akıllı kimselerin şüphesidir. Zira birincisi tekvîn (yaratma) tasarrufu, ikincisi ise teklif tasarrufudur. Onlar, şirk kurallarını koyabilmelerinin ve haram kılma
وَالتَّحْلِيلِ مَا هُوَ إِلَّا بِأَنْ خَلَقَ اللَّهُ فِيهِمُ التَّمَكُّنَ مِنْ ذَلِكَ، فَيَحْسَبُونَ أَنَّهُ حِينَ لَمْ يُمْسِكْ عِنَانَ أَفْعَالِهِمْ كَانَ قَدْ رَضِيَ بِمَا فَعَلُوهُ، وَأَنَّهُ لَوْ كَانَ لَا يَرْضَى بِهِ لَمَا عَجَزَ عَنْ سَلْبِ تَمَكُّنِهِمْ، يَحْسَبُونَ أَنَّ اللَّهَ يُهِمُّه سُوءَ تَصَرُّفِهِمْ فِيمَا فَطَرَهُمْ عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ كَمَا يَتَوَهَّمُونَ لَكَانَ الْبَاطِلُ وَالْحَقُّ شَيْئًا وَاحِدًا، وَهَذَا مَا لَا يَفْهَمُهُ عَقْلٌ حَصِيفٌ، فَإِنَّ أَهْلَ الْعُقُولِ السَّخِيفَةِ حِينَ يَتَوَهَّمُونَ ذَلِكَ كَانُوا غَيْرَ مُلْتَفِتِينَ إِلَّا إِلَى جَانِبِ نِحْلَتِهِمْ وَمُعْرِضِينَ عَنْ جَانِبِ مُخَالِفِهِمْ، فَإِنَّهُمْ حِينَ يَقُولُونَ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا غَافِلُونَ عَنْ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ. مِنْ جَانِبِ الرَّسُولِ: لَوْ شَاءَ الله مَا قُلْتُ لَكُمْ أَنَّ فِعْلَكُمْ ضَلَالٌ، فَيَكُونُ اللَّهُ عَلَى حَسَبِ شُبْهَتِهِمْ قَدْ شَاءَ الشَّيْءَ وَنَقِيضَهُ إِذْ شَاءَ أَنَّهُمْ يُشْرِكُونَ وَشَاءَ أَنْ يَقُولَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَا تُشْرِكُوا.
ile helal kılma gücünü kendilerinde bulmalarının ancak Allah'ın bu gücü onlarda yaratmasıyla gerçekleştiğini düşünürler. Böylece Allah'ın onların fiillerinin dizginini tutmamasını, yaptıklarından razı olduğuna ve şayet razı olmasaydı onların gücünü ellerinden almaktan aciz kalmayacağına yorarlar. Allah'ın kendilerini üzerinde yarattığı fıtrattaki kötü tasarruflarını engellemediğini sanırlar. Eğer onların vehmettiği gibi olsaydı, batıl ile hak aynı şey olurdu ki bunu hiçbir aklı başında kimse kabul etmez. Nitekim sığ akıllı kimseler bunu vehmederken sadece kendi inançlarının tarafına bakar, karşı tarafın durumundan yüz çevirirler. Zira onlar { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Eğer Allah dileseydi biz ortak koşmazdık” derken, Resûl tarafından kendilerine "Eğer Allah dileseydi, sizin yaptığınızın sapıklık olduğunu size söylemezdim" denilebileceğinden gafildirler. Bu durumda onların şüphesine göre Allah hem onların şirk koşmasını dilemiş hem de Resûl'ün onlara 'Şirk koşmayın' demesini dilemiş olarak bir şeyi ve zıddını aynı anda dilemiş olur.
وَسَبَبُ هَذِهِ الضَّلَالَةِ الْعَارِضَةِ لِأَهْلِ الضَّلَالِ مِنَ الْأُمَمِ، الَّتِي تَلُوحُ فِي عُقُولِ بَعْضِ عَوَامِّ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاذِيرِهِمْ لِلْمَعَاصِي وَالْجَرَائِمِ أَنْ يَقُولُوا: أَمْرُ اللَّهِ أَوْ مَكْتُوبٌ عِنْدَ اللَّهِ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ، هُوَ الْجَهْلُ بِأَنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى فِي وَضْعِ نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ اقْتَضَتْ أَنْ يَجْعَلَ حِجَابًا بَيْنَ تَصَرُّفِهِ تَعَالَى فِي أَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَبَيْنَ تَصَرُّفِهِمْ فِي أَحْوَالِهِمْ بِمُقْتَضَى إِرَادَتِهِمْ، وَذَلِكَ الْحِجَابُ هُوَ نَامُوسُ ارْتِبَاطِ الْمُسَبَّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا، وَارْتِبَاطِ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ فِي هَذَا الْعَالَمِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ، وَمِنْهُ مَا يُسَمَّى بِالْكَسْبِ وَالِاسْتِطَاعَةِ عِنْدَ جُمْهُورِ الْأَشَاعِرَةِ، وَيُسَّمَى بِالْقُدْرَةِ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ وَبَعْضِ الْأَشَاعِرَةِ، وَذَلِكَ هُوَ مَوْرِدُ التَّكْلِيفِ الدَّالِّ عَلَى مَا يَرْضَاهُ اللَّهُ وَمَا لَا يَرْضَى بِهِ، وَأَنَّ اللَّهَ وَضَعَ نِظَامَ هَذَا الْعَالَمِ بِحِكْمَةٍ فَجَعَلَ قِوَامَهُ هُوَ تَدْبِيرُ الْأَشْيَاءِ أُمُورَهَا مِنْ ذَوَاتِهَا بِحَسَبِ قُوًى أَوْدَعَهَا فِي الْمَوْجُودَاتِ لِتَسْعَى لِمَا خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ، وَزَادَ الْإِنْسَانَ مَزِيَّةً بِأَنْ وَضَعَ لَهُ عَقْلًا يُمَكِّنُهُ مِنْ تَغْيِيرِ أَحْوَالِهِ عَلَى حَسَبِ احْتِيَاجِهِ، وَوَضَعَ لَهُ فِي عَقْلِهِ وَسَائِلَ الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، كَمَا قَيَّضَ لَهُ دُعَاةً إِلَى الْخَيْرِ تُنَبِّهُهُ إِلَيْهِ إِنْ عَرَتْهُ غَفْلَةٌ، أَوْ حَجَبَتْهُ شَهْوَةٌ، فَإِنْ هُوَ لَمْ يَرْعَوِ غَيِّهِ، فَقَدْ خَانَ بِسَاطَ عَقْلِهِ بِطَيِّهِ.
Geçmiş sapkın ümmetlerde görülen ve avam Müslümanlardan bazılarının da günah ve suçlarına mazeret üretirken "Allah'ın emri", "Allah katında yazılmış" veya benzeri sözler söylemelerinde beliren bu sapkınlığın sebebi; Yüce Allah'ın bu âlemin nizamını kurmadaki hikmetinin, Kendisinin yaratılmışların halleri üzerindeki tasarrufu ile onların kendi iradeleri gereği kendi halleri üzerindeki tasarrufları arasına bir perde koymayı gerektirdiğini bilmemeleridir. Bu perde ise sonuçların sebeplere bağlanması kanunu ve bu âlemdeki varlıkların hallerinin birbirine bağlanmasıdır. Eş'arî cumhuru nezdinde buna kesb ve istitâat (güç yetirme), Mu'tezile ile bazı Eş'arîler nezdinde ise kudret adı verilir. Allah'ın razı olduğu ve razı olmadığı şeylere delalet eden mükellefiyetin (teklifin) konusu da işte budur. Allah bu âlemin nizamını bir hikmetle kurmuş ve onun devamını, varlıkların yaratılış gayelerine doğru hareket etmeleri için içlerine yerleştirdiği güçler nispetinde kendi işlerini bizzat yürütmelerine bağlamıştır. İnsana ise ihtiyacına göre hallerini değiştirmesini sağlayan bir akıl vererek üstün bir meziyet tanımış, aklına hayır ve şerre yönelme vasıtalarını yerleştirmiştir. Nitekim gaflete düşerse veya nefsi arzu onu engellerse onu uyaracak hayır davetçileri de göndermiştir. Eğer o sapıklığından vazgeçmezse, aklının sergisini dürüp kaldırmakla aklına hıyanet etmiş olur.
وَبِهَذَا ظَهَرَ تَخْلِيطُ أَهْلِ الضَّلَالَةِ بَيْنَ مَشِيئَةِ الْعِبَادِ وَمَشِيئَةِ اللَّهِ، فَلِذَلِكَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُنَا قَوْلَهُمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا مَا هُوَ مَشِيئَةٌ لَهُمْ مَشِيئَةً لِلَّهِ تَعَالَى، وَمَعَ ذَلِكَ فَهُوَ قَدْ أَثْبَتَ مَشِيئَتَهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [الْأَنْعَام: ١٠٧] فَهِيَ مَشِيئَةُ تَكْوِينِ الْعُقُولِ وَتَكْوِينِ نِظَامِ الْجَمَاعَةِ.
Böylece sapıklık ehlinin kulların meşieti (dilemesi) ile Allah'ın meşietini birbirine karıştırdıkları açığa çıkmış olur. Bu sebeple Allah burada onların { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا } “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız” sözlerini reddetmiştir; çünkü onlar kendi iradeleri olan şeyi Yüce Allah'ın meşieti kılmışlardır. Bununla birlikte Allah, { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } [el-En'âm: 107] “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” buyruğunda Kendi meşietini ispat etmiştir ki bu, akılların yaratılışı ve toplum düzeninin oluşumuyla ilgili meşiettir.
فَهَذِهِ الْمَشِيئَةُ الَّتِي اعْتَلُّوا بِهَا مَشِيئَةٌ خَفِيَّةٌ لَا تَتَوَصَّلُ إِلَى الِاطِّلَاعِ عَلَى كُنْهِهَا عُقُولُ الْبَشَرِ، فَلِذَلِكَ نَعَى اللَّهُ عَلَيْهِمِ اسْتِنَادَهُمْ إِلَيْهَا عَلَى جَهْلِهِمْ بِكُنْهِهَا، فَقَالَ: كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَشَبَّهَ بِتَكْذِيبِهِمْ تَكْذِيبَ الْمُكَذِّبِينَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، فَكَنَّى بِذَلِكَ عَنْ كَوْنِ مَقْصِدِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ تَكْذِيب النّبيء ﷺ. وَقَدْ سَبَقَ لَنَا بَيَانٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٠٧] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا.
Mazeret olarak öne sürdükleri bu meşiet, insan aklının mahiyetini kavramaya güç yetiremeyeceği gizli bir meşiettir. Bu sebeple Allah, mahiyetini bilmedikleri halde ona dayanmalarını kınamış ve { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” buyurmuştur. Böylece onların yalanlamasını, kendilerinden önceki yalanlayıcıların yalanlamasına benzetmiş ve bununla müşriklerin bu iddiadan maksatlarının Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamak olduğuna kinaye yapmıştır. Bu surede [107] Yüce Allah'ın { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } buyruğu tefsir edilirken bu manaya dair açıklamamız geçmişti.
وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَنْهَضُ حُجَّةً لَنَا عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ، وَلَا لِلْمُعْتَزِلَةِ عَلَيْنَا، وَإِنْ حَاوَلَ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ ذَلِكَ لِأَنَّ الْفَرِيقَيْنِ مُتَّفِقَانِ عَلَى بُطْلَانِ حُجَّةِ الْمُشْرِكِينَ. وَفِي الْآيَةِ حُجَّةٌ عَلَى الْجَبْرِيَّةِ.
Her iki fırka da buna yeltenmiş olsa bile bu ayette ne bizim Mu'tezile'ye karşı ne de Mu'tezile'nin bize karşı dayanabileceği bir delil vardır; zira her iki taraf da müşriklerin iddiasının batıl olduğu hususunda müttefiktir. Ayette Cebriyye'ye karşı ise kesin bir delil vardır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قبلهم أنبياءهم مثل مَا كَذَّبَكَ هَؤُلَاءِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ أَشْرَكُوا قَصَدُوا بِقَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا تَكْذِيب النّبيء ﷺ إِذْ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِقْلَاعِ عَمَّا يَعْتَقِدُونَ بِحُجَّةٍ أَنَّ اللَّهَ رَضِيَهُ لَهُمْ
Yüce Allah'ın { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” buyruğu; yani onlardan öncekiler de peygamberlerini, bunların seni yalanladığı gibi yalanladılar demektir. Bu da ortak koşanların, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini inandıkları şeyleri terk etmeye davet ettiğinde, Allah'ın bunu kendileri için razı olduğu
وَشَاءَهُ مِنْهُمْ مَشِيئَةَ رِضًى، فَكَذَلِكَ الْأُمَمُ قَبْلَهُمْ كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ مُسْتَنِدِينَ إِلَى هَذِهِ الشُّبْهَةِ فَسَمَّى اللَّهُ اسْتِدْلَالَهُمْ هَذَا تَكْذِيبًا، لِأَنَّهُمْ سَاقُوهُ مَسَاقَ التَّكْذِيبِ وَالْإِفْحَامِ، لَا لِأَنَّ مُقْتَضَاهُ لَا يَقُولُ بِهِ الرّسول ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ، فَإِنَّا نَقُولُ ذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [الْأَنْعَام: ١٠٧] نُرِيدُ بِهِ مَعْنًى صَحِيحًا فَكَلَامُهُمْ مِنْ بَابِ كَلَامِ الْحَقِّ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ بَاطِلٌ، وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّاف» أنّه قرىء: كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ- بِتَخْفِيفِ ذَالِ كَذَّبَ-
ve rıza meşietiyle onlardan dilediği iddiasıyla { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık” diyerek Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamayı kastettiklerini gösterir. Nitekim onlardan önceki ümmetler de bu şüpheye dayanarak elçilerini yalanlamışlardı. Allah onların bu akıl yürütmesini yalanlama olarak isimlendirmiştir; çünkü onlar bunu yalanlama ve susturma amacıyla öne sürmüşlerdir, yoksa onun gerektirdiği manayı Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar söylemediği için değil. Zira Yüce Allah'ın { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } [el-En'âm: 107] “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” buyurduğu gibi, biz de bunu sahih bir mana kastederek söyleriz. Dolayısıyla onların sözü, kendisiyle batıl kastedilmiş hak söz kabilindendir. el-Keşşâf'ta geçtiğine göre, { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesi 'zâl' harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak kezebe şeklinde)
وَقَالَ الطِّيبِيُّ: هِيَ قِرَاءَةٌ مَوْضُوعَةٌ أَوْ شَاذَّةٌ يَعْنِي شَاذَّةً شُذُوذًا شَدِيدًا وَلَمْ يَرْوِهَا أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْقِرَاءَاتِ الشَّاذَّةِ، وَلَعَلَّهَا مِنْ وَضْعِ بَعْضِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي الْمُنَاظَرَةِ كَمَا يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الْفَخْرِ.
de okunmuştur. et-Tîbî şöyle demiştir: "Bu, uydurma yahut şâz bir kıraattir -yani aşırı derecede şâzdır-; şâz kıraat ehlinden hiç kimse bunu kimseden rivayet etmemiştir. Fahruddîn er-Râzî'nin sözünden anlaşıldığı üzere bu, muhtemelen münazara esnasında bazı Mu'tezilîlerin uydurmasıdır."
وَقَوْلُهُ: حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا غَايَةٌ لِلتَّكْذِيبِ مَقْصُودٌ مِنْهَا دَوَامُهُمْ عَلَيْهِ إِلَى آخِرِ أَوْقَاتِ وُجُودِهِمْ. فَلَمَّا ذَاقُوا بَأْسَ اللَّهِ هَلَكُوا وَاضْمَحَلُّوا، وَلَيْسَتِ الْغَايَةُ هُنَا لِلتَّنْهِيَةِ: وَالرُّجُوعِ عَنِ الْفِعْلِ لِظُهُورِ أَنَّهُ لَا يُتَصَوَّرُ الرُّجُوعُ بَعْدَ اسْتِئْصَالِهِمْ.
{ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } “azabımızı tadıncaya kadar” buyruğu, yalanlamanın gayesidir (son sınırıdır) ve bundan maksat, varlıklarının son anına kadar yalanlamayı sürdürmeleridir. Allah'ın azabını tattıklarında ise helak olup yok oldular. Buradaki gaye (son sınır), sona erdirme ve fiilden vazgeçme manasında değildir; çünkü kökleri kazındıktan sonra geri dönmeleri tasavvur olunamaz.
وَالذَّوْقُ مَجَازٌ فِي الْإِحْسَاسِ وَالشُّعُورِ، فَهُوَ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمُقَيَّدِ فِي الْمُطْلَقِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٩٥] .
Zevk (tatma), hissetme ve idrak etme anlamında mecazdır. Bu, mukayyedin mutlak anlamda kullanılması kabilindendir. Buna dair açıklama, Ukûd (Mâide) Suresi'nde [95] Yüce Allah'ın { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “yaptığının vebalini tatsın diye” buyruğunda geçmişti.
وَالْبَأْسُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ تَعَالَى لِتَعْظِيمِهِ وَتَهْوِيلِهِ.
Be's (بَأْس) kelimesine dair açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti; bunun Yüce Allah'ın zamirine izafe edilmesi ise azabın büyüklüğünü ve dehşetini ifade etmek içindir.
وَأَمَرَ الله رَسُوله ﷺ بِالْجَوَابِ عَنْ مَقَالِهِمُ الْوَاقِعِ أَوِ الْمُتَوَقَّعِ بِقَوْلِهِ: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا، فَفَصَّلَ جُمْلَةَ: قُلْ لِأَنَّهَا جَارِيَة مجْرى المقاولة وَالْمُجَاوَبَةِ كَمَا تَقَرَّرَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَجَاءَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ الْإِفْحَامُ وَالتَّهَكُّمُ بِمَا عُرِفَ مِنْ تَشَبُّثِهِمْ بِمِثْلِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.
Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, onların vaki olan veya beklenen bu sözlerine { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } “De ki: Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı?” buyruğuyla cevap vermesini emretmiştir. { قُلْ } “De ki” cümlesi, defalarca belirtildiği üzere karşılıklı konuşma ve cevaplaşma seyrinde cereyan ettiği için [atıfsız olarak] fasledilmiştir. Böyle bir akıl yürütmeye sarıldıkları bilindiği için, susturma ve alay etme (tehekküm) maksatlı soru üslubu getirilmiştir.
وَجُعِلَ الِاسْتِفْهَامُ بِ هَلْ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى طَلَبِ تَحْقِيقِ الْإِسْنَادِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ، لِأَنَّ أَصْلَ هَلْ أَنَّهَا حَرْفٌ بِمَعْنَى «قَدْ» لِاخْتِصَاصِهَا بِالْأَفْعَالِ، وَكَثُرَ وُقُوعُهَا بَعْدَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، فَغَلَبَ عَلَيْهَا مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، فَكَثُرَ حَذْفُ الْهَمْزَةِ مَعَهَا حَتَّى تُنُوسِيَتِ الْهَمْزَةُ فِي مَشْهُورِ الْكَلَامِ وَلَمْ تَظْهَرْ مَعَهَا إِلَّا فِي النَّادِرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Soru { هَلْ } ile sorulmuştur; çünkü bu edat, hakkında soru sorulan isnadın gerçekleştiğinin teyidini talep etmeye delalet eder. Zira { هَلْ } edatının aslı, fiillere mahsus olması sebebiyle "kad" (قَدْ) anlamında bir harf olmasıdır. Soru hemzesinden sonra kullanımı çoğalınca soru anlamı ona galip gelmiş, böylece onunla birlikte hemzenin hazfedilmesi yaygınlaşmış, nihayet meşhur dilde hemze unutulmuş ve onunla birlikte ancak nadiren görünür olmuştur. Buna dair bir miktar açıklama Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٩١] . فَدَلَّ هَلْ عَلَى أَنَّهُ سَائِلٌ عَنْ أَمْرٍ يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ مُحَقَّقًا كَأَنَّهُ يَرْغَبُ فِي حُصُولِهِ فَيُغْرِيهِمْ بِإِظْهَارِهِ حَتَّى إِذَا عَجَزُوا كَانَ قَطْعًا لِدَعْوَاهُمْ.
Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } [91] “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğunda [geçmişti]. Dolayısıyla { هَلْ }, sanki gerçekleşmesini arzuluyormuş gibi teyit edilmesini istediği bir şeyi sorduğuna delalet eder; böylece onları bunu ortaya koymaya teşvik eder ki aciz kaldıklarında bu onların iddialarını kesin bir şekilde çürütmüş olsun.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ التَّهَكُّمُ بِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا- إِلَى-
Bu sorudan maksat, onların { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık...” sözünden
وَلا حَرَّمْنا، فَأَظْهَرَ لَهُمْ من القَوْل مِنَ يُظْهِرُهُ الْمُعْجَبُ بِكَلَامِهِمْ. وَقَرِينَةُ التَّهَكُّمِ بَادِيَةٌ لِأَنَّهُ لَا يُظَنُّ بِالرَّسُولِ ﵊ وَالْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَطْلُبُوا الْعِلْمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، كَيْفَ وَهُوَ يُصَارِحُهُمْ بِالتَّجْهِيلِ وَالتَّضْلِيلِ صَبَاحَ مَسَاءٍ.
{ وَلا حَرَّمْنا } “...ne de haram kılardık” ifadesine kadar [olan iddialarıyla] alay etmektir (tehekkümdür). Böylece onlara, sözlerini beğenen birinin tavrıyla hitap etmiştir. Alay karinesi ise açıktır; çünkü Resûl'ün aleyhisselâm ve müminlerin müşriklerden ilim talep etmeleri düşünülemez; zira o, sabah akşam onların cahil ve sapık olduklarını açıkça yüzlerine vurmaktadır.
وَالْعِلْمُ: مَا قَابَلَ الْجَهْلَ، وَإِخْرَاجُهُ الْإِعْلَامُ بِهِ، شُبِّهَتْ إِفَادَةُ الْمَعْلُومِ لِمَنْ يَجْهَلُهُ بِإِخْرَاجِ الشَّيْءِ الْمَخْبُوءِ، وَذَلِكَ مِثْلُ التَّشْبِيهِ فِي
İlim (عِلْم), cehaletin zıddıdır; onun "çıkarılması" ise bildirilmesidir. Bilinen bir şeyin onu bilmeyene aktarılması, gizli bir nesnenin [ortaya] çıkarılmasına benzetilmiştir. Bu benzetme şuradaki gibidir:
قَول النّبي ﷺ: «وَعِلْمٌ بَثَّهُ فِي صُدُورِ الرِّجَالِ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “ve insanların göğüslerine yaydığı bir ilim” hadisindeki benzetme gibidir.
وَلِذَلِكَ كَانَ لِلْإِتْيَانِ: بِ عِنْدَكُمْ مَوْقِعٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ (عِنْدَ) فِي الْأَصْلِ تَدُلُّ عَلَى الْمَكَانِ الْمُخْتَصِّ بِالَّذِي أُضِيفَ إِلَيْهِ لَفْظُهَا، فَهِيَ مِمَّا يُنَاسِبُ الْخَفَاءَ، وَلَوْلَا شُيُوعُ اسْتِعْمَالِهَا فِي الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ حَتَّى صَارَتْ كَالْحَقِيقَةِ لَقُلْتُ: إِنَّ ذِكْرَ (عِنْدَ) هُنَا تَرْشِيحٌ لِاسْتِعَارَةِ الْإِخْرَاجِ لِلْإِعْلَامِ. وَجُعِلَ إِخْرَاجُ الْعِلْمِ مُرَتَّبًا بِفَاءِ السَّبَبِيَّةِ عَلَى الْعِنْدِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ مَقْصُودٌ بِهِ مَا يَتَسَبَّبُ عَلَيْهِ.
Bu sebeple { عِنْدَكُمْ } “yanınızda” ifadesinin getirilmesi çok yerindedir; çünkü 'inde (عِنْدَ) kelimesi aslen lafzın izafe edildiği kimseye has mekâna delalet eder, dolayısıyla gizliliğe uygun düşer. Eğer mecazi anlamda kullanımı yaygınlaşıp hakikat gibi olmasaydı, buradaki 'inde (عِنْدَ) zikrinin, bildirme manasına gelen ihraç (ortaya çıkarma) istiaresi için bir terşîh (istiâreyi pekiştirme) olduğunu söylerdim. İlmin ortaya çıkarılmasının sebep bildiren 'fâ' (fâ-i sebebiyye) ile "yanında bulunma" şartına bağlanması ise, sorudan maksadın ona terettüp eden netice olduğunu göstermek içindir.
وَاللَّامُ فِي: فَتُخْرِجُوهُ لَنا لِلْأَجْلِ وَالِاخْتِصَاصِ، فَتُؤْذِنُ بِحَاجَةِ مَجْرُورِهَا لِمُتَعَلَّقِهَا، أَيْ فَتُخْرِجُوهُ لِأَجْلِنَا: أَيْ لِنَفْعِنَا، وَالْمَعْنَى: لَقَدْ أَبْدَعْتُمْ فِي هَذَا الْعِلْمِ الَّذِي أَبْدَيْتُمُوهُ فِي اسْتِفَادَتِكُمْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ بِالشِّرْكِ وَتَحْرِيمِ مَا حَرَّمْتُمُوهُ بِدَلَالَةِ مَشِيئَةٍ عَلَى ذَلِكَ إِذْ لَوْ شَاءَ لَمَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ فَزِيدُونَا مِنْ هَذَا الْعِلْمِ.
{ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } buyruğundaki lâm harf-i ceri ta'lîl (için) ve tahsis içindir; dolayısıyla mecrûrunun müteallakına olan ihtiyacını bildirir. Yani "bizim için, bize fayda sağlamak üzere çıkarın" demektir. Mana şudur: "Şayet dileseydi bunu yapmayacağınız gerekçesiyle meşietin buna delalet ettiği çıkarımından hareketle Allah'ın size şirki ve haram kıldığınız şeyleri haram kılmayı emrettiğini ortaya koyduğunuz bu ilimde harikalar yarattınız; öyleyse bu ilimden bize biraz daha verin!"
وَهَذَا الْجَوَابُ يُشْبِهُ الْمَنْعَ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْجَدَلِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ صُورِيًّا وَكَانَ الْمُتَكَلِّمُ جَازِمًا بِانْتِفَاءِ مَا اسْتَفْهَمَ عَنْهُ أَعْقَبَهُ بِالْجَوَابِ بِقَوْلِهِ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ.
Bu cevap münazara ehlinin ıstılahındaki "men'" (iddianın delilini isteme/itiraz) yöntemine benzer. Bu soru şeklî olup konuşan (Allah) hakkında soru sorulan şeyin bulunmadığını kesin olarak bildiğinden, hemen peşinden { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz” buyruğuyla cevabı getirmiştir.
وَجُمْلَةُ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ مُسْتَأْنَفَةٌ لِأَنَّهَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ بِإِضْرَابٍ
{ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz” cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır); çünkü bir vazgeçiş (idrâb) ile söze başlanmaktadır,
عَنِ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ، فَبَعْدَ أَنْ تَهَكَّمَ بِهِمْ جَدَّ فِي جَوَابِهِمْ، فَقَالَ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ أَيْ: لَا عِلْمَ عِنْدَكُمْ. وَقُصَارَى مَا عِنْدَكُمْ هُوَ الظَّنُّ الْبَاطِلُ وَالْخَرْصُ. وَهَذَا يُشْبِهُ سَنَدَ الْمَنْعِ فِي عُرْفِ أَهْلِ الْجَدَلِ. وَالْمُرَادُ بِالظَّنِّ الظَّنُّ الْكَاذِبُ وَهُوَ إِطْلَاقٌ لَهُ شَائِعٌ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
yani önceki sözden vazgeçilerek [yeni söze başlanmıştır]. Onlarla alay ettikten sonra onlara ciddi bir şekilde cevap vererek: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } buyurmuştur; yani: "Sizin yanınızda hiçbir ilim yoktur. Elinizdeki şeylerin en ötesi ancak batıl zan ve tahminden ibarettir." Bu durum, münazara ehlinin örfündeki sened-i men'e (itirazın dayanağına) benzer. Buradaki zandan kasat asılsız zandır ki bu da Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıklandığı gibi kelimenin yaygın bir kullanımıdır:
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ فِي هَذِه السّورة [١١٦] .
Bu suredeki { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } [116] “Onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan uydururlar” buyruğunda [açıklanmıştı].
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤٩]
[En'âm Suresi (6), Ayet 149]
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩)
{ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: 'Kesin ve üstün delil yalnız Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi.'” (149)
جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا [الْأَنْعَام: ١٤٨] تَكْمِلَةٌ لِلْجَوَابِ السَّابِقِ لِأَنَّهُ زِيَادَةٌ فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ، وَهُوَ يُشْبِهُ الْمُعَارَضَةَ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْجَدَلِ.
Onların { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا } [el-En'âm: 148] “Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız” sözlerine bir cevaptır ve sözlerini daha da çürütmek adına önceki cevabın tamamlayıcısıdır. Bu, münazara ehlinin ıstılahındaki "muâraza" (karşı delil getirme) yöntemine benzer.
وَأُعِيدَ فِعْلُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِاسْتِرْعَاءِ الْأَسْمَاعِ لِمَا سَيَرِدُ بَعْدَ فِعْلِ: قُلْ وَقَدْ كُرِّرَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مُتَعَاقِبَةً بِدُونِ عَطْفٍ، وَالنُّكْتَةُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِ الْقَوْلِ جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ
{ قُلْ } fiilinden sonra gelecek olan söze dikkatleri çekmek için emir fiili olan "söyle/de" (kavl) tekrar edilmiştir. Nitekim atıfsız olarak peş peşe üç kez tekrarlanmıştır. Buradaki nükte, daha önce belirtildiği üzere sözün karşılıklı konuşma
الْمُقَاوَلَةِ.
(mukâvele) üslubunda cereyan etmesidir.
وَالْفَاءُ فَصِيحَةٌ تُؤْذِنُ بِكَلَامٍ مُقَدَّرٍ هُوَ شَرْطٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنْ كَانَ قَوْلُكُمْ لِمُجَرَّدِ اتِّبَاعِ الظَّنِّ وَالْخَرْصِ وَسُوءِ التَّأْوِيلِ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ: لِلَّهِ لَا لَكُمْ، فَفُهِمَ مِنْهُ أَنَّ حُجَّتَهُمْ دَاحِضَةٌ.
Buradaki 'fâ' fasîhadır; şart olan takdîrî bir söze delalet eder. Takdiri şöyledir: "Eğer sözünüz sırf zanna, tahmine ve yanlış yoruma uymaktan ibaret ise, kesin ve üstün delil Allah'ındır." Mecrûrun (harf-i cerli ifadenin) mübtedanın önüne geçirilmesi hasr/tahsis ifade etmek içindir; yani: "Üstün delil size değil, Allah'a aittir." Bundan onların delillerinin çürük olduğu anlaşılır.
وَالْحُجَّةُ: الْأَمْرُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِدْقِ أَحَدٍ فِي دَعْوَاهُ وَعَلَى مُصَادَفَةِ الْمُسْتَدِلِّ وَجْهَ الْحَقِّ، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥٠] .
Hüccet (حُجَّة); bir kimsenin davasındaki doğruluğuna ve delil getirenin hakkı isabet ettirdiğine delalet eden şeydir. Buna dair açıklama Bakara Suresi'nde [150] Yüce Allah'ın { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların aleyhinize bir delili olmasın diye” buyruğunda geçmişti.
وَالْبَالِغَةُ هِيَ الْوَاصِلَةُ: أَيْ الْوَاصِلَةُ إِلَى مَا قُصِدَتْ لِأَجْلِهِ، وَهُوَ غَلَبُ الْخَصْمِ، وَإِبْطَالُ حُجَّتِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حِكْمَةٌ بالِغَةٌ [الْقَمَر: ٥] ، فَالْبُلُوغُ اسْتِعَارَةٌ مَشْهُورَةٌ لِحُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنَ الشَّيْءِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِجْرَاءِ اسْتِعَارَةٍ
Bâliğa (الْبَالِغَةُ); ulaşan, yani hasmı mağlup etmek ve delilini çürütmek olan hedefine varan demektir. Nitekim Yüce Allah { حِكْمَةٌ بالِغَةٌ } [el-Kamer: 5] “Yetkin bir hikmettir” buyurmuştur. Bulûğ (ulaşma), bir şeyden maksadın hasıl olması için kullanılan meşhur bir istiaredir. Dolayısıyla burada hüccet için bir istiâre-i mekniyye yapıp
مَكْنِيَّةٍ فِي الْحُجَّةِ بِأَنْ تُشَبَّهَ بِسَائِرٍ إِلَى غَايَةٍ، وَقَرِينَتُهَا إِثْبَاتُ الْبُلُوغِ، وَلَا حَاجَةَ أَيْضًا إِلَى جَعْلِ إِسْنَادِ الْبُلُوغِ إِلَى الْحُجَّةِ مَجَازًا عَقْلِيًّا، أَيْ بَالِغًا صَاحِبُهَا قَصْدَهُ، لِأَنَّهُ لَا مَحِيصَ مِنِ اعْتِبَارِ الِاسْتِعَارَةِ فِي مَعْنَى الْبُلُوغِ، فَالتَّفْسِيرُ بِهِ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ أَوْلَى، وَالْمَعْنَى: لِلَّهِ الْحُجَّةُ الْغَالِبَةُ لَكُمْ، أَيْ وَلَيْسَ اسْتِدْلَالُكُمْ بِحُجَّةٍ.
onu bir hedefe yürüyen yolcuya benzetmeye ve karinesini de "bâliğa"nın sübutu kılmaya gerek olmadığı gibi; "bulûğ"un hüccete isnadını mecâz-ı aklî yaparak "sahibi maksadına ulaşan" şeklinde yorumlamaya da gerek yoktur. Çünkü "bulûğ" lafzının manasında istiare bulunduğu kabul edilmek zorundadır, dolayısıyla baştan bu şekilde tefsir etmek daha evladır. Mana şudur: "Sizi mağlup eden delil Allah'ındır; yani sizin akıl yürütmeniz bir delil değildir."
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلَوْ شاءَ فَاءُ التَّفْرِيعِ عَلَى ظُهُورِ حُجَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ: تَفَرَّعَ عَلَى بُطْلَانِ اسْتِدْلَالِهِمْ أَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَهَدَاهُمْ، أَيْ لَوْ شَاءَ هِدَايَتَهُمْ بِأَكْثَرَ مِنْ إِرْسَالِ الرَّسُولِ ﵊ بِأَنْ يُغَيِّرَ عُقُولَهُمْ فَتَأْتِي عَلَى خِلَافِ مَا هُيِّئَتْ لَهُ لَكَانَ قَدْ فَعَلَ ذَلِكَ بِوَجْهِ عِنَايَةٍ خَاصَّةٍ بِهِمْ أَوْ خَارِقِ عَادَةٍ لِأَجْلِهِمْ، إِذْ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، وَلَكِنَّ حِكْمَتَهُ قَضَتْ أَنْ لَا يُعَمِّمَ عِنَايَتَهُ بَلْ يَخْتَصَّ بِهَا بَعْضَ خَاصَّتِهِ، وَأَنْ لَا يَعْدِلَ عَنْ سُنَّتِهِ فِي الْهِدَايَةِ بِوَضْعِ الْعُقُولِ وَتَنْبِيهِهَا إِلَى الْحَقِّ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَنَصْبِ الْأَدِلَّةِ وَالدُّعَاءِ إِلَى سَبِيلِهِ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ، فَالْمَشِيئَةُ الْمَقْصُودَةُ فِي قَوْلِهِ: فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ غَيْرُ الْمَشِيئَةِ الْمَقْصُودَةِ فِيمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا [الْأَنْعَام: ١٤٨] وَإِلَّا لَكَانَ مَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ قَدْ أَثْبَتَ نَظِيرَهُ عَقِبَ الْإِنْكَارِ فَتَتَنَاقَضَ الْمُحَاجَّةُ، لِأَنَّ الْهِدَايَةَ تُسَاوِي عَدَمَ الْإِشْرَاكِ وَعَدَمَ التَّحْرِيمِ، فَلَا يَصْدُقُ جَعْلُ كليهمَا جَوَابا للو الِامْتِنَاعِيَّةِ، فَالْمَشِيئَةُ الْمَقْصُودَةُ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ هِيَ الْمَشِيئَةُ الْخَفِيَّةُ الْمَحْجُوبَةُ، وَهِيَ مَشِيئَةُ التَّكْوِينِ، وَالْمَشِيئَةُ الْمُنْكَرَةُ عَلَيْهِمْ هِيَ مَا أَرَادُوهُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْوَاقِعِ عَلَى الرِّضَى وَالْمَحَبَّةِ. هَذَا وَجْهُ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي كَلَّلَهَا مِنَ الْإِيجَازِ مَا شَتَّتَ أَفْهَامًا كَثِيرَةً فِي وَجْهِ تَفْسِيرِهَا لَا يَخْفَى بُعْدُهَا عَنْ مُطَالِعِ التَّفَاسِيرِ
{ فَلَوْ شاءَ } buyruğundaki 'fâ', Yüce Allah'ın hüccetinin onlara üstün gelmesi üzerine kurulan tafri' (sonuç) fâ'sıdır: Onların delillerinin batıl olmasından şu sonuç çıkmaktadır ki şayet Allah dileseydi onları hidayete erdirirdi. Yani Resûl aleyhisselâm göndermekten daha öte bir yolla onların akıllarını fıtraten hazırlandıkları halden başka bir hale dönüştürerek hidayetlerini dileseydi, onlara özel bir inayetle veya harikulade bir yolla bunu kesinlikle yapardı; zira hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Ne var ki O'nun hikmeti, bu inayeti genele yaymayıp bazı seçkin kullarına has kılmayı; akıllar vererek, peygamberler göndererek, deliller koyarak, hikmet ve güzel öğütle O'nun yoluna davet ederek hakka yöneltme şeklindeki hidayet sünnetinden ayrılmamayı gerektirmiştir. Dolayısıyla { فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ } “Eğer dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” buyruğunda kastedilen meşiet, Allah'ın onlardan naklettiği { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } [el-En'âm: 148] “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık” sözünde kastedilen meşietten farklıdır. Aksi takdirde, onlarda kınadığı şeyin benzerini kınamanın hemen ardından kendisi ispat etmiş olurdu ki bu da tartışmada tenakuz oluştururdu; zira hidayet, ortak koşmamak ve haram kılmamakla eş anlamlıdır, dolayısıyla her ikisinin de imtina (olumsuzluk) bildiren "lev" edatının cevabı yapılması doğru olmazdı. Bu sebeple onlara reddiye sadedinde kastedilen meşiet, örtülü ve gizli olan tekvînî meşiettir; onlarda kınanan meşiet ise vaki olan fiilden rıza ve muhabbet çıkarmak istemeleridir. İcazıyla taçlanmış bu ayetin tefsir vechi budur; nitekim bu icaz birçok anlayışı tefsirinde ihtilafa düşürmüştür ki tefsirleri inceleyen ve
وَالْمُوَازَنَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا هُنَا.
buradaki [izah] ile onlar arasında mukayese yapan bir kimse için bu fark gizli kalmaz.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥٠]
[En'âm Suresi (6), Ayet 150]
قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
{ قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Şayet şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme. Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına uyma! Onlar Rablerine başkalarını denk tutuyorlar.”
(١٥٠)
(150)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ: لِلِانْتِقَالِ مِنْ طَرِيقَةِ الْجَدَلِ وَالْمُنَاظَرَةِ فِي إِبْطَالِ زَعْمِهِمْ، إِلَى إِبْطَالِهِ بِطَرِيقَةِ التَّبْيِينِ، أَيْ أَحْضِرُوا مَنْ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا، تَقَصِّيًا لِإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ مِنْ سَائِرِ جِهَاتِهِ. وَلِذَلِكَ أُعِيدَ أَمر الرّسول ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ مَا يُظْهِرُ كِذْبَ دَعْوَاهُمْ.
İbtidâî bir istînâftır; iddialarını münazara ve cedel yoluyla çürütmekten, beyan yoluyla çürütmeye geçiş içindir. Yani sözlerini her yönden çürütmek maksadıyla "Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek kimseleri getirin" demektir. Bu sebeple Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem, onların iddialarının yalan olduğunu açığa çıkaracak şeyi onlara söylemesi emri tekrarlanmıştır.
وَإِعَادَةُ فِعْلِ قُلْ بِدُونِ عَطْفٍ لِاسْتِرْعَاءِ الْأَسْمَاعِ وَلِوُقُوعِهِ عَلَى طَرِيقَةِ المحاورة كَمَا قدمْنَاهُ آنِفًا.
{ قُلْ } fiilinin atıfsız olarak tekrarlanması, dikkatleri çekmek ve az önce belirttiğimiz gibi karşılıklı konuşma (muhâvere) tarzında vaki olması sebebiyledir.
وهَلُمَّ اسْمُ فِعْلِ أَمْرٍ لِلْحُضُورِ أَوِ الْإِحْضَارِ، فَهِيَ تَكُونُ قَاصِرَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ هَلُمَّ } lafzı hazır bulunmak (gelmek) veya hazır etmek (getirmek) anlamında bir emir fiil ismidir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi geçişsiz (lâzım) olabilir:
هَلُمَّ إِلَيْنا [الْأَحْزَاب: ١٨] وَمُتَعَدِّيَةً كَمَا هُنَا، وَهُوَ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ يَلْزَمُ حَالَةً وَاحِدَةً فَلَا تَلْحَقُهُ عَلَامَاتٌ مُنَاسِبَةٌ لِلْمُخَاطَبِ، فَتَقُولُ: هَلُمَّ يَا زَيْدُ، وَهَلُمَّ يَا هِنْدُ، وَهَكَذَا، وَفِي لُغَةِ أَهْلِ الْعَالِيَةِ- أَعْنِي بَنِي تَمِيمٍ- تَلْحَقُهُ عَلَامَاتٌ مُنَاسِبَةٌ، يَقُولُونَ: هَلُمِّي يَا هِنْدُ، وَهَلُمَّا، وَهَلُمُّوا، وَهَلْمُمْنَ، وَقَدْ جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْأَفْصَحِ فَقَالَ: هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ.
{ هَلُمَّ إِلَيْنا } “Bize gelin!” [Ahzâb, 18] ve buradaki gibi geçişli (müteaddî) de olabilir. Hicaz ehlinin dilinde bu [kelime] tek bir halde kalır; muhataba uygun ekler ona bitişmez. Nitekim: "Helümme yâ Zeyd (Gel ey Zeyd!)" ve "Helümme yâ Hind (Gel ey Hind!)" dersin ve bu böyle sürer. Âliye ehlinin -yani Temîmoğullarının- dilinde ise [kelimeye] uygun ekler bitişir; onlar "Helümmî yâ Hind", "Helümmâ", "Helümmû" ve "Helmümne" derler. Bu ayette ise en fasih lügat üzere gelmiş ve { هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ } buyurmuştur.
وَالشُّهَدَاءُ: جَمْعُ شَهِيدٍ بِمَعْنَى شَاهِدٍ، وَالْأَمْرُ لِلتَّعْجِيزِ إِذْ لَا يَلْقَوْنَ شُهَدَاءَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَا نسبوا إِلَيْهِ تَحْرِيمه من شؤون دِينِهِمِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا. وَأُضِيفَ الشُّهَدَاءَ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ لِزِيَادَةِ تَعْجِيزِهِمْ، لِأَنَّ شَأْنَ الْمُحِقِّ أَنْ يَكُونَ لَهُ شُهَدَاءُ يَعْلَمُهُمْ فَيُحْضِرُهُمْ إِذَا دُعِيَ إِلَى إِحْقَاقِ حَقِّهِ، كَمَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ: ارْكَبْ فَرَسَكَ وَالْحَقْ فُلَانًا، لِأَنَّ كُلَّ ذِي بَيْتٍ فِي الْعَرَبِ لَا يَعْدَمُ أَنْ يَكُونَ لَهُ فَرَسٌ، فَيَقُولُ ذَلِكَ لَهُ مَنْ لَا يَعْلَمُ لَهُ فَرَسًا خَاصًّا وَلَكِنَّ الشَّأْنَ أَنْ يَكُونَ لَهُ فَرَسٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ [الْأَحْزَاب: ٥٩] وَقَدْ لَا يَكُونُ لِإِحْدَاهِنَّ جِلْبَابٌ كَمَا
Şühedâ (شُهَدَاءُ), şâhid manasındaki şehîdin çoğuludur. Buradaki emir aciz bırakmak (ta'ciz) içindir; çünkü onlar, daha önce zikredilen dinî meselelerinden Allah'a nispet ederek haram kıldıkları şeyleri Allah'ın haram kıldığına şahitlik edecek şahitler bulamazlar. Şahitlerin muhatap zamirine izafe edilmesi onları daha da aciz bırakmak içindir; zira haklı olan kimsenin adeti, bildiği şahitlerinin bulunması ve hakkını ispata çağrıldığında onları hazır etmesidir. Tıpkı bir adama: "Atına bin ve falancaya yetiş!" denilmesi gibidir; çünkü Araplarda her hane sahibinin mutlaka bir atı bulunur; ona özel bir atı olduğunu bilmeyen kimse de bunu söyler, zira adet onun bir atı bulunması yönündedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarından üzerlerine salsınlar” [Ahzâb, 59]. Halbuki onlardan birinin cilbabı olmayabilir; nitekim
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ سُئِلَ: إِذَا لَمْ يَكُنْ لِإِحْدَانَا جِلْبَابٌ، قَالَ:
hadiste rivayet edildiğine göre [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bizden birinin cilbabı yoksa [ne yapar]?" diye sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur:
لِتُلْبِسْهَا أُخْتُهَا مِنْ جِلْبَابِهَا.
“Din kardeşi ona kendi cilbabından giydirsin.”.
ووصفهم بِالْمَوْصُولِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ مَعْنَى إِعْدَادِ أَمْثَالِهِمْ لِلشَّهَادَةِ، فَالطَّالِبُ يُنَزِّلُ نَفْسَهُ مَنْزِلَةَ مَنْ يَظُنُّهُمْ لَا يَخْلَوْنَ عَنْ شُهَدَاءَ بِحَقِّهِمْ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يَشْهَدُوا لَهُمْ وَذَلِكَ تَمْهِيدٌ لِتَعْجِيزِهِمُ الْبَيِّنِ إِذَا لَمْ يُحْضِرُوهُمْ، كَمَا هُوَ الْمَوْثُوقُ بِهِ مِنْهُمْ أَلَا تَرَى قَوْلَهُ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا [الْأَنْعَام: ١٤٤] فَهُوَ يَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ ثَمَّةَ شُهَدَاءُ.
Onların ism-i mevsûl ile nitelenmesi, şahitlik için böylesi kimselerin hazır bulundurulması manasını daha da pekiştirmek içindir. Talepte bulunan kimse, kendisini sanki onların kendi lehlerine şahitlik edecek şahitlerden yoksun olmadıklarını zanneden biri konumuna koymaktadır. Bu da, kendilerinden emin olunduğu üzere şahitleri getiremediklerinde onları apaçık bir şekilde aciz bırakmaya bir zemin hazırlamaktır. Nitekim O'nun: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiğinde siz şahit miydiniz?” [En'âm, 144] buyruğunu görmez misin? Zira O, orada hiçbir şahidin bulunmadığını bilmektedir.
وَإِشَارَةُ هَذَا تُشِيرُ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ، وَهُوَ مَا كَانَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ مِنْ أَوَّلِ الْجِدَالِ مِنْ قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الْأَنْعَام: ١٤٣] الْآيَاتِ، وَقَدْ سَبَقَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا [الْأَنْعَام: ١٤٤] .
{ هَذَا } işaret ismi, bağlamdan bilinen bir şeye işaret etmektedir ki o da tartışmanın başından beri söz konusu edilen { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sekiz çift...” [En'âm, 143] ayetleridir. Nitekim daha önce de { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiğinde siz şahit miydiniz?” [En'âm, 144] buyruğuyla buna işaret edilmişti.
ثُمَّ فَرَّعَ عَلَى فَرْضِ أَنْ يُحْضِرُوا شُهَدَاءَ يَشْهَدُونَ، قَوْله: فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ، أَيْ إِنْ فُرِضَ الْمُسْتَبْعَدُ فَأَحْضَرُوا لَكَ شُهَدَاءَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا الَّذِي زَعَمُوهُ، فَكَذِّبْهُمْ وَاعْلَمْ بِأَنَّهُمْ شُهُودُ زُورٍ، فَقَوْلُهُ: فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ كِنَايَةٌ عَنْ تَكْذِيبِهِمْ لِأَنَّ الَّذِي يُصَدِّقُ أَحَدًا يُوَافِقُهُ فِي قَوْلِهِ، فَاسْتُعْمِلَ النَّهْيُ عَنْ مُوَافَقَتِهِمْ فِي لَازِمِهِ، وَهُوَ التَّكْذِيبُ، وَإِلَّا فَإِنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّهَادَةِ مَعَهُمْ لِمَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَشْهَدُ مَعَهُمْ لِأَنَّهُ لَا يُصَدِّقُ بِذَلِكَ فَضْلًا عَلَى أَنْ يَكُونَ شَاهِدُهُ مِنْ قَبِيلِ تَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، فَقَرِينَةُ الْكِنَايَةِ ظَاهِرَةٌ.
Sonra şahitlik edecek şahitler getirmeleri varsayımına binaen { فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “Şayet şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme” buyruğu getirilmiştir. Yani uzak bir ihtimal farz edilip de onların iddia ettiği bu şeyi Allah'ın haram kıldığına şahitlik eden şahitler getirirlerse, onları yalanla ve bil ki onlar yalancı şahitlerdir. Dolayısıyla O'nun { فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } buyruğu, onları yalanlamaktan kinayedir; çünkü birini tasdik eden kimse onun sözüne muvafakat eder. Bu sebeple onlara muvafakat etmekten nehiy, bunun lazımı olan yalanlama manasında kullanılmıştır. Aksi takdirde, bunu tasdik etmediği için onlarla beraber şahitlik etmeyeceği bilinen bir kimseye -şahit olması bir yana- onlarla beraber şahitlik etmekten nehiyde bulunulması tahsil-i hâsıl (zaten var olanı elde etmeye çalışma) kabilinden olurdu; bu sebeple kinaye karinesi açıktır.
وَعُطِفَ عَلَى النَّهْيِ عَنْ تَصْدِيقِهِمُ، النَّهْيُ عَنِ اتِّبَاعِ هَوَاهُمْ بِقَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا.
Onları tasdik etme yasağına, { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا } “Yalanlayanların hevalarına uyma!” buyruğuyla onların hevalarına uyma yasağı matuf kılınmıştır.
وَأَظْهَرَ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ قَوْلَهُ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا لِأَنَّ فِي هَذِهِ الصِّلَةِ تَذْكِيرًا بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يُكَذِّبُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ، فَهُمْ مِمَّنْ يُتَجَنَّبُ اتِّبَاعُهُمْ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالَّذِينَ كَذَّبُوا الْيَهُودُ بِنَاءً عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونُوا الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ [الْأَنْعَام: ١٤٧] وَسَمَّى دِينَهُمْ هَوًى لِعَدَمِ اسْتِنَادِهِ إِلَى مُسْتَنَدٍ وَلَكِنَّهُ إِرْضَاءٌ لِلْهَوَى.
Zamir makamında açık isim (ızhâr) olarak { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar” buyurmuştur; çünkü bu sıla cümlesinde müşriklerin Allah'ın ayetlerini yalanladıklarını, dolayısıyla kendilerine uyulmaktan kaçınılması gereken kimseler olduklarını hatırlatma vardır. Bir görüşe göre de, daha önce geçen { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir” [En'âm, 147] buyruğunda kastedilenlerin Yahudiler olma ihtimaline binaen, yalanlayanlarla Yahudiler kastedilmiştir. Onların dinini ise hiçbir dayanağa dayanmadığı, aksine hevalarını tatmin etmekten ibaret olduğu için "hevâ" diye isimlendirmiştir.
وَالْهَوَى غَلَبَ إِطْلَاقُهُ عَلَى مَحَبَّةِ الْمُلَائِمِ الْعَاجِلِ الَّذِي عَاقِبَتُهُ ضَرَرٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Hevâ (الْهَوَى) kelimesi çoğunlukla akıbeti zarar olan, peşin ve nefse uygun gelen şeyin sevilmesi anlamında kullanılır. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra eğer onların hevalarına uyarsan...” [Bakara, 120] buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَطْفٌ عَلَى الَّذِينَ كَذَّبُوا وَالْمَقْصُودُ عطف الصّلة عَلَى الصِّلَةِ لِأَنَّ أَصْحَابَ الصِّلَتَيْنِ مُتَّحِدُونَ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، فَهَذَا كَعَطْفِ الصِّفَاتِ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ، أَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ:
O'nun { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “ve ahirete inanmayanlar” buyruğu, { الَّذِينَ كَذَّبُوا } ifadesine matuftur. Kastedilen ise sılanın sılaya atfedilmesidir; çünkü her iki sılanın sahipleri aynı kimselerdir ki onlar da müşriklerdir. Bu durum, Ferrâ'nın inşad ettiği şu şairin sözündeki sıfatların atfı gibidir:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَا ... مِ وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمِ
"O kerim melike, o ulu önderin oğluna / Ve savaş meydanının kükreyen aslanına..."
كَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ لَا يُعَادَ اسْمُ الْمَوْصُولِ لِأَنَّ حَرْفَ الْعَطْفِ مُغْنٍ عَنْهُ، وَلَكِنْ أُجْرِيَ الْكَلَامُ على خلاف مقتصى الظَّاهِرِ لِزِيَادَةِ التَّشْهِيرِ بِهِمْ، كَمَا هُوَ بَعْضُ نُكَتِ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ. وَقِيلَ: أُرِيدُ بِالَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْآيَاتِ: الَّذِينَ كذّبوا الرّسول ﵊ وَالْقُرْآنَ، وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ، وَبِالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ:
Zahirin gereği, atıf harfi buna bedel olduğu için ism-i mevsûlün tekrarlanmamasıydı; ancak söz, zamir makamında açık ismin getirilmesinin inceliklerinden biri olduğu üzere onları daha fazla teşhir etmek için zahirin gereğinin hilafına sevk edilmiştir. Bir görüşe göre de ayetleri yalanlayanlarla Resûl'ü aleyhisselâm ve Kur'an'ı yalanlayan iki Ehl-i Kitap; ahirete inanmayan ve Rablerine denk tutanlarla ise
الْمُشْرِكُونَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى: بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ
müşrikler kastedilmiştir. { بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Rablerine denk tutarlar” ifadesinin manası, daha önce Yüce Allah'ın: { ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ
يَعْدِلُونَ
يَعْدِلُونَ } “Sonra inkâr edenler Rablerine başkalarını denk tutarlar”
فِي أَوَّلِ هَذِه السُّورَة [١] .
buyruğunda bu surenin başında [1] geçmişti.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥١]
[En'âm Suresi (6), Ayet 151]
قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)
{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } (151) “De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik yüzünden çocuklarınızı öldürmeyin; sizin de onların da rızkını biz veririz. Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte O, akıl edesiniz diye size bunları vasiyet etti.'”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ مِنْ إِبْطَالِ تَحْرِيمِ مَا ادَّعَوْا تَحْرِيمَهُ مِنْ لُحُومِ الْأَنْعَامِ، إِلَى دَعْوَتِهِمْ لِمَعْرِفَةِ الْمُحَرَّمَاتِ، الَّتِي عِلْمُهَا حَقٌّ وَهُوَ أَحَقُّ بِأَنْ يَعْلَمُوهُ مِمَّا اخْتَلَقُوا مِنِ افْتِرَائِهِمْ وَمَوَّهُوا بِجَدَلِهِمْ. وَالْمُنَاسَبَةُ لِهَذَا الِانْتِقَالِ ظَاهِرَةٌ فَالْمَقَامُ مَقَامُ تَعْلِيمٍ وَإِرْشَادٍ، وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِأَمْرِ الرَّسُولِ ﵊ بِفِعْلِ الْقَوْلِ اسْتِرْعَاءً لِلْأَسْمَاعِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
İbtidâî bir istînâftır; davar etlerinden haram olduğunu iddia ettikleri şeylerin haramlığını çürütmekten, bilinmesi hak olan ve iftiralarıyla uydurup cedelleriyle süsledikleri şeylerden ziyade bilmeye daha layık oldukları haramları öğrenmeye onları davet etmeye geçiş içindir. Bu geçişin münasebeti açıktır; zira makam öğretim ve irşat makamıdır. Bu sebeple az önce geçtiği üzere dikkatleri çekmek maksadıyla Resûl'e aleyhisselâm "söyleme" fiili emredilerek başlanmıştır.
وَعُقِّبَ بِفِعْلِ: تَعالَوْا اهْتِمَامًا بِالْغَرَضِ الْمُنْتَقَلِ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ أَجْدَى عَلَيْهِمْ مِنْ تِلْكَ السَّفَاسِفِ الَّتِي اهتمّوا بهَا وَهَذَا عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] الْآيَاتِ. وَقَوْلِهِ:
Peşinden { تَعالَوْا } “Gelin” fiili getirilmiştir; bu da kendisine geçilen gayenin, onların önem verdikleri o önemsiz ve değersiz şeylerden kendileri için daha faydalı olduğuna dikkat çekmek içindir. Bu durum Yüce Allah'ın şu ayetlerinin üslubu üzeredir: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir; asıl iyilik, Allah'a ve ahiret gününe inanan kimsenin yaptığıdır...” [Bakara, 177]. Ve O'nun şu buyruğunda olduğu gibidir:
أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَة: ١٩] الْآيَةَ، لِيَعْلَمُوا الْبَوْنَ بَيْنَ مَا يَدْعُونَ إِلَيْهِ قَوْمَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الْإِسْلَامُ، مِنْ جَلَائِلِ الْأَعْمَالِ، فَيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ قَدْ أَضَاعُوا أَزْمَانَهُمْ وَأَذْهَانَهُمْ.
{ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe inanan kimse gibi mi tuttunuz?” [Tevbe, 19] ayetidir. Tâ ki kavimlerini davet ettikleri şeyler ile İslam'ın kendilerini davet ettiği yüce ameller arasındaki büyük farkı bilsinler ve böylece vakitlerini ve zihinlerini heba etmiş olduklarını anlasınlar.
وَافْتِتَاحُهُ بِطَلَبِ الْحُضُورِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا فِي إِعْرَاضٍ.
[Sözün] gelmeyi talep ederek başlaması, hitabın yüz çevirmekte olan müşriklere yönelik olduğuna delildir.
وَقَدْ تَلَا عَلَيْهِم أحكاما قد كَانُوا جَارِينَ عَلَى خِلَافِهَا مِمَّا أَفْسَدَ حَالَهُمْ فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِسُوءِ أَعْمَالِهِمْ مِمَّا يُؤْخَذُ مِنَ النَّهْيِ عَنْهَا وَالْأَمْرِ بِضِدِّهَا.
[Resûl], cahiliyelerinde durumlarını ifsat eden ve onların aksine hareket edegeldikleri hükümleri onlara okumuştur. Bunda, söz konusu şeylerin yasaklanmasından ve zıtlarının emredilmesinden anlaşıldığı üzere, onların kötü amellerinin tescil edilmesi vardır.
وَقَدِ انْقَسَمَتِ الْأَحْكَامُ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ الْجُمَلُ الْمُتَعَاطِفَةُ فِي الْآيَاتِ الثَّلَاثِ الْمُفْتَتَحَةِ بِقَوْلِهِ: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:
{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım” buyruğuyla başlayan üç ayetteki birbirine matuf cümlelerin içerdiği hükümler üç kısma ayrılmıştır:
الْأَوَّلُ: أَحْكَامٌ بِهَا إِصْلَاحُ الْحَالَةِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ الْعَامَّةِ بَيْنَ النَّاسِ وَهُوَ مَا افْتتح بقوله:
Birincisi: İnsanlar arasındaki genel sosyal durumun kendisiyle ıslah edildiği hükümlerdir ki şu buyrukla başlamıştır:
أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً.
{ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın.”
الثَّانِي: مَا بِهِ حِفْظُ نِظَامِ تَعَامُلِ النَّاسِ بَعْضِهُمْ مَعَ بَعْضٍ وَهُوَ الْمُفْتَتَحُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
İkincisi: İnsanların birbirleriyle olan muamele düzeninin kendisiyle korunduğu hükümlerdir ki şu buyrukla başlamıştır: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın...”
[الْأَنْعَام: ١٥٢] .
[En'âm, 152].
الثَّالِثُ: أَصْلٌ كُلِّيٌّ جَامِعٌ لِجَمِيعِ الْهُدَى وَهُوَ اتِّبَاعُ طَرِيقِ الْإِسْلَامِ وَالتَّحَرُّزِ مِنَ
Üçüncüsü: Bütün hidayeti kendinde toplayan küllî bir esastır; o da İslam yoluna tabi olmak ve
الْخُرُوجِ عَنْهُ إِلَى سُبُلِ الضَّلَالِ وَهُوَ الْمُفْتَتَحُ بِقَوْلِهِ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ [الْأَنْعَام: ١٥٣] .
ondan sapıp dalalet yollarına çıkmaktan sakınmaktır ki şu buyrukla başlamıştır: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun...” [En'âm, 153].
وَقَدْ ذُيِّلَ كُلُّ قِسْمٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ بِالْوِصَايَةِ بِهِ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
Bu kısımların her biri, üç defa tekrarlanan { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } “İşte size bunları vasiyet etti” buyruğuyla onun vasiyet edilmesiyle fezlekelenmiştir.
وَ (تَعَالَ) فِعْلُ أَمْرٍ، أَصْلُهُ يُؤْمَرُ بِهِ مَنْ يُرَادُ صُعُودُهُ إِلَى مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ فَوْقَ مَكَانِهِ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا نَادَوْا إِلَى أَمْرٍ مُهِمٍّ ارْتَقَى الْمُنَادِي عَلَى رَبْوَةٍ لِيُسْمَعَ صَوْتُهُ، ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُ (تَعَالَ) عَلَى طَلَبِ الْمَجِيءِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ فَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً، فَأَصْلُهُ فِعْلُ أَمْرٍ لَا مَحَالَةَ مِنَ التَّعَالِي وَهُوَ تَكَلُّفُ الِاعْتِلَاءِ ثُمَّ نُقِلَ إِلَى طَلَبِ الْإِقْبَالِ مُطْلَقًا، فَقِيلَ: هُوَ اسْمُ فِعْلِ أَمْرٍ بِمَعْنَى (اقْدَمْ) ، لِأَنَّهُمْ وَجَدُوهُ غَيْرَ مُتَصَرِّفٍ فِي الْكَلَامِ إِذْ لَا يُقَالُ: تَعَالَيْتُ بِمَعْنَى (قَدِمْتُ) ، وَلَا تَعَالَى إِلَيَّ فُلَانٌ بِمَعْنَى جَاءَ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدْ لَزِمَتْهُ عَلَامَاتٌ مُنَاسِبَةٌ لِحَالِ الْمُخَاطَبِ بِهِ فَيُقَالُ: تَعَالَوْا وَتَعَالَيْنَ. وَبِذَلِكَ رَجَّحَ جُمْهُورُ النُّحَاةِ أَنَّهُ فِعْلُ أَمْرٍ وَلَيْسَ بِاسْمِ فِعْلٍ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ اسْمَ فِعْلٍ لَمَا لَحِقَتْهُ الْعَلَامَاتُ، وَلَكَانَ مِثْلَ: هَلُمَّ وَهَيْهَاتَ.
Teâl (تَعَالَ), bir emir fiilidir. Aslında kendisinden bulunduğu yerden daha yüksek bir yere çıkması istenen kimseye emredilir; bu da muhtemelen önemli bir işe çağırdıklarında münadinin sesini duyurabilmek için bir tepeye çıkmasından ileri gelmektedir. Daha sonra itlak alakasıyla mecaz olarak gelmeyi talep etme anlamında "teâl" lafzının kullanımı yaygınlaşmış; böylece örfî hakikat haline gelen yaygın bir mecaz olmuştur. Dolayısıyla aslı kesinlikle teâlî (yükselmeye çalışmak) kökünden bir emir fiilidir, sonradan mutlak olarak yönelmeyi/gelmeyi talep etme manasına nakledilmiştir. Bunun (اقْدَمْ - gel) manasında bir emir fiil ismi olduğu da söylenmiştir; zira kelamda çekimsiz olduğunu görmüşlerdir, nitekim "geldim" anlamında teâleytü (تَعَالَيْتُ) veya "falanca bana geldi" anlamında teâlâ ileyye (تَعَالَى إِلَيَّ) denmez. Her halükarda muhatabın durumuna uygun ekler ona bitişir; nitekim teâlev (تَعَالَوْا) ve teâleyne (تَعَالَيْنَ) denir. Bu sebeple nahivcilerin cumhuru onun isim-fiil değil, emir fiili olduğunu tercih etmiştir; çünkü isim-fiil olsaydı ekler ona bitişmez, { هَلُمَّ } ve { هَيْهَاتَ } gibi olurdu.
وأَتْلُ جَوَابُ تَعالَوْا، وَالتِّلَاوَةُ الْقِرَاءَةُ، وَالسَّرْدُ وَحِكَايَةُ اللَّفْظِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ [الْبَقَرَة: ١٠٢] . وأَلَّا تُشْرِكُوا تَفْسِيرٌ لِلتِّلَاوَةِ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْقَوْلِ.
{ أَتْلُ } lafzı { تَعالَوْا } emrinin cevabıdır. Tilavet; okumak, art arda sıralamak ve lafzı aktarmaktır. Bu kavram daha önce Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların okuduklarına uydular” [Bakara, 102] buyruğunda geçmişti. { أَلَّا تُشْرِكُوا } ise tilavetin tefsiridir, çünkü tilavet söz manasındadır.
وَذُكِرَتْ فِيمَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَشْيَاءَ لَيْسَتْ مِنْ قَبِيلِ اللُّحُومِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الِاهْتِمَامَ بِالْمُحَرَّمَاتِ الْفَوَاحِشِ أَوْلَى مِنَ الْعُكُوفِ عَلَى دِرَاسَةِ أَحْكَامِ الْأَطْعِمَةِ، تَعْرِيضًا بِصَرْفِ الْمُشْرِكِينَ هِمَّتَهُمْ إِلَى بَيَانِ الْأَطْعِمَةِ وَتَضْيِيعِهِمْ تَزْكِيَةَ نُفُوسِهِمْ وَكَفِّ الْمَفَاسِدِ عَنِ النَّاسِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ- إِلَى قَوْلِهِ- إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها [الْأَعْرَاف: ٣٢، ٣٣] الْآيَةَ.
Allah'ın onlara haram kıldığı şeyler arasında et kabilinden olmayan hususların zikredilmesi, fahiş haramlarla ilgilenmenin yiyeceklerin hükümlerini incelemeye kapanmaktan daha öncelikli olduğuna işaret etmek içindir. Bu da müşriklerin gayretlerini yiyecekleri açıklamaya hasredip nefislerini tezkiye etmeyi ve fesadı insanlardan uzaklaştırmayı zayi etmelerine bir ta'rizdir (dokundurmadır). Bunun benzeri şu buyruktur: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti kim haram kıldı?...” ayetinden { إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها } “De ki: Rabbim ancak açık olan hayasızlıkları haram kıldı...” [A'râf, 32-33] ayetine kadar olan kısımdır.
وَقَدْ ذُكِرَتِ الْمُحَرَّمَاتُ: بَعْضُهَا بِصِيغَةِ النَّهْيِ، وَبَعْضُهَا بِصِيغَةِ الْأَمْرِ الصَّرِيحِ أَوِ الْمُؤَوَّلِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ ضِدِّهِ، وَنُكْتَةُ الِاخْتِلَافِ فِي صِيغَةِ الطَّلَبِ لَهَاتِهِ الْمَعْدُودَاتِ سَنُبَيِّنُهَا.
Haramlar kimi zaman nehiy sîgasıyla, kimi zaman da sarih veya tevil edilmiş emir sîgasıyla zikredilmiştir; çünkü bir şeyin emredilmesi zıddının nehyedilmesini gerektirir. Sayılan bu hususlarda talep sîgasındaki farklılığın nükte ve hikmetini ileride açıklayacağız.
وَأَن تَفْسِيرِيَّةٌ لِفِعْلِ: أَتْلُ لِأَنَّ التِّلَاوَةَ فِيهَا مَعْنَى الْقَوْلِ. فَجُمْلَةُ: أَلَّا تُشْرِكُوا فِي مَوْقِعِ عَطْفِ بَيَانٍ.
{ أَنْ } harfi { أَتْلُ } fiilini açıklayan tefsîriyyedir; çünkü tilavette söz manası vardır. Dolayısıyla { أَلَّا تُشْرِكُوا } cümlesi atf-ı beyân konumundadır.
وَالِابْتِدَاءُ بِالنَّهْيِ عَنِ الْإِشْرَاكِ لِأَنَّ إِصْلَاحَ الِاعْتِقَادِ هُوَ
Şirk koşma yasağı ile başlanması, inancın ıslahının
مِفْتَاحُ بَابِ الْإِصْلَاحِ فِي الْعَاجِلِ، وَالْفَلَاحِ فِي الْآجِلِ.
dünyada ıslahın, ahirette ise kurtuluşun kapısının anahtarı olması sebebiyledir.
وَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً عَطْفٌ على جملَة: أَلَّا تُشْرِكُوا. وإِحْساناً مَصْدَرٌ نَابَ مَنَابَ فِعْلِهِ، أَيْ وَأَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا، وَهُوَ أَمْرٌ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا فَيُفِيدُ النَّهْيَ عَنْ ضِدِّهِ: وَهُوَ الْإِسَاءَةُ إِلَى الْوَالِدَيْنِ، وَبِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ وَقَعَ هُنَا فِي عِدَادِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ لِأَنَّ الْمُحَرَّمَ هُوَ الْإِسَاءَةُ لِلْوَالِدَيْنِ. وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنِ النَّهْيِ عَنِ الْإِسَاءَةِ إِلَى الْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ اعْتِنَاءً بِالْوَالِدَيْنِ، لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بِرَّهُمَا، وَالْبِرُّ إِحْسَانٌ، وَالْأَمْرُ بِهِ يَتَضَمَّنُ النَّهْيَ عَنِ الْإِسَاءَةِ إِلَيْهِمَا بِطَرِيقِ فَحْوَى الْخِطَابِ، وَقَدْ كَانَ كَثِيرٌ مِنَ الْعَرَبِ فِي جَاهِلِيَّتِهِمْ أَهْلَ جلافة، فَكَانَ الْأَوْلَاد لَا يُوَقِّرُونَ آبَاءَهُمْ إِذَا أَضْعَفَهُمُ الْكِبَرُ. فَلِذَلِكَ كَثُرَتْ وِصَايَةُ الْقُرْآنِ بِالْإِحْسَانِ بِالْوَالِدَيْنِ.
O'nun { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve ana babaya iyilik edin” buyruğu { أَلَّا تُشْرِكُوا } cümlesine matuftur. İhsânen (إِحْساناً), fiilinin yerine geçen bir mastardır; yani "ve ana babaya gereği gibi iyilik edin" demektir. Bu, ikisine ihsanda bulunmayı emretmektir; dolayısıyla zıddı olan ana babaya kötülük etmeyi nehyetmeyi ifade eder. İşte bu mülahazayla burada Allah'ın haram kıldıkları arasında yer almıştır; çünkü haram olan, ana babaya kötülük etmektir. Kötülükten nehyetmek yerine ihsanı emretmeye yönelinmesi ise ana babaya verilen önem sebebiyledir; zira Allah onlara itaati/iyiliği (birr) murat etmiştir, birr ise ihsandır ve onun emredilmesi fahva'l-hitâb (kavramın önceliği) yoluyla onlara kötülük etme yasağını da içerir. Nitekim Arapların çoğu cahiliyelerinde kaba saba kimselerdi; evlatlar yaşlılık onları güçsüz düşürdüğünde babalarına saygı göstermezlerdi. İşte bu yüzden Kur'an'da ana babaya ihsanda bulunma vasiyeti çokça yer almıştır.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ جُمْلَةٌ عُطِفَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا أُرِيدَ بِهِ النَّهْيُ عَنِ الْوَأْدِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٣٧] : وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ. وَ (مِنْ) تَعْلِيلِيَّةٌ، وَأَصْلُهَا الِابْتِدَائِيَّةُ فَجُعِلَ الْمَعْلُول كأنّه مبتدىء مِنْ عِلَّتِهِ.
O'nun { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ } “Fakirlik yüzünden çocuklarınızı öldürmeyin” buyruğu önceki cümleye matuf bir cümledir ve bununla kız çocuklarını diri diri gömme (ve'd) yasağı kastedilmiştir. Bunun açıklaması bu surenin önceki [137] ayetinde: { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “Böylece ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” buyruğunda geçmişti. Buradaki { مِنْ } harfi ta'lîl (gerekçe) bildirir; aslı ibtidâiyye (başlangıç) olup illetli olan (malûl), sanki illetinden başlamış gibi kılınmıştır.
وَالْإِمْلَاقُ: الْفَقْرُ، وَكَوْنُهُ عِلَّةً لِقَتْلِ الْأَوْلَادِ يَقَعُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَنْ يَكُونَ حَاصِلًا بِالْفِعْلِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَهُوَ الَّذِي تَقْتَضِيهِ (مِنْ) التَّعْلِيلِيَّةُ، وَأَنْ يَكُونَ مُتَوَقَّعَ الْحُصُولِ كَمَا قَالَ تَعَالَى، فِي آيَةِ سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣١] : وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَئِدُونَ بَنَاتَهُمْ إِمَّا لِلْعَجْزِ عَنِ الْقِيَامِ بِهِنَّ وَإِمَّا لِتَوَقُّعٍ ذَلِكَ. قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ خَلَفٍ، وَهُوَ إِسْلَامِيٌّ قَدِيمٌ:
İmlâk (الْإِمْلَاقُ), fakirlik demektir. Bunun çocukları öldürmenin gerekçesi olması iki şekilde gerçekleşir: Biri bilfiil mevcut olmasıdır ki burada kastedilen ve ta'lîl bildiren { مِنْ } edatının gerektirdiği budur. Diğeri ise meydana gelmesinin beklenmesidir; nitekim Yüce Allah İsrâ Suresi'ndeki ayette [31] şöyle buyurmuştur: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin.” Çünkü onlar kız çocuklarını ya onlara bakmaktan aciz oldukları için ya da bu durumun başlarına gelmesini bekledikleri için diri diri gömerlerdi. Eski İslam dönemi şairlerinden İshak b. Halef şöyle demiştir:
إِذَا تَذَكَّرْتُ بِنْتِي حِينَ تَنْدُبُنِي ... فَاضَتْ لِعَبْرَةِ بِنْتِي عَبْرَتِي بِدَمِ
"Bana feryat ettiği anını hatırladığımda kızımın / Kızımın gözyaşına karışır, kan akar gözümden."
أُحَاذِرُ الْفَقْرَ يَوْمًا أَنْ يُلِمَّ بِهَا ... فَيُكْشَفُ السِّتْرُ عَنْ لَحْمٍ عَلَى وَضَمِ
"Korkarım ki günün birinde fakirlik ona dokunur da / Kasap tahtasındaki et gibi örtüsü açılıverir."
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٣٧] .
Bu husus daha önce bu surenin [137] ayetinde: { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “Böylece ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ: نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ مُعْتَرِضَةٌ، مُسْتَأْنَفَةٌ، عِلَّةٌ لِلنَّهْيِ عَنْ قَتْلِهِمْ، إِبْطَالًا لِمَعْذِرَتِهِمْ: لِأَنَّ الْفَقْرَ قَدْ جَعَلُوهُ عُذْرًا لِقَتْلِ الْأَوْلَادِ، وَمَعَ كَوْنِ الْفَقْرِ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ دَاعِيًا لِقَتْلِ النَّفْسِ، فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ أَنَّهُ لَمَّا خَلَقَ الْأَوْلَادَ فَقَدْ قَدَّرَ رِزْقَهُمْ، فَمِنَ الْحَمَاقَةِ أَنْ يَظُنَّ الْأَبُ أَنَّ عَجْزَهُ عَنْ رِزْقِهِمْ يُخَوِّلُهُ قَتْلَهُمْ، وَكَانَ الْأَجْدَرُ بِهِ أَنْ يَكْتَسِبَ لَهُمْ.
{ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } “Sizin de onların da rızkını biz veririz” cümlesi ara cümle (müteriza), yeni bir başlangıç (müste'nefe) olup mazeretlerini boşa çıkarmak maksadıyla onları öldürme yasağının illetidir. Zira onlar fakirliği çocukları öldürmek için bir mazeret kılmışlardı. Fakirliğin bir cana kıymak için gerekçe olmaya elverişli olmaması bir yana, Allah çocukları yarattığında onların rızkını da takdir ettiğini beyan etmiştir. Dolayısıyla babanın onları rızıklandırmaktan aciz kalmasının kendisine onları öldürme hakkı verdiğini zannetmesi ahmaklıktır; oysa ona düşen onlar için kazanç sağlamaktı.
وَعَدَلَ عَنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ الَّذِي جَرَى عَلَيْهِ الْكَلَامُ مِنْ قَوْلِهِ: مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ إِلَى طَرِيقِ التَّكَلُّمِ بِضَمِيرِ: نَرْزُقُكُمْ تَذْكِيرًا بِالَّذِي أَمَرَ بِهَذَا الْقَوْلِ كُلِّهِ، حَتَّى كَأَنَّ اللَّهَ أَقْحَمَ كَلَامَهُ بِنَفْسِهِ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِ رَسُولِهِ الَّذِي أَمَرَهُ بِهِ، فَكَلَّمَ النَّاسَ بِنَفْسِهِ، وَتَأْكِيدًا لتصديق الرَّسُول ﷺ.
{ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } “Rabbinizin haram kıldığı şeyler” buyruğundan itibaren sözün üzerinde yürüdüğü gaip üslubundan, { نَرْزُقُكُمْ } “sizi rızıklandırırız” zamiriyle mütekellim (birinci şahıs) üslubuna dönülmüştür. Bu, bütün bu sözü emredeni hatırlatmak içindir; öyle ki sanki Allah, emrettiği Resûlü'nün sözü arasına bizzat kendi kelamını idhal etmiş, insanlara bizzat kendisi hitap etmiş ve Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeyi pekiştirmiştir.
وَذَكَرَ اللَّهُ رِزْقَهُمْ مَعَ رِزْقِ آبَائِهِمْ، وَقَدَّمَ رِزْقَ الْآبَاءِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ كَمَا رَزَقَ الْآبَاءَ، فَلَمْ يَمُوتُوا جُوعًا، كَذَلِكَ يَرْزُقُ الْأَبْنَاءَ، عَلَى أَنَّ الْفَقْرَ إِنَّمَا اعْتَرَى الْآبَاءَ فَلِمَ يُقْتَلُ لِأَجْلِهِ الْأَبْنَاءُ.
Allah onların rızkını babalarının rızkıyla beraber zikretmiş ve babaların rızkını öne almıştır; bu da tıpkı babaları rızıklandırıp açlıktan ölmedikleri gibi, çocukları da rızıklandıracağına işaret etmek içindir. Üstelik fakirlik sadece babalara arız olmuşken, bunun yüzünden çocuklar niçin öldürülsün ki?