وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ. هُنَا لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ: أَيْ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ لَا أَنْتُمْ تَرْزُقُونَ أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَرْزُقُونَ أَبْنَاءَكُمْ. وَقَدْ بَيَّنْتُ آنِفًا أَنَّ قَبَائِلَ كَثِيرَةً كَانَتْ تَئِدُ الْبَنَاتِ. فَلِذَلِكَ حُذِّرُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Burada müsnedün ileyhin fiilî müsnedden önce getirilmesi ihtisas (özgülük) bildirmek içindir; yani: "Sizi de onları da biz rızıklandırıyoruz; ne siz kendinizi rızıklandırıyorsunuz ne de çocuklarınızı rızıklandırıyorsunuz" demektir. Daha önce pek çok kabilenin kız çocuklarını diri diri gömdüğünü açıklamıştım; işte bu sebeple bu ayette uyarılmışlardır.
وَجُمْلَةُ: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ عَطْفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ. وَهُوَ نَهْيٌ عَنِ اقْتِرَافِ الْآثَامِ، وَقَدْ نَهَى عَن الْقرب مِنْهَا، وَهُوَ أَبْلَغُ فِي التَّحْذِيرِ مِنَ النَّهْيِ عَنْ مُلَابَسَتِهَا: لِأَنَّ الْقُرْبَ مِنَ الشَّيْءِ مَظِنَّةُ الْوُقُوعِ فِيهِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِلْإِثْمِ قُرْبٌ وَبُعْدٌ كَانَ الْقُرْبُ مُرَادًا بِهِ الْكِنَايَةُ عَنْ مُلَابَسَةِ الْإِثْمِ أَقَلَّ مُلَابَسَةٍ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمُتَعَارَفِ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ فِي الْأُمُورِ الْمُسْتَقِرَّةِِِ
{ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” cümlesi, kendisinden öncekine atfedilmiştir. Bu, günahları işlemekten bir nehiydir (yasaklamadır). Onlara yaklaşmayı yasaklamıştır ki bu, onlara doğrudan bulaşmayı yasaklamaktan sakındırma bakımından daha beliğdir (etkilidir). Çünkü bir şeye yaklaşmak, ona düşme ihtimalinin (mazanne) bulunduğu yerdir. Günah için ise [fiziksel bir] yakınlık ve uzaklık söz konusu olmadığından, yakınlıktan maksat günaha en az seviyede de olsa bulaşmaktan kinayedir. Zira mekânlarda yerleşik durumlarda şöyle denilmesi örfte bilinmektedir:
فِي الْأَمْكِنَةِ إِذَا قِيلَ لَا تَقْرَبْ مِنْهَا فُهِمُ النَّهْيُ عَنِ الْقُرْبِ مِنْهَا لِيَكُونَ النَّهْيُ عَنْ مُلَابَسَتِهَا بِالْأَحْرَى، فَلَمَّا تَعَذَّرَ الْمَعْنَى الْمُطَابِقِيُّ هُنَا تَعَيَّنَتْ إِرَادَةُ الْمَعْنَى الِالْتِزَامِيِّ بِأَبْلَغِ وَجْهٍ.
Mekânlarda sabit olan hususlarda "Ona yaklaşma" denildiğinde, ona bulaşmanın (temas etmenin) öncelikle yasak olduğunu göstermek için ona yaklaşmanın yasaklandığı anlaşılır. Burada mutâbakî (birebir lafzî) anlam imkânsız olunca, en beliğ vecihle iltizâmî anlamın kastedilmesi gerekmiştir.
وَالْفَوَاحِشُ: الْآثَامُ الْكَبِيرَةُ، وَهِيَ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى مَفَاسِدَ، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٩] .
Fevâhiş (kötülükler); büyük günahlardır ve fesatlar içeren şeylerdir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde [169] Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ } “O size ancak kötülüğü ve hayâsızlığı emreder” buyruğunda geçmişti.
وَمَا ظَهَرَ مِنْها مَا يُظْهِرُونَهُ وَلَا يَسْتَخْفُونَ بِهِ، مِثْلُ الْغَضَبِ وَالْقَذْفِ. وَما بَطَنَ مَا يَسْتَخْفُونَ بِهِ وَأَكْثَرُهُ الزِّنَا وَالسَّرِقَةُ وَكَانَا فَاشِيَيْنِ فِي الْعَرَبِ.
{ مَا ظَهَرَ مِنْها } “onların açığı”; açığa vurdukları ve gizlemedikleri şeylerdir; haksız öfke ve kazf (iffete iftira) gibi. { وَما بَطَنَ } “ve gizlisi” ise gizledikleri şeylerdir ki bunların çoğu zina ve hırsızlıktır; bunlar da Araplar arasında yaygındı.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ الْفَوَاحِشَ بِالزِّنَا، وَجَعَلَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا مَا يَفْعَلُهُ سُفَهَاؤُهُمْ فِي الْحَوَانِيتِ وَدِيَارِ الْبَغَايَا، وَبِمَا بَطَنَ اتِّخَاذَ الْأَخْدَانِ سِرًّا، وَرُوِيَ هَذَا عَنِ السُّدِّيِّ. وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ وَابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَرَوْنَ الزِّنَا سِرًّا حَلَالًا، وَيَسْتَقْبِحُونَهُ فِي الْعَلَانِيَةِ، فَحَرَّمَ اللَّهُ الزِّنَى فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ. وَعِنْدِي أَنَّ صِيغَةَ الْجَمْعِ فِي الْفَوَاحِشِ تُرَجِّحُ التَّفْسِيرَ الْأَوَّلَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ [النَّجْم: ٣٢] .
Müfessirlerden bazıları fevâhişi zina ile tefsir etmiş; açığını, beyinsizlerinin dükkânlarda ve fahişe evlerinde yaptıkları; gizlisini ise gizlice dost (metres) tutmak olarak açıklamıştır. Bu görüş es-Süddî'den rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk ve İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: Cahiliye ehli gizli zinayı helal görür, açıkta yapılmasını ise çirkin sayardı; bunun üzerine Allah zinayı gizlide de açıkta da haram kıldı. Bana göre ise { الْفَواحِشَ } kelimesindeki çoğul sîgası, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ } [Necm 32] “Onlar ki günahın büyüklerinden ve hayâsızlıklardan -küçük günahlar müstesna- kaçınırlar” buyruğunda olduğu gibi birinci tefsiri tercih ettirmektedir.
وَلَعَلَّ الَّذِي حَمَلَ هَؤُلَاءِ عَلَى تَفْسِيرِ الْفَوَاحِشِ بِالزِّنَى قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٢] فِي آيَاتٍ
Bu kimseleri fevâhişi zina ile tefsir etmeye sevk eden şey, belki de İsrâ Suresi'nde [32],
عدّدت منهيات كَثِيرَة تُشَابِهُ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا وَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْمُتَمَاثِلَةِ وَاحِدًا.
bu surenin ayetlerine benzeyen pek çok yasaklanan şeyin sayıldığı ayetler arasındaki: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “Zinaya da yaklaşmayın; çünkü o, bir hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur” buyruğudur. Oysa birbirine benzeyen ayetlerde kastedilenin tek bir şey olması gerekmez.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي: مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٢٠] .
{ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “onların açığına da gizlisine de” ifadesine dair açıklama, bu surede Yüce Allah'ın: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } [120] “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” buyruğunda geçmişti.
وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِالنَّهْيِ عَنْ قَتْلِ النَّفْسِ، وَهُوَ مِنَ الْفَوَاحِشِ عَلَى تَفْسِيرِهَا بِالْأَعَمِّ، تَخْصِيصًا لَهُ بِالذِّكْرِ: لِأَنَّهُ فَسَادٌ عَظِيمٌ، وَلِأَنَّهُ كَانَ مُتَفَشِّيًا بَيْنَ الْعَرَبِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي النَّفْسِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَيُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ.
Bunun ardından, genel tefsirine göre fevâhişten olan cana kıymayı (haksız yere adam öldürmeyi) yasaklama getirilmiştir. Bu, büyük bir fesat olduğu ve Araplar arasında yaygın bulunduğu için zikirde tahsis edilmiştir (özellikle belirtilmiştir). { النَّفْسِ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif) cins için olup istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder.
وَوُصِفَتْ بِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ تَأْكِيدًا لِلتَّحْرِيمِ بِأَنَّهُ تَحْرِيمٌ قَدِيمٌ فَإِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ قَتْلَ النَّفْسِ مِنْ عَهْدِ آدَمَ، وَتَعْلِيقُ التَّحْرِيمِ بِالنَّفْسِ: هُوَ عَلَى وَجْهِ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ، أَيْ حَرَّمَ اللَّهُ قَتْلَهَا عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي تَعْلِيقِ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ بِأَعْيَانِ الذَّوَاتِ أَنَّهُ يُرَادُ تَعْلِيقُهُ بِالْمَعْنَى الَّذِي تُسْتَعْمَلُ تِلْكَ الذَّاتُ فِيهِ كَقَوْلِهِ: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ [الْمَائِدَة: ١] أَيْ، أَكْلُهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: حَرَّمَ اللَّهُ جَعَلَهَا اللَّهُ حَرَمًا أَيْ شَيْئًا مُحْتَرما لَا يعتدى عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها [النَّمْل: ٩١] .
[Cana kıyma], bu yasağın kadim bir haram kılma olduğunu teyit etmek üzere { الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı” şeklinde nitelenmiştir; zira Allah, cana kıymayı Âdem devrinden beri haram kılmıştır. Haram kılmanın nefse (cana) taalluk ettirilmesi ise delâlet-i iktizâ yoluyladır; yani haram kılma ve helal kılmanın bizzat zatlara taalluk ettirilmesinde bilindiği üzere maksat, o zatın kendisinde kullanıldığı manaya taalluktur. Nitekim: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ } [Mâide 1] “En'âm türü hayvanlar size helal kılındı” buyruğunda olduğu gibi; yani onların yenmesi [helal kılınmıştır]. { حَرَّمَ اللَّهُ } ifadesinin anlamının "Allah onu haram (dokunulmaz) kıldı", yani saldırılamaz saygın bir şey kıldı manasında olması da caizdir; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها } [Neml 91] “Bana ancak bu beldenin, onu hürmetli kılan Rabbine kulluk etmem emrolundu.”
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَإِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Ben de onun (Medine'nin) iki kara taşlığı arasını haram (dokunulmaz) kıldım.”
. وَقَوله: إِلَّا بِالْحَقِّ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ من عُمُوم أَحْوَال مُلَابَسَةَ الْقَتْلِ، أَيْ لَا تَقْتُلُوهَا فِي أَيَّةِ حَالَةٍ أَوْ بِأَيِّ سَبَبٍ تَنْتَحِلُونَهُ إِلَّا بِسَبَبِ الْحَقِّ، فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ أَوِ السَّبَبِيَّةِ.
{ إِلَّا بِالْحَقِّ } “hak ile olması müstesna” buyruğu, öldürmeye bulaşmanın umumî hâllerinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani onu hiçbir durumda veya uydurduğunuz hiçbir sebeple öldürmeyin, ancak hak sebebiyle [öldürün] demektir. Buradaki bâ (بِـ) harfi mülâbese (birliktelik) veya sebebiyet içindir.
وَالْحَقُّ ضِدُّ الْبَاطِلِ، وَهُوَ الْأَمْرُ الَّذِي حَقَّ، أَيْ ثَبَتَ أَنَّهُ غَيْرُ بَاطِلٍ فِي حُكْمِ الشَّرِيعَةِ وَعِنْدَ أَهْلِ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ الْبَرِيئَةِ مِنْ هَوًى أَوْ شَهْوَةٍ خَاصَّةٍ، فَيَكُونُ الْأَمْرُ الَّذِي اتَّفَقَتِ الْعُقُولُ عَلَى قَبُولِهِ، وَهُوَ مَا اتَّفَقَتْ عَلَيْهِ الشَّرَائِعُ، أَوِ الَّذِي اصْطَلَحَ أَهْلُ نَزْعَةٍ خَاصَّةٍ عَلَى أَنَّهُ يَحِقُّ وُقُوعُهُ وَهُوَ مَا اصْطَلَحَتْ عَلَيْهِ شَرِيعَةٌ خَاصَّةٌ بِأُمَّةٍ أَوْ زَمَنٍ.
Hak (الحق), batılın zıddıdır. O; şeriatın hükmünde, hevâ veya özel bir şehvetten uzak selim akıl sahipleri nezdinde batıl olmadığı sabit olan, gerçekleşmiş emirdir. Dolayısıyla akılların kabulünde ittifak ettiği ve şeriatların üzerinde birleştiği şey veya özel bir temayül ehlinin vuku bulmasının hak olduğu hususunda uzlaştığı ve bir ümmete yahut zamana mahsus şeriatın benimsediği şey olur.
فَالتَّعْرِيفُ فِي: الْحَقِّ لِلْجِنْسِ، وَالْمُرَادُ بِهِ مَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ مَاهِيَّةُ الْحَقِّ الْمُتَقَدِّمِ شَرْحُهَا، وَحَيْثُمَا أُطْلِقَ فِي الْإِسْلَامِ فَالْمُرَادُ بِهِ مَاهِيَّتُهُ فِي نَظَرِ الْإِسْلَامِ، وَقَدْ فَصَّلَ الْإِسْلَامُ حَقَّ قَتْلِ النَّفْسِ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَهُوَ قَتْلُ الْمُحَارِبِ وَالْقِصَاصُ، وَهَذَانِ بِنَصِّ الْقُرْآنِ، وَقَتْلُ الْمُرْتَدِّ عَنِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ اسْتِتَابَتِهِ، وَقَتْلُ الزَّانِي الْمُحْصَنِ، وَقَتْلُ الْمُمْتَنِعِ مِنْ أَدَاءِ الصَّلَاةِ بَعْدَ إِنْظَارِهِ حَتَّى يَخْرُجَ وَقْتُهَا، وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ وَرَدَتْ بِهَا أَحَادِيثُ عَن النّبيء ﷺ، وَمِنْهُ الْقَتْلُ النَّاشِئُ عَنْ إِكْرَاهٍ وَدِفَاعٍ مَأْذُونٍ فِيهِ شَرْعًا وَذَلِكَ قَتْلُ مَنْ يُقْتَلُ مِنَ الْبُغَاةِ وَهُوَ بِنَصِّ
{ الْحَقِّ } kelimesindeki belirlilik cins içindir; bununla kastedilen, açıklaması geçen hak mahiyetinin kendisinde gerçekleştiği durumdur. İslam'da mutlak olarak kullanıldığında kastedilen, İslam'ın nazarındaki mahiyetidir. İslam, cana kıymanın meşru hakkını Kur'an ve Sünnet ile ayrıntılı olarak açıklamıştır: Bunlar, yol kesip savaşan eşkıyanın (muhârib) öldürülmesi ve kısastır ki bu ikisi Kur'an'ın nassıyladır; tövbeye davet edildikten sonra İslam'dan dönen mürtedin öldürülmesi, evli zinanın (muhsan zânî) öldürülmesi ve vakti çıkana kadar mühlet verildikten sonra namaz kılmaktan kaçınanın öldürülmesidir ki bu üçü hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hadisler vârit olmuştur. Şer'an izin verilmiş bir mecburiyet ve savunmadan doğan öldürme de bu kabildendir; bu da isyancılardan (büğât) öldürülen kimsedir ve bu da nassıyladır
الْقُرْآنِ، وَقَتْلُ مَنْ يُقْتَلُ مِنْ مَانِعِي
Kur'an'ın; ayrıca engelleyenlerden öldürülen kimsenin öldürülmesidir
الزَّكَاةِ وَهُوَ بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ، وَأَمَّا الْجِهَادُ فَغَيْرُ دَاخِلٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا بِالْحَقِّ، وَلَكِنَّ قَتْلَ الْأَسِيرِ فِي الْجِهَادِ إِذَا كَانَ لِمَصْلَحَةٍ كَانَ حَقًّا، وَقَدْ فَصَّلْنَا الْكَلَامَ عَلَى نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ.
zekâtı [vermekten kaçınanlardan öldürülenin öldürülmesidir] ki bu da sahabenin icmâıyladır. Cihada gelince, o { إِلَّا بِالْحَقِّ } “hak ile olması müstesna” buyruğuna dahil değildir; ancak cihatta esirin öldürülmesi bir maslahata binaen olursa hak olur. Bu ayetin benzerine dair açıklamayı İsrâ Suresi'nde ayrıntılı olarak verdik.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ إِلَى مَجْمُوعِ مَا ذَكَرَ، وَلِذَلِكَ أَفْرَدَ اسْمَ الْإِشَارَةِ بِاعْتِبَارِ الْمَذْكُورِ، وَلَوْ أَتَى بِإِشَارَةِ الْجَمْعِ لَكَانَ ذَلِكَ فَصِيحًا، وَمِنْهُ: كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاء: ٣٦] .
{ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } “İşte O, size bunları tavsiye (emr) etti” buyruğundaki işaret, zikredilenlerin tamamınadır. Bu yüzden zikredilen şey (el-mezkûr) dikkate alınarak işaret ismi tekil getirilmiştir; çoğul işareti ile getirilseydi de bu fasih olurdu. Nitekim: { كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } [İsrâ 36] “Bunların hepsi ondan sorumlu idi” buyruğu bu kabildendir.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْوِصَايَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا [الْأَنْعَام: ١٤٤] آنِفًا.
Vasiyetin (tavsiyenin) anlamı az önce: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } [En'âm 144] “Yoksa Allah size bunu tavsiye (emr) ettiğinde şahit miydiniz?” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ رَجَاءَ أَنْ يَعْقِلُوا، أَيْ يَصِيرُوا ذَوِي عُقُولٍ لِأَنَّ مُلَابسَة بعض هَذِه المحرّمات ينبىء عَنْ خَسَاسَةِ عَقْلٍ، بِحَيْثُ يُنَزَّلُ مُلَابِسُوهَا مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يَعْقِلُ، فَلِذَلِكَ رُجِيَ أَنْ يَعْقِلُوا.
{ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Umulur ki aklınızı kullanırsınız” buyruğu, akıllarını başlarına toplamaları, yani akıl sahibi olmaları ümidiyledir. Çünkü bu haramlardan bazılarına bulaşmak aklın bayağılığını gösterir; öyle ki bunlara bulaşanlar aklı ermeyen kimse konumuna indirilir. İşte bu yüzden akıllarını başlarına toplamaları umulmuştur.
وَقَوْلُهُ: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ تَذْيِيلٌ جُعِلَ نِهَايَةً لِلْآيَةِ، فَأَوْمَأَ إِلَى تنهية نوع من الْمُحَرَّمَاتِ وَهُوَ الْمُحَرَّمَاتُ الرَّاجِعُ تَحْرِيمُهَا إِلَى إِصْلَاحِ الْحَالَةِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ لِلْأُمَّةِ، بِإِصْلَاحِ الِاعْتِقَادِ، وَحِفْظِ نِظَامِ الْعَائِلَةِ وَالِانْكِفَافِ عَنِ الْمَفَاسِدِ، وَحِفْظِ النَّوْعِ بِتَرْكِ التَّقَاتُلِ.
{ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “İşte O, aklınızı kullanasınız diye size bunları tavsiye (emr) etti” buyruğu, ayetin sonu kılınan bir tezyildir. Böylece bir tür haramların sona erdiğine ima etmiştir ki bunlar; inancın ıslah edilmesi, aile düzeninin korunması, fesatlardan el çekilmesi ve birbirini öldürmeyi bırakarak türün muhafaza edilmesi yoluyla ümmetin sosyal durumunun ıslahına dayanan haramlardır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 152]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Rüştüne erişinceye kadar, -en güzel olanı hariç- yetimin malına yaklaşmayın; ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman -yakınınız dahi olsa- adil olun ve Allah'ın ahdine vefa gösterin. İşte O, düşünüp öğüt alasınız diye size bunları tavsiye (emr) etti.” (152)
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ.
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “Rüştüne erişinceye kadar, -en güzel olanı hariç- yetimin malına yaklaşmayın.”
عَطَفَ جُمْلَةَ: وَلا تَقْرَبُوا
{ وَلا تَقْرَبُوا } “yaklaşmayın” cümlesini
عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي فَسَّرَتْ فعل: أَتْلُ [الْأَنْعَام: ١٥١] عَطْفَ مُحَرَّمَاتٍ تَرْجِعُ إِلَى حفظ قواع التَّعَامُلِ بَيْنَ النَّاسِ لِإِقَامَةِ قَوَاعِدِ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَمَدَنِيَّتِهَا وَتَحْقِيقِ ثِقَةِ النَّاسِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ.
{ أَتْلُ } [En'âm 151] fiilini tefsir eden cümleye, İslam toplumunun ve medeniyetinin esaslarını ikame etmek ve insanların birbirine olan güvenini gerçekleştirmek üzere insanlar arasındaki muamele kurallarını korumaya dayanan haramların atfı olarak atfetmiştir.
وَابْتَدَأَهَا بِحِفْظِ حَقِّ الضَّعِيفِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الدَّفْعَ عَنْ حَقِّهِ فِي مَالِهِ، وَهُوَ الْيَتِيمُ، فَقَالَ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Buna da malındaki hakkını savunamayan zayıfın, yani yetimin hakkını korumakla başlamış ve: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Rüştüne erişinceye kadar, -en güzel olanı hariç- yetimin malına yaklaşmayın” buyurmuştur.
وَالْقُرْبَانُ كِنَايَةٌ عَنْ مُلَابَسَةِ مَالِ الْيَتِيمِ.
Kurbân (yaklaşmak); yetimin malına el uzatmaktan kinayedir.
وَالتَّصَرُّفُ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ [الْأَنْعَام: ١٥١] . وَلَمَّا اقْتَضَى هَذَا تَحْرِيمَ التَّصَرُّفِ فِي مَالِ الْيَتِيمِ، وَلَوْ بِالْخَزْنِ وَالْحِفْظِ، وَذَلِكَ يُعَرِّضُ مَالَهُ لِلتَّلَفِ،
Ve az önce { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ } [En'âm 151] buyruğunda geçtiği üzere onda tasarrufta bulunmaktan [kinayedir]. Bu ifade saklama ve koruma amacıyla dahi olsa yetimin malında tasarrufta bulunmanın haram olmasını gerektirdiğinde -ki bu durum onun malını telef olmaya maruz bırakır-,
اسْتُثْنِي مِنْهُ قَوْلُهُ: إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
bundan { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel olanı hariç” buyruğu istisna edilmiştir.
أَيْ إِلَّا بِالْحَالَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، فَاسْمُ الْمَوْصُولِ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ مُنَاسِبًا لِلْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ اسْم للمؤنّث، فَيُقَدَّرُ بِالْحَالَةِ أَوِ الْخَصْلَةِ.
Yani: "En güzel olan durum hariç" demektir. İsm-i mevsûl, müennes bir isim olan mevsûle uygun olarak takdir edilen mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır; dolayısıyla "durum" (el-hâle) veya "haslet" (el-hasle) şeklinde takdir edilir.
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ إِلَّا مُلَابِسِينَ لِلْخَصْلَةِ أَوِ الْحَالَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَالَاتِ الْقُرْبِ، وَلَكَ أَنْ تُقَدِّرَهُ بِالْمَرَّةِ مِنْ: تَقْرَبُوا أَيْ إِلَّا بِالْقُرْبَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ. وَقَدِ الْتُزِمَ حَذْفُ الْمَوْصُوفِ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ وَاعْتِبَارُهُ مُؤَنَّثًا يَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bâ (بِـ) harfi mülâbese içindir; yani: "Yaklaşma durumlarının en güzeli olan haslet veya duruma mülâbis olarak (buna riayet ederek)" demektir. Bunu { تَقْرَبُوا } fiilinden ism-i merre olarak takdir edip "en güzel olan bir yaklaşma ile hariç" demen de mümkündür. Böyle bir terkipte mevsûfun hazfedilmesi ve müennes kabul edilmesi darb-ı mesel kabilinden iltizam edilmiştir (yerleşmiş bir kuraldır). Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir:
ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٦] أَيْ بِالْخَصْلَةِ الْحَسَنَةِ ادْفَعِ السَّيِّئَةَ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَنَّهُمْ أَتَوْا بِالْمَوْصُولِ مُؤَنَّثًا وَصْفًا لِمَحْذُوفٍ مُلْتَزَمِ الْحَذْفِ وَحَذَفُوا صِلَتَهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِمْ فِي الْمَثَلِ: «بَعْدَ اللَّتَيَّا وَالَّتِي» ، أَيْ بَعْدَ الدَّاهِيَةِ الْحَقِيرَةِ وَالدَّاهِيَةِ الْجَلِيلَةِ كَمَا قَالَ سُلْمِيُّ بْنُ رَبِيعَةَ الضبّي:
{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } [Mü'minûn 96] “Kötülüğü en güzel olan [haslet] ile sav”; yani güzel hasletle kötülüğü sav demektir. Darb-ı meselde geçen: "el-Leteyyâ ve'lletî'den sonra" (بَعْدَ اللَّتَيَّا وَالَّتِي) sözlerinde de hazfi iltizam edilen mahzuf bir mevsûfa sıfat olmak üzere mevsûlü müennes getirmeleri ve sılasını da hazfetmeleri bu kabildendir; yani küçük musibet ve büyük musibetten sonra demektir; nitekim Sülmî b. Rebîa ed-Dabbî şöyle demiştir:
وَلَقَد رأبت ثَأْيَ الْعَشِيرَةِ بَيْنَهَا ... وَكَفَيْتُ جَانِبَهَا اللَّتَيَّا وَالَّتِي
Aşiretin arasındaki yarığı (bozulmayı) onardım ... ve onun adına küçük büyük bütün musibetleri savuşturdum.
وأَحْسَنُ
{ أَحْسَنُ } kelimesi,
اسْمُ تَفْضِيلٍ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ، أَيِ الْحَسَنَةُ، وَهِيَ النَّافِعَةُ الَّتِي لَا ضُرَّ فِيهَا لِلْيَتِيمِ وَلَا لِمَالِهِ. وَإِنَّمَا قَالَ هُنَا: وَلا تَقْرَبُوا تَحْذِيرًا مِنْ أَخْذِ مَالِهِ وَلَوْ بِأَقَلِّ أَحْوَالِ الْأَخْذِ لِأَنَّهُ لَا يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ هُنَا: وَلا تَأْكُلُوا كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٨] : وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ.
üstünlük anlamı soyutlanmış (meslûbü'l-mufâdala) bir ism-i tafdildir; yani "güzel olan" (el-hasene) demektir ki o da yetime ve malına hiçbir zararı olmayan faydalı durumdur. Burada, kendini savunamayacağı için onun malını en az seviyede dahi olsa almaktan sakındırmak maksadıyla: { وَلا تَقْرَبُوا } “yaklaşmayın” buyurmuştur. İşte bu yüzden Bakara Suresi'nde [188]: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” buyurduğu gibi burada "yemeyin" (lâ te'kulû) dememiştir.
وَالْأَشُدُّ: اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ الْإِنْسَانِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الشَّدِّ وَهُوَ التَّوَثُّقُ،
el-Eşüdd (الْأَشُدّ); insanın gücüne delalet eden bir isimdir ve sağlamlaşmak (tevessuk) anlamına gelen şedd (الشَّدّ) kökünden türemiştir.
وَالْمُرَادُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا، مِمَّا الْكَلَامُ فِيهِ عَلَى الْيَتِيمِ، بُلُوغُهُ الْقُوَّةَ الَّتِي يَخْرُجُ بِهَا مِنْ ضَعْفِ الصِّبَا، وَتِلْكَ هِيَ الْبُلُوغُ مَعَ صِحَّةِ الْعَقْلِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بُلُوغُهُ أَهْلِيَّةَ التَّصَرُّفِ فِي مَالِهِ.
Bu ayette ve yetimden bahseden benzerlerinde bununla kastedilen; onun çocukluk zayıflığından çıkmasını sağlayan kuvvete erişmesidir ki bu da aklın sağlamlığıyla beraber bulûğ çağına ermektir; zira maksat, malında tasarruf ehliyetine ulaşmasıdır.
وَمَا مُنِعَ الصَّبِيُّ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي الْمَالِ إِلَّا لِضَعْفٍ فِي عَقْلِهِ بِخِلَافِ الْمُرَادِ مِنْهُ فِي أَوْصَافِ الرِّجَالِ فَإِنَّهُ يَعْنِي بِهِ بُلُوغَ الرَّجُلِ مُنْتَهَى حَدِّ الْقُوَّةِ فِي الرّجال وَهُوَ الْأَرْبَعُونَ سَنَةً إِلَى الْخَمْسِينَ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً [الْأَحْقَاف: ١٥] وَقَالَ سُحَيْمُ بْنُ وَثِيلٍ:
Çocuğun malda tasarruftan menedilmesi ancak aklındaki zayıflıktan ötürüdür. Erkeklerin vasıflarında bundan kastedilen ise farklıdır; zira orada adamın erkeklerdeki kuvvetin en üst sınırına ulaşması kastedilir ki bu da kırk ila elli yaştır. Nitekim Yüce Allah: { حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً } [Ahkâf 15] “Nihayet güçlü çağına erip kırk yaşına vardığında” buyurmuştur. Suheym b. Vesîl de şöyle demiştir:
أَخُو خَمْسِينَ مُجْتَمِعٌ أَشُدِّي ... ونجّذني مداورة الشّؤون
Elli yaşındayım, gücüm kemale ermiştir ... ve işlerin idaresi beni tecrübeli kılmıştır.
وَالْبُلُوغُ: الْوُصُولُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّدَرُّجِ فِي أَطْوَارِ الْقُوَّةِ الْمُخْرِجَةِ مِنْ وَهْنِ الصِّبَا.
Bulûğ (بُلُوغ); ulaşmak demektir ve burada çocukluk zayıflığından çıkaran güç evrelerinde kademe kademe ilerlemekten mecazdır.
وحَتَّى
{ حَتَّى } “-e kadar” edatı,
غَايَةٌ لِلْمُسْتَثْنَى: وَهُوَ الْقُرْبَانُ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، أَيِ التَّصَرُّفُ فِيهِ إِلَى أَنْ
müstesna olan şeyin -ki o en güzel şekilde yaklaşmaktır- gayesidir (son sınırıdır); yani onda şu vakte kadar tasarruf edilir:
يَبْلُغَ صَاحِبُهُ أَشُدَّهُ أَيْ فَيُسَلِّمُ إِلَيْهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٦] الْآيَةَ.
Sahibi rüştüne erişinceye kadar; yani [erişince] mal ona teslim edilir. Nitekim Yüce Allah diğer ayette şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } [Nisâ 6] “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz mallarını kendilerine verin.”
وَوَجْهُ تَخْصِيصِ حَقِّ الْيَتِيمِ فِي مَالِهِ بِالْحِفْظِ: أَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ مَظِنَّةُ الِاعْتِدَاءِ عَلَيْهِ مِنَ الْوَلِيِّ، وَهُوَ مَظِنَّةُ انْعِدَامِ الْمُدَافِعِ عَنْهُ، لِأَنَّهُ مَا مِنْ ضَعِيفٍ عِنْدَهُمْ إِلَّا وَلَهُ مِنَ الْأَقَارِبِ وَالْمَوَالِي مَنْ يَدْفَعُ عَنْهُ إِذَا اسْتَجَارَهُ أَوِ اسْتَنْجَدَهُ، فَأَمَّا الْيَتِيمُ فَإِنَّ الِاعْتِدَاءَ عَلَيْهِ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ أَقْرَبِ النَّاسِ إِلَيْهِ، وَهُوَ وَلِيُّهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَلِي الْيَتِيمَ عِنْدَهُمْ إِلَّا أَقْرَبُ النَّاسِ إِلَيْهِ، وَكَانَ الْأَوْلِيَاءُ يَتَوَسَّعُونَ فِي أَمْوَالِ أَيْتَامِهِمْ، وَيَعْتَدُونَ عَلَيْهَا، وَيُضَيِّعُونَ الْأَيْتَامَ لِكَيْلَا يَنْشَأُوا نَشْأَةً يَعْرِفُونَ بِهَا حُقُوقَهُمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى [الضُّحَى: ٦] لِأَنَّ الْيَتِيمَ مَظِنَّةُ الْإِضَاعَةِ فَلِذَلِكَ لَمْ يُوَصِّ اللَّهُ تَعَالَى بِمَالِ غَيْرِ الْيَتِيمِ، لِأَنَّ صَاحِبَهُ يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ، أَوْ يَسْتَدْفِعُ بِأَوْلِيَائِهِ وَمُنْجِدِيهِ.
Yetimin malındaki hakkının korunmasının tahsis edilmesinin vechi şudur: Bu hak, veli tarafından tecavüze uğrama ihtimalinin yüksek olduğu ve kendisini savunan bir kimsenin bulunmama ihtimalinin kuvvetli olduğu bir alandır. Zira onların nezdinde, sığındığında veya yardım istediğinde kendisini savunan akrabaları ve dostları olmayan hiçbir zayıf yoktu. Yetime gelince; ona yönelik tecavüz ancak kendisine en yakın kişiden, yani velisinden gelirdi; çünkü onların nezdinde yetimin velayetini ancak ona en yakın kişi üstlenirdi. Veliler ise yetimlerinin mallarını alabildiğine harcar, onlara tecavüz eder ve haklarını bilecek şekilde yetişmesinler diye yetimleri zayi ederlerdi. İşte bu yüzden Yüce Allah: { أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى } [Duhâ 6] “O seni bir yetim bulup barındırmadı mı?” buyurmuştur. Çünkü yetim zayi edilme tehlikesi altındadır; işte bu sebeple Allah Teâlâ yetim dışındakilerin malını [böyle özel olarak] vasiyet etmemiştir; zira sahibi bizzat kendini savunur yahut velileri ve yardımcıları vasıtasıyla savunma sağlar.
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ.
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın.”
عَطَفَ الْأَمْرَ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ، وَذَلِكَ فِي التَّبَايُعِ، فَقَدْ كَانُوا يَبِيعُونَ التَّمْرَ وَالزَّبِيبَ كَيْلًا، وَكَانُوا يَتَوَازَنُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ، فَكَانُوا يُطَفِّفُونَ حِرْصًا عَلَى الرِّبْحِ، فَلِذَلِكَ أَمَرَهُمْ بِالْوَفَاءِ. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يَأْتِيَ فِيهِ بِالنَّهْيِ عَنِ التَّطْفِيفِ كَمَا فِي قَوْلِ شُعَيْبٍ: وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ [هود: ٨٤] إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِالْحَدِّ الَّذِي يَتَحَقَّقُ فِيهِ الْعَدْلُ وَافِيًا، وَعَدَمُ النَّقْصِ يُسَاوِي الْوَفَاءَ، وَلَكِنْ فِي اخْتِيَارِ الْأَمْرِ بِالْإِيفَاءِ اهْتِمَامًا بِهِ لتَكون النّفوس ملتفتة إِلَى جَانِبِ الْوَفَاءِ لَا إِلَى جَانب ترك التّنقيص، وَفِيهِ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِالسَّخَاءِ الَّذِي يَتَمَادَحُونَ بِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: أَيْنَ سَخَاؤُكُمُ الَّذِي تَتَنَافَسُونَ فِيهِ فَهَلَّا تُظْهِرُونَهُ إِذَا كِلْتُمْ أَوْ وَزَنْتُمْ فَتَزِيدُوا عَلَى الْعَدْلِ بِأَنْ تُوَفِّرُوا لِلْمُكْتَالِ كَرَمًا بَلْهَ أَنْ تَسْرِقُوهُ حَقَّهُ. وَهَذَا تَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى اخْتِلَالِ أَخْلَاقِهِمْ وَعَدَمِ تَوَازُنِهَا.
Ölçü ve tartıyı tam yapma emrini atfetmiştir ki bu da alışveriştedir. Zira onlar hurma ve kuru üzümü ölçekle satar, altın ve gümüşü ise tartarlardı; kâr hırsıyla da eksik ölçüp tartarlardı (tatfîf yaparlardı). İşte bu sebeple onlara tam yapmayı emretti. Şuayb'ın: { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } [Hûd 84] “Ölçeği ve tartıyı eksik yapmayın” sözünde olduğu gibi burada eksik yapma nehyini (yasağını) getirmekten sarf-ı nazar etmesi; onların adaletin eksiksiz gerçekleştiği sınıra ulaşmakla emrolunduklarına işaret etmek içindir. Eksiltmemek tam yapmaya denktir; ancak tam yapma emrinin seçilmesinde buna verilen önem vardır; ta ki nefisler eksiltmeyi bırakma tarafına değil, tam yapma tarafına yönelsin. Ayrıca bunda övündükleri cömertliği onlara bir hatırlatma da vardır; sanki onlara şöyle denilmiştir: "Yarıştığınız cömertliğiniz nerede? Ölçtüğünüz veya tarttığınız zaman bunu gösterseniz ya! Bırakın hakkını çalmayı, cömertlik gösterip ölçü alanı gözeterek adaletin de üzerine çıksanız ya!" Bu da onlara ahlaklarındaki bozukluğu ve dengesizliği bir ihtardır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْقِسْطِ
{ بِالْقِسْطِ } “adaletle” buyruğundaki bâ (بِـ) harfi
لِلْمُلَابَسَةِ وَالْقِسْطُ الْعَدْلُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٨] ، أَيْ أَوْفُوا مُتَلَبِّسِينَ بِالْعَدْلِ بِأَنْ لَا تَظْلِمُوا الْمُكْتَالَ حَقَّهُ.
mülâbese içindir. Kıst (الْقِسْطُ); adalettir. Âl-i İmrân Suresi'nde [18] Yüce Allah'ın: { قائِماً بِالْقِسْطِ } “adaleti ayakta tutarak” buyruğunda geçmişti. Yani: "Ölçü alana hakkı konusunda haksızlık etmeyerek adaletle tam yapın" demektir.
لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها.
{ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz.”
ظَاهِرُ تَعْقِيبِ جُمْلَةِ: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ } [cümlesinin],
إِلَخْ بِجُمْلَةِ: لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
ilâ ahirinin, { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” cümlesiyle takibinin zahiri;
أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِالَّتِي وَلَيْتَهَا فَتَكُونُ احْتِرَاسًا، أَيْ لَا نُكَلِّفُكُمْ تَمَامَ الْقِسْطِ فِي الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ بِالْحَبَّةِ
onun hemen peşinden geldiği [cümleye] bağlı olup bir ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) olmasıdır; yani: "Ölçü ve tartıda adaleti tam tamına, habbe (tane)
وَالذَّرَّةِ وَلَكِنَّا نُكَلِّفُكُمْ مَا تَظُنُّونَ أَنَّهُ عَدْلٌ وَوَفَاءٌ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاحْتِرَاسِ أَنْ لَا يَتْرُكَ النَّاسُ التَّعَامُلَ بَيْنَهُمْ خَشْيَةَ الْغَلَطِ أَوِ الْغَفْلَةِ، فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى تَعْطِيلِ مَنَافِعَ جَمَّةٍ. وَقَدْ عَدَلَ فِي هَذَا الِاحْتِرَاسِ عَنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ الَّذِي بُنِيَ عَلَيْهِ الْمَقُولُ ابْتِدَاء فِي قَوْلِهِ: مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ [الْأَنْعَام: ١٥١] لِمَا فِي
ve zerre miktarınca gözetmeyi size yüklemiyoruz; aksine adalet ve tamlık olduğunu zannettiğiniz (kanaat getirdiğiniz) kadarıyla sizi sorumlu tutuyoruz" demektir. Bu ihtirâstan maksat, insanların hata veya gaflet korkusuyla aralarındaki muameleyi terk etmemeleridir; aksi takdirde bu, pek çok menfaatin aksamasına yol açar. { مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } [En'âm 151] “Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri” buyruğunda sözün başlangıçta üzerine bina edildiği gâib (üçüncü şahıs) üslubundan bu ihtirâsta sarf-ı nazar edilmiştir; çünkü
هَذَا الِاحْتِرَاسِ مِنَ الِامْتِنَانِ، فَتَوَلَّى اللَّهُ خِطَابَ النَّاسِ فِيهِ بِطَرِيقِ التَّكَلُّمِ مُبَاشرَة زِيَادَة فِي المنّة، وَتَصْدِيقًا لِلْمُبَلِّغِ، فَالْوِصَايَةُ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ رَاجِعَةٌ إِلَى حِفْظِ مَال المُشْتَرِي فِي مَظِنَّةِ الْإِضَاعَةِ، لِأَنَّ حَالَةَ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ حَالَةُ غَفلَة المُشْتَرِي، إِذِ الْبَائِعُ هُوَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمِكْيَالُ أَوِ الْمِيزَانُ، وَلِأَنَّ الْمُشْتَرِيَ لِرَغْبَتِهِ فِي تَحْصِيلِ الْمَكِيلِ أَوِ الْمَوْزُونِ قد يتحمّل التّطفيف، فَأُوصِيَ الْبَائِعُ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ. وَهَذَا الْأَمْرُ يَدُلُّ بِفَحْوَى الْخِطَابِ عَلَى وُجُوبِ حِفْظِ الْمَالِ فِيمَا هُوَ أشدّ من التّطفيف، فإنّ التّطفيف إِنْ هُوَ إِلَّا مُخَالَسَةُ قَدْرٍ يَسِيرٍ مِنَ الْمَبِيعِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَظْهَرُ حِينَ التَّقْدِيرِ فَأَكْلُ مَا هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ مِنَ الْمَالِ أَوْلَى بِالْحِفْظِ، وَتَجَنُّبِ الِاعْتِدَاءِ عَلَيْهِ.
bu ihtirâsta bir lütuf ve minnet vardır. Bu sebeple Allah, minneti artırmak ve tebliğ edeni doğrulamak gayesiyle insanlara doğrudan mütekellim (birinci şahıs) üslubuyla hitap etmeyi üstlenmiştir. Ölçü ve tartıyı tam yapma vasiyeti, zayi olma ihtimali bulunan alıcının malını korumaya racidir. Çünkü ölçme ve tartma anı, alıcının gaflet halinde olduğu andır; zira ölçek veya terazi satıcının elindedir. Ayrıca alıcı, ölçülen veya tartılan malı elde etme arzusu sebebiyle eksik ölçüp tartmaya (tatfîfe) bazen katlanabilir. Bu yüzden satıcıya ölçü ve tartıyı tam yapması vasiyet edilmiştir. Bu emir, fahve'l-hitap (öncelik delaleti) yoluyla tatfîften daha ağır olan durumlarda malın korunmasının vacip olduğuna delalet eder. Zira tatfîf, satılan şeyden az bir miktarı gizlice aşırmaktan ibarettir ki bu da takdir/ölçüm esnasında göze çarpmaz. Dolayısıyla maldan bundan daha fazlasını haksızca yemek, korunmaya ve ona tecavüzden kaçınmaya evleviyetle layıktır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
{ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” cümlesinin,
تَذْيِيلًا لِلْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا، تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ بِأَنَّ جَمِيعَ مَا دَعَوْا إِلَيْهِ هُوَ فِي طَاقَتِهِمْ وَمُكْنَتِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فِي آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٦] .
kendinden önceki cümleler için bir tezyil (pekiştirici fezleke) olması da caizdir; bu da çağrıldıkları bütün şeylerin güçleri ve imkanları dahilinde olduğunu onlara tescil etmek içindir. Bu husus, Bakara Suresi'nin sonunda [286] Yüce Allah'ın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyruğunda geçmişti.
وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى.
{ وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “Bir söz söylediğiniz zaman, yakınınız dahi olsa adil olun.”
هَذَا جَامِعٌ كُلَّ الْمُعَامَلَاتِ بَيْنَ النَّاسِ بِوَاسِطَةِ الْكَلَامِ وَهِيَ الشَّهَادَةُ، وَالْقَضَاءُ، وَالتَّعْدِيلُ، وَالتَّجْرِيحُ، وَالْمُشَاوَرَةُ، وَالصُّلْحُ بَيْنَ النَّاسِ، وَالْأَخْبَارُ الْمُخْبِرَةُ عَنْ صِفَاتِ الْأَشْيَاءِ فِي الْمُعَامَلَاتِ: مِنْ صِفَاتِ الْمَبِيعَاتِ، وَالْمُؤَاجَرَاتِ، وَالْعُيُوبِ وَفِي الْوُعُودِ، وَالْوَصَايَا، وَالْأَيْمَانِ وَكَذَلِكَ الْمَدَائِحُ وَالشَّتَائِمُ كَالْقَذْفِ، فَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِيمَا يَصْدُرُ عَنِ الْقَوْلِ.
Bu [ifade], söz vasıtasıyla insanlar arasındaki bütün muameleleri kapsamaktadır; bunlar da şahitlik, yargılama (kaza), ta'dîl (güvenilir sayma), tecrîh (kusur belirtme), istişare, insanlar arasını bulma (sulh) ve muamelelerde eşyanın vasıflarını bildiren haberlerdir: satılan ve kiralanan şeylerin vasıfları, ayıpları, vaatler, vasiyetler, yeminler ve aynı şekilde övgüler ile iftira (kazif) gibi sövgülerdir; bunların hepsi sözden sadır olan şeylere dahildir.
وَالْعَدْلُ فِي ذَلِكَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي الْقَوْلِ شَيْءٌ مِنَ الِاعْتِدَاءِ عَلَى الْحُقُوقِ:
Bu husustaki adalet, sözde haklara yönelik hiçbir tecavüzün bulunmamasıdır:
بِإِبْطَالِهَا، أَوْ إِخْفَائِهَا، مِثْلَ كِتْمَانِ عُيُوبِ الْمَبِيعِ، وَادِّعَاءِ الْعُيُوبِ فِي الْأَشْيَاءِ السَّلِيمَةِ، وَالْكَذِبِ فِي الْأَثْمَانِ، كَأَنْ يَقُولَ التَّاجِرُ: أُعْطِيتُ فِي هَذِهِ السِّلْعَةِ كَذَا، لِثَمَنٍ لَمْ يُعْطَهُ، أَوْ أَنَّ هَذِهِ السِّلْعَةَ قَامَتْ عَلَيَّ بِكَذَا. وَمِنْهُ الْتِزَامُ الصِّدْقِ فِي التَّعْدِيلِ وَالتَّجْرِيحِ وَإِبْدَاءِ النَّصِيحَةِ فِي الْمُشَاوَرَةِ، وَقَوْلُ الْحَقِّ فِي الصُّلْحِ. وَأَمَّا الشَّهَادَةُ وَالْقَضَاءُ فَأَمْرُ الْعَدْلِ فِيهِمَا ظَاهِرٌ، وَإِذَا وَعَدَ الْقَائِلُ لَا يُخْلِفُ، وَإِذَا أَوْصَى لَا يَظْلِمُ أَصْحَابَ حُقُوقِ الْمِيرَاثِ، وَلَا يَحْلِفُ عَلَى
onları iptal ederek yahut gizleyerek; tıpkı satılan malın ayıplarını gizlemek, sağlam eşyada ayıp iddia etmek ve fiyatlarda yalan söylemek gibi: örneğin tacirin verilmemiş bir fiyat için "Bana bu mala şu kadar verildi" veya "Bu mal bana şu kadara mal oldu" demesi gibi. Ta'dîl ve tecrîhte doğruluğa bağlı kalmak, istişarede samimi nasihatte bulunmak ve sulh yaparken doğruyu söylemek de bundandır. Şahitlik ve hüküm vermeye gelince, bunlarda adaletin gerekliliği açıktır. Söz söyleyen kişi vaat ettiğinde caymaz; vasiyet ettiğinde miras hakkı sahiplerine haksızlık etmez ve
الْبَاطِلِ، وَإِذَا مَدَحَ أَحَدًا مَدَحَهُ بِمَا فِيهِ، وَأَمَّا الشَّتْمُ فَالْإِمْسَاكُ عَنْهُ وَاجِبٌ وَلَوْ كَانَ حَقًّا فَذَلِكَ الْإِمْسَاكُ هُوَ الْعَدْلُ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِهِ.
batıl yere yemin etmez; birini övdüğünde onda bulunan şeyle över. Sövmeye gelince, haklı dahi olsa ondan sakınmak vaciptir; işte bu sakınma adaletin ta kendisidir, çünkü Allah bunu emretmiştir.
وَفِي التَّعْلِيقِ بِأَدَاةِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قُلْتُمْ
{ وَإِذا قُلْتُمْ } “Bir söz söylediğiniz zaman” buyruğunda şart edatıyla [hükmün] bağlanmasında,
إِشَارَة إِلَى أَنَّ الْمَرْءَ فِي سَعَةٍ مِنَ السُّكُوتِ إِنْ خَشِيَ قَوْلَ الْعَدْلِ. وَأَمَّا أَنْ يَقُولَ الْجَوْرَ وَالظُّلْمَ وَالْبَاطِلَ فَلَيْسَ لَهُ سَبِيلٌ إِلَى ذَلِكَ، وَالْكَذِبُ كُلُّهُ مِنَ الْقَوْلِ بِغَيْرِ الْعَدْلِ، عَلَى أَنَّ مِنَ السُّكُوتِ مَا هُوَ وَاجِبٌ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ رَجُلًا خَطَبَ إِلَى رِجْلٍ أُخْتَهُ فَذَكَرَ الْأَخُ أَنَّهَا قَدْ كَانَتْ أَحْدَثَتْ فَبَلَغَ ذَلِكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَضَرَبَهُ أَوْ كَادَ يَضْرِبُهُ ثمّ قَالَ: «مَالك وَلِلْخَبَرِ» .
kişinin adil söz söylemekten çekindiğinde susma serbestisine sahip olduğuna işaret vardır. Eğrilik, zulüm ve batıl söz söylemeye gelince, buna hiçbir şekilde yolu yoktur. Yalanın tamamı adaletten uzak sözlerdendir; bununla birlikte susmanın vacip olanı da vardır. el-Muvatta'da rivayet edildiğine göre, bir adam başka bir adamdan kız kardeşini istedi. Kardeşi de onun [geçmişte] bir günah/hata işlemiş olduğunu söyledi. Bu durum Ömer b. el-Hattâb'a ulaşınca onu dövdü yahut neredeyse dövecekti; sonra şöyle dedi: "Bu haberi yaymak sana mı kaldı?"
وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ كانَ
{ وَلَوْ كانَ } “olsa bile” ifadesindeki vâv (وَ) harfi,
وَاوُ الْحَالِ، وَلَوْ وَصْلِيَّةٌ تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي الْحَالِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يَظُنَّ السَّامِعُ عَدَمَ شُمُولِ الْحُكْمِ إِيَّاهَا لِاخْتِصَاصِهَا مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ الْأَحْوَالِ الَّتِي يَشْمَلُهَا الْحُكْمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] ، فَإِنَّ حَالَةَ قَرَابَةِ الْمَقُولِ لِأَجْلِهِ الْقَوْلُ قَدْ تَحْمِلُ الْقَائِلَ عَلَى أَنْ يَقُولَ غَيْرَ الْعَدْلِ، لِنَفْعِ قَرِيبِهِ أَوْ مُصَانَعَتِهِ، فَنُبِّهُوا عَلَى وُجُوبِ الْتِزَامِ الْعَدْلِ فِي الْقَوْلِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، فَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي (كَانَ) كائد إِلَى شَيْءٍ مَعْلُومٍ مِنَ الْكَلَامِ:
hâl vâvıdır; lev (لَوْ) ise vasliyye olup dinleyicinin, hükmün kapsadığı diğer haller arasından hususiyeti sebebiyle hükmün onu kapsamayacağını zannedebileceği bir hâlde mübalağa ifade eder. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'nde [91] Yüce Allah'ın: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Kendini kurtarmak için dünya dolusu altın fidye verse dahi hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir” buyruğunda geçmişti. Zira lehine söz söylenen kimsenin akraba olması hali, söyleyeni akrabasına fayda sağlamak veya ona yaranmak amacıyla adalete aykırı konuşmaya sevk edebilir. Bu sebeple o durumda da sözde adalete bağlı kalmanın vacip olduğu konusunda uyarılmışlardır. (كَانَ) fiilindeki müstetir (gizli) zamir, kelamdan anlaşılan malum bir şeye dönmektedir:
أَيْ وَلَو كَانَ الَّذِي تَعَلَّقَ بِهِ الْقَوْلُ ذَا قُرْبَى.
Yani: "Sözün taalluk ettiği (ilgilendirdiği) kişi akraba olsa bile" demektir.
وَالْقُرْبَى: الْقَرَابَةُ وَيُعْلَمُ أَنَّهُ ذُو قَرَابَةٍ مِنَ الْقَائِلِ، أَيْ إِذَا قُلْتُمْ قَوْلًا لِأَجْلِهِ أَوْ عَلَيْهِ فَاعْدِلُوا وَلَا تَقُولُوا غَيْرَ الْحَقِّ، لَا لِدَفْعِ ضُرِّهِ بِأَنْ تُغْمِصُوا الْحَقَّ الَّذِي عَلَيْهِ، وَلَا لِنَفْعِهِ بِأَنْ تَخْتَلِقُوا لَهُ حَقًّا عَلَى غَيره أَو تبرءوه مِمَّا صَدَرَ مِنْهُ عَلَى غَيْرِهِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْعَدْلِ فِي الشَّهَادَةِ وَالْقَضَاء: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [النِّسَاء: ١٣٥] .
Kurbâ (الْقُرْبَى); hısımlık, akrabalık demektir ve sözü söyleyenin akrabası olduğu anlaşılır. Yani: "Onun lehine veya aleyhine bir söz söylediğinizde adil olun ve aleyhindeki hakkı örtbas ederek onun zararını savuşturmak için de başkası aleyhine ona bir hak uydurarak yahut başkasına karşı işlediği şeyden onu aklayarak ona fayda sağlamak için de haktan başkasını söylemeyin." Nitekim Allah Teâlâ şahitlik ve kaza (hüküm verme) hususundaki adalet hakkında: { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } [Nisâ 135] “Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine dahi olsa, adaleti titizlikle ayakta tutan ve Allah için şahitlik eden kimseler olun” buyurmuştur.
وَقَدْ جَاءَ طَلَبُ الْحَقِّ فِي الْقَوْلِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ، دُونَ النَّهْيِ عَنِ الظُّلْمِ أَوِ الْبَاطِلِ: لِأَنَّهُ قَيَّدَهُ بِأَدَاةِ الشَّرْطِ الْمُقْتَضِي لِصُدُورِ الْقَوْلِ: فَالْقَوْلُ إِذَا صَدَرَ لَا يَخْلُو عَنْ أَنْ يَكُونَ حَقًّا أَوْ بَاطِلًا، وَالْأَمْرُ بِأَنْ يَكُونَ حَقًّا أَوْفَى بِمَقْصِدِ الشَّارِعِ لِوَجْهَيْنِ:
Sözde hakkın istenmesi; zulüm veya batıldan nehiy (yasaklama) şeklinde değil, adaleti emretme sîgasıyla gelmiştir: Çünkü bunu sözün söylenmesini gerektiren şart edatıyla kayıtlamıştır. Zira söz söylendiği zaman ya hak ya da batıl olmaktan hali kalmaz. Hak olmasının emredilmesi ise iki vecihten dolayı Şâri'in (kanun koyucunun) maksadını daha eksiksiz karşılar:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّهَ يُحِبُّ إِظْهَارَ الْحَقِّ بِالْقَوْلِ، فَفِي الْأَمْرِ بِأَنْ يَكُونَ عَدْلًا أَمْرٌ بِإِظْهَارِهِ وَنَهِيٌّ عَنِ السُّكُوتِ بِدُونِ مُوجِبٍ. الثّاني: أَنَّ النَّهْيَ عَنْ قَوْلِ الْبَاطِلِ أَوِ الزُّورِ يَصْدُقُ بِالْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ الَّذِي ظَاهِرُهُ لَيْسَ بِحَقٍّ، وَذَلِكَ مَذْمُومٌ إِلَّا عِنْدَ الْخَوْفِ أَوِ الْمُلَايَنَةِ، أَوْ فِيمَا لَا يَرْجِعُ إِلَى إِظْهَارِ حَقٍّ، وَتِلْكَ هِيَ الْمَعَارِيضُ الَّتِي
Birincisi: Allah hakkın sözle izhar edilmesini sever; dolayısıyla adil olmasının emredilmesinde, onun açığa vurulması emri ve gerekçesiz susmaktan nehiy vardır. İkincisi: Batıl veya yalan söz söyleme yasağı, görünüşte hak olmayan kinayeli/tevillere açık sözü de içine alabilir. Bu ise korku, yumuşak davranma hali veya bir hakkı ortaya çıkarmaya taalluk etmeyen durumlar hariç yerilmiştir; işte bu da
ورد فِيهَا حَدِيث: «إِنَّ فِي
hakkında şu hadisin varit olduğu ta'rizli/kinayeli sözlerdir (meârîz): "Şüphesiz
الْمَعَارِيضِ لَمَنْدُوحَةٌ عَنِ الْكَذِبِ»
kinayeli sözlerde yalandan bir kaçış yolu (ferahlık) vardır."
.
وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا.
{ وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا } “Allah'ın ahdini de tam yerine getirin.”
خَتَمَ هَذِهِ الْمَتْلُوَّاتِ بِالْأَمْرِ بِإِيفَاءِ الْعَهْدِ بِقَوْلِهِ: وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا
Okunan bu [hükümleri], { وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا } “Allah'ın ahdini de tam yerine getirin” buyruğuyla ahdi ifa etmeyi emrederek bitirmiştir.
. وَعَهْدُ اللَّهِ الْمَأْمُورُ بِالْإِيفَاءِ بِهِ هُوَ كُلُّ عَهْدٍ فِيهِ مَعْنَى الِانْتِسَابِ إِلَى اللَّهِ الَّذِي
Yerine getirilmesi emredilen Allah'ın ahdi; Allah'a nispet edilme manası taşıyan her ahittir ki bu [nispet],
اقْتَضَتْهُ الْإِضَافَةُ، إِذِ الْإِضَافَةُ هُنَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ إِضَافَةَ الْمَصْدَرِ إِلَى الْفَاعِلِ، أَيْ مَا عَهِدَ اللَّهُ بِهِ إِلَيْكُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ، وَيَصِحُّ أَن تكون إِضَافَة الْمصدر إِلَى مَفْعُولِهِ، أَيْ مَا عَاهَدْتُمُ اللَّهَ أَنْ تَفْعَلُوهُ، وَالْتَزَمْتُمُوهُ وَتَقَلَّدْتُمُوهُ، وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ الْإِضَافَةُ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ، أَيِ الْعَهْدُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِحِفْظِهِ، وَحَذَّرَ مِنْ خَتْرِهِ، وَهُوَ الْعُهُودُ الَّتِي تَنْعَقِدُ بَيْنَ النَّاسِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ سَوَاءٌ كَانَ بَيْنَ الْقَبَائِلِ أَمْ كَانَ بَيْنَ الْآحَادِ. وَلِأَجْلِ مُرَاعَاةِ هَذِهِ الْمَعَانِي النَّاشِئَةِ عَنْ صَلَاحِيَةِ الْإِضَافَةِ لِإِفَادَتِهَا عُدِلَ إِلَى طَرِيقِ إِسْنَادِ اسْمِ الْعَهْدِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ دُونَ طَرِيقِ الْفِعْلِ، بِأَنْ يُقَالَ: وَبِمَا عَاهَدْتُمُ اللَّهَ عَلَيْهِ، أَو نَحن ذَلِكَ مَا لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا مَعْنًى وَاحِدًا. وَإِذْ كَانَ الْخِطَابُ بقوله: تَعالَوْا [الْأَنْعَام: ١٥١] لِلْمُشْرِكِينَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْعَهْدُ شَيْئًا قَدْ تَقَرَّرَتْ مَعْرِفَتُهُ بَيْنَهُمْ، وَهُوَ الْعُهُودُ الَّتِي يَعْقِدُونَهَا بِالْمُوَالَاةِ وَالصُّلْحِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ فَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْوَفَاءِ بِمَا عَاقَدُوا عَلَيْهِ. وَأُضِيفَ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَحَالَفُونَ عِنْدَ التَّعَاقُدِ وَلِذَلِكَ يُسَمُّونَ الْعَهْدَ حِلْفًا، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
izafetin gerektirdiği üzere Allah'a nispet edilme manası taşıyan her ahittir. Zira buradaki izafetin, masdarın faile izafeti olması caizdir; yani Allah'ın şeriatlardan size emrettiği şeyler demektir. Masdarın mef'ulüne izafeti olması da caizdir; yani yapmaya, üstlenmeye ve yüklenmeye dair Allah'a söz verdiğiniz şeyler demektir. En küçük bir münasebet sebebiyle izafet olması da caizdir; yani Allah'ın korunmasını emrettiği ve bozulmasından sakındırdığı ahit olup ister kabileler ister fertler arasında olsun insanların birbirleriyle yaptıkları ahitlerdir. İzafetin bunları ifade etmeye elverişli olmasından doğan bu manaları gözetmek için; sadece tek bir manaya ihtimali olan "Allah'a verdiğiniz sözü" yahut benzeri fiil yolu yerine, ahit isminin lafza-i celâle izafet yoluyla isnat edilmesi tercih edilmiştir. { تَعالَوْا } [En'âm 151] “Gelin” buyruğundaki hitap müşriklere yönelik olduğuna göre, bu ahdin aralarında bilinip yerleşmiş bir şey olması gerekmiştir; bu da dostluk, sulh ve benzeri konularda yaptıkları ahitlerdir. Dolayısıyla onları, üzerine sözleştikleri şeyleri yerine getirmeye çağırmaktadır. Allah'a izafe edilmiştir, çünkü onlar sözleşme yaparken yeminleşirlerdi; bu yüzden de ahde hılf (yeminleşme/ittifak) derlerdi. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَاذْكُرُوا حِلْفَ ذِي الْمَجَازِ وَمَا ... قُدِّمَ فِيهِ الْعُهُودُ وَالْكُفَلَاءُ
"Zü'l-Mecâz ittifakını ve orada verilen ... ahitleri ve kefilleri hatırlayın!"
وَقَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
Amr b. Külsûm da şöyle demiştir:
وَنُوجَدُ نَحْنُ أَمْنَعَهُمْ ذِمَارًا ... وَأَوْفَاهُمْ إِذَا عَقَدُوا يَمِينَا
"Biz himaye ettiğini en iyi koruyan ... ve yeminleştiklerinde ahdine en vefalı olan kimseler olarak bulunuruz."
فَالْآيَةُ آمِرَةٌ لَهُمْ بِالْوَفَاءِ، وَكَانَ الْعَرَبُ يَتَمَادَحُونَ بِهِ. وَمِنَ الْعُهُودِ الْمُقَرَّرَةِ بَيْنَهُمْ:
Ayet onlara vefayı emretmektedir; Araplar da bununla övünürlerdi. Aralarında yerleşmiş ahitlerden bazıları şunlardır:
حِلْفُ الْفُضُولِ، وَحِلْفُ الْمُطَيَّبِينَ، وَكِلَاهُمَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى نَفْيِ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ عَنِ الْقَاطِنِينَ بِمَكَّةَ، وَذَلِكَ تَحْقِيقٌ لِعَهْدِ اللَّهِ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنْ يَجْعَلَ مَكَّةَ بَلَدًا آمِنًا وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا، وَقَدِ اعْتَدَى الْمُشْرِكُونَ عَلَى ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَظَلَمُوهُمْ مِثْلَ عَمَّارٍ، وَبِلَالٍ، وَعَامِرِ بْنِ فُهَيْرَةَ، وَنَحْوِهِمْ، فَهُوَ يَقُولُ لَهُمْ فِيمَا يَتْلُو عَلَيْهِمْ أَنَّ خَفْرَ عَهْدِ اللَّهِ بِأَمَانِ مَكَّةَ، وَخَفْرَ عُهُودِكُمْ بِذَلِكَ، أَوْلَى بِأَنْ تُحَرِّمُوهُ
Hılfü'l-Fudûl ve Hılfü'l-Mutayyebîn'dir; bunların her ikisi de Cahiliye döneminde Mekke'de ikamet edenlerden zulüm ve haksızlığı defetmek üzere kurulmuştu. Bu da Allah'ın İbrâhim'e aleyhisselâm Mekke'yi güvenli bir belde kılmasına ve oraya girenin güvende olmasına dair ahdinin bir tahakkukudur. Oysa müşrikler Ammâr, Bilâl, Âmir b. Füheyre ve benzeri zayıf müminlere tecavüz etmiş ve zulmetmişlerdi. İşte [Allah] onlara okuduğu şeylerde; Mekke'nin emniyetine dair Allah'ın ahdini bozmanın ve buna dair kendi ahitlerinizi çiğnemenin, haram saymaya
مِنْ مَزَاعِمِكُمُ الْكَاذِبَةِ فِيمَا حَرَّمْتُمْ وَفَصَّلْتُمْ، فَهَذَا
haram kıldığınız ve ayrıntılandırdığınız asılsız iddialarınızdan daha layık olduğunu bildirmektedir. İşte
هُوَ الْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا.
{ وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا } “Allah'ın ahdini de tam yerine getirin” buyruğunun tefsirindeki vecih budur.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِأَمْرِ الْعَهْدِ وَصَرْفِ ذهن السّامع عِنْد، لِيَتَقَرَّرَ فِي ذِهْنِهِ مَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنَ الْأَمْرِ بِالْوَفَاءِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَرَوْنَ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ مِدْحَةً فَعَهْدُ اللَّهِ أَوْلَى بِالْوَفَاءِ وَأَنْتُمْ قَدِ اخْتَرْتُمُوهُ، فَهَذَا كَقَوْلِه تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ- ثُمَّ قَالَ- وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢١٧] .
Mecrûrun amilinden öne alınması, ahit konusuna önem vermek ve dinleyicinin zihnini ona yöneltmek içindir; ta ki peşinden gelecek olan ahde vefa emri zihninde iyice yerleşsin. Yani: "Eğer ahde vefayı bir övgü sebebi görüyorsanız, Allah'ın ahdi vefa gösterilmeye daha layıktır, siz de onu benimsemiştiniz" demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } -sonra şöyle buyurmuştur- { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } [Bakara 217] “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan men etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür.'”
ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.
{ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “İşte düşünüp öğüt alasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti.”
تَكْرَارٌ لِقَوْلِهِ الْمُمَاثِلِ لَهُ قَبْلَهُ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ هَذَا التَّذْيِيلَ خُتِمَ بِهِ صِنْفٌ مِنْ أَصْنَافِ الْأَحْكَامِ. وَجَاءَ مَعَ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
Kendinden önceki benzer sözün tekrarıdır; bilindiği üzere bu tezyil ile hüküm çeşitlerinden bir çeşit sona erdirilmiştir. Bu vasiyetle birlikte: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “düşünüp öğüt alasınız diye” buyruğunun gelmesi;
لِأَنَّ هَذِهِ الْمَطَالِبَ الْأَرْبَعَةَ عُرِفَ بَيْنَ الْعَرَبِ أَنَّهَا مَحَامِدُ، فَالْأَمْرُ بِهَا، وَالتَّحْرِيضُ عَلَيْهَا تَذْكِيرٌ بِمَا عَرَفُوهُ فِي شَأْنِهَا وَلَكِنَّهُمْ تَنَاسَوْهُ بِغَلَبَةِ الْهَوَى وَغِشَاوَةِ الشِّرْكِ عَلَى قُلُوبِهِمْ.
bu dört talebin Araplar arasında övgüye layık hasletler olarak bilinmesinden dolayıdır. Dolayısıyla bunları emretmek ve bunlara teşvik etmek, onlar hakkında bildikleri fakat nefis arzularının baskın gelmesi ve şirk perdesinin kalplerini bürümesi sebebiyle unuttukları şeyleri bir hatırlatmadır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ: تَذَّكَّرُونَ- بِتَشْدِيدِ الذَّالِ لِإِدْغَامِ التَّاءِ الثَّانِيَةِ فِي الذَّالِ بَعْدَ قَلْبِهَا-، وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ، وَخَلَفٍ- بِتَخْفِيفِ الذَّالِ عَلَى حَذْفِ التَّاءِ الثّانية تَخْفِيفًا-.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb; { تَذَّكَّرُونَ } şeklinde -ikinci tâ (ت) harfinin zâl (ذ) harfine çevrilip idğam edilmesiyle zâl'in şeddesiyle- okumuşlardır. Hamza, Kisâî, Hafs rivayetiyle Âsım ve Halef ise; tahfif için ikinci tâ harfinin hazfedilmesiyle zâl'in şeddesiz haliyle okumuşlardır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥٣]
[En'âm Suresi (6), Ayet 153]
وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
{ وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Şüphesiz ki bu benim dosdoğru yolumdur; ona uyun. Başka yollara uymayın; yoksa onlar sizi O'nun yolundan ayırıp parçalar. İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti.”
(١٥٣)
“Şüphesiz ki bu benim dosdoğru yolumdur; ona uyun. Başka yollara uymayın; yoksa onlar sizi O'nun yolundan ayırıp parçalar. İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti. (153)”
الْوَاوُ عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً [الْأَنْعَام: ١٥١] لِتَمَاثُلِ الْمَعْطُوفَاتِ فِي أَغْرَاضِ الْخِطَابِ وَتَرْتِيبِهِ، وَفِي تَخَلُّلِ التَّذْيِيلَاتِ الَّتِي عَقِبَتْ تِلْكَ الْأَغْرَاضَ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [الْأَنْعَام: ١٥١]- لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
Vâv (وَ) harfi, matufların hitabın amaçlarında ve tertibinde, ayrıca bu amaçları takip eden tezyillerin araya girmesinde benzeşmesi sebebiyle { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } [En'âm 151] “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” cümlesine matuftur; nitekim [bu tezyiller] { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } [En'âm 151] “akledesiniz diye”, { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ }
[الْأَنْعَام: ١٥٢]- لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ وَهَذَا كَلَامٌ جَامِعٌ لِاتِّبَاعِ مَا يَجِيءُ إِلَى الرَّسُول ﷺ مِنَ الْوَحْيِ فِي الْقُرْآنِ.
[En'âm 152] “düşünüp öğüt alasınız diye” ve { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [En'âm 153] “sakınasınız diye” buyruklarıdır. Bu, Kur'an'da Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy olarak gelen şeylere uymayı toplayıcı/kapsayıcı bir kelamdır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: أَنَّ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ-.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Ebû Ca'fer; hemzenin fethası ve nûn'un şeddesiyle { أَنَّ } şeklinde okumuşlardır.
وَعَنِ الْفَرَّاءِ وَالْكِسَائِيِّ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى: مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ [الْأَنْعَام: ١٥١] ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِفِعْلِ: أَتْلُ وَالتَّقْدِيرُ: وَأَتْلُ عَلَيْكُمْ أَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا.
Ferrâ ve Kisâî'den nakledildiğine göre bu ifade, { مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } [En'âm 151] “Rabbinizin haram kıldığı şeyleri” ifadesine matuftur; dolayısıyla { أَتْلُ } “okuyayım” fiiliyle nasb mahallindedir. Takdiri: "Ve size 'Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur' [hakikatini] okuyayım" şeklindedir.
وَعَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ: أَنَّ قِيَاسَ قَوْلِ سِيبَوَيْهِ أَنْ تُحْمَلَ (أَنَّ) ، أَيْ تُعَلَّقَ عَلَى قَوْلِهِ:
Ebû Ali el-Fârisî'den nakledildiğine göre; Sîbeveyh'in görüşünün kıyası (kuralı), (أَنَّ) edatının;
فَاتَّبِعُوهُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلِأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ، عَلَى قِيَاسِ قَوْلِ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِإِيلافِ قُرَيْشٍ [قُرَيْشٍ: ١] . وَقَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً [الْجِنّ: ١٨] الْمَعْنَى: وَلِأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوَا مَعَ الله أحدا اه.
{ فَاتَّبِعُوهُ } “ona uyun” buyruğuna hamledilmesi yani bağlanmasıdır. Takdiri: "Ve bu benim dosdoğru yolum olduğu için ona uyun" şeklindedir; bu da Sîbeveyh'in, Yüce Allah'ın: { لِإِيلافِ قُرَيْشٍ } [Kureyş 1] “Kureyş'i alıştırdığı için” buyruğundaki görüşünün kıyasına göredir. Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } [Cin 18] “Mescitler şüphesiz Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye yalvarmayın” buyruğunda da mananın: "Mescitler Allah'ın olduğu için Allah ile birlikte kimseye yalvarmayın" şeklinde olduğunu söylemiştir.
فَ أَنَّ مَدْخُولَةٌ لِلَامِ التَّعْلِيلِ مَحْذُوفَةٌ عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوف مِنْ حَذْفِهَا مَعَ (أَنَّ) وَ (أَنْ) . وَتَقْدِيرُ النَّظْمِ: وَاتَّبِعُوا صِرَاطِي لِأَنَّهُ صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ، فَوَقَعَ تَحْوِيلٌ فِي النَّظْمِ بِتَقْدِيرِ التَّعْلِيلِ عَلَى الْفِعْلِ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا، فَصَارَ التّعليل مَعْطُوفًا لتقديمه ليُفِيد تَقْدِيمه تفرّع المعلّل وتسبّبه، فَيكون التَّعْلِيلُ بِمَنْزِلَةِ الشَّرْطِ بِسَبَبِ هَذَا التَّقْدِيمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَمَّا كَانَ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ.
Dolayısıyla (أَنَّ), (أَنَّ) ve (أَنْ) edatlarıyla birlikte hazfedilmesi maruf/yaygın olduğu üzere, hazfedilmiş talîl (gerekçe) lâm'ının (لِـ) dahil olduğu kelimedir. İfadenin takdiri: "Dosdoğru bir yol olduğu için benim yoluma uyun" şeklindedir. Böylece matuf olması gereken fiilin önüne gerekçenin takdim edilmesiyle söz diziminde bir dönüşüm (tahvil) meydana gelmiştir. Öne alınması sebebiyle illet (gerekçe) matuf olmuş; bu takdim de illetlendirilen hükmün (muallelin) gerekçeden dallanıp ona sebep olduğunu ifade etmiştir. Böylece bu öne alma sebebiyle talîl, şart makamına geçmiş; sanki "Bu benim dosdoğru yolum olduğuna göre artık ona uyun" denilmiş gibi olmuştur.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: وَإِنَّ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ- فَلَا تَحْوِيلَ فِي نظم الْكَلَام، وَيكون قَوْلُهُ: فَاتَّبِعُوهُ تَفْرِيعًا على إِثْبَات الْخَبَر بِأَنَّ صِرَاطَهُ مُسْتَقِيم.
Hamza, Kisâî ve Halef; hemzenin kesrası ve nûn'un şeddesiyle { وَإِنَّ } şeklinde okumuşlardır. Bu durumda söz diziminde bir dönüşüm (tahvil) olmaz ve O'nun { فَاتَّبِعُوهُ } “artık ona uyun” buyruğu, yolunun dosdoğru olduğu haberinin ispatı üzerine bir tafri' (hüküm bina etme) olur.