وَقَرَأَ ابْن عَامِرٌ، وَيَعْقُوبُ: «وَأَنْ» -
İbn Âmir ve Ya'kûb ise { وَأَنْ } şeklinde okumuşlardır;
بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ النُّونِ- عَلَى أَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مُقَدَّرٌ وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَالْأَحْسَنُ تَخْرِيجُهَا بِكَوْنِ أَنَّ تَفْسِيرِيَّةً معطوفة على: أَلَّا تُشْرِكُوا [الْأَنْعَام: ١٥١] . وَوَجْهُ إِعَادَةِ أَنَّ اخْتِلَافُ أُسْلُوبِ الْكَلَامِ عَمَّا قَبْلَهُ.
-hemzenin fethası ve nûn'un sükûnu ile- bu da şeddeli (musaqqale) edattan hafifletilmiş (muhaffefe) olmasına göredir; ismi takdiri bir şe'n zamiridir, sonrasındaki cümle ise onun haberidir. En güzeli ise { أَنْ } edatının, { أَلَّا تُشْرِكُوا } [En'âm 151] “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” ifadesine matuf tefsîriyye olması şeklinde yorumlanmasıdır. { أَنْ } edatının tekrarlanmasının sebebi ise sözün üslubunun kendisinden öncekinden farklılaşmış olmasıdır.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْإِسْلَامِ: أَيْ وَأَنَّ الْإِسْلَامَ صِرَاطِي فَالْإِشَارَةُ إِلَى حَاضِرٍ فِي أَذْهَانِ الْمُخَاطَبِينَ مِنْ أَثَرِ تَكَرُّرِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَسَمَاعِ أَقْوَالِ الرَّسُولِ ﵊، بِحَيْثُ عرفه النّاس وتبيّنوه، فَنَزَلَ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ، فَاسْتُعْمِلَ فِيهِ اسْمُ الْإِشَارَةِ الْمَوْضُوعُ لِتَعْيِينِ ذَاتٍ بِطَرِيقِ الْمُشَاهَدَةِ مَعَ الْإِشَارَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ التَّشْرِيعَاتِ وَالْمَوَاعِظِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، لِأَنَّهَا صَارَتْ كَالشَّيْءِ الْحَاضِرِ الْمُشَاهَدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
[Bu ayetteki] işaret İslâm'adır: Yani "Şüphesiz İslâm benim yolumdur." Dolayısıyla bu işaret, Kur'an'ın tekrar tekrar inmesi ve Resul'ün aleyhisselâm sözlerinin işitilmesi neticesinde muhatapların zihinlerinde hazır bulunan bir şeyedir; öyle ki insanlar onu tanımış ve iyice kavramışlardır. Böylece müşahede edilen (gözle görülen) konumuna inmiş ve işaretle birlikte müşahede yoluyla bir varlığı tayin etmek için konulmuş olan işaret ismi burada kullanılmıştır. İşaretin, bu surede daha önce geçen bütün teşrîlere ve vaazlara yönelik olması da caizdir; zira bunlar da hazır ve müşahede edilen bir şey gibi olmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ [آل عمرَان: ٤٤] .
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ } [Âl-i İmrân 44] “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir.”
وَالصِّرَاطُ: الطَّرِيقُ الْجَادَّةُ الْوَاسِعَةُ، وَقَدْ مَرَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] وَالْمُرَادُ الْإِسْلَامُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي آخِرِ السُّورَةِ: قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً [الْأَنْعَام: ١٦١] لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا تَحْصِيلُ الصَّلَاحِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَشُبِّهَتْ بِالطَّرِيقِ الْمُوصِلِ السَّائِرِ فِيهِ إِلَى غَرَضِهِ وَمَقْصِدِهِ.
Sırat (صِرَاط); geniş cadde, anayol demektir. Bu, Yüce Allah'ın { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } [Fâtiha 6] “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğunda geçmişti. Burada kastedilen ise İslâm'dır; nitekim surenin sonunda yer alan: { قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً } [En'âm 161] “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine iletti” buyruğu da buna delalet etmektedir. Çünkü bundan maksat dünyada ve ahirette salahı (iyilik ve kurtuluşu) elde etmektir; bu sebeple o, içinde yürüyeni amacına ve hedefine ulaştıran yola benzetilmiştir.
وَلَمَّا شُبِّهَ الْإِسْلَامُ بِالصِّرَاطِ وَجُعِلَ كَالشَّيْءِ الْمُشَاهَدِ صَارَ كَالطَّرِيقِ الْوَاضِحَةِ الْبَيِّنَةِ فَادُّعِي أَنَّهُ مُسْتَقِيمٌ، أَيْ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ لِأَنَّ الطَّرِيقَ الْمُسْتَقِيمَ أَيْسَرُ سُلُوكًا عَلَى السَّائِرِ
İslâm sırata benzetilip müşahede edilen bir nesne gibi kılınınca, açık ve belirgin bir yol gibi olmuş ve dosdoğru olduğu, yani içinde hiçbir eğrilik bulunmadığı iddia edilmiştir (ifade edilmiştir); çünkü dosdoğru yolda yürümek yolcu için en kolay
وَأَسْرَعُ وُصُولًا بِهِ.
ve hedefe ulaştırmada en hızlı olanıdır.
وَالْيَاءُ الْمُضَافُ إِلَيْهَا (صِرَاطٌ) تَعُودُ عَلَى اللَّهِ، كَمَا بَيَّنَهُ قَوْلُهُ: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ [الشورى: ٥٢، ٥٣] عَلَى إِحْدَى طَرِيقَتَيْنِ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ إِذَا كَانَ فِي الْمَقُولِ ضَمِيرُ الْقَائِلِ أَوْ ضَمِيرُ الْآمِرِ بِالْقَوْلِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١١٧] ، وَقَدْ عَدَلَ عَنْ طَرِيقَةِ الْغَيْبَةِ، الَّتِي جَرَى عَلَيْهَا الْكَلَامُ مِنْ
(صِرَاطٌ) kelimesinin kendisine muzaf olduğu yâ zamiri, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ } [Şûrâ 52-53] “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, Allah'ın yoluna iletiyorsun” buyruğunun açıkladığı üzere Allah'a dönmektedir. Bu, sözün aktarılmasında (hikâye edilmesinde), söylenen sözün (makûlün) içinde sözü söyleyenin zamiri yahut sözü söylemeyi emredenin zamiri bulunması durumundaki iki yoldan birine göredir; nitekim Ukûd (Mâide) Suresi'nde Yüce Allah'ın: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } [Mâide 117] “Onlara, bana emrettiğin 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' sözünden başkasını söylemedim” buyruğunda daha önce geçmişti.
قَوْلِهِ: مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ [الْأَنْعَام: ١٥١] لِغَرَضِ الْإِيمَاءِ إِلَى عِصْمَةِ هَذَا الصِّرَاطِ مِنَ الزَّلَلِ، لِأَنَّ كَوْنَهُ صِرَاطَ اللَّهِ يَكْفِي فِي إِفَادَةِ أَنَّهُ مُوصِلٌ إِلَى النَّجَاحِ، فَلِذَلِكَ صَحَّ تَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِهِ عَلَى مُجَرَّدِ كَوْنِهِ صِرَاطَ اللَّهِ. وَيَجُوزُ عُودُ الْيَاءِ إِلَى النَّبِيءِ الْمَأْمُورِ بِالْقَوْلِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا يَسْتَدْعِي بِنَاءَ التَّفْرِيعِ بِالْأَمْرِ بِاتِّبَاعِهِ عَلَى ادِّعَاءِ أَنَّهُ وَاضِحُ الِاسْتِقَامَةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ كَوْنَهُ طَرِيقَ النَّبِيءِ لَا يَقْتَضِي تَسَبُّبَ الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِهِ عَنْهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ الْمُكَذِّبِينَ.
{ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } [En'âm 151] “Rabbinizin haram kıldığı şeyleri” buyruğundan itibaren sözün üzerine cereyan ettiği gıyab (üçüncü şahıs) üslubundan, bu yolun sapma ve kaymadan korunmuş (masum) olduğuna ima etmek gayesiyle dönülmüştür; zira onun Allah'ın yolu olması, kurtuluşa ulaştırıcı olduğunu ifade etmede yeterlidir. İşte bu sebeple ona uyulması emrinin, sırf Allah'ın yolu olması üzerine bina edilmesi (tafri' edilmesi) sahih olmuştur. Yâ zamirinin, söylemesi emredilen Peygamber'e dönmesi de caizdir; ancak bu durum, ona uyulması emrinin tafri' edilmesini, onun dosdoğru oluşunun apaçık olduğu iddiası üzerine kurmayı gerektirir; aksi takdirde onun Peygamber'in yolu olması, yalanlayan muhataplar açısından ona uymanın emredilmesini doğrudan gerektirmez.
وَقَوْلُهُ: مُسْتَقِيماً حَالٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَحَسَّنَ وُقُوعَهُ حَالًا أَنَّ الْإِشَارَةَ بُنِيَتْ عَلَى ادِّعَاءِ أَنَّهُ مُشَاهَدٌ، فَيَقْتَضِي أَنَّهُ مُسْتَحْضَرٌ فِي الذِّهْنِ بِمُجْمَلِ كُلِّيَّاتِهِ وَمَا جَرَّبُوهُ مِنْهُ وَعَرَفُوهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ يُرِيهِمْ أَنَّهُ فِي حَالِ الِاسْتِقَامَةِ كَأَنَّهُ أَمْرٌ مَحْسُوسٌ، وَلِذَلِكَ كَثُرَ مَجِيءُ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ نَحْوَ: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هود: ٧٢] وَلَمْ يَأْتُوا بِهِ خَبَرًا.
O'nun { مُسْتَقِيماً } “dosdoğru olarak” buyruğu, işaret isminden hâldir. Hâl olarak gelmesini güzelleştiren husus, işaretin onun müşahede edildiği (gözle görüldüğü) iddiası üzerine kurulmuş olmasıdır. Bu da onun genel kurallarıyla, tecrübe edip bildikleri yönleriyle zihinde hazır olduğunu ve bunun da onlara sanki somut bir şeymiş gibi dosdoğru bir hâlde bulunduğunu gösterdiğini gerektirir. Bu sebeple { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } [Hûd 72] “İşte şu kocam da bir yaşlıdır” ayetinde olduğu gibi işaret isminden hâl gelmesi çokça görülür; onu haber olarak getirmemişlerdir.
والسبل: الطَّرْقُ، وَوُقُوعُهَا هُنَا فِي مُقَابَلَةِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ يَدُلُّ عَلَى صِفَةٍ مَحْذُوفَةٍ، أَيِ السُّبُلَ الْمُتَفَرِّقَةَ غَيْرَ الْمُسْتَقِيمَةِ، وَهِيَ الَّتِي يُسَمُّونَهَا: بُنَيَّاتِ الطَّرِيقِ، وَهِيَ طُرُقٌ تَتَشَعَّبُ مِنَ السَّبِيلِ الْجَادَّةِ ذَاهِبَةً، يَسْلُكُهَا بَعْضُ الْمَارَّةِ فُرَادَى إِلَى بُيُوتِهِمْ أَوْ مَرَاعِيهِمْ فَلَا تَبْلُغُ إِلَى بَلَدٍ وَلَا إِلَى حَيٍّ، وَلَا يَسْتَطِيعُ السَّيْرَ فِيهَا إِلَّا مَنْ عَقَلَهَا وَاعْتَادَهَا، فَلِذَلِكَ سَبَبٌ عَنِ النَّهْيِ قَوْلُهُ: فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ، أَيْ فَإِنَّهَا طُرُقٌ مُتَفَرِّقَةٌ فَهِيَ تَجْعَلُ سَالِكَهَا مُتَفَرِّقًا عَنِ السَّبِيلِ الْجَادَّةِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ لِأَنَّ السَّبِيلَ اسْمٌ لِلطَّرِيقِ الضَّيِّقَةِ غَيْرِ الْمُوصِلَةِ، فَإِنَّ السَّبِيلَ يُرَادِفُ الصِّرَاطَ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي [يُوسُف: ١٠٨] ، بَلْ لِأَنَّ الْمُقَابَلَةَ وَالْإِخْبَارَ عَنْهَا بِالتَّفَرُّقِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ سُبُلٌ خَاصَّةٌ مَوْصُوفَةٌ بِغَيْرِ الِاسْتِقَامَةِ.
es-Sübül (السُّبُلُ); yollar demektir. Burada "es-Sırâtü'l-Müstakîm"in (dosdoğru yolun) karşısında yer alması, hazfedilmiş bir sıfata delalet eder; yani ayrılan ve doğru olmayan yollardır. Bunlar, "yolun tali kolları/patikaları" (büneyyâtü't-tarîk) diye isimlendirdikleri, anayoldan ayrılıp giden yollardır. Gelip geçenlerin bazıları bunlara tek başlarına evlerine ya da otlaklarına gitmek için girerler; ne bir şehre ne de bir kabileye/mahalleye ulaşır. O yollarda ancak onları iyi bilen ve alışkın olan kimse yürüyebilir. İşte bu yüzden yasaklamanın ardından: { فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Yoksa sizi O'nun yolundan ayırır” buyruğu gerekçelenmiştir; yani onlar ayrık yollardır ve yolcusunu anayoldan ayırıp uzaklaştırır. Bu durum, "sebîl" kelimesinin dar ve hedefe ulaştırmayan yolun adı olmasından kaynaklanmaz; zira sebîl, sırat ile eş anlamlıdır. Nitekim Yüce Allah'ın: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } [Yûsuf 108] “De ki: İşte bu benim yolumdur” buyruğunu görmez misin? Bilakis buradaki karşıtlık ve onlardan ayrılma/dağılma fiiliyle haber verilmesi, kastedilenin dosdoğru olmamakla nitelenen özel yollar olduğuna delalet etmiştir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكُمْ لِلْمُصَاحَبَةِ: أَيْ فَتَتَفَرُّقُ السُّبُلِ مُصَاحِبَةٌ لَكُمْ، أَيْ تَتَفَرَّقُونَ مَعَ تَفَرُّقِهَا، وَهَذِهِ الْمُصَاحَبَةُ الْمَجَازِيَّةُ تَجْعَلُ الْبَاءَ بِمَنْزِلَةِ
O'nun { بِكُمْ } “sizi” buyruğundaki bâ (بِـ) harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani "yolların ayrışması size refakat eder", yani yollar ayrıştıkça siz de onlarla birlikte ayrışırsınız. Bu mecazi musâhabet, bâ harfini
هَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ كَمَا قَالَهُ النُّحَاةُ، فِي نَحْوِ: ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ، أَنَّهُ بِمَعْنَى أَذْهَبْتُهُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى فَتُفَرِّقُكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ، أَيْ لَا تُلَاقُونَ
nahivcilerin "Zeyd ile gittim" (ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ) sözünde "onu götürdüm" (أَذْهَبْتُهُ) manasında olduğunu söyledikleri gibi ta'diye (geçişlilik) hemzesi makamına getirir. Böylece mana: "O'nun yolundan sizi ayırıp dağıtır", yani [bir daha] birbirinize kavuşamazsınız
وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي: سَبِيلِهِ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، فَإِذَا كَانَ ضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ فِي قَوْلِهِ: صِراطِي عَائِدًا لِلَّهِ كَانَ فِي ضَمِيرِ سَبِيلِهِ الْتِفَاتًا عَنْ سَبِيلِي.
{ سَبِيلِهِ } “O'nun yolundan” ifadesindeki muzafun ileyh zamiri, makamın karinesiyle Yüce Allah'a dönmektedir. Eğer { صِراطِي } “benim yolum” buyruğundaki mütekellim zamiri Allah'a dönüyorsa, { سَبِيلِهِ } ifadesindeki zamirde "sebîlî" (benim yolum) ifadesinden bir iltifat sanatı vardır.
رَوَى النَّسَائِيُّ فِي «سُنَنِهِ» ، وَأَحْمَدُ، وَالدَّارِمِيُّ فِي «مَسْنَدَيْهِمَا» ، وَالْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: خَطَّ لَنَا رَسُول الله ﷺ يَوْمًا خَطًّا ثُمَّ قَالَ: هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ، ثُمَّ خَطَّ خُطُوطًا عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ (أَيْ عَنْ يَمِينِ الْخَطِّ الْمَخْطُوطِ أَوَّلًا وَعَنْ شِمَالِهِ) ثُمَّ قَالَ: «هَذِهِ سُبُلٌ عَلَى كُلِّ سَبِيلٍ مِنْهَا شَيْطَانٌ يَدْعُو إِلَيْهَا» ثُمَّ قَرَأَ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ.
Nesâî Sünen'inde, Ahmed ve Dârimî Müsned'lerinde, Hâkim de Müstedrek'te Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: “Bir gün Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizim için bir çizgi çizdi, sonra 'Bu Allah'ın yoludur' buyurdu. Sonra onun sağına ve soluna (yani ilk çizilen çizginin sağına ve soluna) çizgiler çizdi. Sonra şöyle buyurdu: 'Bunlar birtakım yollardır; bu yolların her birinin başında ona çağıran bir şeytan vardır.' Sonra da şu ayeti okudu: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırıp uzaklaştırmasın.”
وَرَوَى أَحْمَدُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «كُنَّا عِنْد النّبيء ﷺ فَخَطَّ خَطًّا وَخَطَّ خَطَّيْنِ عَنْ يَمِينِهِ وَخَطَّ خَطَّيْنِ عَنْ يَسَارِهِ ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ فِي الْخَطِّ الْأَوْسَطِ (أَيِ الَّذِي بَيْنَ الْخُطُوطِ الْأُخْرَى) فَقَالَ: هَذِهِ سَبِيلُ اللَّهِ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
Ahmed, İbn Mâce ve İbn Merdûye Câbir b. Abdullah'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: “Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydık; bir çizgi çizdi, iki çizgi sağına ve iki çizgi de soluna çizdi. Sonra elini ortadaki çizginin (yani diğer çizgilerin arasındaki çizginin) üzerine koydu ve: 'Bu Allah'ın yoludur' buyurdu. Sonra şu ayeti okudu: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırıp uzaklaştırmasın. Sakınasınız diye O bunu size tavsiye etmiştir.”
»
”
وَمَا وَقَعَ فِي الرِّوَايَةِ الْأُولَى (وَخَطَّ خُطُوطًا) هُوَ بِاعْتِبَارِ مَجْمُوعِ مَا عَلَى الْيَمِينِ وَالشِّمَالِ. وَهَذَا رَسْمُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّقْرِيبِ:
İlk rivayette geçen "çizgiler çizdi" ifadesi, sağdaki ve soldakilerin toplamı itibarıyladır. Bunun yaklaşık olarak çizimi şöyledir:
وَقَوْلُهُ: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ تَذْيِيلُ تَكْرِيرٍ لِمِثْلَيْهِ السَّابِقَيْنِ، فَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى الصِّرَاطِ، وَالْوِصَايَةُ بِهِ مَعْنَاهَا الْوِصَايَةُ بِمَا يَحْتَوِي عَلَيْهِ.
O'nun { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Sakınasınız diye O bunu size tavsiye etmiştir” buyruğu, önceki iki benzerinin tekrarı olan bir tezyîldir. { ذلِكُمْ } “bunu” kelimesiyle yapılan işaret sırata (yola) yöneliktir; onun tavsiye edilmesi ise içerdiği şeylerin tavsiye edilmesi manasındadır.
وَجَعَلَ الرَّجَاءَ لِلتَّقْوَى لِأَنَّ هَذِهِ السَّبِيلَ تَحْتَوِي عَلَى تَرْكِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَتَزِيدُ بِمَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ مِنْ فِعْلِ الصَّالِحَاتِ، فَإِذَا اتَّبَعَهَا السَّالِكُ فَقَدْ
Umut (recâ) takvaya yönelik kılınmıştır; çünkü bu yol haramların terkini içerir ve içerdiği salih amellerin işlenmesiyle daha da fazlasını sağlar. Yolcu buna uyduğu zaman artık
صَارَ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَيِ الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِالتَّقْوَى بِمَعْنَاهَا الشَّرْعِيِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] .
muttakilerden, yani şer'î anlamıyla takva ile nitelenen kimselerden olmuş olur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara 2] “Muttakiler için bir hidayettir.”
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥٤]
[En'âm Suresi (6), Ayet 154]
ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤)
{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Sonra iyilik edenlere [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi açıklamak ve bir hidayet ve rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar.” (154)
ثُمَّ هُنَا عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: قُلْ تَعالَوْا [الْأَنْعَام: ١٥١] فَلَيْسَتْ عَاطِفَةً لِلْمُفْرَدَاتِ، فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّهَا لِتَرَاخِي الزَّمَانِ، بَلْ تَنْسَلِخُ عَنْهُ حِينَ تَعْطِفُ الْجُمَلَ فَتَدُلُّ عَلَى التَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ، وَهُوَ مُهْلَةٌ مَجَازِيَّةٌ، وَتِلْكَ دَلَالَةُ (ثُمَّ) إِذَا عَطَفَتِ الْجُمَلَ. وَقَدِ اسْتُصْعِبَ عَلَى بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ مَسْلَكُ (ثُمَّ) فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ إِتْيَانَ مُوسَى ﵇ الْكِتَابَ لَيْسَ بِرُتْبَةٍ أَهَمَّ
Buradaki { ثُمَّ } “sonra”, { قُلْ تَعالَوْا } [En'âm 151] “De ki: Gelin” cümlesine matuftur; tekil kelimeleri birbirine bağlayan bir atıf değildir. Dolayısıyla zaman bakımından bir gecikme (terâhî) ifade ettiği zannedilmemelidir; bilakis cümleleri bağladığında bu anlamdan sıyrılarak mertebede gecikmeye (terâhî-i rütbîye) delalet eder ki bu mecazi bir mühlettir. Cümleleri bağladığında (ثُمَّ) edatının delaleti böyledir. Bazı müfessirlere bu ayette (ثُمَّ) edatının tuttuğu yol zor gelmiştir; zira Mûsâ'ya aleyhisselâm Kitab'ın verilmesi,
مِنْ رُتْبَةِ تِلَاوَةِ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَمَا فَرَضَهُ مِنَ اتِّبَاعِ صِرَاطِ الْإِسْلَامِ. وَتَعَدَّدَتْ آرَاءُ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَحْمِلِ (ثُمَّ) هُنَا إِلَى آرَاءٍ: لِلْفَرَّاءِ، وَالزَّجَّاجِ، وَالزَّمَخْشَرِيِّ، وَأَبِي مُسْلِمٍ، وَغَيْرِهِمْ، كُلٌّ يَرُومُ التَّخَلُّصَ مِنْ هَذَا الْمَضِيقِ.
Allah'ın haram kıldığı yasakların okunması ve farz kıldığı İslâm yoluna uyulması mertebesinden daha önemli bir mertebede değildir. Bu sebeple buradaki (ثُمَّ) edatının yorumu hakkında müfessirlerin görüşleri çeşitlenmiştir: Ferrâ, Zeccâc, Zemahşerî, Ebû Müslim ve diğerlerine ait görüşler ortaya çıkmış, her biri bu güçlükten kurtulmayı amaçlamıştır.
وَالْوَجْهُ عِنْدِي: أَنَّ (ثُمَّ) مَا فَارَقَتِ الْمَعْرُوفَ مِنْ إِفَادَةِ التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ، وَأَنَّ تراخي رُتْبَة إيتَاء مُوسَى ﵇ الْكِتَابَ عَنْ تِلَاوَةِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ، وَمَا أُمِرَ بِهِ مِنْ مُلَازَمَةِ صِرَاطِ الْإِسْلَامِ، إِنَّمَا يَظْهَرُ بَعْدَ النَّظَرِ إِلَى الْمَقْصُودِ مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مَنْ ذِكْرِ إِيتَاءِ مُوسَى ﵇ الْكِتَابَ لَيْسَ لِذَاتِهِ بَلْ هُوَ التَّمْهِيدُ لِقَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ [الْأَنْعَام: ٩٢] لِيُرَتَّبَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا- إِلَى قَوْلِهِ: وَهُدىً وَرَحْمَةً [الْأَنْعَام: ١٥٦، ١٥٧] ، فَمَعْنَى الْكَلَامِ: وَفَوْقَ ذَلِكَ فَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ جُمِعَ فِيهِ مَا أُوتِيَهُ مُوسَى ﵇ (وَهُوَ أَعْظَمُ مَا أُوتِيَهُ الْأَنْبِيَاءُ مِنْ قَبْلِهِ) وَمَا فِي الْقُرْآنِ: الَّذِي هُوَ مُصَدِّقٌ لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَمُهَيْمِنٌ عَلَيْهِ إِنِ اتَّبَعْتُمُوهُ وَاتَّقَيْتُمْ رَحِمْنَاكُمْ وَلَا مَعْذِرَةَ لَكُمْ
Bana göre doğru olan yaklaşım şudur: (ثُمَّ) edatı rütbece gecikme (terâhî-i rütbî) bildirme şeklindeki bilinen anlamından ayrılmamıştır. Mûsâ'ya aleyhisselâm Kitab'ın verilmesi mertebesinin, Kur'an'da Allah'ın haram kıldığı şeylerin okunmasından ve emredilen İslâm yoluna sarılmaktan sonra gelmesi, ancak söz diziminden kastedilen amaca bakıldıktan sonra anlaşılır. Zira Mûsâ'ya aleyhisselâm Kitab'ın verilmesinin zikredilmesinden maksat kendisi için değil, bilakis: { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } “'Kitap bizden önce ancak iki topluluğa indirildi' dersiniz diye...” buyruğundan { وَهُدىً وَرَحْمَةً } [En'âm 156-157] “ve bir hidayet ve rahmettir” buyruğuna kadar olan kısmın üzerine bina edilmesi için { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } [En'âm 92] “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” buyruğuna bir hazırlık (temhid) yapmaktır. Kelamın manası şöyledir: "Ve bundan da öte, bu indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; Mûsâ'ya aleyhisselâm verilenler (ki bu, kendisinden önceki peygamberlere verilenlerin en büyüğüdür) ile önceki kitapları doğrulayıcı ve onların üzerinde bir şahit/koruyucu olan Kur'an'daki hususlar onda toplanmıştır; eğer ona uyarsanız ve sakınırsanız size merhamet ederiz ve artık sizin için hiçbir mazeret kalmaz:
أَنْ تَقُولُوا لَوْ أُنْزِلَ لَنَا كِتَابٌ لَكُنَّا أَفْضَلَ اهْتِدَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ، فَهَذَا غَرَضٌ أَهَمُّ جَمْعًا لِاتِّبَاعِ جَمِيعِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَأُدْخِلَ فِي إِقْنَاعِ الْمُخَاطَبِينَ بِمَزِيَّةِ أَخْذِهِمْ بِهَذَا الْكِتَابِ.
'Bize de bir kitap indirilseydi iki kitap ehlinden daha çok doğru yolda olurduk' dersiniz diye." Bu, Kur'an'ın içerdiği bütün şeylere uymayı derlemesi bakımından daha mühim bir gayedir ve bu kitaba sarılmanın üstünlüğü hususunda muhatapları ikna etmeye daha elverişlidir.
وَمُنَاسَبَةُ هَذَا الِانْتِقَالِ: مَا ذُكِرَ مِنْ صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي هُوَ الْإِسْلَامُ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا كَذَّبُوا دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ ذَكَّرَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّهُ آتَى مُوسَى ﵇ الْكِتَابَ كَمَا اشْتَهَرَ بَيْنَهُمْ حَسْبَمَا بَيَّنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى [٩١] الْآيَةَ، فِي هَذِهِ السُّورَةِ، لِيَنْتَقِلَ إِلَى ذِكْرِ الْقُرْآنِ وَالتَّحْرِيضِ عَلَى اتِّبَاعِهِ فَيَكُونَ التَّذْكِيرُ بِكِتَابِ مُوسَى ﵇ تَمْهِيدًا لِذَلِكَ الْغَرَضِ.
Bu geçişin münasebeti: Allah'ın yolu olarak zikredilen İslâm'dır. Müşrikler İslâm davetini yalanlayınca, bu surede Yüce Allah'ın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } [En'âm 91] “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler; çünkü 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediler. De ki: Mûsâ'nın getirdiği o Kitab'ı kim indirdi?” ayetinde açıkladığımız üzere aralarında meşhur olduğu şekliyle Allah onlara Mûsâ'ya aleyhisselâm Kitab'ı verdiğini hatırlatmıştır; ta ki Kur'an'ın zikrine ve ona uymaya teşvik etmeye geçilsin. Böylece Mûsâ'nın aleyhisselâm kitabının hatırlatılması bu amaca bir hazırlık olmaktadır.
والْكِتابُ هُوَ الْمَعْهُودُ، أَيِ التَّوْرَاةُ، وتَماماً حَالٌ مِنَ الْكِتَابِ، وَالتَّمَامُ الْكَمَالُ، أَيْ كَانَ ذَلِكَ الْكِتَابُ كَمَالًا لِمَا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الصَّلَاحِ الَّذِي هُوَ بَقِيَّةٌ مِمَّا تَلَقَّوْهُ عَنْ أَسْلَافِهِمْ: مِنْ صَلَاحِ إِبْرَاهِيمَ، وَمَا كَانَ عَلَيْهِ إِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَالْأَسْبَاطُ ﵈، فَكَانَتِ التَّوْرَاةُ مُكَمِّلَةً لِصَلَاحِهِمْ، وَمُزِيلَةً لِمَا اعْتَرَاهُمْ مِنَ الْفَسَادِ، وَأَنَّ إِزَالَةَ الْفَسَادِ تَكْمِلَةٌ لِلصَّلَاحِ. وَوَصْفُ التَّوْرَاةِ بِالتَّمَامِ مُبَالَغَةٌ فِي مَعْنَى الْمُتَمِّ.
{ الْكِتابَ } bilinen kitaptır, yani Tevrat'tır. { تَماماً } ise "el-Kitâb"dan hâldir; temâm, kemâl (tamamlama/yetkin kılma) demektir. Yani o Kitap, İsrâiloğulları'nda atalarından aldıkları bakiyeden ibaret olan salahı -İbrâhîm'in salahı, İshâk, Ya'kûb ve Esbât'ın aleyhimesselâm üzerinde bulunduğu salahı- tamamlayıcı olmuştur. Böylece Tevrat onların salahını kemale erdirmiş, onlara arız olan fesadı gidermiştir; nitekim fesadın giderilmesi salahın tamamlanmasıdır. Tevrat'ın "temâm" olarak nitelenmesi, "tamamlayıcı" (mütemmim) manasında mübalağadır.
وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ، فَلِذَلِكَ اسْتَوَى مُفْرَدُهُ وَجَمْعُهُ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْفَرِيقُ الْمُحْسِنُ، أَيْ تَمَامًا لِإِحْسَانِ الْمُحْسِنِينَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَالْفِعْلُ مَنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيِ الَّذِي اتَّصَفَ بِالْإِحْسَانِ.
O'nun { عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “iyilik edene” buyruğundaki ism-i mevsul ile cins kastedilmiştir; bu yüzden tekili ile çoğulu müsavi olmuştur. Burada kastedilen, ihsan ehli gruptur; yani İsrâiloğulları'ndan ihsan edenlerin iyiliğini tamamlamak içindir. Dolayısıyla fiil, lâzım (geçişsiz) makamına indirilmiştir; yani ihsan ile nitelenen kimse demektir.
وَالتَّفْصِيلُ: التَّبْيِينُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ
Tafsîl (تَفْصِيل); açıklamak (tebyîn) demektir. Bu surede Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle açıklarız” buyruğunda daha önce geçmişti.
و (لِكُلِّ شَيْءٍ) مُرَادٌ بِهِ أَعْظَمُ الْأَشْيَاءِ، أَيِ الْمُهِمَّاتُ الْمُحْتَاجُ إِلَى بَيَانِ أَحْكَامِهَا فِي أَحْوَالِ الدِّينِ. فَتَكُونُ (كُلُّ) مُسْتَعْمَلَةً فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٥] . أَوْ فِي مَعْنَى الْعَظِيمِ مِنَ الْأَشْيَاءِ كَأَنَّهُ جَمَعَ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا.
{ لِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyi” ifadesiyle şeylerin en büyükleri, yani dinin hallerinde hükümlerinin açıklanmasına ihtiyaç duyulan mühim meseleler kastedilmiştir. Böylece { كُلّ } kelimesi, Bakara Suresi'nde geçen: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } [Bakara 145] “Kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen de yine senin kıblene uymazlar” buyruğunda geçtiği gibi çokluk anlamında kullanılmıştır; yahut şeylerin büyüğü manasındadır, sanki bütün şeyleri bir araya toplamış gibidir.
أَوْ يُرَادُ بِالشَّيْءِ: الشَّيْءُ الْمُهِمُّ، فَيَكُونُ مِنْ حَذْفِ الصِّفَةِ، كَقَوْلِهِ: يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [الْكَهْف: ٧٩] ، أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٣٨] .
Yahut şey ile mühim olan şey kastedilmiştir; bu takdirde sıfatın hazfedilmesi kabilinden olur; tıpkı Yüce Allah'ın: { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } [Kehf 79] “her [sağlam] gemiyi zorla alıyordu”, yani her sağlam gemiyi alıyordu buyruğunda olduğu gibi. Yüce Allah'ın: { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm 38] “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğu da böyledir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ رَجَاء أَن تؤمنوا بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ وَهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ، إِذْ قَدْ عُلِمَ مِنْ إِيتَاءِ مُوسَى ﵇ الْكِتَابَ أَنَّ الْمُنْتَفِعِينَ بِهِ هُمْ قَوْمُهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَمَعْنَى ذَلِكَ: لَعَلَّهُمْ إِنْ تَحَرَّوْا فِي أَعْمَالِهِمْ، عَلَى مَا يُنَاسِبُ الْإِيمَانَ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ، فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِلِقَاءِ اللَّهِ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ التَّوْرَاةِ، وَلَكِنَّهُمْ طَرَأَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَزْمِنَةٍ طَوِيلَةٍ: مِنْ أَطْوَارِ مُجَاوَرَةِ الْقِبْطِ، وَمَا لَحِقَهُمْ مِنَ الْمَذَلَّةِ وَالتَّغَرُّبِ وَالْخَصَاصَةِ وَالِاسْتِعْبَادِ، مَا رَفَعَ مِنْهُمُ الْعِلْمَ، وَأَذْوَى الْأَخْلَاقَ الْفَاضِلَةَ، فَنَسُوا مُرَاقَبَةَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَفْسَدُوا، حَتَّى كَانَ حَالُهُمْ كَحَالِ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِأَنَّهُ يَلْقَى اللَّهَ، فَأَرَادَ اللَّهُ إِصْلَاحَهُمْ بِبَعْثِهِ مُوسَى ﵇، لِيَرْجِعُوا إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ سَلَفُهُمُ الصَّالِحُ مِنْ مُرَاقَبَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَخَشْيَةِ لِقَائِهِ، وَالرَّغْبَةِ فِي أَنْ يَلْقَوْهُ وَهُوَ رَاضٍ عَنْهُمْ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ إِلَيْهِمْ مِنَ الْعَرَبِ، فَكَذَلِكَ كَانَ سَلَفُهُمْ عَلَى هُدًى وَصَلَاحٍ، فَدَخَلَ فِيهِمْ مَنْ أَضَلَّهُمْ وَلَقَّنَهُمُ الشِّرْكَ وَإِنْكَارَ الْبَعْثِ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِم محمّدا ﷺ لِيَرُدَّهُمْ إِلَى الْهُدَى وَيُؤْمِنُوا بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ.
O'nun { لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar” buyruğu, Rablerine kavuşmaya inanmaları umududur. Zamir, makamdan bilinen bir zümreye, yani İsrâiloğulları'na dönmektedir; zira Mûsâ'ya aleyhisselâm Kitab'ın verilmesinden, ondan yararlanacak olanların kendi kavmi olan İsrâiloğulları olduğu bilinmektedir. Bunun manası şudur: Umulur ki amellerinde Rablerine kavuşma inancına uygun davranmaya gayret ederler. Çünkü İsrâiloğulları Tevrat'ın inişinden önce de Allah'a kavuşmaya inanıyorlardı; fakat Kıptîlere komşu oldukları dönemlerden, uğradıkları zillet, gurbet, yoksulluk ve kölelikten kaynaklanan uzun zamanlar boyunca üzerlerine öyle haller arız oldu ki bu durum onlardan ilmi kaldırdı ve faziletli ahlakı soldurdu. Böylece Yüce Allah'ı murakabe etmeyi unutup fesada saptılar; öyle ki halleri Allah'a kavuşacağına inanmayan kimsenin hali gibi oldu. Bunun üzerine Allah, Mûsâ'yı aleyhisselâm göndererek onları ıslah etmeyi murad etti; ta ki salih atalarının üzerinde bulunduğu Yüce Allah'ı murakabe etme, O'na kavuşmaktan korkma ve O kendilerinden razı iken O'na kavuşma arzusuna geri dönsünler. Bu durum Mekkelilere ve onlara bağlı olan Araplara bir tarizdir (üstü kapalı göndermedir); zira onların ataları da hidayet ve salah üzere idi, fakat aralarına onları saptıran, onlara şirki ve yeniden dirilmeyi inkârı telkin eden kimseler girdi. Bunun üzerine Allah, onları hidayete döndürmesi ve Rablerine kavuşacaklarına inanmaları için onlara Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdi.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِأَمْرِ الْبَعْث وَالْجَزَاء.
Mecrurun amilinin önüne geçirilmesi (takdimi), yeniden dirilme (ba's) ve ceza/mükâfat konusuna verilen ehemmiyetten ötürüdür.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ١٥٥ إِلَى ١٥٧]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 155-157]
وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)
{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; artık ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin.” (155) { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ } “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okuduklarından gerçekten habersizdik' demeyesiniz diye,” (156) { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ } “Yahut 'Bize de kitap indirilseydi, elbette onlardan daha çok doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye [onu indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.” (157)
جُمْلَةُ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْأَنْعَام: ١٥٤] . وَالْمعْنَى: آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَأَنْزَلْنَا هَذَا الْكِتَابَ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” cümlesi, { ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [En'âm 154] “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” cümlesine matuftur. Mana: "Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve bu Kitab'ı da indirdik" şeklindedir; nitekim Yüce Allah'ın:
ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [الْأَنْعَام: ١٥٤] إِلَخْ ...
{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } [En'âm 154] “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik...” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَبِنَاءُ الْفِعْلِ عَلَيْهِ، وَجَعْلُ الْكِتَابِ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولَ: أَنْزَلْناهُ مُبْتَدَأً، كُلُّ ذَلِكَ لِلِاهْتِمَامِ بِالْكِتَابِ وَالتَّنْوِيهِ بِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٩٢] .
Cümlenin işaret ismiyle açılması, fiilin onun üzerine kurulması ve { أَنْزَلْناهُ } “onu indirdik” fiilinin mefulü olması gereken "el-Kitâb"ın mübteda (özne) kılınması; bütün bunlar Kitab'a verilen ehemmiyet ve onun şanını yüceltmek içindir. Bunun benzeri, bu surede: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } [En'âm 92] “Bu da indirdiğimiz, kendinden öncekini doğrulayıcı mübarek bir kitaptır” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَتَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِهِ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنَ اللَّهِ، وَكَوْنِهِ مُبَارَكًا، ظَاهِرٌ: لِأَنَّ مَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يَتَرَدَّدُ أَحَدٌ فِي اتِّبَاعِهِ.
Ona uyulması emrinin, onun Allah'tan indirilmiş ve mübarek olması üzerine bina edilmesi (tafri' edilmesi) açıktır; çünkü bu vasıfta olan bir şeye uymakta hiç kimse tereddüt etmez.
وَالِاتِّبَاعُ أُطْلِقَ عَلَى الْعَمَلِ بِمَا فِيهِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَنْعَام: ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ
İttibâ (uymak), içerdiği hükümlerle amel etmeye mecaz yoluyla ıtlak olunmuştur. Bu konudaki açıklama, Yüce Allah'ın: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } [En'âm 50] “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” buyruğunda ve bu suredeki: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy” buyruğunda geçmişti.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَاتَّبِعُوهُ لِلْمُشْرِكِينَ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا.
O'nun { فَاتَّبِعُوهُ } “artık ona uyun” buyruğundaki hitap, { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } “'Kitap bizden önce ancak iki topluluğa indirildi' demeyesiniz diye” buyruğunun karinesiyle müşrikleredir.
وَجُمْلَةُ: أَنْزَلْناهُ فِي مَحَلِّ الصِّفَةِ لِ كِتابٌ، وَ (مُبَارَكٌ) صِفَةٌ ثَانِيَةٌ، وَهُمَا الْمَقْصِدُ مِنِ الْإِخْبَارِ، لِأَنَّ كَوْنَهُ كِتَابًا لَا مِرْيَةَ فِيهِ، وَإِنَّمَا امْتَرَوْا فِي كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَفِي كَوْنِهِ مُبَارَكًا. وَحَسُنَ عَطْفُ: مُبارَكٌ عَلَى: أَنْزَلْناهُ لِأَنَّ اسْمَ الْمَفْعُولِ- لِاشْتِقَاقِهِ- هُوَ فِي قُوَّةِ الْفِعْلِ. وَمَعْنَى: اتَّقُوا كُونُوا مُتَّصِفِينَ بِالتَّقْوَى وَهِيَ الْأَخْذُ بِدِينِ الْحَقِّ وَالْعَمَلُ بِهِ. وَفِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَعْدٌ عَلَى اتِّبَاعِهِ وَتَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ بِعَذَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِنْ لَمْ يَتَّبِعُوهُ.
{ أَنْزَلْناهُ } “onu indirdik” cümlesi { كِتابٌ } kelimesinin sıfatı mahallenindedir; { مُبارَكٌ } “mübarek” kelimesi ise ikinci sıfattır. Haber vermekten asıl maksat da bu ikisidir; zira onun bir kitap olduğunda şüphe yoktur, onlar sadece onun Allah katından indirilmiş olmasında ve mübarek olmasında şüpheye düşmüşlerdir. { مُبارَكٌ } kelimesinin { أَنْزَلْناهُ } cümlesine atfedilmesi ise güzel olmuştur; çünkü ism-i mef'ûl -türemiş olması sebebiyle- fiil gücündedir. { اتَّقُوا } “sakının” ifadesinin manası: Hak dini benimsemek ve onunla amel etmek olan takva ile nitelenin demektir. O'nun { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ki size merhamet edilsin” buyruğunda ise ona uymaya karşılık bir vaat ve ona uymazlarsa dünya ve ahiret azabıyla tehdit edildiklerine dair bir tariz (üstü kapalı uyarı) vardır.
وَقَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِفِعْلِ أَنْزَلْناهُ عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ التَّعْلِيلِ مَحْذُوفَةً عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ حَذْفِهَا مَعَ (أَنْ) . وَالتَّقْدِيرُ: لِأَنْ تَقُولُوا، أَيْ لِقَوْلِكُمْ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، أَيْ لِمُلَاحَظَةِ قَوْلِكُمْ وَتَوَقُّعِ وُقُوعِهِ، فَالْقَوْلُ بَاعِثٌ عَلَى إِنْزَالِ الْكِتَابِ.
O'nun { أَنْ تَقُولُوا } “demeyesiniz diye” buyruğu, (أَنْ) edatıyla birlikte hazfedilmesi maruf/yaygın olduğu üzere, hazfedilmiş bir talîl lâm'ı (لِـ) takdiriyle { أَنْزَلْناهُ } “onu indirdik” fiilinin illetlendirilmesi (gerekçelendirilmesi) mahallindedir. Takdiri: "Diyesiniz diye" (لِأَنْ تَقُولُوا), yani gelecekte bunu söylemeniz, söyleyeceğinizin hesaba katılması ve meydana gelmesinin beklenmesi sebebiyle demektir; dolayısıyla bu söz, Kitab'ın indirilmesine bir saiktir.
وَالْمَقَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ كَانَ بَاعِثًا عَلَى إِنْزَالِ هَذَا الْكِتَابِ، وَالْعِلَّةُ الْبَاعِثَةُ عَلَى شَيْءٍ لَا يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ عِلَّةً غَائِيَّةً، فَهَذَا الْمَعْنَى فِي اللَّامِ عَكْسُ مَعْنَى لَام الْعَاقِبَة، ويؤول الْمَعْنَى إِلَى أَنَّ إِنْزَالَ الْكِتَابِ فِيهِ حِكَمٌ مِنْهَا حِكْمَةُ قَطْعِ مَعْذِرَتِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْزِلْ إِلَيْهِمْ كِتَابٌ، أَوْ كَرَاهِيَةُ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ، أَوْ لِتَجَنُّبِ أَنْ يَقُولُوهُ، وَذَلِكَ بِمَعُونَةِ الْمَقَامِ إِيثَارًا
Makam, bu sözün bu Kitab'ın indirilmesine sevk edici (bâis) olduğuna delalet etmektedir; bir şeye sevk eden illetin gayî illet (nihai amaç) olması gerekmez. Dolayısıyla lâm harfindeki bu mana, âkıbet lâm'ının (sonuç bildiren lâm'ın) manasının zıddıdır. Mana şuna varmaktadır: Kitab'ın indirilmesinde birçok hikmet vardır; bunlardan biri kendilerine kitap inmediğine dair mazeretlerinin kesilmesi hikmetidir yahut böyle demelerinin kerih görülmesi (istenmemesi) ya da bunu söylemelerinden kaçınılması içindir. Bu da îcâz (özlü anlatım) tercih edildiğinden
لِلْإِيجَازِ فَلِذَلِكَ يُقَدَّرُ مُضَافٌ مِثْلَ: كَرَاهِيَةَ أَوْ تَجَنُّبَ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ جَرَى نُحَاةُ الْبَصْرَةِ.
makamın yardımıyla anlaşılır; işte bu sebeple "kerâhiyete" (hoşlanılmadığından) yahut "tecennübe" (kaçınmak için) gibi bir muzaf takdir edilir. Basra nahivcileri bu takdir üzere gitmişlerdir.
وَذَهَبَ نُحَاةُ الْكُوفَةِ إِلَى أَنَّهُ عَلَى تَقْدِيرِ (لَا) النَّافِيَةِ، فَالتَّقْدِيرُ عِنْدَهُمْ: أَنْ لَا تَقُولُوا، وَالْمَآلُ وَاحِدٌ وَنَظَائِرُ هَذَا فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاء: ١٧٦]- وَقَوْلِهِ:
Kûfe nahivcileri ise bunun nâfiye (olumsuzluk bildiren) (لَا) edatının takdiriyle olduğu görüşüne gitmişlerdir; onlara göre takdir "demeyesiniz diye" (أَنْ لَا تَقُولُوا) şeklindedir ve netice birdir. Bunun Kur'an'da benzerleri çoktur; nitekim Yüce Allah'ın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ 176] “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” buyruğu ve şu buyruğu gibi:
- وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزمر: ٥٥، ٥٦]-
{ وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } [Zümer: 55-56] “Farkında olmadan azap ansızın başınıza gelmeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun ki hiçbir kimse, 'Allah'ın yanında [kullukta] yaptığım aşırılıklardan/kusurlardan dolayı yazıklar olsun bana!' demesin”
وَقَوْلِهِ:- وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ [النَّحْل: ١٥] أَيْ لِتَجَنُّبِ مَيْدِهَا بِكُمْ، وَقَوْلُ عَمْرو بن كثلوم:
Ve O'nun: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } [Nahl: 15] “Sizi sarsar diye yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” buyruğu gibi -yani sizi sarsmasından kaçınmak için demektir- ve Amr b. Kulsûm'un şu sözü gibi:
فَعَجَّلْنَا الْقِرَى أَنْ تَشْتُمُونَا وَهَذَا الْقَوْلُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ صَدَرَ عَنْهُمْ مِنْ قَبْلُ، فَقَدْ جَاءَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْقَصَصِ [٤٨] : فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَوَقَّعًا ثُمَّ قَالُوهُ مِنْ بَعْدُ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِنَّهُ مُتَوَقَّعٌ أَنْ يُكَرِّرُوهُ وَيُعِيدُوهُ قَوْلًا مُوَافِقًا لِلْحَالِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، فَكَانَ متوقّعا صدوره عِنْد مَا يَتَوَّجَهُ الْمَلَامُ عَلَيْهِمْ فِي انْحِطَاطِهِمْ عَنْ مُجَاوَرِيهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنْ حَيْثُ اسْتِكْمَالِ الْفَضَائِلِ وَحُسْنِ السَّيْرِ وَكَمَالِ التَّدَيُّنِ، وَعِنْدَ سُؤَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ عَنِ اتّباع ضلالهم، وَعند مَا يُشَاهِدُونَ مَا يَنَالُهُ أَهْلُ الْمِلَلِ الصَّالِحَةِ مِنَ النَّعِيمِ وَرَفْعِ الدَّرَجَاتِ فِي ثَوَابِ اللَّهِ فَيَتَطَلَّعُونَ إِلَى حَظٍّ مِنْ ذَلِكَ وَيَتَعَلَّلُونَ بِأَنَّهُمْ حُرِمُوا الْإِرْشَادَ فِي الدُّنْيَا.
(Bize sövmeyesiniz diye ziyafeti acele sunduk). Bu sözün onlardan daha önce sâdır olmuş olması caizdir; nitekim Kasas Suresi'ndeki ayette [48]: { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } “Tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde: 'Musa'ya verilenlerin bir benzeri ona da verilmeli değil miydi?' dediler” buyrulmuştur. Bunun [söylemelerinin] beklenir olması ve sonra da bunu söylemiş olmaları da caizdir. Her halükarda, işin aslında duruma uygun bir söz olarak bunu tekrar edip durmaları beklenirdi. Dolayısıyla bu sözün, erdemleri tamamlama, güzel ahlak ve dindarlığın kemali hususunda komşuları olan Yahudi ve Hristiyanların gerisinde kalmaları sebebiyle kendilerine kınama yöneldiğinde, ahirette sapıklıklarına uymalarından dolayı sorgulandıklarında ve salih din mensuplarının Allah'ın mükâfatında nail oldukları nimetleri ve yüksek dereceleri görüp de bundan bir pay umduklarında ve dünyada irşaddan mahrum bırakıldıklarını mazeret gösterdiklerinde onlardan sâdır olması beklenirdi.
وَقَدْ كَانَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي بِلَادِ الْعَرَبِ عَلَى حَالَةٍ أَكْمَلَ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ النَّابِغَةِ يَمْدَحُ آلَ النُّعْمَانِ بْنِ الْحَارِثِ، وَكَانُوا نَصَارَى:
Yahudi ve Hristiyanlar, Arap diyarlarında Cahiliye halkının durumundan daha kâmil bir hâl üzereydiler. Nâbiğa'nın -Hristiyan olan- Âl-i Nu'mân b. Hâris'i överken söylediği şu sözü görmez misin:
مَجَلَّتُهُمْ ذَاتُ الْإِلَهِ وَدِينُهُمْ ... قَوِيمٌ فَمَا يَرْجُونَ غَيْرَ الْعَوَاقِبِ
(Kitapları Allah'a aittir ve dinleri dosdoğrudur, onlar [ahiret] akıbetlerinden başkasını ummazlar)
وَلَا يَحْسِبُونَ الْخَيْرَ لَا شَرَّ بَعْدَهُ ... وَلَا يَحْسِبُونَ الشَّرَّ ضَرْبَةَ لَازِبٍ
(Ne arkasından şer gelmeyecek bir hayır sanırlar, ne de şerrin kaçınılmaz ve kalıcı bir musibet olduğunu zannederler)
وَالطَّائِفَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ الْكَثِيرَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] ، وَالْمُرَادُ بِالطَّائِفَتَيْنِ هُنَا الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى.
Taife (طَائِفَة): İnsanlardan kalabalık bir topluluktur. Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } [102] “Onlardan bir taife seninle namaza dursun” buyruğunda daha önce geçmişti. Buradaki "iki taife"den maksat Yahudiler ve Hristiyanlardır.
وَالْكِتَابُ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ الْمُنْحَصِرُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ. وَمَعْنَى إِنْزَالُ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ خُوطِبُوا بِالْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَى
Kitap ile Tevrat, İncil ve Zebur'da sınırlı olan cins kastedilmiştir. Kitab'ın onlara indirilmesinin manası; kendi
أَنْبِيَائِهِمْ فَلَمْ يَكُنِ الْعَرَبُ مُخَاطَبِينَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى غَيْرِهِمْ، فَهَذَا تَعَلُّلٌ أَوَّلُ مِنْهُمْ، وَثَمَّةُ اعْتِلَالٌ آخَرُ عَنِ الزَّهَادَةِ فِي التَّخَلُّقِ بِالْفَضَائِلِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ: وَهُوَ قَوْلُهُمْ: وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ، أَيْ
peygamberlerine indirilen semavi kitaplarla kendilerine hitap edilmiş olmasıdır; Araplara ise başkalarına indirilenlerle hitap edilmemiştir. Bu, onlardan gelen birinci mazerettir. Erdemlerle ahlaklanma ve salih ameller işleme konusundaki isteksizliklerine dair bir başka mazeret daha vardır ki o da: { وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ } “Biz ise onların okuduklarından gerçekten habersizdik” sözleridir. Yani
وَأَنَّا كُنَّا غَافِلِينَ عَنِ اتِّبَاعِ رُشْدِهِمْ لِأَنَّا لَمْ نَتَعَلَّمْ، فَالدِّرَاسَةُ مُرَادٌ بِهَا التَّعْلِيمُ.
biz öğrenmediğimiz için onların doğru yoluna uymaktan habersizdik [demeleridir]. Dolayısıyla dirâset ile öğretim kastedilmiştir.
وَالدِّرَاسَةُ: الْقِرَاءَةُ بِمُعَاوَدَةٍ لِلْحِفْظِ أَوْ لِلتَّأَمُّلِ، فَلَيْسَ سَرْدُ الْكِتَابِ بِدِرَاسَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٠٥] ، وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Dirâse (دِرَاسَة): Ezberlemek veya üzerinde derinlemesine düşünmek için tekrarlayarak okumaktır; dolayısıyla kitabı düz bir şekilde peş peşe okumak (serd) dirâset sayılmaz. Yüce Allah'ın: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } [105] “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” buyruğu bu surede geçmişti; ayrıntısı da Yüce Allah'ın:
وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } [79] “ve okuyup incelemekte olduğunuz [şeyler sebebiyle]” buyruğunda geçmişti.
وَالْغَفْلَةُ: السَّهْوُ الْحَاصِلُ مِنْ عَدَمِ التَّفَطُّنِ، أَيْ لَمْ نَهْتَمَّ بِمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ كُتُبُهُمْ فَنَقْتَدِي بِهَدْيِهَا، فَكَانَ مَجِيءُ الْقُرْآنِ مُنَبِّهًا لَهُمْ لِلْهَدْيِ الْكَامِلِ وَمُغْنِيًا عَنْ دِرَاسَةِ كُتُبِهِمْ.
Gaflet (غَفْلَة): Dikkat etmemekten/farkında olmamaktan kaynaklanan dalgınlıktır; yani "Onların kitaplarının ihtiva ettiği şeylere önem vermedik ki hidayetlerine uyalım" demektir. Dolayısıyla Kur'an'ın gelişi, onları kâmil hidayete uyandırıcı ve onların kitaplarını okuyup incelemekten müstağni kılıcı olmuştur.
وَقَوْلُهُ: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ تَدَرُّجٌ فِي الِاعْتِلَالِ جَاءَ عَلَى مَا تُكِنَّهُ نُفُوسُ الْعَرَبِ مِنْ شُفُوفِهِمْ بِأَنْفُسِهِمْ عَلَى بَقِيَّةِ الْأُمَمِ، وَتَطَلُّعِهِمْ إِلَى مَعَالِي الْأُمُورِ، وَإِدْلَالِهِمْ بِفِطْنَتِهِمْ وَفَصَاحَةِ أَلْسِنَتِهِمْ وَحِدَّةِ أَذْهَانِهِمْ وَسُرْعَةِ تَلَقِّيهِمْ، وَهُمْ أَخْلِقَاءُ بِذَلِكَ كُلِّهِ.
O'nun: { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “Yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye” buyruğu, Arapların nefislerinde sakladıkları diğer milletlere karşı kendilerini üstün görme, yüce işlere talip olma, zekalarıyla, dillerinin fesahatiyle, zihinlerinin keskinliğiyle ve kavrayış süratleriyle övünme duygularına uygun olarak gelen mazeret öne sürmede bir derecelenmedir; onlar bütün bunlara gerçekten layıktırlar.
وَفِي الْإِعْرَابِ عَنْ هَذَا الِاعْتِلَالِ مِنْهُمْ تَلْقِينٌ لَهُمْ، وَإِيقَاظٌ لِإِفْهَامِهِمْ أَنْ يَغْتَبِطُوا بِالْقُرْآنِ، وَيَفْهَمُوا مَا يَعُودُ عَلَيْهِمْ بِهِ مِنَ الْفَضْلِ وَالشَّرَفِ بَيْنَ الْأُمَمِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠] . وَقَدْ كَانَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْقُرْآنَ أَهْدَى مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِبَوْنٍ بَعِيدِ الدَّرَجَاتِ.
Onların bu mazeretinin ifade edilmesinde onlara bir telkin, Kur'an ile sevinip gıpta etmeleri ve bunun milletler arasında kendilerine sağlayacağı üstünlük ve şerefi anlamaları için anlayışlarını uyandırma vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ } [Enbiyâ: 10] “Andolsun, size içinde sizin şan ve şerefiniz bulunan bir kitap indirdik. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”. Gerçekten de Kur'an'a uyanlar, Yahudi ve Hristiyanlardan çok açık ve uzak derecelerle daha doğru yolda olmuşlardır.
وَلَقَدْ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ بَعْدَ هَذَا التَّنْبِيهِ الْعَجِيبِ لِفَاءِ الْفَصِيحَةِ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَتَقْدِيرُهَا: فَإِذَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ ذَلِكَ وَيَهْجِسُ فِي نُفُوسِكُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ يَعْنِي الْقُرْآنَ، يَدْفَعُ عَنْكُمْ مَا تَسْتَشْعِرُونَ مِنَ الِانْحِطَاطِ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.
Bu harika uyarının ardından makam, { فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “İşte size Rabbinizden açık bir delil geldi” buyruğundaki fasîha fâ'sı için hazır hale gelmiştir. Takdiri şöyledir: Eğer siz bunu söylüyor ve bu nefislerinizden geçiyorsa, işte size Rabbinizden Ehl-i Kitap'tan geride kalmışlık hissinizi sizden gideren bir beyan, yani Kur'an gelmiştir.
وَالْبَيِّنَةُ مَا بِهِ الْبَيَانُ وَظُهُورُ الْحَقِّ. فَالْقُرْآنُ بَيِّنَةٌ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِإِعْجَازِهِ بُلَغَاءَ الْعَرَبِ، وَهُوَ هَدْيٌ بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنِ الْإِرْشَاد إِلَى طرق الْخَيْرِ، وَهُوَ رَحْمَةٌ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ شَرِيعَةٍ سَمْحَةٍ لَا حَرَجَ فِيهَا، فَهِيَ مُقِيمَةٌ لِصَلَاحِ الْأُمَّةِ مَعَ التَّيْسِيرِ. وَهَذَا مِنْ أَعْجَبِ التَّشْرِيعِ وَهُوَ أَدَلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَمْرِ الْعَلِيمِ بِكُلِّ شَيْءٍ.
Beyyine (بَيِّنَة): Açıklamanın ve hakkın ortaya çıkmasının kendisiyle gerçekleştiği şeydir. Kur'an, Arap beliğlerini aciz bırakması sebebiyle Allah katından olduğuna dair bir beyyinedir (açık delildir); hayır yollarına irşadı ihtiva etmesi yönüyle bir hidayettir; içinde hiçbir güçlük bulunmayan müsamahakâr bir şeriat getirmesi yönüyle de bir rahmettir; zira bu şeriat kolaylıkla birlikte ümmetin salahını ikame eder. Bu, teşriin en hayret verici yönlerindendir ve her şeyi hakkıyla bilenin emrinden olduğuna en büyük delildir.
وَتَفَرَّعَ عَنْ هَذَا الْإِعْذَارِ لَهُمُ الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا أَظْلَمَ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا وَأَعْرَضُوا. فَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ لِلتَّفْرِيعِ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ.
Onların mazeretlerinin bu şekilde çürütülmesinden, yalanlayıp yüz çevirdikleri için onlardan daha zalim kimsenin bulunmadığının bildirilmesi dallanıp çıkmıştır. { فَمَنْ أَظْلَمُ } “Artık daha zalim kim olabilir?” buyruğundaki fâ (فَ) tefri' (hüküm çıkarma) içindir. Soru ise inkârîdir; yani Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan daha zalim hiç kimse yoktur demektir.
وَ (مِنْ) فِي مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ مَوْصُولَةٌ وَمَا صِدْقُهَا الْمُخَاطَبُونَ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ.
{ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini yalanlayandan” ifadesindeki (مَنْ) ismi mevsuldür ve onun mâ-sadakı (karşılığı), { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ } “Kitap ancak iki taifeye indirildi demeyesiniz” buyruğundaki muhataplardır.
وَالظُّلْمُ هُنَا يَشْمَلُ ظُلْمَ نُفُوسِهِمْ، إِذْ زَجُّوا بِهَا إِلَى الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ وَخُسْرَانِ الدُّنْيَا، وظلم الرّسول ﷺ إِذْ كَذَّبُوهُ، وَمَا هُوَ بِأَهْلِ التَّكْذِيبِ، وَظُلْمَ اللَّهِ إِذْ كَذَّبُوا بِآيَاتِهِ وَأَنْكَرُوا نِعْمَتَهُ، وَظَلَمُوا النَّاسَ بِصَدِّهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ بِالْقَوْلِ وَالْفِعْلِ.
Buradaki zulüm; kendilerini ahirette azaba ve dünyada hüsrana sürüklemeleri bakımından kendi nefislerine zulmetmelerini, yalanlanmaya layık olmadığı halde onu yalanlamaları bakımından Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e zulmetmelerini, ayetlerini yalanlayıp nimetini inkâr etmeleri bakımından Allah'a zulmetmelerini ve söz ve fiille onları İslam'dan alıkoymaları bakımından da insanlara zulmetmelerini kapsar.
وَقَدْ جِيءَ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ لِتَدُلَّ الصِّلَةُ عَلَى تَعْلِيلِ الْحُكْمِ وَوَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، لِأَنَّ مَنْ ثَبَتَ لَهُ مَضْمُونُ تِلْكَ الصِّلَةِ كَانَ حَقِيقًا بِأَنَّهُ لَا أَظْلَمَ مِنْهُ.
İsmi mevsul, sıla cümlesinin hükmün illetine ve haberin bina ediliş gerekçesine delalet etmesi için getirilmiştir; çünkü o sılanın içeriği kendisinde sabit olan kimse, ondan daha zalim kimsenin olmamasına hak kazanmıştır.
وَمَعْنَى صَدَفَ أَعْرَضَ هُوَ، وَيُطْلَقُ بِمَعْنَى صَرَفَ غَيْرَهُ كَمَا فِي «الْقَامُوسِ» . وَأَصْلُهُ التَّعْدِيَةُ إِلَى مَفْعُولٍ بِنَفْسِهِ وَإِلَى الثَّانِي بِ عَنْ يُقَالُ: صَدَفْتُ فُلَانًا عَنْ كَذَا، كَمَا يُقَالُ:
Sadafe (صَدَفَ) kelimesinin manası "kendisi yüz çevirdi" demektir; el-Kâmûs'ta geçtiği üzere "başkasını çevirdi/vazgeçirdi" manasında da kullanılır. Aslı, bizzat bir mef'ûle ve (عَنْ) ile de ikinci mef'ûle müteaddi (geçişli) olmasıdır. Tıpkı "onu çevirdim" (صَرَفْتُهُ) denildiği gibi,
صَرَفْتُهُ، وَقَدْ شَاعَ تَنْزِيلُهُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ حَتَّى غَلَبَ عَدَمُ ظُهُورِ الْمَفْعُولِ بِهِ، يُقَالُ: صَدَفَ عَنْ كَذَا بِمَعْنَى أَعَرَضَ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٦] ، وَقَدَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» هُنَا مُتَعَدِّيًا لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِكَوْنِهِمِ أَظْلَمَ النَّاسِ تَكْثِيرًا فِي وُجُوهِ اعْتِدَائِهِمْ، وَلَمْ أَرَ ذَلِكَ لِغَيْرِهِ نَظَرًا
"Falancayı şundan alıkoydum" (صَدَفْتُ فُلَانًا عَنْ كَذَا) da denir. Lazım (geçişsiz) yerine konulması yaygınlaşmıştır, öyle ki mef'ûlün bih'in açıkça görünmemesi baskın hale gelmiştir; yüz çevirdi anlamında "şundan yüz çevirdi" (صَدَفَ عَنْ كَذَا) denilir. Bu, bu surede Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } [46] “Bak ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!” buyruğunda daha önce geçmişti. Keşşâf sahibi, haddi aşma yönlerini çoğaltarak onların insanların en zalimi olmalarına daha uygun düştüğü için buradaki fiili müteaddi olarak takdir etmiştir; ben bundan başkasında bunu görmedim, şu sebeple ki:
لِقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ إِذْ يُنَاسِبُهُ مَعْنَى الْمُتَعَدِّي لِأَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ وَعَلَى صَدِّهِمُ النَّاسَ عَنِ الْآيَاتِ، فَإِنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِالْآيَاتِ يَتَضَمَّنُ إِعْرَاضَهُمْ عَنْهَا فَنَاسَبَ أَنْ يَكُونَ صَدْفُهُمْ هُوَ صَرْفُهُمُ النَّاسَ.
Yüce Allah'ın: { سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ } “Ayetlerimizden yüz çevirenleri/alıkoyanları en kötü azapla cezalandıracağız” buyruğuna müteaddi mana uygundur; zira ceza hem onların yüz çevirmelerine hem de insanları ayetlerden alıkoymalarınadır. Çünkü ayetleri yalanlamaları zaten onlardan yüz çevirmelerini içerir; dolayısıyla onların "sadf"ının insanları alıkoymaları manasında olması uygun düşmüştür.
وسُوءَ الْعَذابِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، وَسُوءُهُ أَشَدُّهُ وَأَقْوَاهُ، وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ [النَّحْل: ٨٨] . فَقَوْلُهُ: عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ هُوَ مُضَاعَفَةُ الْعَذَابِ، أَيْ شِدَّتُهُ.
{ سُوءَ الْعَذابِ } “azabın kötüsü” sıfatın mevsufa izafetindendir. Azabın "sû'"u, onun en şiddetlisi ve en güçlüsüdür. Nitekim bunu Yüce Allah'ın şu buyruğu açıklamıştır: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } [Nahl: 88] “İnkâr eden ve Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap ekledik”. O'nun { عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } “azap üstüne azap” buyruğu azabın katlanması, yani şiddetlenmesidir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ عَذَابُ الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالذُّلِّ، وَعَذَابُ الْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ جَزَاءَهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُكَذِّبُوا تَكْذِيبًا عَنْ دَعْوَةٍ مُجَرَّدَةٍ، بَلْ كَذَّبُوا بَعْدَ أَنْ جَاءَتْهُمُ الْآيَات البيّنات.
Bununla öldürülme ve zillet ile dünyadaki azabın ve ahiret azabının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu onların cezası olmuştur; çünkü onlar salt bir davete karşı yalanlamamışlar, bilakis kendilerine apaçık ayetler geldikten sonra yalanlamışlardır.
و (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ: أَيْ بِصَدْفِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْآيَاتِ إِعْرَاضًا مُسْتَمِرًّا لَمْ يدعوا راغبه فَكَانَ هُنَا مُفِيدَةٌ لِلِاسْتِمْرَارِ مِثْلُ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [النِّسَاء: ٩٦] .
(مَا) masdariyyedir: Yani ayetlerden yüz çevirmeleri ve arzusunu bırakmayan sürekli bir yüz çevirişle yüz çevirmeleri sebebiyledir. Buradaki "kâne" (كَانَ), { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } [Nisâ: 96] “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” ayetinde olduğu gibi süreklilik ifade eder.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥٨]
[En'âm Suresi (6), Ayet 158]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı alametlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı alametleri geldiği gün, daha önce inanmamış veya imanıyla bir hayır kazanmamış kimseye imanı fayda vermez. De ki: 'Bekleyin! Şüphesiz biz de beklemekteyiz.'” (158)
اسْتِئْنَافٌ بياني نَشأ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ١٥٧] الْآيَةَ، وَهُوَ يَحْتَمِلُ الْوَعِيدَ وَيَحْتَمِلُ التَّهَكُّمَ، كَمَا سَيَأْتِي. فَإِنْ كَانَ هَذَا وَعِيدًا وتهديدا فَهُوَ ناشىء
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ } [En'âm: 157] ayetinden doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); geleceği üzere tehdit ihtimali taşıdığı gibi alay/istihza ihtimali de taşır. Şayet bu bir tehdit ve korkutma ise,
عَنْ جُمْلَةِ: سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا [الْأَنْعَام: ١٥٧] لِإِثَارَتِهِ سُؤَالَ سَائِلٍ يَقُولُ:
{ سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا } [En'âm: 157] “Ayetlerimizden yüz çevirenleri cezalandıracağız” cümlesinden doğmuştur; zira bu, şöyle diyen bir soranın sorusunu uyandırır:
مَتَى يَكُونُ جَزَاؤُهُمْ، وَإِنْ كَانَ تَهَكُّمًا بِهِمْ عَلَى صَدْفِهِمْ عَنِ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَتْهُمْ، وَتَطَلُّعِهِمْ إِلَى آيَاتٍ أَعْظَمَ مِنْهَا فِي اعْتِقَادهم، فَهُوَ ناشىء عَنْ جُمْلَةِ:
Onların cezası ne zaman olacak? Şayet kendilerine gelen ayetlerden yüz çevirmeleri ve kendi inançlarınca onlardan daha büyük ayetlere talip olmaları sebebiyle onlarla bir alay ise, o takdirde şu cümleden doğmuştur:
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها [الْأَنْعَام: ١٥٧] لِأَنَّهُ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ يَقُولُ: مَاذَا كَانُوا يَتَرَقَّبُونَ مِنَ الْآيَاتِ فَوْقَ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَتْهُمْ.
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها } [En'âm: 157] “Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kimdir?”; zira bu, şöyle diyen bir soranın sorusunu uyandırır: Kendilerine gelen ayetlerin üstünde hangi ayetleri bekliyorlardı?
وهَلْ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَهِيَ تَرِدُ لَهُ كَمَا تَرِدُ لَهُ الْهَمْزَةُ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بعده الِاسْتِثْنَاء.
{ هَلْ } inkârî soru içindir; tahkike göre hemzenin geldiği gibi o da inkâr için gelir; nitekim bu sebeple arkasından istisna gelmiştir.
ويَنْظُرُونَ مُضَارِعُ نَظَرَ بِمَعْنَى انْتَظَرَ، وَهُوَ مُشْتَرِكٌ مَعَ نَظَرَ بِمَعْنَى رَأَى فِي الْمَاضِي وَالْمُضَارِعِ وَالْمَصْدَرِ، وَيُخَالِفهُ فِي التّعدية، فَفعل نظر الْعين متعدّ بإلى، وَفعل الِانْتِظَار متعدّ بِنَفسِهِ، وَيُخَالِفُهُ أَيْضًا فِي أَنَّ لَهُ اسْمَ مَصْدَرٍ وَهُوَ النَّظِرَةُ- بِكَسْرِ الظَّاءِ- وَلَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي النَّظَرِ بِالْعَيْنِ. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ لِلَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنِ الْآيَاتِ.
{ يَنْظُرُونَ } bekledi manasındaki "nazara" (نَظَرَ) fiilinin muzarisidir. Gördü manasındaki "nazara" ile mazi, muzari ve masdarda müşterektir; ancak geçişlilikte (teaddiye) ondan ayrılır. Çünkü gözün bakma fiili "ilâ" (إِلَى) ile geçişli olur, bekleme fiili ise bizzat kendisiyle geçişlidir. Ayrıca bekleme manasındaki fiilin -zâ'nın kesresiyle- "en-nazira" (النَّظِرَةُ) şeklinde bir ismi masdarı olmasıyla da ayrılır; gözle bakmada bu söylenmez. Zamir ise ayetlerden yüz çevirenlere râcidir.
ثُمَّ إِنْ كَانَ الِانْتِظَارُ وَاقِعًا مِنْهُمْ عَلَى أَنَّهُ انْتِظَارُ آيَاتٍ، كَمَا يَقْتَرِحُونَ، فَمَعْنَى الْحَصْرِ:
Sonra, eğer bekleme onlardan teklif ettikleri gibi mucizeleri/ayetleri bekleme şeklinde vaki olmuşsa, hasrın manası şudur:
أَنَّهُمْ مَا يَنْتَظِرُونَ بَعْدَ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَتْهُمْ وَلَمْ يَقْتَنِعُوا بِهَا إِلَّا الْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا وَسَأَلُوهَا وَشَرَطُوا أَنْ لَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يُجَاءُوا بِهَا، وَهِيَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً- إِلَى قَوْلِهِ- أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٩٠- ٩٢]- وَقَوْلِهِ- وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] فَهُمْ يَنْتَظِرُونَ بَعْضَ ذَلِكَ بِجِدٍّ مِنْ عَامَّتِهِمْ، فَالِانْتِظَارُ حَقِيقَةٌ، وَبِسُخْرِيَةٍ مِنْ قَادَتِهِمْ وَمُضَلِّلِيهِمْ، فَالِانْتِظَارُ مَجَازٌ بِالصُّورَةِ، لِأَنَّهُمْ أَظْهَرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي مَظْهَرِ الْمُنْتَظِرِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا [التَّوْبَة: ٦٤] الْآيَةَ.
Kendilerine gelen ve tatmin olmadıkları ayetlerden sonra, ancak teklif ettikleri, istedikleri ve kendilerine getirilmedikçe iman etmeyeceklerini şart koştukları ayetleri beklemektedirler. Bu da Allah'ın onlardan naklettiği şu buyruklarıdır: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } ... { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } [İsrâ: 90-92] “Ve dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça... yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe sana asla inanmayacağız'” ve O'nun: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } [En'âm: 8] “Ona bir melek indirilseydi ya! dediler” buyruğu. Onlar bunların bir kısmını avamları açısından ciddiyetle beklemektedirler; dolayısıyla [bu takdirde] bekleme hakikattir. Önderleri ve saptırıcıları açısından ise alay yoluyla beklemektedirler; dolayısıyla [bu takdirde] bekleme sûret yönüyle mecazdır; zira kendilerini bekleyenler kılığında göstermişlerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا } [Tevbe: 64] “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine inmesinden çekinirler. De ki: 'Alay edin!'”.
وَالْمُرَادُ بِبَعْضِ آيَاتِ رَبِّكَ: مَا يَشْمَلُ مَا حُكِيَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً- إِلَى قَوْلِهِ- حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٠- ٩٣] . وَفِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ- إِلَى قَوْلِهِ- فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ [الْأَنْعَام: ٨- ١٠] فَالْكَلَامُ تَهَكُّمٌ بِهِمْ وَبِعَقَائِدِهِمْ.
{ بَعْضِ آياتِ رَبِّكَ } “Rabbinin bazı alametleri/ayetleri” ifadesiyle kastedilen: { حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } ... { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [İsrâ: 90-93] “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça... bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe” buyruğunda ve { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } ... { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } [En'âm: 8-10] “Ona bir melek indirilseydi ya! dediler... İçlerinden alay edenleri, alaya aldıkları şey kuşatıverdi” buyruğunda onlardan nakledilen şeyleri kapsayan hususlardır. Dolayısıyla bu söz, onlarla ve inançlarıyla bir alaydır.
وَإِنْ كَانَ الِانْتِظَارُ غَيْرَ وَاقِعٍ بِجِدٍّ وَلَا بِسُخْرِيَةٍ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ مَا يَتَرَقَّبُونَ شَيْئًا مِنَ الْآيَاتِ يَأْتِيهِمْ أَعْظَمَ مِمَّا أَتَاهُمْ، فَلَا انْتِظَارَ لَهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ صَمَّمُوا عَلَى الْكُفْرِ وَاسْتَبْطَنُوا الْعِنَادَ، فَإِنْ فُرِضَ لَهُمُ انْتِظَارٌ فَإِنَّمَا هُوَ انْتِظَارُ مَا سَيَحُلُّ بِهِمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ أَوْ عَذَابِ الدُّنْيَا أَوْ مَا هُوَ بَرْزَخٌ بَينهمَا، فَيكون الاستنثاء تَأْكِيدًا لِلشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ لَا يَنْتَظِرُونَ
Şayet bekleme ne ciddiyetle ne de alayla vaki olmamışsa, bunun manası: Kendilerine gelenden daha büyük bir ayetin kendilerine gelmesini beklemiyorlar; dolayısıyla ortada bir beklemeleri yoktur, bilakis küfürde ısrar etmiş ve inat gizlemişlerdir. Eğer onlar için bir bekleme varsayılacaksa, bu ancak başlarına inecek olan ahiret azabını veya dünya azabını yahut ikisi arasındaki bir şeyi beklemektir. Böylece istisna, bir şeyi zıddına benzeyenle tekit etmek kabilinden olur. Maksat şudur: Onlar beklemiyorlar,
شَيْئًا وَلَكِنْ سَيَجِيئُهُمْ مَا لَا يَنْتَظِرُونَهُ، وَهُوَ إِتْيَانُ الْمَلَائِكَةِ، إِلَى آخِرِهِ، فَالْكَلَامُ وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ.
hiçbir şey [beklemiyorlar], fakat beklemedikleri şey, yani meleklerin gelmesi vb. onlara gelecektir. Dolayısıyla bu söz bir tehdit ve korkutmadır.
وَالْقَصْرُ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ إِضَافِيٌّ، أَيْ بِالنِّسْبَةِ لِمَا يُنْتَظَرُ مِنَ الْآيَاتِ، وَالِاسْتِفْهَامُ الْخَبَرِيُّ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ بِهِمْ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ، لِأَنَّهُمْ لَا يَنْتَظِرُونَ آيَةً، فَإِنَّهُمْ جَازِمُونَ بتكذيب الرّسول ﷺ وَلَكِنَّهُمْ يَسْأَلُونَ الْآيَاتِ إِفْحَامًا فِي ظَنِّهِمْ. وَلَا يَنْتَظِرُونَ حِسَابًا لِأَنَّهُمْ مُكَذِّبُونَ بِالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ.
Her iki ihtimale göre de kasr (sınırlama) izafidir; yani beklenen ayetlere göredir. Haberî soru, her iki ihtimalde de onlarla alay etmek için kullanılmıştır; çünkü onlar ne bir ayet beklemektedirler -zira Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlama konusunda kesindirler, ancak kendi zanlarınca susturmak için ayet istemektedirler- ne de bir hesap beklemektedirler; çünkü onlar yeniden dirilişi ve haşri yalanlamaktadırlar.
وَالْإِتْيَانُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ حَقِيقَةٌ، وَالْمُرَادُ بِهِمْ: مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، مِثْلَ الَّذِينَ نَزَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ [الْأَنْفَال: ١٢] . وَأَمَّا الْمُسْنَدُ إِلَى الرَّبِّ فَهُوَ مَجَازٌ، وَالْمُرَادُ بِهِ: إِتْيَانُ عَذَابِهِ الْعَظِيم، فَهُوَ لعظم هَوْلِهِ جَعَلَ إِتْيَانَهُ مُسْنَدًا إِلَى الْآمِرِ بِهِ أَمْرًا جَازِمًا لِيُعْرَفَ مِقْدَارُ عَظَمَتِهِ، بِحَسَبِ عَظِيمِ قُدْرَةِ فَاعِلِهِ وَآمِرِهِ، فَالْإِسْنَادُ مَجَازِيٌّ مِنْ بَابِ: بَنَى الْأَمِيرُ الْمَدِينَةَ، وَهَذَا مَجَازٌ وَارِدٌ مِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Geliş (ityân), meleklere nispetle hakikattir. Onlardan maksat: Bedir günü inenler gibi azap melekleridir; nitekim: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } [Enfâl: 12] “Hani Rabbin meleklere vahyediyordu: 'Şüphesiz Ben sizinleyim, haydi iman edenlere sebat verin! İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım; vurun boyunlarının üstüne, vurun onların bütün parmaklarına!'”. Rabbe isnad edilen [gelme] ise mecazdır; bundan maksat O'nun büyük azabının gelmesidir. Korkunçluğunun büyüklüğünden ötürü, failinin ve emredicisinin kudretinin büyüklüğüne göre azameti bilinsin diye onun gelişi kesin bir emirle emredene isnad edilmiştir. Dolayısıyla isnad, "Emir şehri inşa etti" kabilinden mecazî bir isnaddır. Bu mecazın benzeri Kur'an'da yer almıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا [الْحَشْر: ٢] وَقَوْلِهِ: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ [النُّور: ٣٩] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ إِتْيَانُ أَمْرِهِ بِحِسَابِ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، كَقَوْلِهِ: وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [الْفجْر: ٢٢] ، أَيْ لَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا عَذَابَ الدُّنْيَا أَوْ عَذَابَ الْآخِرَةِ.
{ فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } [Haşr: 2] “Allah onlara hiç hesaba katmadıkları yerden geldi” ve O'nun: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } [Nûr: 39] “Fakat yanında Allah'ı buldu da O da onun hesabını tastamam gördü” buyrukları gibi. { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } “Yahut Rabbinin gelmesi” ifadesiyle, Yüce Allah'ın: { وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } [Fecr: 22] “Rabbin ve melekler saf saf geldiği zaman” buyruğunda olduğu gibi, kıyamet gününde insanların hesabı için O'nun emrinin gelmesinin kastedilmiş olması da caizdir; yani onlar ancak dünya azabını veya ahiret azabını beklemektedirler demektir.
وَعَلَى الِاحْتِمَالَاتِ كُلِّهَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وُقُوعُ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي الدُّنْيَا.
Bütün ihtimallere göre bunun vuku bulmasının kıyamet gününde olması caiz olduğu gibi dünyada olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ الِانْتِظَارَ وَالتَّرَيُّثَ عَنِ الْإِيمَانِ وَخِيمُ الْعَاقِبَةِ، لِأَنَّهُ مُهَدَّدٌ بِمَا يَمْنَعُ مِنَ التَّدَارُكِ عِنْدَ النَّدَامَةِ، فَإِمَّا أَنْ يَعْقُبَهُ الْمَوْتُ وَالْحِسَابُ، وَإِمَّا أَنْ يَعْقُبَهُ مَجِيءُ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، وَهِيَ آيَةُ عَذَابٍ خَارِقٍ لِلْعَادَةِ يَخْتَصُّ بِهِمْ فَيَعْلَمُوا أَنَّهُ عُقُوبَةٌ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ وَصَدْفِهِمْ، وَحِينَ يَنْزِلُ ذَلِكَ الْعَذَابُ لَا تَبْقَى فُسْحَةٌ لِتَدَارُكِ مَا فَاتَ لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا أَنْزَلَ عَذَابَهُ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ لَمْ يَنْفَعْ عِنْدَهُ تَوْبَةٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ [يُونُس: ٩٨] وَقَالَ تَعَالَى:
{ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } “Rabbinin bazı alametleri geldiği gün, bir nefse imanı fayda vermez” cümlesi; bekleyip imanı geciktirmenin akıbetinin vahim olduğunu, çünkü pişmanlık anında telafiyi engelleyecek şeylerle tehdit altında bulunduğunu onlara hatırlatan bir isti'nâf-ı beyânîdir. Zira bunun ardından ya ölüm ve hesap gelecektir ya da Allah'ın ayetlerinden bir ayet gelecektir ki o da kendilerine özgü harikulade bir azap alametidir ve böylece bunun yalanlama ve yüz çevirmelerine bir ceza olduğunu anlarlar. O azap indiğinde ise geçmişi telafi etmek için bir fırsat kalmaz; çünkü Allah yalanlayanların üzerine azabını indirdiğinde O'nun katında hiçbir tövbe fayda vermez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } [Yûnus: 98] “Keşke [azap gelip çatmadan] iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Ancak Yunus'un kavmi müstesna. Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık”. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ [الْحجر: ٨]- وَقَالَ- وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ [الْأَنْعَام: ٨] .
{ مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ } [Hicr: 8] “Biz melekleri ancak hak ile indiririz; o zaman da kendilerine mühlet verilmez” ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ } [En'âm: 8] “Eğer bir melek indirseydik, elbette iş bitirilmiş olurdu da sonra kendilerine mühlet verilmezdi”.
وَمِنْ جُمْلَةِ آيَاتِ اللَّهِ الْآيَاتُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ عَامَّةً لِلنَّاسِ، وَهِيَ أَشْرَاطُ السَّاعَةِ:
Allah'ın ayetleri cümlesinden biri de Allah'ın insanlar için umumi kıldığı ayetlerdir ki bunlar kıyamet alametleridir:
وَالَّتِي مِنْهَا طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا حِينَ تُؤْذِنُ بِانْقِرَاضِ نِظَامِ الْعَالَمِ الدُّنْيَوِيِّ.
Bunlardan biri de dünya düzeninin sona erdiğini haber verdiği sırada güneşin batıdan doğmasıdır.
رَوَى الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا فَإِذَا طَلَعَتْ وَرَآهَا النَّاسُ آمَنُوا أَجْمَعُونَ وَذَلِكَ حِينَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ» ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ
Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğup da insanlar onu gördüğünde hepsi birden iman ederler; işte o, daha önce iman etmemiş kimseye imanının fayda vermeyeceği andır." Sonra bu ayeti okudu.
. وَالنَّفْعُ الْمَنْفِيُّ هُوَ النَّفْعُ فِي الْآخِرَةِ، بِالنَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ نَفْعَ الدُّنْيَا بِكَشْفِ الْعَذَابِ عِنْدَ مَجِيءِ الْآيَاتِ لَا يَنْفَعُ النُّفُوسَ الْمُؤْمِنَةَ وَلَا الْكَافِرَةَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَال: ٢٥]
. Olumsuzlanan fayda, azaptan kurtulmak suretiyle ahiretteki faydadır. Zira ayetler geldiğinde azabın kaldırılması şeklindeki dünya faydası, ne mümin ne de kâfir nefislere fayda vermez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [el-Enfâl: 25] “Öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz”
وَقَوْلِ رَسُول الله ﷺ: «ثُمَّ يُحْشَرُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ».
ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüdür: "Sonra niyetleri üzere diriltilirler.".
وَالْمُرَادُ بِالنَّفْسِ: كُلُّ نَفْسٍ، لِوُقُوعِهِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ.
Nefis ile kastedilen ise nefy (olumsuzluk) bağlamında yer aldığı için her nefistir.