وَجُمْلَةُ: لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ صِفَةُ نَفْساً، وَهِيَ صِفَةٌ مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ:
{ لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce iman etmemiş” cümlesi { نَفْساً } “bir nefis” kelimesinin sıfatıdır ve bu, genel anlamını tahsis eden bir sıfattır:
نَفْساً، أَيِ: النَّفْسَ الَّتِي لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلِ إِتْيَانِ بَعْضِ الْآيَاتِ لَا يَنْفَعُهَا إِيمَانُهَا إِذَا آمَنَتْ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ، فَعُلِمَ مِنْهُ أَنَّ النَّفْسَ الَّتِي كَانَتْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْعَذَابِ يَنْفَعُهَا إِيمَانُهَا فِي الْآخِرَةِ. وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ: نَفْساً إِيمانُها لِيَتِمَّ الْإِيجَازُ فِي عَوْدِ الضَّمِيرِ.
{ نَفْساً } “[bir] nefis” kelimesinin [genel anlamını]; yani bazı ayetler gelmeden önce iman etmemiş olan nefse, azap indiği sırada iman ettiği takdirde imanı fayda vermez. Buradan anlaşılmaktadır ki azap inmeden önce iman etmiş olan nefse imanı ahirette fayda verir. { نَفْساً إِيمانُها } “bir nefse imanı” ifadesinde mefulün (nesnenin) öne geçirilmesi ise zamirin dönüşündeki îcâzın sağlanması içindir.
وَقَوْلُهُ: أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً عَطْفٌ عَلَى آمَنَتْ، أَيْ أَوْ لَمْ تَكُنْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا.
{ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “Yahut imanında bir hayır kazanmamış” sözü, { آمَنَتْ } kelimesine matuftur; yani "yahut imanında bir hayır kazanmamış olan" demektir.
وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ، وَإِنَّمَا يَصْلُحُ لِلظَّرْفِيَّةِ مُدَّةُ الْإِيمَانِ، لَا الْإِيمَانُ، أَيْ أَوْ كَسَبَتْ فِي مُدَّةِ إِيمَانِهَا خَيْرًا. وَالْخَيْرُ هُوَ الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ وَالطَّاعَاتُ.
{ فِي } zarfiyet (zaman/mekân bildirme) içindir; zarf olmaya elverişli olan ise imanın bizzat kendisi değil, iman süresidir. Yani "yahut iman ettiği süre içinde bir hayır kazanmış" demektir. Hayır ise salih ameller ve taatlerdir.
وأَوْ لِلتَّقْسِيمِ فِي صِفَاتِ النَّفْسِ فَيَسْتَلْزِمُ تَقْسِيمُ النُّفُوسِ الَّتِي خَصَّصَتْهَا الصِّفَتَانِ إِلَى قِسْمَيْنِ: نُفُوسٌ كَافِرَةٌ لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ، فَلَا يَنْفَعُهَا إِيمَانُهَا يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ اللَّهِ، وَنُفُوسٌ آمَنَتْ وَلَمْ تَكْسِبْ خَيْرًا فِي مُدَّةِ إِيمَانِهَا، فَهِيَ نُفُوسٌ مُؤْمِنَةٌ، فَلَا يَنْفَعُهَا مَا تَكْسِبُهُ مِنْ خَيْرٍ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ. وَهَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي ذُو مَرَاتِبَ مُتَفَاوِتَةٍ، لِأَنَّ التَّقْصِيرَ فِي اكْتِسَابِ الْخَيْرِ مُتَفَاوِتٌ، فَمِنْهُ إِضَاعَةٌ لِأَعْمَالِ الْخَيْرِ كُلِّهَا، وَمِنْهُ إِضَاعَةٌ لِبَعْضِهَا، وَمِنْهُ تَفْرِيطٌ فِي الْإِكْثَارِ مِنْهَا. وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُرَادَ نُفُوسٌ لَمْ تَكْسِبْ فِي إِيمَانِهَا شَيْئًا مِنَ الْخَيْرِ أَيِ اقْتَصَرَتْ عَلَى الْإِيمَانِ وَفَرَّطَتْ فِي جَمِيعِ أَعْمَالِ الْخَيْرِ.
{ أَوْ } nefsin sıfatlarında taksim (kısımlara ayırma) içindir; dolayısıyla iki sıfatın tahsis ettiği nefislerin iki kısma ayrılmasını gerektirir: [Birincisi], daha önce iman etmemiş kâfir nefislerdir; Allah'ın bazı ayetleri geldiği gün bunlara imanları fayda vermez. [İkincisi], iman edip de iman ettiği süre içinde hiçbir hayır kazanmamış nefislerdir ki bunlar mümin nefislerdir; Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün kazanacakları hayır bunlara fayda vermez. Bu ikinci kısım farklı derecelere sahiptir; çünkü hayır kazanmadaki kusur farklı farklıdır: Kimi bütün hayır amellerini zayi etmiştir, kimi bir kısmını zayi etmiştir, kimi de onları çoğaltmakta kusur etmiştir. Ayetin zahiri ise kastedilenin imanında hiçbir hayır kazanmamış; yani sadece iman etmekle yetinip bütün hayır amellerinde kusur etmiş nefisler olmasını gerektirir.
وَقَدْ عُلِمَ مِنَ التَّقْسِيمِ أَنَّ هَذِهِ النُّفُوسَ لَا يَنْفَعُهَا اكْتِسَابُ الْخَيْرِ مِنْ بَعْدِ مَجِيءِ
Bu taksimden anlaşılmıştır ki bu nefislere, ayetlerin gelişinden sonra
الْآيَاتِ، وَلَا مَا يَقُومُ مَقَامَ اكْتِسَابِ الْخَيْرِ عِنْدَ اللَّهِ، وَهُوَ مَا مَنَّ بِهِ
hayır kazanmak fayda vermeyeceği gibi, Allah katında hayır kazanmanın yerine geçen şey de fayda vermez. O da Allah'ın lütfettiği
عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ غُفْرَانِ السَّيِّئَاتِ عِنْدَ التَّوْبَةِ، فَالْعَزْمُ عَلَى الْخَيْرِ هُوَ التَّوْبَةُ، أَيِ الْعَزْمُ عَلَى اكْتِسَابِ الْخَيْرِ، فَوَقَعَ فِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ الْوَاضِحَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَنْفَعُ نَفْسًا غَيْرَ مُؤْمِنَةٍ إِيمَانُهَا أَوْ نَفْسًا لَمْ تَكُنْ كَسَبَتْ خَيْرًا فِي إِيمَانِهَا مِنْ قَبْلِ كَسْبِهَا، يَعْنِي أَوْ مَا يَقُومُ مَقَامَ كَسْبِ الْخَيْرِ، مِثْلَ التَّوْبَةِ فَإِنَّهَا بَعْضُ اكْتِسَابِ الْخَيْرِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا مُؤْمِنَةً إِيمَانُهَا إِذَا لَمْ تَكُنْ قَدْ كَسَبَتْ خيرا بِحَيْثُ يضيع الْإِيمَانُ إِذَا لَمْ يَقَعِ اكْتِسَابُ الْخَيْرِ، لِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ ذَلِكَ لَمَا كَانَتْ فَائِدَةً لِلتَّقْسِيمِ، وَلَكَفَى أَنْ يُقَالَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكْسِبْ خَيْرًا، ولأنّ الْأَدِلَّةَ الْقَطْعِيَّةَ نَاهِضَةٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ الْوَاقِعَ قَبْلَ مَجِيءِ الْآيَاتِ لَا يُدْحَضُ إِذَا فَرَّطَ صَاحِبُهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ وَسَلَّمْنَاهُ لَمَا اقْتَضَى أَكْثَرَ مِنْ أَنَّ الَّذِي لم يفعل شَيْئا من الْخَيْرَ عَدَا أَنَّهُ آمَنَ لَا يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ، وَذَلِكَ إِيجَادُ قِسْمٍ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ.
tövbe anında kötülüklerin bağışlanması hususunda bu ümmete olan lütfudur. Zira hayra azmetmek tövbedir; yani hayır kazanmaya azmetmektir. Dolayısıyla açık karineye dayanılarak sözde hazif îcâzı vaki olmuştur. Takdiri şöyledir: İman etmemiş bir nefse imanı, yahut daha önce imanında bir hayır kazanmamış olan nefse kazanacağı [hayır] -yani tövbe gibi hayır kazanmanın yerine geçen şey; çünkü o da hayır kazanmanın bir parçasıdır- fayda vermez. Kastedilen, mümin bir kimse hayır kazanmamışsa imanı zayi olacak şekilde imanının fayda vermeyeceği demek değildir. Çünkü şayet bu kastedilseydi taksimin bir faydası olmazdı ve "Hayır kazanmamış hiçbir nefse imanı fayda vermez" denilmesi yeterli olurdu. Hem kat'î deliller ayetler gelmeden önce gerçekleşen imanın, sahibi salih amellerden birinde kusur etse bile boşa çıkmayacağını ortaya koymaktadır. Ayrıca şayet böyle olsaydı ve bunu kabul etseydik, iman etmesi dışında hiçbir hayır işlemeyen kimseye imanının fayda vermemesinden öte bir anlam ifade etmezdi; bu ise İslam âlimlerinden hiçbirinin söylemediği bir kısmın icat edilmesidir.
وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ الْآيَةَ لَا تَنْهَضُ حُجَّةً لِلْمُعْتَزِلَةِ وَلَا الْخَوَارِجِ الَّذِينَ أَوْجَبُوا خُلُودَ مُرْتَكِبِ الْكَبِيرَةِ غَيْرِ التَّائِبِ فِي النَّارِ، وَالتَّسْوِيَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَافِرِ، وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهَا قَبْلَ التَّأَمُّلِ يُوهِمُ أَنَّهَا حُجَّةٌ لَهُمْ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالُوا لَصَارَ الدُّخُولُ فِي الْإِيمَانِ مَعَ ارْتِكَابِ كَبِيرَةٍ وَاحِدَةٍ عَبَثًا لَا يَرْضَاهُ عَاقِلٌ لِنَفْسِهِ، لِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِي كُلْفَةِ كَثِيرٍ مِنَ الْأَعْمَالِ بِدُونِ جَدْوَى عَلَيْهِ مِنْهَا، وَلَكَانَ أَهْوَنُ الْأَحْوَالِ عَلَى مُرْتَكِبِ الْكَبِيرَةِ أَنْ يَخْلَعَ رِبْقَةَ الْإِيمَانِ إِلَى أَنْ يَتُوبَ مِنَ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. وَسَخَافَةُ هَذَا اللَّازِمِ لِأَصْحَابِ هَذَا الْمَذْهَبِ سَخَافَةٌ لَا يَرْضَاهَا مَنْ لَهُ نَظَرٌ ثَاقِبٌ. وَالِاشْتِغَالُ بِتَبْيِينِ مَا يُسْتَفَادُ مِنْ نَظْمِ الْآيَةِ مِنْ ضَبْطِ الْحَدِّ الَّذِي يَنْتَهِي عِنْدَهُ الِانْتِفَاعُ بِتَحْصِيلِ الْإِيمَانِ وَتَحْصِيلِ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، أَجْدَى مِنَ الْخَوْضِ فِي لَوَازِمِ مَعَانِيهَا مِن اعْتِبَارِ الْأَعْمَالِ جُزْءًا مِنَ الْإِيمَانِ، لَا سِيَّمَا مَعَ مَا فِي أَصْلِ الْمَعْنَى مِنَ الِاحْتِمَالِ الْمُسْقِطِ لِلِاسْتِدْلَالِ.
Bununla anlarsın ki bu ayet, tövbe etmeyen büyük günah sahibinin ebediyen cehennemde kalacağını ve kâfirle eşit olduğunu öne süren Mutezile ve Haricîler için bir delil teşkil etmez; her ne kadar düşünülmeden önceki zahiri onların lehine bir delil vehmi verse de. Çünkü şayet onların dediği gibi olsaydı, tek bir büyük günah işlemekle birlikte imana girmek, hiçbir akıllının kendisi için razı olmayacağı bir abes haline gelirdi; zira böyle bir kimse kendisi için hiçbir yararı olmaksızın birçok amelin külfetine girmiş olurdu ve büyük günah işleyen kimse için en ehven durum, her iki durumdan birden tövbe edinceye kadar iman bağını üzerinden çıkarıp atmak olurdu. Bu mezhep sahiplerine yüklenen bu sonucun tutarsızlığı, basiret sahibi hiçbir kimsenin razı olmayacağı bir tutarsızlıktır. Ayetin lafız örgüsünden elde edilen; imana ermek ve hayır amelleri elde etmekle faydalanmanın son bulduğu sınırı belirlemekle meşgul olmak, amellerin imanın bir parçası sayılması şeklindeki mana gerekçelerine dalmaktan daha faydalıdır; özellikle de asıl manada delil getirmeyi geçersiz kılan ihtimaller varken.
فَصِفَةُ: لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ تَحْذِيرٌ لِلْمُشْرِكِينَ مِنَ التَّرَيُّثِ عَنِ الْإِيمَانِ خَشْيَةَ أَنْ يَبْغَتَهُمْ يَوْمُ ظُهُورِ الْآيَاتِ، وَهُمُ الْمَقْصُودُ مِنَ السِّيَاقِ. وَصِفَةُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً إِدْمَاجٌ فِي أَثْنَاءِ الْمَقْصُودِ لِتَحْذِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.
{ لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce iman etmemiş” sıfatı, ayetlerin zuhur edeceği günün kendilerini ansızın yakalamasından endişe ederek müşrikleri imandan geri durmaktan sakındırmadır ki bağlamın asıl kastı onlardır. { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “Yahut imanında bir hayır kazanmamış” sıfatı ise müminleri salih amellerden yüz çevirmekten sakındırmak için asıl maksadın arasına yerleştirilmiş bir idmaçtır.
ثُمَّ إِنَّ أَقْوَالَ الْمُفَسِّرِينَ السَّالِفِينَ، فِي تَصْوِيرِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، تَفَرَّقَتْ تَفَرُّقًا يُؤْذِنُ بِاسْتِصْعَابِ اسْتِخْلَاصِ مَقْصُودِ الْآيَةِ مِنْ أَلْفَاظِهَا، فَلَمْ تُقَارِبِ الْإِفْصَاحَ بِعِبَارَةٍ بَيِّنَةٍ، وَيَجْمَعُ ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
Sonra geçmiş müfessirlerin bu iki kısmı tasvir etmedeki görüşleri, ayetin maksadını lafızlarından çıkarmanın zorluğunu gösterecek şekilde birbirinden ayrılmış ve açık bir ibare ile beyan etmeye yaklaşamamıştır; bu görüşler üç kanaatte toplanır:
الْأَوَّلُ: عَنِ السُّدِّيِّ، وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ مَعْنَى كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً: كَسَبَتْ فِي تَصْدِيقِهَا، أَيْ مَعَهُ أَوْ فِي مُدَّتِهِ، عَمَلًا صَالِحًا، قَالَا: وَهَؤُلَاءِ أَهْلُ الْقِبْلَةِ، فَإِنْ كَانَتْ مُصَدِّقَةً وَلَمْ تَعْمَلْ قَبْلَ ذَلِكَ، أَيْ إِتْيَانِ بَعْضِ آيَاتِ اللَّهِ، فَعَمِلَتْ بَعْدَ أَنْ رَأَتِ الْآيَةَ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهَا، وَإِنْ عَمِلَتْ قَبْلَ الْآيَةِ خَيْرًا ثُمَّ عَمِلَتْ بَعْدَ الْآيَةِ خَيْرًا قُبِلَ مِنْهَا.
Birincisi: Süddî ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre { كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } ifadesinin anlamı: Tasdiki içinde; yani onunla beraber veya onun süresi içinde salih bir amel kazanmasıdır. İkisi şöyle demiştir: Bunlar kıble ehlidir. Şayet tasdik etmiş olup bundan önce -yani Allah'ın bazı ayetleri gelmeden önce- amel etmemişse, ayeti gördükten sonra amel etse dahi kendisinden kabul edilmez. Şayet ayetten önce bir hayır işlemiş de sonra ayetten sonra yine hayır işlemişse kendisinden kabul edilir.
الثّاني: أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ جَرَى عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ، لِأَنَّ الْأَكْثَرَ مِمَّنْ يَنْتَفِعُ بِإِيمَانِهِ سَاعَتَئِذٍ هُوَ مَنْ كَسَبَ فِي إِيمَانِهِ خَيْرًا.
İkincisi: Kur'an'ın lafzı tağlib (çoğunluğa göre hükmetme) yolu üzere gelmiştir; zira o anda imanından yararlanacak olanların çoğunluğu, imanında hayır kazanmış olan kimsedir.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْكَلَامَ إِبْهَامٌ فِي أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ، فَالْمَعْنَى: لَا يَنْفَعُ يَوْمَئِذٍ إِيمَانُ مَنْ لَمْ يَكُنْ آمَنَ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ أَوْ ضَمَّ إِلَى إِيمَانِهِ فِعْلَ الْخَيْرِ، أَيْ لَا يَنْفَعُ إِيمَانُ مَنْ يُؤْمِنُ مِنَ الْكُفَّارِ وَلَا طَاعَةُ مَنْ يُطِيعُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَمَّا مَنْ آمَنَ قَبْلُ فَإِنَّهُ يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ، وَكَذَلِكَ مَنْ أطَاع قبل نفعته طَاعَتُهُ.
Üçüncüsü: Bu ifade iki durumdan birini kapalı bırakmaktadır (ibhâm). Anlamı şudur: O gün ne o günden önce iman etmemiş kimsenin imanı ne de imanına hayır işlemeyi eklememiş olanın [ameli] fayda verir; yani kâfirlerden iman edenin imanı da müminlerden itaat edenin itaati de fayda vermez. Daha önce iman etmiş kimseye gelince, ona imanı fayda verir; aynı şekilde daha önce itaat etmiş kimseye de itaati fayda verir.
وَقَدْ كَانَ قَوْلُهُ: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ بَعْدَ قَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ، مُقْتَصِرًا عَلَى مَا يَأْتِي مِنْ آيَاتِ اللَّهِ فِي الْيَوْمِ الْمُؤَجَّلِ لَهُ، إِعْرَاضًا عَنِ التَّعَرُّضِ لِمَا يَكُونُ يَوْمَ تَأْتِي الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِي رَبُّكَ، لِأَنَّ إِتْيَانَ الْمَلَائِكَةِ، وَالْمَعْطُوفَ عَلَيْهِ غَيْرُ مُحْتَمَلِ الْوُقُوعِ وَإِنَّمَا جَرَى ذِكْرُهُ إِبْطَالًا لِقَوْلِهِمْ:
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } sözünden sonra gelen { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün” ifadesi, meleklerin gelmesi veya Rabbinin gelmesi gününde olacak şeylere değinmekten sarfınazar ederek sadece ertelenmiş gününde Allah'ın ayetlerinden gelecek olan şeyle yetinmiştir. Çünkü meleklerin gelmesi ve ona matuf olan durumun gerçekleşmesi ihtimal dahilinde değildir; bunun zikredilmesi yalnızca onların şu sözünü iptal etmek içindir:
أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٩٢] وَنَحْوِهِ من تهكّماتهم، وإنّما الَّذِي يكون مِمَّا انْتَظَرُوهُ هُوَ أَنْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ اللَّهِ، فَهُوَ مَحَلُّ الْمَوْعِظَةِ وَالتَّحْذِيرِ، وَآيَاتُ الْقُرْآن فِي هَذَا كَثِيرَةٌ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِر: ٨٥] .
{ أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } [el-İsrâ: 92] “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil olarak getirmedikçe” ve benzeri alaylı sözlerini [iptal etmek içindir]. Onların beklediklerinden vuku bulacak olan şey ise ancak Allah'ın bazı ayetlerinin gelmesidir; dolayısıyla öğüt ve uyarının yeri burasıdır. Bu hususta Kur'an ayetleri çoktur; bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } [Mü'min: 85] “Fakat hışmımızı gördüklerinde imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi”.
وَآيَاتُ اللَّهِ مِنْهَا مَا يَخْتَصُّ بِالْمُشْرِكِينَ وَهُوَ مَا هَدَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا، كَمَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَمِنْهَا آيَاتٌ عَامَّةٌ لِلنَّاسِ أَجْمَعِينَ، وَهُوَ مَا يُعْرَفُ بِأَشْرَاطِ السَّاعَةِ، أَيِ الْأَشْرَاطِ الْكُبْرَى.
Allah'ın ayetlerinden bir kısmı müşriklere mahsustur ki bu da Allah'ın, kendilerinden önceki ümmetlerin başına indiği gibi dünyada üzerlerine azap indirmekle onları tehdit ettiği şeydir. Bir kısmı ise bütün insanlar için umumidir ki bu da kıyamet alametleri; yani büyük alametler olarak bilinen şeylerdir.
وَقَدْ جَاءَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي السُّنَّةِ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا.
Bu ayetin tefsiri sünnette güneşin batıdan doğması olarak gelmiştir.
فَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا فَإِذَا رَآهَا النَّاسُ آمَنَ مَنْ عَلَيْهَا فَذَلِكَ حِينَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ» . ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ
Nitekim es-Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet edilmiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. İnsanlar onu gördüğünde yeryüzünde bulunan herkes iman eder; işte o, daha önce iman etmemiş hiçbir nefse imanının fayda vermeyeceği andır." Sonra bu ayeti okudu
، أَيْ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ- إِلَى قَوْلِهِ- خَيْراً.
; yani Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } ayetinden { خَيْراً } kelimesine kadar olan kısmını [okudu].
وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «مَنْ تَابَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ» .
Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Güneş batıdan doğmadan önce kim tövbe ederse, Allah onun tövbesini kabul eder."
وَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «بَابٌ مِنْ قِبَلِ الْمَغْرِبِ مَفْتُوحٌ مسيرَة عرضه أَرْبَعِينَ سَنَةً
Câmi'u't-Tirmizî'de Safvân b. Assâl el-Murâdî'den rivayet edildiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Batı cihetinde genişliği kırk yıllık mesafe olan açık bir kapı vardır
(كَذَا) مَفْتُوحٌ لِلتَّوْبَةِ لَا يُغْلَقُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا»
(böylece) tövbe için açıktır, güneş batıdan doğuncaya kadar kapanmaz."
، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ صَحِيحٌ.
Tirmizî: "Sahih bir hadistir" demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تُعَارِضُ آيَةَ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٨] : وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ: لِأَنَّ مَحْمَلَ تِلْكَ الْآيَةِ عَلَى تَعْيِينِ وَقْتِ فَوَاتِ التَّوْبَةِ بِالنِّسْبَةِ لِلْأَحْوَالِ الْخَاصَّةِ بِآحَادِ النَّاسِ، وَذَلِكَ مَا فُسِّرَ
Bil ki bu ayet, Nisâ Suresi'ndeki şu ayet ile [18] çelişmez: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } “Yoksa kötülükleri yapıp dururken, nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi [makbul] değildir”. Zira o ayet, tek tek insanların özel durumlarına nispetle tövbenin kaçırılma vaktinin belirlenmesine hamledilir; bu da tefsir edilen şu durumdur:
فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَسُول الله صلى الله وَعَلِيهِ وسلّم قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ» رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَأَحْمَدُ
İbn Ömer hadisinde: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, kulun canı boğazına gelmedikçe tövbesini kabul eder." Tirmizî, İbn Mâce ve Ahmed rivayet etmiştir.
. (وَمَعْنَى يُغَرْغِرُ أَنْ تَبْلُغَ رُوحُهُ- أَيْ أَنْفَاسُهُ- رَأْسَ حَلْقِهِ) .
(Canın boğazına gelmesi [yuğargiru], ruhunun -yani nefeslerinin- boğazının ucuna ulaşması demektir).
وَمَحْمَلُ الْآيَةِ الَّتِي نَتَكَلَّمُ فِيهَا تَعْيِينُ وَقْتِ فَوَاتِ التَّوْبَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً، وَهِيَ حَالَةُ يَأْسِ النَّاسِ كُلِّهِمْ مِنَ الْبَقَاءِ.
Hakkında konuştuğumuz ayetin hamledildiği mana ise bütün insanlara nispetle tövbenin kaçırılma vaktinin belirlenmesidir ki bu da bütün insanların hayatta kalmaktan ümit kestikleri andır.
وَجَاءَ الِاسْتِئْنَافُ بِقَوْلِهِ: قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ أمرا للرّسول ﷺ بِأَنْ يُهَدِّدَهُمْ وَيَتَوَعَّدَهُمْ عَلَى الِانْتِظَارِ، إِنْ كَانَ وَاقِعًا مِنْهُمْ، أَوْ عَلَى التَّرَيُّثِ وَالتَّأَخُّرِ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ شَبِيهٌ بِالِانْتِظَارِ إِنْ كَانَ الِانْتِظَارُ ادِّعَائِيًّا، بِأَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالدَّوَامِ عَلَى حَالِهِمُ الَّتِي عَبَّرَ عَنْهَا بِالِانْتِظَارِ أَمْرَ تَهْدِيدٍ، وَيُخْبِرُهُمْ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَنْتَظِرُونَ نَصْرَ اللَّهِ وَنُزُولَ الْعِقَابِ بِأَعْدَائِهِمْ، أَيْ: دُومُوا عَلَى انْتِظَارِكُمْ فَنَحْنُ مُنْتَظِرُونَ.
{ قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “De ki: Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz” sözüyle gelen isti'nâf, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e, şayet beklemek fiilen kendilerinden sadır olmuşsa bu beklemeleri sebebiyle; yahut bu bekleyiş iddiadan ibaretse beklemeye benzeyen İslam'a girmekteki ağırdan alma ve gecikmeleri sebebiyle onları tehdit edip azapla uyarmasını; bekleme olarak ifade edilen durumlarına devam etmelerini tehdit yoluyla emretmesini ve müminlerin Allah'ın yardımını ve düşmanlarının başına cezanın inmesini beklediklerini onlara haber vermesini emretmektedir; yani: "Siz bekleyişinize devam edin, şüphesiz biz de beklemekteyiz."
وَفِي مَفْهُومِ الصِّفَتَيْنِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ الَّتِي آمَنَتْ قَبْلَ مَجِيءِ الْحِسَابِ، وَكَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا، ينفعها إِيمَانُهَا وَعَمَلُهَا. فَاشْتَمَلَتِ الْآيَةُ بِمَنْطُوقِهَا وَمَفْهُومِهَا عَلَى وَعِيدٍ ووعد مجملين تبيّنهما دَلَائِلُ الْكتاب والسنّة.
İki sıfatın mefhumunda, hesap gelmeden önce iman etmiş ve imanında bir hayır kazanmış nefse imanının ve amelinin fayda vereceğine dair delalet vardır. Böylece ayet, mantuku ve mefhumuyla Kitap ve Sünnet delillerinin açıkladığı mücmel bir tehdit ve vaadi ihtiva etmiştir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٥٩]
[el-En'âm Suresi (6): Ayet 159]
إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } (159) “Dinlerini parça parça edip fırka fırka olanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra [Allah] onlara yapmakta olduklarını haber verecektir”.
اسْتِئْنَافٌ جَاءَ عَقِبَ الْوَعِيدِ كَالنَّتِيجَةِ وَالْفَذْلَكَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا قَالَ لرَسُوله ﷺ: قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ [الْأَنْعَام: ١٥٨] أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَنَّ الْفَرِيقَيْنِ مُتَبَايِنَانِ مُتَجَافِيَانِ فِي مُدَّةِ الِانْتِظَارِ.
Tehdidin ardından netice ve özet mahiyetinde gelen bir isti'nâftır. Çünkü Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } [el-En'âm: 158] “De ki: Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz” buyurduğunda, bunun ardından bekleme süresi boyunca iki fırkanın birbirinden tamamen ayrı ve uzak olduğunu bildirmiştir.
وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِتَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِإِفَادَةِ تَحَقُّقِ مَعْنَى الصِّلَةِ فِيهِمْ، لِأَنَّهَا تُنَاسِبُ التَّنْفِيرَ مِنَ الِاتِّصَالِ بِهِمْ، لِأَنَّ شَأْنَ الدِّينِ أَنْ يَكُونَ عَقِيدَةً وَاحِدَةً وَأَعْمَالًا وَاحِدَةً، وَالتَّفَرُّقُ فِي أُصُولِهِ يُنَافِي وَحْدَتَهُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَزَلْ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ يَبْذُلُونَ وُسْعَهُمْ لِاسْتِنْبَاطِ مُرَادِ اللَّهِ مِنَ الْأُمَّةِ، وَيَعْلَمُونَ
Müsnedün ileyhin ismi mevsûl ile getirilmesi, sıla manasının onlarda tahakkuk ettiğini bildirmek içindir; zira bu durum onlarla irtibat kurmaktan nefret ettirmeye uygundur. Çünkü dinin şanı, tek bir akide ve tek ameller bütünü olmasıdır; onun asıllarında ayrılığa düşmek ise birliğine aykırıdır. Bu sebeple İslam âlimleri, Allah'ın bu ümmetten muradını istinbat etmek için var güçlerini sarf etmekten geri durmamışlar ve bilmişlerdir
أَنَّ الْحَقَّ وَاحِدٌ وَأَنَّ اللَّهَ كَلَّفَ الْعُلَمَاءَ بِإِصَابَتِهِ وَجَعَلَ لِلْمُصِيبِ أَجْرَيْنِ
ki hak birdir ve Allah âlimleri onu isabet ettirmekle mükellef kılmış, isabet edene iki ecir,
وَلمن أخطأه مَعَ اسْتِفْرَاغِ الْوُسْعِ أَجْرًا وَاحِدًا، وَذَلِكَ أَجْرٌ عَلَى بَذْلِ الْوُسْعِ فِي طَلَبِهِ فَإِنَّ بَذْلَ الْوُسْعِ فِي ذَلِكَ يُوشِكُ أَنْ يَبْلُغَ الْمَقْصُودَ. فَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَّفِقُوا عَلَى صُورَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الدِّينِ، فَقَدْ عَبَدَتِ الْقَبَائِلُ أَصْنَامًا مُخْتَلِفَةً، وَكَانَ بَعْضُ الْعَرَبِ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ، وَبَعْضُهُمْ يَعْبُدُ الشَّمْسَ، وَبَعْضُهُمْ يَعْبُدُ الْقَمَرَ، وَكَانُوا يَجْعَلُونَ لِكُلِّ صَنَمٍ عِبَادَةً تُخَالِفُ عِبَادَةَ غَيْرِهِ.
tüm gayretini sarf etmesine rağmen hata edene ise tek bir ecir vermiştir; bu da onu aramak uğrunda gayret sarf ettiği için verilen bir ecirdir; zira bu hususta gayret sarf etmek neredeyse maksada ulaştırır. { الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini parça parça edenler” ile kastedilenler hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Onlar müşriklerdir; çünkü onlar din konusunda tek bir biçim üzerinde ittifak etmemişlerdir. Zira kabileler farklı farklı putlara tapmışlardır; Arapların bir kısmı meleklere, bir kısmı güneşe, bir kısmı aya tapıyor ve her bir put için diğerinin ibadetine aykırı bir ibadet şekli belirliyorlardı.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ، وَهِيَ دِينُ التَّوْحِيدِ لِجَمِيعِهِمْ، فَفَرَّقُوا وَجعلُوا آلِهَة عباداتها مُخْتَلِفَةُ الصُّوَرِ. وَأَمَّا كَوْنُهُمْ كَانُوا شِيَعًا فَلِأَنَّ كُلَّ قَبِيلَةٍ كَانَتْ تَنْتَصِرُ لِصَنَمِهَا، وَتَزْعُمُ أَنَّهُ يَنْصُرُهُمْ عَلَى عُبَّادِ غَيْرِهِ كَمَا قَالَ ضِرَارُ بْنُ الْخَطَّابِ الْفِهْرِيُّ:
Kastedilenin şu olması da caizdir: Onlar hepsinin [asıl] dini olan Haniflik; yani tevhid dini üzere idiler; sonra ayrılığa düştüler ve ibadet şekilleri farklı farklı ilahlar edindiler. Fırka fırka olmalarına gelince; çünkü her kabile kendi putuna arka çıkıyor ve diğerinin tapanlarına karşı onun kendilerine yardım edeceğini iddia ediyordu; nitekim Dırâr b. el-Hattâb el-Fihrî şöyle demiştir:
وَفَرَّتْ ثَقِيفُ إِلَى لَاتِهَا ... بِمُنْقَلَبِ الْخَائِبِ الْخَاسِرِ
Sakîf kabilesi Lât'ına sığındı... / Hayal kırıklığına uğramış ve kaybetmiş kimsenin dönüşüyle.
وَمَعْنَى: لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ أَنَّكَ لَا صِلَةَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ. فَحَرْفُ (مِنِ) اتِّصَالِيَّةٌ.
{ لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” ifadesinin anlamı: Seninle onlar arasında hiçbir bağ yoktur demektir. Buradaki { مِنْ } harf-i cerri irtibat (itisâliyye) bildirir.
وَأَصْلُهَا (مِنَ) الِابْتِدَائِيَّةُ.
Aslı ise ibtidâî (başlangıç bildiren) { مِنْ } edatıdır.
وشَيْءٍ اسْمُ جِنْسٍ بِمَعْنَى مَوْجُودٌ فَنَفْيُهُ يُفِيدُ نَفْيِ جَمِيعِ مَا يُوجَدُ مِنَ الِاتِّصَالِ، وَتَقَدَّمَ عِنْد قَوْله تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٨] ، وَقَوْلِهِ: لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٦٨] .
{ شَيْءٍ } kelimesi "mevcut" anlamında bir cins ismidir; dolayısıyla onun nefyedilmesi mevcut olan her türlü irtibatın nefyini ifade eder. Bu husus daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } [28] ayeti ile Mâide Suresi'ndeki { لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ } [68] sözünün tefsirinde geçmişti.
وَلَمَّا دَلَّتْ عَلَى التَّبَرِّي مِنْهُمْ وَعَدَمِ مُخَالَطَتِهِمْ، كَانَ الْكَلَامُ مَثَارَ سُؤَالِ سَائِلٍ يَقُولُ:
Bu ifade onlardan beri olmayı ve onlarla karışmamayı gösterince, söz şöyle diyen bir kimsenin sorusunu akla getirdi:
أَعَلَى الرَّسُولِ أَنْ يَتَوَلَّى جَزَاءَهُمْ عَلَى سُوءِ عَمَلِهِمْ، فَلِذَلِكَ جَاءَ الِاسْتِئْنَافُ بِقَوْلِهِ: إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، وَصِيغَةُ الْقَصْرِ لقلب اعْتِقَاد السَّائِل الْمُتَرَدِّدِ، أَيْ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ لَا إِلَى الرّسول ﷺ وَلَا إِلَى غَيْرِهِ، وَهَذَا إِنْذَارٌ شَدِيدٌ، وَالْمُرَادُ بِأَمْرِهِمْ:
Kötü amellerinin cezasını vermek Resul'e mi aittir? Bu sebeple { إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ } “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” sözüyle isti'nâf gelmiştir; bu bir isti'nâf-ı beyânîdir. Kasr sîgası ise tereddüt içindeki soranın inancını değiştirmek içindir; yani onların işi Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya bir başkasına değil, sadece Allah'a aittir. Bu ise şiddetli bir uyarıdır. Onların işi (emruhum) ile kastedilen:
عَمَلُهُمُ الَّذِي اسْتَحَقُّوا بِهِ الْجَزَاء والعقوبة. و (إِلَى) مُسْتَعْمَلٌ فِي الِانْتِهَاءِ
cezayı ve azabı hak ettikleri amelleridir. { إِلَى } edatı ise mecazî gayede (sona ermede)
الْمَجَازِيِّ: شَبَّهَ أَمْرَهُمْ بِالضَّالَّةِ الَّتِي تَرَكَهَا النَّاسُ فَسَارَتْ حَتَّى انْتَهَتْ إِلَى مَرَاحِهَا، فَإِنَّ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ عَبِيدُ اللَّهِ وَإِلَيْهِ يَرْجِعُونَ، وَاللَّهُ يُمْهِلُهُمْ ثُمَّ يَأْخُذُهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ حِينَ يَأْذَن لرَسُوله ﷺ بِقِتَالِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذابٌ أَلِيمٌ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ
kullanılmıştır: Onların işi, insanların başıboş bıraktığı ve yürüyüp nihayet ağılına varan kayıp hayvana benzetilmiştir; zira bütün yaratılmışlar Allah'ın kullarıdır ve O'na döneceklerdir. Allah onlara mühlet verir, sonra da kendi katından bir azapla yahut Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlarla savaşma izni verdiği zaman müminlerin elleriyle onları yakalar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذابٌ أَلِيمٌ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “O halde göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle! [O duman] insanları bürüyecektir; bu acı bir azaptır. [Onlar:] 'Rabbimiz! Bizden bu azabı kaldır, doğrusu biz artık iman ediyoruz' [derler]. Nerede onlarda öğüt almak! Oysa kendilerine apaçık bir peygamber gelmişti de sonra ondan yüz çevirip 'Öğretilmiş bir delidir' demişlerdi. Biz azabı birazcık kaldıracağız, ama siz yine [eski halinize] döneceksiniz. O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün, şüphesiz intikam alacağız”.
[الدُّخان: ١٠، ١٦] . وَالْبَطْشَةُ الْكُبْرَى هِيَ بَطْشَةُ يَوْمِ بَدْرٍ.
[Duhân: 10, 16]. En büyük yakalayış (el-batşetü'l-kübrâ) ise Bedir günü gerçekleşen yakalayıştır.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (ثُمَّ) فِيهِ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ مَعَ إِفَادَةِ الْمُهْلَةِ، أَيْ
{ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Sonra yapmakta olduklarını onlara haber verecektir” buyruğundaki { ثُمَّ } (sümme) edatı, mühlet bildirmekle birlikte rütbece tertip (derece farkı) içindir; yani
يَبْقَى أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ مدّة. وَذَلِكَ هُوَ الْإِمْهَالِ وَالْإِمْلَاءِ لَهُمْ، ثُمَّ يُعَاقِبُهُمْ، فَأَطْلَقَ الْإِنْبَاءَ عَلَى الْعِقَابِ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْعِقَابُ عِقَابَ الْآخِرَةِ فَهُوَ يَتَقَدَّمُهُ الْحِسَابُ، وَفِيهِ إِنْبَاءُ الْجَانِي بِجِنَايَتِهِ وَبِأَنَّهُ مَأْخُوذٌ بِهَا، فَإِطْلَاقُ الْإِنْبَاءِ عَلَيْهِ حَقِيقَةٌ مُرَادٌ مَعَهَا لَازِمُهُ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ، وَإِنْ كَانَ الْعِقَابُ عِقَابَ الدُّنْيَا فَإِطْلَاقُ الْإِنْبَاءِ عَلَيْهِ مجَاز، لأنّه إِذَا نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ بَعْدَ الْوَعِيدِ عَلِمُوا أَنَّهُ الْعِقَابُ الْمَوْعُودُ بِهِ، فَكَانَ حُصُولُ ذَلِكَ الْعِلْمِ لَهُمْ عِنْدَ وُقُوعِهِ شَبِيهًا بِحُصُولِ الْعلم الْحَاصِل عَن الْإِخْبَارِ فَأَطْلَقَ عَلَيْهِ الْإِنْبَاءَ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: يُنَبِّئُهُمْ بِمَعْنَى يُعَاقِبُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ.
onların işi bir müddet Allah'a kalır. Bu da onlara mühlet verilmesi ve süre tanınmasıdır; sonra onları cezalandırır. Böylece haber verme (inbâ) ifadesi ceza anlamında kullanılmıştır. Zira ceza şayet ahiret cezası ise onun öncesinde hesap gelir ve bu hesapta suçluya suçu ile bundan dolayı hesaba çekildiği bildirilir; dolayısıyla haber verme lafzının kullanılması hakikattir ve bununla birlikte kinaye yoluyla lazımı (cezalandırma) kastedilmiştir. Şayet ceza dünya cezası ise haber verme lafzının kullanılması mecazdır; çünkü tehditten sonra üzerlerine azap indiğinde bunun vadedilen ceza olduğunu anlarlar. Azap gerçekleştiğinde bu bilginin onlarda hasıl olması, bir haber vermeyle hasıl olan bilgiye benzediği için ona haber verme (inbâ) denmiştir. Buna göre { يُنَبِّئُهُمْ } sözü, yapmakta oldukları şeyler sebebiyle onları cezalandıracaktır anlamındadır.
وَوَصْفُ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ فَرَّقُوا دَيْنَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا: يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ وَصْفٌ شَنِيعٌ، إِذْ مَا وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِهِ إِلَّا فِي سِيَاقِ الذَّمِّ، فَيُؤْذِنُ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُحَذِّرُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنْ يَكُونُوا فِي دِينِهِمْ كَمَا كَانَ الْمُشْرِكُونَ فِي دِينِهِمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ- إِلَى قَوْلِهِ- أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ [الشورى: ١٣] .
Müşriklerin dinlerini parça parça ettikleri ve fırkalara ayrıldıkları şeklinde nitelendirilmesi, bunun çirkin bir vasıf olduğunu bildirir; zira Allah onları bununla ancak kınama bağlamında nitelendirmiştir. Bu da Allah'ın Müslümanları, dinleri hususunda müşriklerin dinlerinde oldukları gibi olmaktan sakındırdığını gösterir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } -şu sözüne kadar- { أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } [Şûrâ: 13] “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin”.
وَتَفْرِيقُ دِينِ الْإِسْلَامِ هُوَ تَفْرِيقُ أُصُولِهِ بَعْدَ اجْتِمَاعِهَا، كَمَا فَعَلَ بَعْضُ الْعَرَبِ مِنْ مَنْعِهِمُ الزَّكَاةَ بَعْدَ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ
İslam dinini fırkalara bölmek ise, bir arada bulunduktan sonra onun asıllarını/temellerini birbirinden ayırmaktır; nitekim Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra bazı Araplar zekâtı vermekten kaçınmış, bunun üzerine
أَبُو بَكْرٍ ﵁: لَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ. وَأَمَّا تَفْرِيقُ الْآرَاءِ فِي التَّعْلِيلَاتِ وَالتَّبْيِينَاتِ فَلَا بَأْسَ بِهِ، وَهُوَ مِنَ النَّظَرِ فِي الدِّينِ: مِثْلَ الِاخْتِلَافِ فِي أَدِلَّةِ الصِّفَاتِ، وَفِي تَحْقِيقِ مَعَانِيهَا، مَعَ الِاتِّفَاقِ عَلَى إِثْبَاتهَا.
Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Namaz ile zekâtın arasını ayıranlarla mutlaka savaşırım!" demiştir. İlletlendirmelerde (gerekçelendirmelerde) ve açıklamalarda görüşlerin farklılaşmasına gelince, bunda bir beis yoktur; bu durum dinde tefekkür ve ictihad kabilindendir: Sıfatların ispatı üzerinde ittifak olmakla birlikte sıfatların delillerinde ve anlamlarının tahkikinde ihtilaf edilmesi gibi.
وَكَذَلِكَ تَفْرِيق الْفُرُوعِ: كَتَفْرِيقِ فُرُوعِ الْفِقْهِ بِالْخِلَافِ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ، مَعَ الِاتِّفَاقِ عَلَى صِفَةِ الْعَمَلِ وَعَلَى مَا بِهِ صِحَة الْأَعْمَال وَفَسَادُهَا. كَالِاخْتِلَافِ فِي حَقِيقَةِ الْفَرْضِ وَالْوَاجِبِ.
Aynı şekilde füru'daki farklılaşma da böyledir: Amelin niteliği ile amellerin sıhhat ve fesat şartları üzerinde ittifak olmakla beraber fukaha arasındaki ihtilaf sebebiyle fıkıh füruunun çeşitlenmesi gibi. Farz ve vacibin mahiyetindeki ihtilaf gibi.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ كُلَّ تَفْرِيقٍ لَا يُكَفِّرُ بِهِ بَعْضُ الْفِرَقِ بَعْضًا، وَلَا يُفْضِي إِلَى تَقَاتُلٍ وَفِتَنٍ، فَهُوَ تَفْرِيقُ نَظَرٍ وَاسْتِدْلَالٍ وَتَطَلُّبٍ لِلْحَقِّ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ وَكُلُّ تَفْرِيقٍ يُفْضِي بِأَصْحَابِهِ إِلَى تَكْفِيرِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَمُقَاتَلَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا فِي أَمْرِ الدِّينِ، فَهُوَ مِمَّا حَذَّرَ اللَّهُ مِنْهُ، وَأَمَّا مَا كَانَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ نِزَاعًا عَلَى الْمُلْكِ وَالدُّنْيَا فَلَيْسَ تَفْرِيقًا فِي الدِّينِ، وَلَكِنَّهُ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي لَا تَسْلَمُ مِنْهَا الْجَمَاعَاتُ.
Özetle, fırkaların birbirini tekfir etmediği, birbirini öldürmeye ve fitnelere yol açmayan her ayrışma; nazar (düşünce), istidlal ve güç nispetinde hakkı arama ayrışmasıdır. Taraflarını din meselesinde birbirini tekfir etmeye ve birbiriyle savaşmaya sevk eden her ayrışma ise Allah'ın sakındırdığı şeylerdendir. Müslümanlar arasında saltanat ve dünya sebebiyle çıkan çekişmelere gelince, bu dinde bir parçalanma olmayıp toplumların kendisinden kurtulamadığı durumlardandır.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: فَرَّقُوا- بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: فَارَقُوا- بِأَلْفٍ بَعْدِ الْفَاءِ- أَيْ تَرَكُوا دِينَهُمْ، أَيْ تَرَكُوا مَا كَانَ دِينًا لَهُمْ، أَيْ لِجَمِيعِ الْعَرَبِ، وَهُوَ الْحَنِيفِيَّةُ فَنَبَذُوهَا وَجَعَلُوهَا عِدَّةَ نِحَلٍ. وَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْن وَاحِد.
Çoğunluk (cumhûr) bu kelimeyi râ harfinin şeddesiyle { فَرَّقُوا } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise fâ'dan sonra elif ile { فَارَقُوا } şeklinde okumuşlardır; yani dinlerini terk ettiler, kendilerinin -yani bütün Arapların- dini olan şeyi, Hanîfliği terk ettiler, onu bir kenara atıp çeşitli fırkalara böldüler demektir. İki kıraatin de vardığı netice birdir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٦٠]
[En'âm Suresi (6), Ayet 160]
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠)
{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez.” (160)
مِنْ عَادَةِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ إِذَا أَنْذَرَ أعقب الْإِنْذَار بِبِشَارَة لِمَنْ لَا يَحِقُّ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْإِنْذَارُ، وَإِذَا بَشَّرَ أعقب الْبشَارَة بنذارة لِمَنْ يَتَّصِفُ بِضِدِّ مَا بُشِّرَ عَلَيْهِ، وَقَدْ جَرَى عَلَى ذَلِكَ هَاهُنَا:
Kur'an'ın adetindendir ki, uyardığı zaman o uyarının kendisi için hak olmadığı kimselere uyarıyı bir müjdeyle takip ettirir; müjdelediği zaman da müjdelenen halin zıddı ile vasıflanan kimselere müjdeyi bir uyarıyla takip ettirir. Burada da bu usul üzere cereyan etmiştir:
فَإِنَّهُ لَمَّا أَنْذَرَ الْمُؤْمِنِينَ وَحَذَّرَهُمْ مِنَ التَّرَيُّثِ فِي اكْتِسَابِ الْخَيْرِ، قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ اللَّهِ الْقَاهِرَةِ، بِقَوْلِهِ:
Zira Allah Teâlâ, kahredici ayetlerinden bazısı gelmeden önce müminleri uyarıp onları hayır kazanmada ağırdan almaktan şu buyruğuyla sakındırınca:
لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً [الْأَنْعَام: ١٥٨] فَحَدَّ لَهُمْ بِذَلِكَ حَدًّا هُوَ مِنْ مَظْهَرِ عَدْلِهِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِبُشْرَى مِنْ مَظَاهِرِ فَضْلِهِ وَعَدْلِهِ. وَهِيَ الْجَزَاءُ عَلَى الْحَسَنَةِ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَالْجَزَاءُ عَلَى السَّيِّئَةِ بِمِثْلِهَا، فَقَوْلُهُ:
{ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } [En'âm: 158] “Daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış kimseye o gün imanı fayda vermez”. Böylece onlara adaletinin tezahürü olan bir sınır çizmiş; ardından bunu, lütuf ve adaletinin tezahürlerinden olan bir müjde ile takip ettirmiştir. O da iyiliğe on katı ile, kötülüğe ise sadece misliyle karşılık verilmesidir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın şu buyruğu:
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ إِلَى آخِرِهِ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ جَرَى عَلَى عُرْفِ الْقُرْآن فِي الِانْتِقَال بَيْنَ الْأَغْرَاضِ.
{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse...” ayetinin sonuna kadar olan kısım, Kur'an'ın maksatlar arasındaki geçiş usulüne uygun olarak gelmiş bir isti'nâf-ı ibtidâîdir.
فَالْكَلَامُ تَذْيِيلٌ جَامِعٌ لِأَحْوَالِ الْفَرِيقَيْنِ اللَّذَيْنِ اقْتَضَاهُمَا قَوْلُهُ: لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً [الْأَنْعَام: ١٥٨] . وَهَذَا بَيَان لبَعض الْإِجْمَال الَّذِي فِي قَوْله: لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها الْآيَةَ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Bu söz, { لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } [En'âm: 158] “Daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış kimseye imanı fayda vermez” buyruğunun gerektirdiği iki grubun hallerini toplayan bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir). Bu da az önce geçtiği üzere { لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } ayetindeki bazı kapalı hususların beyanıdır.
وجاءَ بِالْحَسَنَةِ مَعْنَاهُ عَمِلَ الْحَسَنَةَ: شبه عمله الْحَسَنَة بِحَالِ الْمُكْتَسِبِ، إِذْ يَخْرُجُ يَطْلُبُ رِزْقًا مِنْ وُجُوهِهِ أَوِ احْتِطَابٍ أَوْ صَيْدٍ فَيَجِيءُ أَهْلُهُ بِشَيْءٍ. وَهَذَا كَمَا اسْتُعِيرَ لَهُ اسْمُ التِّجَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ [الْبَقَرَة: ١٦] .
{ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } ifadesinin anlamı iyilik yaptı demektir: Kişinin iyilik yapması, rızkını çeşitli yollardan, odun toplayarak yahut avlanarak aramak üzere çıkıp da ailesine bir şey getiren kazanç sahibinin haline benzetilmiştir. Bu, Yüce Allah'ın { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } [Bakara: 16] “Ticaretleri kazanç sağlamadı” buyruğunda onun için ticaret isminin istiare edilmesi gibidir.
فَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ، وَيَجُوزُ حَمْلُ الْمَجِيءِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، أَيْ مَجِيءٌ إِلَى الْحِسَابِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ أَن يَجِيء بكتابتها فِي صَحِيفَةِ أَعْمَالِهِ.
Bâ harfi musâhabet (birliktelik) içindir ve söz bir temsildir. Gelme (meci') fiilini hakiki anlamına hamletmek de caizdir; yani hasene ile kastedilenin amel defterinde yazılı olarak gelmesi kabul edilerek hesaba gelmek manasındadır.
وَأَمْثَالُ الْحَسَنَةِ ثَوَابُ أَمْثَالِهَا، فَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها، أَوْ مَعْنَاهُ تُحْسَبُ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ مِثْلَ الَّتِي جَاءَ بِهَا كَمَا
İyiliğin emsali (misilleri), emsalinin sevabıdır; dolayısıyla söz, { فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “ancak misliyle cezalandırılır” buyruğunun karinesiyle bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir; yahut anlamı getirdiği iyiliğin benzeri on iyilik ona yazılır demektir, nitekim
فِي الْحَدِيثِ: «كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah onu kendi katında on iyilik olarak yazar”.
وَيُعْرَفُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الثَّوَابَ عَلَى نَحْوِ ذَلِكَ الْحِسَابِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها.
Buradan anlaşılır ki sevap bu hesap üzeredir; nitekim { فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “ancak misliyle cezalandırılır” buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَالْأَمْثَالُ: جَمْعُ مِثْلٍ وَهُوَ الْمُمَاثِلُ الْمُسَاوِي، وَجِيءَ لَهُ بِاسْمِ عَدَدِ الْمُؤَنَّثِ وَهُوَ عَشْرُ اعْتِبَارًا بِأَنَّ الْأَمْثَالَ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْحَسَنَةُ
{ الْأَمْثَالُ } kelimesi, benzer ve denk manasındaki misl (مِثْل) kelimesinin çoğuludur. { عَشْرُ } şeklinde müennes sayılan isimler için kullanılan sayı lafzıyla getirilmiştir; çünkü emsâl (أَمْثَال), { الْحَسَنَةُ } lafzının delalet ettiği hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır;
أَيْ فَلَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ أَمْثَالُهَا، فَرُوعِيَ فِي اسْمِ الْعَدَدِ مَعْنَى مُمَيِّزِهِ دُونَ لَفْظِهِ وَهُوَ أَمْثَالٌ. وَالْجَزَاءُ عَلَى الْحَسَنَةِ بِعَشْرَةِ أَضْعَافٍ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ، وَهُوَ جَزَاءُ غَالِبِ الْحَسَنَاتِ، وَقَدْ زَادَ اللَّهُ فِي بَعْضِ الْحَسَنَاتِ أَنْ ضَاعَفَهَا سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
yani ona getirdiğinin benzeri on hasene (iyilik) vardır; böylece sayı isminde lafız olan emsâl değil, temyizinin manası gözetilmiştir. İyiliğe on katıyla karşılık verilmesi Allah'tan bir lütuftur ve bu çoğu iyiliğin karşılığıdır. Nitekim Allah bazı iyiliklerde bunu yedi yüz kata kadar artırmıştır; Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ }
كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ
{ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başakta yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir”
[الْبَقَرَة: ٢٦١] فَذَلِكَ خَاصٌّ بِالْإِنْفَاقِ فِي الْجِهَادِ.
[Bakara: 261]. Bu ise cihatta yapılan infaka mahsustur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً وَإِنْ هَمَّ بِهَا فَعَمِلَهَا كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَى أَضْعَافٍ كَثِيرَةٍ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim bir iyilik yapmaya niyet eder de onu yapmazsa, Allah onu kendi katında tam bir iyilik olarak yazar. Eğer ona niyet eder ve yaparsa, Allah onu kendi katında on iyilikten yedi yüz kata ve daha pek çok katlara kadar yazar”.
. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: عَشْرُ أَمْثالِها بِإِضَافَةِ عَشْرُ إِلَى أَمْثالِها. وَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوف، وقرأه يَعْقُوبُ- بِتَنْوِينِ عَشْرُ وَرَفْعِ أَمْثالِها، عَلَى أنّه صفة ل عَشْرُ، أَيْ فَلَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ مُمَاثِلَةٍ لِلْحَسَنَةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا. وَمُمَاثَلَةُ الْجَزَاء للحسنة موكول إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَفَضْلِهِ.
Çoğunluk (cumhûr) { عَشْرُ } kelimesini { أَمْثالِها } kelimesine izafetle { عَشْرُ أَمْثالِها } şeklinde okumuştur. Bu, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir. Ya'kûb ise { عَشْرُ } kelimesini tenvinle ve { أَمْثالِها } kelimesini merfû olarak okumuştur ki bu da { عَشْرُ } kelimesinin sıfatı olur; yani getirdiği iyiliğe benzer on iyilik ona vardır. Karşılığın iyiliğe benzerliği ise Yüce Allah'ın ilmine ve lütfuna bırakılmıştır.
وَإِنَّمَا قَالَ فِي جَانِبِ السَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا بِصِيغَةِ الْحَصْرِ لِأَجْلِ مَا فِي صِيغَتِهِ مِنْ تَقْدِيمِ جَانِبِ النَّفْيِ، اهْتِمَامًا بِهِ، لِإِظْهَارِ الْعَدْلِ الْإِلَهِيِّ، فَالْحَصْرُ حَقِيقِيٌّ، وَلَيْسَ فِي الْحَصْرِ الْحَقِيقِيِّ رَدُّ اعْتِقَادٍ بَلْ هُوَ إِخْبَارٌ عَمَّا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَلِذَلِكَ كَانَ يُسَاوِيهِ أَنْ يُقَالَ:
Kötülük tarafında { فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “ancak onun misliyle cezalandırılır” buyurarak hasr kalıbını kullanması, ilahî adaleti izhar etmek amacıyla ona verilen önemden ötürü nefy (olumsuzluk) yönünün öne alınması içindir. Dolayısıyla buradaki hasr hakikidir. Hakiki hasrda yanlış bir inancı reddetme gayesi olmayıp işin gerçeğini haber verme vardır. Bu sebeple şöyle denmesi de buna denk olurdu:
وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَيُجْزَى مِثْلَهَا، لَوْلَا الِاهْتِمَامُ بِجَانِبِ نَفْيِ الزِّيَادَةِ عَلَى الْمُمَاثَلَةِ. وَنَظِيرُهُ
Denkliğin üzerine bir artırma yapılmasının nefyedilmesine (kaldırılmasına) verilen önem olmasaydı: "Kim de bir kötülükle gelirse onun misliyle cezalandırılır" denirdi. Bunun bir benzeri de
قَول النّبيء ﷺ حِينَ سَأَلَتْهُ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ فَقَالَتْ: إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ فَهَلْ عَلَيَّ حَرَجٌ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا، فَقَالَ لَهَا: «لَا إِلَّا بِالْمَعْرُوفِ»
Hind bint Utbe'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ebû Süfyân eli sıkı bir adamdır; onun malından ailemize yedirmemde bana bir vebal var mıdır?" dediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona: “Hayır, ancak örfe uygun olarak [yedirebilirsin]”
وَلَمْ يَقُلْ لَهَا: أَطْعِمِيهِمْ بِالْمَعْرُوفِ. وَقَدْ جَاءَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى
buyurmasıdır; ona: "Onlara örfe uygun olarak yedir" dememiştir. Bu anlam doğrultusunda şu da rivayet edilmiştir:
قَول النّبيء ﷺ وَمَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً وَإِنْ هَمَّ بِهَا فَعَمِلَهَا كَتَبَهَا اللَّهُ سَيِّئَةً وَاحِدَةً»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “...Kim de bir kötülüğe niyetlenir de onu yapmazsa Allah onu kendi katında tam bir iyilik olarak yazar; şayet ona niyetlenir ve yaparsa Allah onu tek bir kötülük olarak yazar” buyruğudur.
فَأَكَّدَهَا بِوَاحِدَةٍ تَحْقِيقًا لِعَدَمِ الزِّيَادَةِ فِي جَزَاءِ السَّيِّئَةِ.
Kötülüğün cezasında hiçbir artırma olmadığını teyit etmek için bunu "tek bir" (vâhide) kelimesiyle pekiştirmiştir.
وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَالضَّمِيرُ يَعُودُ إِلَى مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ.
Bundan dolayı ardından { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “onlara haksızlık edilmez” buyurmuştur. Zamir ise kötülükle gelen kimseye dönmektedir.
إِظْهَار لِلْعَدْلِ، فَلِذَلِكَ سَجَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ هَذَا لَا ظُلْمَ فِيهِ لِيُنْصِفُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ. وَأَمَّا عَدُّ عَوْدِ الضَّمِيرَيْنِ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ فَلَا يُنَاسب فَرِيقُ أَصْحَابِ الْحَسَنَاتِ، لِأَنَّهُ لَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ لِلَّذِي أُكْرِمَ وَأُفِيضَ عَلَيْهِ الْخَيْرُ إِنَّهُ غير مظلوم.
[Bu ifade] adaleti ortaya koymak içindir; bu sebeple Allah, kendi haklarında insaflı davranmaları için bunda bir haksızlık olmadığını tescil etmiştir. İki zamirin her iki gruba birden döndüğünün kabul edilmesine gelince, bu durum iyilik sahipleri grubuna uymaz; zira ikramda bulunulan ve üzerine bolca hayır yağdırılan kimse hakkında "ona haksızlık edilmemiştir" denmesi uygun düşmez.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٦١]
[En'âm Suresi (6), Ayet 161]
قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١)
{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrâhim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi.” (161)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ مِنْ مُجَادَلَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَمَا تَخَلَّلَهَا، إِلَى فَذْلَكَةِ مَا أُمِرَ بِهِ الرّسول ﷺ فِي هَذَا الشَّأْنِ، غَلْقًا لِبَابِ الْمُجَادَلَةِ مَعَ الْمُعْرِضِينَ، وَإِعْلَانًا بِأَنَّهُ قَدْ تَقَلَّدَ لِنَفْسِهِ مَا كَانَ يُجَادِلُهُمْ فِيهِ لِيَتَقَلَّدُوهُ وَأَنَّهُ ثَابِتٌ عَلَى مَا جَاءَهُمْ بِهِ، وَأَنَّ إِعْرَاضَهُمْ لَا يُزَلْزِلُهُ عَنِ الْحَقِّ.
Bu ayet, müşriklerle yapılan tartışmadan ve araya giren konulardan, yüz çevirenlerle tartışma kapısını kapatmak, onların da benimsemesi için tartıştığı şeyi bizzat kendisinin benimsediğini, onlara getirdiği şey üzerinde sebat ettiğini ve onların yüz çevirmesinin kendisini haktan sarsmayacağını ilan etmek üzere Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hususta emrolunduğu şeyin hülasasına geçiş yapan bir isti'nâf-ı ibtidâîdir.
وَفِيهِ إِيذَانٌ بِانْتِهَاءِ السُّورَةِ لِأَنَّ الْوَاعِظَ وَالْمُنَاظِرَ إِذَا أَشْبَعَ الْكَلَامَ فِي غَرَضِهِ، ثُمَّ أَخَذَ يُبَيِّنُ مَا رَضِيَهُ لِنَفْسِهِ وَمَا قَرَّ عَلَيْهِ قَرَارُهُ، عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّهُ قَدْ أَخَذَ يَطْوِي سِجِلَّ الْمُحَاجَّةِ، وَلِذَلِكَ غَيَّرَ الْأُسْلُوبَ. فَأمر الرّسول ﷺ بِأَنْ يَقُولَ أَشْيَاءَ يُعْلِنُ بِهَا أُصُولَ دِينِهِ، وَتَكَرَّرَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ تَنْوِيهًا بِالْمَقُولِ.
Bunda surenin sona erdiğine dair bir işaret vardır; çünkü vaiz ve münazaracı maksadını etraflıca anlatıp ardından kendisi için razı olduğu ve üzerinde karar kıldığı şeyi beyan etmeye başladığında dinleyici, tartışma defterini dürmeye başladığını anlar. Bu yüzden üslup değiştirilmiştir. Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e, dininin esaslarını kendileriyle ilan edeceği şeyler söylemesi emredilmiş ve söylenecek sözün önemini vurgulamak için söyleme emri üç defa tekrarlanmıştır.
وَقَوْلُهُ: إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ [الْأَنْعَام: ١٥٣] الَّذِي بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ [الْأَنْعَام: ٩٢] فَزَادَهُ بَيَانًا بِقَوْلِهِ هَذَا: قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ، لِيُبَيِّنَ أَنَّ هَذَا الدِّينَ إِنَّمَا جَاءَ بِهِ الرّسول ﷺ بِهَدْيٍ
{ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي } buyruğu; { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } [En'âm: 92] “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” sözüyle açıkladığı ve { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } [En'âm: 153] “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun” buyruğuyla irtibatlıdır. Bu dinin, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından ancak Allah'tan gelen bir hidayetle
مِنَ اللَّهِ، وَأَنَّهُ جَعَلَهُ دِينًا قَيِّمًا عَلَى قَوَاعِدِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، إِلَّا أَنَّهُ زَائِد عَلَيْهِ بِمَا تَضَمَّنَهُ مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ إِذْ هَدَاهُ إِلَى ذَلِكَ الصِّرَاطِ الَّذِي هُوَ سَبِيلُ النَّجَاةِ. وَافْتُتِحَ الْخَبَرُ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِأَنَّ الْخِطَابَ لِلْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ.
getirildiğini ve Allah'ın bu dini İbrâhim aleyhisselâm'ın milletinin kaideleri üzerine dimdik ayakta duran bir din kıldığını açıklamak için buradaki { قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti” sözüyle açıklamasını daha da pekiştirmiştir. Şu kadar var ki bu ifade, kurtuluş yolu olan o sırata kendisini hidayet etmesi sebebiyle Allah'ın onun üzerindeki nimetini içermesi bakımından fazlalık taşır. Hitap yalanlayan müşriklere yönelik olduğu için haber tekit harfi ile başlatılmıştır.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْإِضَافَةِ لِلِاعْتِزَازِ بمربوبية الرّسول ﷺ لِلَّهِ تَعَالَى، وَتَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَضَلَّهُمْ أَرْبَابُهُمْ، وَلَوْ وَحَّدُوا الرَّبَّ الْحَقِيقَ بِالْعِبَادَةِ لَهَدَاهُمْ.
Müsnedin ileyhin izafetle marife kılınması, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'a kul oluşuyla (merbûbiyetiyle) iftihar etmesi ve sahte rablerinin kendilerini saptırdığı müşriklere bir tariz olması içindir; şayet ibadete layık olan gerçek Rabbi birleselerdi, O da kendilerini doğru yola iletirdi.
وَقَوْلُهُ: هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تَمْثِيلِيَّةٌ: شَبَّهَتْ هَيْئَةَ الْإِرْشَادِ إِلَى الحقّ المبلّغ إِلَى النّجاة بِهَيْئَةِ مَنْ يَدُلُّ السَّائِرَ عَلَى الطَّرِيقِ الْمُبَلِّغَةِ لِلْمَقْصُودِ.
{ هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti” buyruğu temsîlî bir istiaredir: Kurtuluşa ulaştıran hakka irşad etme heyeti, yolcuya hedefine ulaştıran yolu gösteren kimsenin heyetine benzetilmiştir.
وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْهِدَايَةِ وَبَيْنَ الصِّرَاطِ تَامَّةٌ، لِأَنَّ حَقِيقَة الْهِدَايَة التّعريف بِالطَّرِيقِ، يُقَالُ: هُوَ هَادٍ خِرِّيتٌ، وَحَقِيقَةُ الصِّرَاطِ الطَّرِيقُ الْوَاسِعَةُ. وَقَدْ صَحَّ أَنْ تُسْتَعَارَ الْهِدَايَةُ لِلْإِرْشَادِ وَالتَّعْلِيمِ، وَالصِّرَاطُ لِلدِّينِ الْقَوِيمِ، فَكَانَ تَشْبِيهًا مُرَكَّبًا قَابِلًا لِلتَّفْكِيكِ وَهُوَ أَكْمَلُ أَحْوَالِ التَّمْثِيلِيَّةِ.
Hidayet ile sırat arasındaki münasebet tamdır; çünkü hidayetin hakiki anlamı yolu tanıtmaktır. Nitekim "O, usta bir kılavuzdur (hâdin hırrît)" denir. Sıratın hakiki anlamı ise geniş yoldur. Hidayetin irşad ve talim için, sıratın da dosdoğru din için istiare edilmesi sahih olmuştur; böylece parçalarına ayrılabilen mürekkep bir teşbih ortaya çıkmıştır ki bu da temsili istiarenin en mükemmel hallerindendir.
وَوُصِفَ الصِّرَاطُ بِالْمُسْتَقِيمِ، أَيِ الَّذِي لَا خَطَأَ فِيهِ وَلَا فَسَادَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ [الْأَنْعَام: ١٥٣] ، وَالْمَقْصُودُ إِتْمَامُ هَيْئَةِ التَّشْبِيهِ بِأَنَّهُ دِينٌ لَا يَتَطَرَّقُ مُتَّبِعَهُ شَكٌّ فِي نَفْعِهِ كَمَا لَا يَتَرَدَّدُ سَالِكُ الطَّرِيقِ الْوَاسِعَةِ الَّتِي لَا انْعِطَافَ فِيهَا وَلَا يَتَحَيَّرُ فِي أَمْرِهِ.
Sıratın "müstakîm" (dosdoğru) olarak nitelenmesi, içinde hiçbir hata ve bozukluk bulunmayan yol demektir. Bu husus daha önce { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } [En'âm: 153] ayetinde geçmişti. Buradaki maksat, teşbihin heyetini tamamlamaktır; zira o, kıvrımı bulunmayan geniş bir yolda yürüyenin tereddüt etmeyip işinde şaşkınlığa düşmemesi gibi, tâbisine faydası konusunda hiçbir şüphenin arız olmadığı bir dindir.
وَفِي قَوْلِهِ: دِيناً تَجْرِيدٌ لِلِاسْتِعَارَةِ مُؤْذِنٌ بِالْمُشَبَّهِ، وَانْتَصَبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ:
{ دِيناً } sözünde müşahededeki müşebbehe (benzetilene) işaret eden bir tecrid-i istiare vardır ve mansub olması,
صِراطٍ لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ مَوْصُوفَةٌ.
{ صِراطٍ } lafzından hâl olmasındandır; zira o sıfat almış bir belirsiz (nekira) isimdir.
وَالدِّينُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] وَهُوَ السِّيرَةُ الَّتِي يَتَّبِعُهَا النَّاسُ.
Din (ed-dîn) lafzı daha önce { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân: 19] “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” buyruğunda geçmişti; o, insanların takip ettiği hayat tarzı/yoldur.
وَالْقَيِّمُ- بِفَتْحِ الْقَافِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ- كَمَا قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ: وَصْفُ مُبَالَغَةٍ قَائِمٌ بِمَعْنَى مُعْتَدِلٍ غَيْرِ مُعْوَجٍّ، وَإِطْلَاقُ الْقِيَامِ عَلَى الِاعْتِدَالِ وَالِاسْتِقَامَةِ مَجَازٌ، لِأَنَّ الْمَرْءَ إِذَا قَامَ اعْتَدَلَتْ قَامَتُهُ، فَيَلْزَمُ الِاعْتِدَالُ الْقِيَامَ.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb'un kıraat ettiği üzere kaf harfinin fethası ve ye harfinin şeddesiyle el-kayyim (الْقَيِّمُ); eğriliği bulunmayan, mutedil anlamında bir mübalağa sıfatıdır. Kıyam (ayakta durma) lafzının itidal ve istikamet için kullanılması mecazdır; zira insan ayağa kalktığında boyu doğrulur ve itidal kıyamın ayrılmaz bir vasfı olur.
وَالْأَحْسَنُ أَنْ نَجْعَلَ الْقَيِّمَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْقيام بِالْأَمر، وَهُوَ مُرَادِفُ الْقَيُّومِ، فَيُسْتَعَارُ الْقِيَامُ لِلْكِفَايَةِ بِمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَالْوَفَاءُ بِمَا فِيهِ صَلَاحُ الْمُقَوَّمِ عَلَيْهِ، فَالْإِسْلَامُ قَيِّمٌ بِالْأُمَّةِ وَحَاجَتِهَا، يُقَالُ: فُلَانٌ قَيِّمٌ عَلَى كَذَا، بِمَعْنَى مُدَبِّرٌ لَهُ وَمُصْلِحٌ، وَمِنْهُ وُصِفَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْقَيُّومِ، وَهَذَا أَحْسَنُ لِأَنَّ فِيهِ زِيَادَةً عَلَى مُفَادِ مُسْتَقِيمٍ الَّذِي أَخَذَ جُزْءًا مِنَ التَّمْثِيلِيَّةِ، فَلَا تَكُونُ إِعَادَةً لِبَعْضِ التَّشْبِيهِ.
Daha uygun olanı ise “kayyim” kelimesini bir işi yürütmede/ayakta tutmada mübalağa ifade eden ve “kayyûm” kelimesiyle eş anlamlı saymaktır. Böylece kıyam, ihtiyaç duyulan şeyleri karşılamak ve idaresi altındakinin maslahatını eksiksiz yerine getirmek manasında istiare edilmiş olur. Zira İslam dini, ümmetin ve onun ihtiyaçlarının kefili ve idarecisidir. Nitekim “Falan kimse falan işin kayyimidir” denildiğinde, onu çekip çeviren ve ıslah eden kimse kastedilir; Yüce Allah'ın el-Kayyûm olarak nitelenmesi de bu köktendir. Bu mana daha üstündür; çünkü temsili istiarenin bir parçasını teşkil eden “müstakîm” lafzının ifade ettiği anlama bir fazlalık katmakta, böylece teşbihin bir kısmının tekrarı olmaktan çıkmaktadır.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: قِيَماً- بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْيَاءِ مُخَفَّفَةً- وَهُوَ مِنْ صِيَغِ مَصَادِرِ قَامَ، فَهُوَ وَصْفٌ لِلدِّينِ بِمَصْدَرِ الْقِيَامِ الْمَقْصُودِ بِهِ كِفَايَةُ الْمَصْلَحَةِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَهَذِهِ زِنَةٌ قَلِيلَةٌ فِي الْمَصَادِرِ، وَقَلْبُ وَاوِهِ يَاءً بَعْدَ الْكَسْرَةِ عَلَى غَيْرِ الْغَالِبِ: لِأَنَّ الْغَالِبَ فِيهِ تَصْحِيحُ لَامِهِ لِأَنَّهَا مَفْتُوحَةٌ، فَسَوَاءٌ فِي خِفَّتِهَا وُقُوعُهَا عَلَى الْوَاوِ أَوْ عَلَى الْيَاءِ، مِثْلَ عِوَضٍ وَحِوَلٍ، وَهَذَا كَشُذُوذِ جِيَادٍ جَمْعِ جَوَادٍ، وَانْتَصَبَ قِيَماً عَلَى الْوَصْفِ لِ دِيناً.
Âsım, Hamza, İbn Âmir, Kisâî ve Halef ise kaf harfinin kesresi ve ye harfinin şeddesiz fethasıyla { قِيَماً } şeklinde okumuşlardır. Bu, kâme (قام) fiilinin masdar kalıplarındandır. Dolayısıyla bu okuyuşta din, mübalağa amacıyla maslahatın hakkıyla karşılanmasını ifade eden kıyam masdarıyla nitelenmiştir. Bu, masdarlarda az rastlanan bir kalıptır; vav harfinin kesreden sonra ye harfine dönüşmesi ise genel kuralın dışındadır (şâzzdır). Çünkü genel kuralda lamel-fiil fethalı olduğu için sahih kalır; zira harekenin hafifliği sebebiyle vav veya ye olması eşittir, ivad (عِوَض) ve hivel (حِوَل) kelimelerinde olduğu gibi. Bu durum, cevad (جَوَاد) kelimesinin çoğulunun ciyâd (جِيَاد) şeklinde gelmesindeki kural dışılık gibidir. { قِيَماً } lafzı, { دِيناً } kelimesinin sıfatı olarak mansub kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَالٌ مِنْ: دِيناً أَوْ مِنْ: صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أَوْ عطف بَيَان على دِيناً.
{ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } buyruğu { دِيناً } lafzından veya { صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } ifadesinden hâl yahut { دِيناً } lafzından atf-ı beyandır.
والملّة، الدّين: فَهِيَ مُرَادِفَةُ الدِّينِ، فَالتَّعْبِيرُ بِهَا هُنَا لِلتَّفَنُّنِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Millet de dindir; yani din ile eş anlamlıdır. Burada onunla ifade edilmesi anlatıma zenginlik katmak (tefennün) içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] .
{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ } [el-Bakara: 132] “İbrahim de bunu oğullarına vasiyet etti, Yakup da: 'Oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti...'”
ومِلَّةَ فِعْلَةٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيِ الْمَمْلُولِ، مِنْ أَمْلَلْتُ الْكِتَابَ إِذَا لَقَّنْتُ الْكَاتِبَ مَا يَكْتُبُ، وَكَانَ حَقُّهَا أَنْ لَا تَقْتَرِنَ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ زِنَةَ (فِعْلٍ) بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ تَلْزَمُ التَّذْكِيرَ، كَالذَّبْحِ، إِلَّا أَنَّهُمْ
Millet (مِلَّة), mef'ûl yani memlûl (yazdırılan/dikte ettirilen) anlamında fi'letün (فِعْلَة) veznindedir; kâtibe yazacağı şeyi telkin ettiğinde söylenen “Kitabı imlâ ettim (أَمْلَلْتُ الْكِتَابَ)” ifadesindendir. Mef'ûl anlamındaki fi'l (فِعْل) kalıbı, zibh (ذِبْح - kesilen hayvan) kelimesinde olduğu gibi müzekkerliği gerektirdiğinden, aslında bu kelimenin de müenneslik tâ'sı ile birleşmemesi gerekirdi; ancak onlar,