جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ انْتَقَلَ بِهَا أُسْلُوبُ الْكَلَامِ مِنْ مُخَاطَبَةِ اللَّهِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ ﷺ إِلَى إِخْبَارٍ عَامٍّ كَسَائِرِ أَخْبَارِ الْقُرْآنِ. أَظْهَرَ اللَّهُ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ فِيمَا
Sözün üslubunun, Allah'ın Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem- diliyle müşriklere hitabından, Kur'an'ın diğer haberleri gibi genel bir habere intikal ettiği yeni bir cümledir (istînâfiyye). Allah, Resul'ün getirdiği şeydeki doğruluğuna dair bir delil ortaya koymuştur; bu da
جَاءَ بِهِ بَعْدَ شَهَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي فِي قَوْلِهِ قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَام: ١٩] ، فَإِنَّهُ لَمَّا جَاءَ ذِكْرُ الْقُرْآنِ هُنَالِكَ وَقَعَ هَذَا الِانْتِقَالُ لِلِاسْتِشْهَادِ عَلَى صِدْقِ الْقُرْآنِ الْمُتَضَمِّنِ صِدْقَ مَنْ جَاءَ بِهِ، لِأَنَّهُ هُوَ الْآيَةُ الْمُعْجِزَةُ الْعَامَّةُ الدَّائِمَةُ. وَقَدْ عَلِمْتَ آنِفًا أَنَّ الْوَاحِدِيَّ ذَكَرَ أَنَّ رُؤَسَاءَ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ قَدْ سَأَلْنَا عَنْكَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى فَزَعَمُوا أَنْ لَيْسَ عِنْدَهُمْ ذِكْرُكَ وَلَا صِفَتُكُ إِلَى آخِرِهِ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ التَّعَرُّضُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ هُنَا إِبْطَالًا لِمَا قَالُوهُ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ ذِكْرُ النَّبِيءِ وَلَا صِفَتُهُ، أَيْ فَهُمْ
Allah Teâlâ'nın { قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [el-En'âm: 19] buyruğundaki şahitliğinden sonradır. Zira orada Kur'an'ın zikri geçince, onu getirenin doğruluğunu da içeren Kur'an'ın doğruluğuna şahit getirmek üzere bu intikal vuku bulmuştur; çünkü o, umumi ve daimi olan mucize ayettir. Az önce Vâhidî'nin müşriklerin ileri gelenlerinin Hz. Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem-: "Yahudi ve Hristiyanlara seni sorduk; onlar yanlarında senin zikrinin ve sıfatının bulunmadığını iddia ettiler..." dediğini zikrettiğini öğrenmiştin. Durum böyle olunca, burada Ehl-i Kitap'tan bahsedilmesi, onların "yanlarında Peygamber'in zikrinin ve sıfatının bulunmadığı" şeklindeki sözlerini iptal etmek içindir; yani onlar da
وَأَنْتُمْ سَوَاءٌ فِي جَحْدِ الْحَقِّ، وَإِنْ لَمْ تَجْعَلِ الْآيَةَ مُشِيرَةً إِلَى مَا ذُكِرَ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ تَعَيَّنَ أَنْ تَجْعَلَ الْمُرَادَ بِ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ بَعْضَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُمُ الْمُنْصِفُونَ مِنْهُمْ مِثْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَمُخَيْرِيقٍ، فَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُقَدِّرُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَيَثِقُونَ بِعِلْمِهِمْ وَرُبَّمَا اتَّبَعَ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ دِينَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَأَقْلَعُوا عَنِ الشِّرْكِ مِثْلِ وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، فَلِذَلِكَ كَانَتْ شَهَادَتُهُمْ فِي مَعْرِفَةِ صِحَّةِ الدِّينِ مَوْثُوقًا بِهَا عِنْدَهُمْ إِذَا أَدَّوْهَا وَلَمْ يَكْتُمُوهَا. وَفِيهِ تَسْجِيلٌ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ بِوُجُوبِ أَدَاءِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ إِلَى النَّاسِ.
hakkı inkâr etme hususunda sizinle eşittirler. Eğer ayeti esbâb-ı nüzulde zikredilen hususa işaret eden bir ayet kılmazsan, { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } ifadesiyle kastedilenin Ehl-i Kitap'tan bir kısmı, yani Abdullah b. Selâm ve Muhayrîk gibi insaflı kimseler olduğunu kabul etmen gerekir. Zira müşrikler Ehl-i Kitab'a değer verir ve onların ilmine güvenirlerdi; hatta bazen bazı müşrikler Ehl-i Kitab'ın dinine uyup Varaka b. Nevfel gibi şirkten vazgeçerlerdi. Bu sebeple dinin sıhhatini bilme hususunda onların şahitliği, bunu eda edip gizlemedikleri takdirde onlar katında güvenilirdi. Bunda Ehl-i Kitap aleyhine bu şahitliği insanlara eda etmelerinin vacip olduğuna dair bir tescil vardır.
فَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: يَعْرِفُونَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ [الْأَنْعَام: ١٩] . وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَعْرِفُونَ مَا تَضَمَّنَهُ مِمَّا أَخْبَرَتْ بِهِ كُتُبُهُمْ، وَمِنْ ذَلِكَ رِسَالَةُ مَنْ جَاءَ بِهِ، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، لِمَا فِي كُتُبِهِمْ مِنَ الْبِشَارَةِ بِهِ. وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ [الرَّعْد: ٤٣] .
{ يَعْرِفُونَهُ } buyruğundaki mansûb zamir, { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ } [el-En'âm: 19] buyruğundaki Kur'an'a döner. Kastedilen, onun Allah katından olduğunu ve kitaplarının haber verdiği şeylerden ihtiva ettiği hususları bilmeleridir; bu da kitaplarındaki müjde sebebiyle onu getiren Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- risaletidir. Kendilerine kitap verilenlerle kastedilen ise, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } [er-Ra'd: 43] buyruğunda olduğu gibi Yahudi ve Hristiyan âlimleridir.
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ تَشْبِيهُ الْمَعْرِفَةِ بِالْمَعْرِفَةِ. فَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ التَّحَقُّقُ وَالْجَزْمُ بِأَنَّهُ هُوَ الْكِتَابُ الْمَوْعُودُ بِهِ، وَإِنَّمَا جُعِلَتِ الْمَعْرِفَةُ الْمُشَبَّهُ بِهَا هِيَ مَعْرِفَةَ أَبْنَائِهِمْ لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَضِلُّ عَنْ مَعْرِفَةِ شَخْصِ ابْنِهِ وَذَاتِهِ إِذَا لَقِيَهُ وَأَنَّهُ هُوَ ابْنُهُ الْمَعْرُوفُ، وَذَلِكَ لِكَثْرَةِ مُلَازَمَةِ الْأَبْنَاءِ آبَاءَهُمْ عُرْفًا.
{ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ } buyruğundaki teşbih, bilmenin bilmeye teşbihidir. Teşbih yönü (vech-i şebeh), onun vadedilen kitap olduğuna dair kesin bilgi ve kesin kanaattir. Kendisine benzetilen bilginin çocuklarını tanımaları olarak kılınması, kişinin karşılaştığında kendi oğlunun şahsını ve zatını tanımaktan şaşmayacağı ve onun bilinen kendi oğlu olduğu gerçeğinden ötürüdür; bu da örfen çocukların babalarından ayrılmaması sebebiyledir.
وَقِيلَ: إِنَّ ضَمِيرَ يَعْرِفُونَهُ عَائِدٌ إِلَى التَّوْحِيدِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ [الْأَنْعَام: ١٩] وَهَذَا بِعِيدٌ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ فِيمَا تَقَدَّمَ صَرِيحًا وَلَا تَأْوِيلًا. وَيَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ غَيْرَ الرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ غَيْرُ مُنَاسِبٍ عَلَى أَنَّ فِي عَوْدِهِ إِلَى الْقُرْآنِ غُنْيَةً عَنْ ذَلِكَ مَعَ زِيَادَةِ إِثْبَاتِهِ بِالْحُجَّةِ وَهِيَ الْقُرْآنُ.
{ يَعْرِفُونَهُ } fiilinin zamirinin, { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } [el-En'âm: 19] buyruğundan anlaşılan tevhide döndüğü söylenmiştir ki bu uzaktır. Zamirin daha önce açıkça veya teville zikri geçmemiş olmasına rağmen Hz. Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- döndüğü de söylenmiştir. Bu da muhatabın Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem- dışındaki biri olmasını gerektirir ki bu uygun değildir. Kaldı ki zamirin Kur'an'a dönmesi, hüccet olan Kur'an ile [risaletin] fazladan ispatını sağlamakla birlikte buna ihtiyaç bırakmaz.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ اسْتِئْنَافٌ لِزِيَادَةِ إِيضَاحِ تَصَلُّبِ الْمُشْرِكِينَ وَإِصْرَارِهِمْ، فَهُمُ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ كَمَا أُرِيدُوا بِنَظِيرِهِ السَّابِقِ الْوَاقِعِ
{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğu, müşriklerin katılığı ve ısrarını daha da açıklamak için yeni bir cümledir (istînâfiyye). Kendilerini hüsrana uğratanlarla kastedilenler onlardır; nitekim
بَعْدَ قَوْلِهِ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ [النِّسَاء: ٨٧] . فَهَذَا مِنَ التَّكْرِيرِ لِلتَّسْجِيلِ وَإِقَامَةِ الْحُجَّةِ وَقَطْعِ الْمَعْذِرَةِ، وَأَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ حَتَّى وَلَوْ شَهِدَ بِصِدْقِ الرَّسُولِ
{ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } [en-Nisâ: 87] buyruğundan sonra geçen önceki benzerinde de onlar kastedilmiştir. Bu, tescil, hüccet ikame etme ve mazereti ortadan kaldırma amacıyla yapılan bir tekrardır; yani
أَهْلُ الْكِتَابِ، كَقَوْلِهِ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ [الْأَحْقَاف: ١٠] . وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، أَيِ الَّذِينَ كَتَمُوا الشَّهَادَةَ، فَيَكُونُ الَّذِينَ خَسِرُوا بَدَلًا مِنَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ.
Ehl-i Kitap Resul'ün doğruluğuna şahitlik etse dahi onlar küfürde ısrarcıdırlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِيدٌ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ } [el-Ahkâf: 10]. Onlarla Ehl-i Kitab'ın, yani şahitliği gizleyenlerin kastedildiği de söylenmiştir; bu durumda { الَّذِينَ خَسِرُوا }, { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } ifadesinden bedel olur.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٢١]
[En'âm Suresi (6), Ayet 21]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢١)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim vardır? Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ [الْأَنْعَام: ٢٠] . فَالْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٤] . وَالْمُرَادُ بِافْتِرَائِهِمْ عَقِيدَةُ الشِّرْكِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِمَا فِيهَا مِنْ تَكَاذِيبَ، وَبِتَكْذِيبِهِمُ الْآيَاتِ تَكْذِيبُهُمُ الْقُرْآنَ بَعْدَ الْبَعْثَةِ. وَقَدْ جَعَلَ الْآتِيَ بِوَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْخَصْلَتَيْنِ أَظْلَمَ النَّاسِ فَكَيْفَ بِمَنْ جَمَعُوا بَيْنَهُمَا.
{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } [el-En'âm: 20] cümlesine matuftur. Onlarla kastedilen, { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } buyruğunda olduğu gibi müşriklerdir. Bunun benzeri Bakara Suresi'nde [114] geçmişti. Onların iftirasıyla kastedilen, içerdiği yalanlarla birlikte Câhiliye dönemindeki şirk inancıdır; ayetleri yalanlamalarıyla kastedilen ise peygamberlikten sonra Kur'an'ı yalanlamalarıdır. Bu iki hasletten birini işleyeni insanların en zalimi kılmışken, ikisini birden kendinde toplayanın hali nasıl olur!
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ تَذْيِيلٌ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، أَيْ إِذَا تَحَقَّقَ أَنَّهُمْ لَا أَظْلَمَ مِنْهُمْ فَهُمْ غَيْرُ مُفْلِحِينَ، لِأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ فَكَيْفَ بِمَنْ بَلَغَ ظُلْمُهُ النِّهَايَةَ، فَاسْتَغْنَى بِذِكْرِ الْعِلَّةِ عَنْ ذِكْرِ الْمَعْلُولِ.
{ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } cümlesi tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir), bu sebeple fasledilmiştir; yani onlardan daha zalim bir kimse olmadığı kesinleştiğine göre onlar kurtuluşa eremeyeceklerdir. Çünkü zalimler kurtuluşa eremez; nerede kaldı zulmü son noktaya ulaşan kimse! Dolayısıyla illetin zikredilmesiyle ma'lûlün (sonucun) zikrinden müstağni kalınmıştır.
وَمُوقِعُ (إِنَّ) فِي هَذَا الْمَقَامِ يُفِيدُ مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِلْجُمْلَةِ الْمَحْذُوفَةِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي كَلَامِ عَبْدِ الْقَاهِرِ. وَمَوْقِعُ ضَمِيرِ الشَّأْنِ مَعَهَا أَفَادَ الِاهْتِمَامَ بِهَذَا الْخَبَرِ اهْتِمَامَ تَحْقِيقٍ لِتَقَعَ الْجُمْلَةُ الْوَاقِعَةُ تَفْسِيرًا لَهُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ مَوْقِعَ الرُّسُوخِ.
Bu makamda 'inne'nin (إِنَّ) konumu, Abdülkâhir'in kelamında takarrür ettiği üzere, hazfedilen cümle için ta'lîl (gerekçe) manası ifade eder. Şan zamirinin onunla birlikteki konumu ise, cümlenin dinleyenin zihninde kökleşmiş bir şekilde tefsir olarak yer etmesi için bu habere kesinlik bildiren bir ihtimam kazandırmıştır.
وَالِافْتِرَاءُ الْكَذِبُ الْمُتَعَمَّدُ. وَقَوْلُهُ: كَذِباً مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لَهُ، وَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الِافْتِرَاءِ.
İftira (الِافْتِرَاءُ), kasıtlı yalandır. { كَذِباً } kelimesi onu pekiştiren bir mastardır ve iftiradan daha geneldir.
وَالتَّأْكِيدُ يَحْصُلُ بِالْأَعَمِّ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [١٠٣] ، وَقَدْ نَفَى فَلَاحَهُمْ فَعَمَّ كُلَّ فَلَاحٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَإِنَّ الْفَلَاحَ الْمُعْتَدَّ بِهِ فِي نَظَرِ الدِّينِ فِي الدُّنْيَا هُوَ الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ، وَهُوَ سَبَبُ فلاح الْآخِرَة.
Pekiştirme, Mâide Suresi'ndeki [103] { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } buyruğunda açıkladığımız gibi daha genel olanla da hasıl olur. Onların kurtuluşunu (felahını) nefyetmiş, böylece dünya ve ahiretteki her türlü felahı kapsamıştır; zira dinde dünyada itibar edilen felah iman ve ameldir ki o da ahiret felahının sebebidir.
[٢٢- ٢٤]
[22- 24]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٤]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 22 ila 24]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢) ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ (٢٣) انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢) ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ (٢٣) انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) } “Hepsini toplayacağımız, sonra da ortak koşanlara: 'İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?' diyeceğimiz gün; (22) Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı. (23) Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti! (24)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً [الْأَنْعَام: ٢١] ، أَوْ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ [الْأَنْعَام: ٢١] ، فَإِنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ الْجُمَلِ الْمَعْطُوفَةِ لَهُ مُنَاسَبَةٌ بِمَضْمُونِ جُمْلَةِ وَمَنْ أَظْلَمُ وَمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ، لِأَنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ مِنْ آثَارِ الظُّلْمِ وَآثَارِ عَدَمِ الْفَلَاحِ، وَلِأَنَّ مَضْمُونَ الْآيَةِ جَامِعٌ لِلتَّهْدِيدِ عَلَى الشِّرْكِ وَالتَّكْذِيبِ وَلِإِثْبَاتِ الْحَشْرِ وَلِإِبْطَالِ الشِّرْكِ.
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } [el-En'âm: 21] cümlesine veya { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } [el-En'âm: 21] cümlesine matuftur. Zira bu matuf cümlelerin muhtevası, hem { وَمَنْ أَظْلَمُ } cümlesinin muhtevasıyla hem de { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } cümlesinin muhtevasıyla münasebet içindedir; çünkü bunun muhtevası zulmün ve kurtuluşa eremeyişin eserlerindendir. Ayrıca ayetin muhtevası şirk ve yalanlamaya karşı tehdidi, haşrin ispatını ve şirkin iptalini kendinde toplamaktadır.
وَانْتَصَبَ يَوْمَ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَعَامِلُهُ مَحْذُوفٌ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ يُقَدَّرُ مِمَّا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَعْطُوفَاتُ وَهِيَ: نَقُولُ، أَوْ قَالُوا، أَوْ كَذَّبُوا، أَوْ ضَلَّ، وَكُلُّهَا صَالِحَةٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَقْدِيرِ الْمَحْذُوفِ، وَلَيْسَتْ تِلْكَ الْأَفْعَالُ مُتَعَلِّقًا بِهَا الظَّرْفُ بَلْ هِيَ دَلَالَةٌ عَلَى الْمُتَعَلِّقِ الْمَحْذُوفِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَهْوِيلُ مَا يَحْصُلُ لَهُمْ يَوْمَ الْحَشْرِ مِنَ الْفِتْنَةِ وَالِاضْطِرَابِ النَّاشِئَيْنِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ: أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ، وتصوير تِلْكَ الْحَالَةِ الْمَهُولَةِ.
{ يَوْمَ } zarf olarak mansûb kılınmıştır, âmili ise mahzuftur. En zahir olanı, matuf fiillerin delalet ettiği şeyden takdir edilmesidir; bunlar da { نَقُولُ }, { قَالُوا }, { كَذَبُوا } veya { ضَلَّ } fiilleridir. Bunların hepsi mahzuf olanın takdirine delalet etmeye elverişlidir. Bu fiiller zarfın müteallakı (bağlandığı öge) değildir; bilakis mahzuf müteallaka delalettirler. Çünkü asıl maksat, Allah Teâlâ'nın onlara { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ } buyruğundan neşet eden haşir gününde başlarına gelecek fitne ve şaşkınlığın dehşetini bildirmek ve o korkunç manzarayı tasvir etmektir.
وَقُدِّرَ فِي «الْكَشَّافِ» الْجَوَابُ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ مَجْمُوعُ الْحِكَايَةِ. وَتَقْدِيرُهُ: كَانَ مَا كَانَ، وَأَنَّ حَذْفَهُ مَقْصُودٌ بِهِ الْإِبْهَامُ الَّذِي هُوَ دَاخِلٌ فِي التَّخْوِيفِ. وَقَدْ سَلَكَ فِي هَذَا مَا اعْتَادَهُ أَئِمَّةُ الْبَلَاغَةِ فِي تَقْدِيرِ الْمَحْذُوفَاتِ مِنَ الْأَجْوِبَةِ وَالْمُتَعَلِّقَاتِ. وَالْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنَّهُ إِنَّمَا يُصَارُ إِلَى ذَلِكَ عِنْدَ عَدَمِ الدَّلِيلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى تَعْيِينِ الْمَحْذُوفِ وَإِلَّا فَقَدْ يَكُونُ التَّخْوِيفُ وَالتَّهْوِيلُ بِالتَّفْصِيلِ أَشَدَّ مِنْهُ بِالْإِبْهَامِ إِذَا كَانَ كُلُّ جُزْءٍ مِنَ التَّفْصِيلِ حَاصِلًا بِهِ تَخْوِيفٌ.
el-Keşşâf'ta cevap, anlatımın bütününün delalet ettiği şeyden takdir edilmiştir; takdiri de "ne olduysa oldu" (kâne mâ kâne) şeklindedir ve hazfedilmesiyle korkutmaya dâhil olan ibham (belirsizlik) kastedilmiştir. [Zemahşerî] bu hususta belagat imamlarının hazfedilen cevaplar ve müteallakları takdir ederken takip ettikleri yolu izlemiştir. Bana göre en güzel olan ise, buna ancak kelamda mahzufu tayin edecek bir delil bulunmadığında başvurulmasıdır; aksi takdirde, tafsilatın her bir cüzü ile bir korkutma hasıl oluyorsa, tafsilatla korkutma ve dehşete düşürme ibham ile olandan daha şiddetli olabilir.
وَقَدَّرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: اذْكُرْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ. وَلَا نُكْتَةَ فِيهِ. وَهُنَالِكَ تَقْدِيرَاتٌ أُخْرَى لِبَعْضِهِمْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَرَّجَ عَلَيْهَا.
Bazı müfessirler: "Onları toplayacağımız günü hatırla" şeklinde takdir etmişlerdir; bunda bir nükte yoktur. Bazılarına ait üzerinde durulmaması gereken başka takdirler de vardır.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي نَحْشُرُهُمْ يَعُودُ إِلَى مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً [الْأَنْعَام: ٢١] أَوْ إِلَى الظَّالِمُونَ [الْأَنْعَام: ٢١] إِذِ الْمَقْصُودُ بِذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ، فَيُؤْذِنُ بِمُشْرِكِينَ وَمُشْرَكٍ بِهِمْ. وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَأَصْنَامِهِمْ جِيءَ بِقَوْلِهِ: جَمِيعاً لِيَدُلَّ عَلَى قَصْدِ الشُّمُولِ، فَإِنَّ
{ نَحْشُرُهُمْ } fiilindeki mansûb zamir, { مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } [el-En'âm: 21] ifadesine yahut { الظَّالِمُونَ } [el-En'âm: 21] ifadesine döner; çünkü bununla kastedilen müşriklerdir. Dolayısıyla bu, hem müşrikleri hem de kendilerine ortak koşulanları hissettirir. Zamirin müşriklere ve putlarına döndüğüne dikkat çekmek için kapsam gayesini bildirmek üzere { جَمِيعاً } buyruğu getirilmiştir; zira
شُمُولَ الضَّمِيرِ لِجَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ لَا يَتَرَدَّدُ فِيهِ السَّامِعُ حَتَّى يَحْتَاجَ إِلَى تَأْكِيدِهِ بِاسْمِ الْإِحَاطَةِ وَالشُّمُولِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ ذِكْرَ جَمِيعاً قُصِدَ مِنْهُ التَّنْبِيهُ. عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَأَصْنَامِهِمْ، فَيَكُونُ نَظِيرَ قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ [يُونُس: ٢٨] وَقَوله: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْفرْقَان: ١٧] وَانْتَصَبَ جَمِيعاً هُنَا عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ.
zamirin bütün müşrikleri kapsaması hususunda dinleyen tereddüt etmez ki ihata ve şümul ismiyle pekiştirilmesine ihtiyaç duyulsun. Dolayısıyla { جَمِيعاً } zikrinden maksadın, zamirin müşriklere ve putlarına döndüğüne dikkat çekmek olduğu belirlenmiş olur. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ } [Yûnus: 28] ve { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-Furkân: 17] buyruklarının bir benzeri olur. Buradaki { جَمِيعاً } kelimesi zamirden hâl olarak mansûbtur.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ حَشْرِ أَصْنَامِهِمْ مَعَهُمْ أَنْ تَظْهَرَ مَذَلَّةُ الْأَصْنَامِ وَعَدَمُ جَدْوَاهَا كَمَا يَحْشُرُ الْغَالِبُ أَسْرَى قَبِيلَةٍ وَمَعَهُمْ مَنْ كَانُوا يَنْتَصِرُونَ بِهِ، لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا غَائِبِينَ لَظَنُّوا أنّهم لَو حصروا لَشَفَعُوا، أَوْ أَنَّهُمْ شُغِلُوا عَنْهُمْ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْجَلَالَةِ وَالنَّعِيمِ، فَإِنَّ الْأَسْرَى كَانُوا قَدْ يأملون حُضُور شفائعهم أَوْ مَنْ يُفَادِيهِمْ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Putlarının onlarla birlikte haşredilmesinden maksat, galip gelenin bir kabilenin esirlerini kendilerinden yardım bekledikleri kimselerle birlikte toplaması gibi putların zilletinin ve faydasızlığının ortaya çıkmasıdır. Çünkü şayet hazır bulunmasalardı, hazır bulunsalardı şefaat edeceklerini yahut içinde bulundukları yücelik ve nimet sebebiyle onlarla ilgilenemediklerini sanırlardı; zira esirler şefaatçilerinin veya kendilerini fidye verip kurtaracakların gelmesini umabilirler. Nâbiğa şöyle demiştir:
يَأْمُلْنَ رِحْلَةَ نَصْرٍ وَابْنِ سَيَّارِ وَعَطَفَ نَقُولُ بِ ثُمَّ لِأَنَّ الْقَوْلَ مُتَأَخِّرٌ عَنْ زَمَنِ حَشْرِهِمْ بِمُهْلَةٍ لِأَنَّ حِصَّةَ انْتِظَارِ الْمُجْرِمِ مَا سَيَحُلُّ بِهِ أَشَدُّ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ فِي إِهْمَالِ الِاشْتِغَالِ بِهِمْ تَحْقِيرًا لَهُمْ. وَتُفِيدُ ثُمَّ مَعَ ذَلِكَ التَّرْتِيبَ الرُّتْبِيَّ.
"Onlar Nasr ile İbn Seyyâr'ın yolculuğunu umuyorlar." { نَقُولُ } fiili { ثُمَّ } ile atfedilmiştir; çünkü bu söz, onların haşredilme vaktinden bir süre sonradır. Zira suçlunun başına ne geleceğini bekleme süresi ona daha ağırdır ve onlarla ilgilenmeyi terk etmekte onlar için bir tahkir vardır. Bununla birlikte 'sümme' (ثُمَّ) mertebece tertip (tertib-i rütbî) de ifade eder.
وَصَرَّحَ بِ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا لِأَنَّهُمْ بَعْضُ مَا شَمِلَهُ الضَّمِيرُ، أَيْ ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مِنْ بَيْنِ ذَلِكَ الْجَمْعِ.
{ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } ifadesi açıkça zikredilmiştir; çünkü onlar zamirin kapsadığı kimselerin bir kısmıdır; yani "sonra o topluluğun içinden ortak koşanlara deriz."
وَأَصْلُ السُّؤَالِ بِ أَيْنَ أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَكَانِ الَّذِي يَحُلُّ فِيهِ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ، نَحْوَ:
{ أَيْنَ } ile yapılan sorunun aslı, müsnedün ileyhin bulunduğu mekan hakkında bir istifham olmasıdır; tıpkı:
أَيْنَ بَيْتُكَ، وَأَيْنَ تَذْهَبُونَ. وَقَدْ يُسْأَلُ بِهَا عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي لَا مَكَانَ لَهُ، فَيُرَادُ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ سَبَبِ عَدَمِهِ، كَقَوْلِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لِمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ حِينَ خَرَجَ يَوْمَ الْعِيدِ فَقَصَدَ الْمِنْبَرَ قَبْلَ الصَّلَاةِ أَيْنَ تَقْدِيمُ الصَّلَاةِ. وَقد يسْأَل بأين عَنْ عَمَلِ أَحَدٍ كَانَ مَرْجُوًّا مِنْهُ، فَإِذَا حَضَرَ وَقْتُهُ وَلَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ يسْأَل عَنهُ بأين، كَأَنَّ السَّائِلَ يَبْحَثُ عَنْ مَكَانِهِ تَنْزِيلًا لَهُ مَنْزِلَةَ الْغَائِبِ الْمَجْهُولِ مَكَانَهُ فالسؤال بأين هُنَا عَنِ الشُّرَكَاءِ الْمَزْعُومِينَ وَهُمْ حَاضِرُونَ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخْرَى. قَالَ تَعَالَى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الصافات: ٢٢] .
"Evin nerede?" ve "Nereye gidiyorsunuz?" misallerinde olduğu gibi. Bazen de onunla mekânı olmayan bir şey sorulur ve onun yokluğunun sebebi istifham edilmek istenir; nitekim Ebû Saîd el-Hudrî'nin bayram günü çıkıp namazdan önce minbere yönelen Mervân b. el-Hakem'e: "Namazı öne almak nerede?" demesi böyledir. Bazen de 'eyne' (أَيْنَ) ile bir kimseden umulan bir amel sorulur; vakti gelip de o kimseden bu amel sadır olmadığında, mekânı bilinmeyen bir gaip konumuna indirilerek soran sanki onun mekânını araştırıyormuş gibi 'eyne' ile sorulur. Burada da 'eyne' ile soru, diğer ayetlerin delalet ettiği üzere bizzat hazır bulundukları halde iddia edilen ortaklar hakkındadır. Nitekim Allah Teâlâ: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [es-Sâffât: 22] buyurmuştur.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَوْبِيخِيٌّ عَمَّا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَزْعُمُونَهُ مِنْ أَنَّهَا تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، أَوْ أَنَّهَا تَنْصُرُهُمْ عِنْدَ الْحَاجَةِ، فَلَمَّا رَأَوْهَا لَا غَنَاءَ لَهَا قِيلَ لَهُمْ: أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمْ، أَيْ أَيْنَ عَمَلُهُمْ فَكَأَنَّهُمْ غُيِّبَ عَنْهُمْ.
İstifham, müşriklerin onların Allah katında kendilerine şefaat edeceği veya ihtiyaç anında yardım edeceği yönündeki iddialarına yönelik azarlayıcı bir istifhamdır (tevbîhî). Onların hiçbir faydasının olmadığını gördüklerinde kendilerine: "Ortaklarınız nerede?" denilmiştir; yani "onların ameli/yardımı nerede?" denilerek sanki onlardan gizlenmiş gibi gösterilmiştir.
وَأُضِيفَ الشُّرَكَاءُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ إِضَافَةَ اخْتِصَاصٍ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ زَعَمُوا لَهُمُ الشِّرْكَةَ مَعَ اللَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ فَلَمْ يَكُونُوا شُرَكَاءَ إِلَّا فِي اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ، فَلِذَلِكَ قِيلَ شُرَكاؤُكُمُ. وَهَذَا كَقَوْلِ أَحَدِ أَبْطَالِ الْعَرَبِ لعَمْرو بن معد يكرب لَمَّا حَدَّثَ عَمْرٌو فِي جَمْعٍ أَنَّهُ قَتَلَهُ، وَكَانَ هُوَ حَاضِرًا فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ، فَقَالَ لَهُ: «مَهْلًا أَبَا ثَوْرٍ قَتِيلُكَ يَسْمَعُ» ، أَيِ الْمَزْعُومُ أَنَّهُ قَتِيلُكَ.
Ortaklar (şürekâ), muhatap zamirine ihtisas izafetiyle izafe edilmiştir; çünkü ilahlıkta Allah ile ortaklığı onlar iddia etmişlerdir; dolayısıyla onlar yalnızca müşriklerin inancında ortak idiler. Bu sebeple { شُرَكاؤُكُمُ } denilmiştir. Bu, Arap kahramanlarından birinin Amr b. Ma'dîkerib'e söylediği söze benzer: Amr bir toplulukta onu öldürdüğünü anlatırken, o zat da o toplulukta hazır bulunuyordu ve ona: «Yavaş ol ey Ebû Sevr, maktulün dinliyor!» demiştir; yani senin maktulün olduğu iddia edilen kişi.
وَوُصِفُوا بِ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ تَكْذِيبًا لَهُمْ وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِ تَزْعُمُونَ لِيَعُمَّ كُلَّ مَا كَانُوا يَزْعُمُونَهُ لَهُمْ مِنَ الْإِلَهِيَّةِ وَالنَّصْرِ وَالشَّفَاعَةِ أَمَّا الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ فَحُذِفَ عَلَى طَرِيقَةِ حَذْفِ عَائِدِ الصِّلَةِ الْمَنْصُوبِ.
Onları yalanlamak üzere { الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } şeklinde nitelenmişlerdir. { تَزْعُمُونَ } fiilinin ikinci mefulü, ilahlık, yardım ve şefaat namına onlar hakkında iddia ettikleri her şeyi kapsasın diye hazfedilmiştir. Birinci meful ise sılanın mansûb âid zamirinin hazfi kuralına göre hazfedilmiştir.
وَالزَّعْمُ: ظَنٌّ يَمِيلُ إِلَى الْكَذِبِ أَوِ الْخَطَأِ أَوْ لِغَرَابَتِهِ يُتَّهَمُ صَاحِبُهُ، فَيُقَالُ: زَعَمَ، بِمَعْنَى أَنَّ عُهْدَةَ الْخَبَرِ عَلَيْهِ لَا عَلَى النَّاقِلِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٠] . وَتَأْتِي زِيَادَةُ بَيَانٍ لِمَعْنَى الزَّعْمِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Za'm (الزَّعْمُ): Yalana veya hataya meyleden ya da garipliğinden ötürü sahibinin itham edildiği bir zandır. Dolayısıyla haberin mesuliyetinin aktarana değil ona ait olduğu manasında "za'ame" (iddia etti) denir. Bu husus, Nisâ Suresi'ndeki [60] { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ } ayetinde geçmişti. Za'm kelimesinin manasına dair ek açıklama Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda gelecektir:
زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا فِي سُورَةِ التَّغَابُنِ [٧] .
Teğâbün Suresi'ndeki [7] { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا } “İnkâr edenler, kesinlikle diriltilmeyeceklerini iddia ettiler” buyruğunda gelecektir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ ثُمَّ نَقُولُ وَ (ثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ وَهُوَ الِانْتِقَالُ مِنْ خَبَرٍ إِلَى خَبَرٍ أَعْظَمَ مِنْهُ.
Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ } buyruğu, { ثُمَّ نَقُولُ } cümlesine matuftur. [Buradaki] (ثُمَّ - sümme) kelimesi rütbî tertip içindir; o da bir haberden ondan daha büyük bir habere intikal etmektir.
وَالْفِتْنَةُ أَصْلُهَا الِاخْتِبَارُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فَتَنَ الذَّهَبَ إِذَا اخْتَبَرَ خُلُوصَهُ مِنَ الْغَلَثِ.
Fitne (الْفِتْنَةُ) kelimesinin asıl anlamı imtihandır; nitekim Arapların altının katkı maddelerinden arınmış olup olmadığını denediklerinde söyledikleri "fetene'z-zehebe" (فَتَنَ الذَّهَبَ) sözünden gelir.
وَتُطْلَقُ عَلَى اضْطِرَابِ الرَّأْيِ مِنْ حُصُولِ خَوْفٍ لَا يُصْبَرُ عَلَى مِثْلِهِ، لِأَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مِقْدَارِ ثَبَاتِ مَنْ يَنَالُهُ، فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ فِي حَالَةِ الْعَيْشِ وَقَدْ يَكُونُ فِي الْبُغْضِ وَالْحُبِّ وَقَدْ يَكُونُ فِي الِاعْتِقَادِ وَالتَّفْكِيرِ وَارْتِبَاكِ الْأُمُورِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
[Ayrıca] katlanılamayacak bir korkunun meydana gelmesiyle zihnin/görüşün sarsılması ve şaşkınlığa düşülmesi anlamında da kullanılır; çünkü bu tür bir durum, buna maruz kalan kimsenin sebat derecesini gösterir. Bu durum geçim halinde, sevgi ve nefrette, inanç ve düşüncede ve işlerin karışmasında söz konusu olabilir. Buna dair açıklama Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] .
Bakara Suresi'ndeki [102] { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın inkâr etme!”.
وفِتْنَتُهُمْ هُنَا اسْتُثْنِيَ مِنْهَا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، فَذَلِكَ الْقَوْلُ إِمَّا أَنْ
Buradaki { فِتْنَتُهُمْ } ifadesinden { أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } istisna edilmiştir. Bu söz ya...
يَكُونَ مِنْ نَوْعِ مَا اسْتُثْنِيَ هُوَ مِنْهُ الْمَحْذُوفِ فِي تَفْرِيغِ الِاسْتِثْنَاءِ، فَيَكُونَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ مِنَ الْأَقْوَالِ الْمَوْصُوفَةِ بِأَنَّهَا فِتْنَةٌ. فَالتَّقْدِيرُ: لَمْ يَكُنْ لَهُمْ قَوْلٌ هُوَ فِتْنَةٌ لَهُمْ إِلَّا قَوْلُهُمْ وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ.
...müferrağ istisnada hazfedilen müstesnâ minh türünden olur; böylece müstesnâ minh, fitne olarak nitelenen sözlerden biri sayılır. Takdiri şöyledir: Onlar için fitne olan hiçbir sözleri olmamıştır; ancak { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demeleri müstesnadır.
وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ الْمُسْتَثْنَى دَالًّا عَلَى فِتْنَتِهِمْ، أَيْ عَلَى أَنَّهُمْ فِي فِتْنَةٍ حِينَ قَالُوهُ.
Ya da istisna edilen bu söz onların fitnede olduğuna, yani bunu söyledikleri sırada bir fitne (şaşkınlık ve karmaşa) içinde bulunduklarına delalet eder.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَوْلُهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ مُتَضَمِّنٌ أَنَّهُمْ مَفْتُونُونَ حِينَئِذٍ.
Hangisi olursa olsun, onların: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” sözü, o anda fitneye tutulmuş (şaşkına dönmüş) olduklarını içermektedir.
وَعَلَى ذَلِكَ تَحْتَمِلُ الْفِتْنَةُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى اضْطِرَابِ الرَّأْيِ وَالْحَيْرَةِ فِي الْأَمْرِ، وَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ. وَالتَّقْدِيرُ: فَافْتَتَنُوا فِي مَاذَا يُجِيبُونَ، فَكَانَ جَوَابُهُمْ أَنْ قَالُوا: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ فَعَدَلَ عَنِ الْمُقَدَّرِ إِلَى هَذَا التَّرْكِيبِ لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّ جَوَابَهُمْ ذَلِكَ هُوَ فِتْنَتُهُمْ لِأَنَّهُ أَثَرُهَا وَمَظْهَرُهَا.
Buna göre "el-fitne" kelimesinin görüş karmaşası ve işte hayrete/şaşkınlığa düşme anlamında olması muhtemeldir ve sözde bir îcâz (özlü anlatım) bulunur. Takdiri şöyledir: Ne cevap verecekleri konusunda şaşkınlığa düştüler ve onların cevabı { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demek oldu. Takdir edilen bu ifadeden mezkûr terkibe geçilmiştir; çünkü bu cevaplarının bizzat fitneleri olduğu bilinmektedir; zira o cevap, fitnenin eseri ve tezahürüdür.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْفِتْنَةِ جَوَابُهُمُ الْكَاذِبُ لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى فِتْنَةِ صَاحِبِهِ، أَيْ تَجْرِيبِ حَالَةِ نَفْسِهِ.
Fitne ile onların yalan cevabının kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü bu cevap sahibini fitneye, yani kendi nefsinin durumunu sınamaya sevk eder.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ أُطْلِقَتْ عَلَى مَعْنَاهَا الْأَصْلِيِّ وَهُوَ الِاخْتِبَارُ. وَالْمُرَادُ بِهِ السُّؤَالُ لِأَنَّ السُّؤَالَ اخْتِبَارٌ عَمَّا عِنْدَ الْمَسْئُولِ مِنَ الْعِلْمِ، أَوْ مِنَ الصِّدْقِ وَضِدِّهِ، وَيَتَعَيَّنُ حِينَئِذٍ تَقْدِيرُ مُضَافٍ، أَيْ لَمْ يَكُنْ جَوَابُ فِتْنَتِهِمْ، أَيْ سُؤَالُهُمْ عَنْ حَالِ إِشْرَاكِهِمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ.
[Fitne kelimesinin] asıl anlamı olan imtihan/sınama manasında kullanılmış olması da muhtemeldir. Bununla kastedilen ise sualdir (sorudur); çünkü soru, sorulan kimsedeki bilginin yahut doğruluk ve zıddının sınanmasıdır. Bu takdirde bir muzâfın takdir edilmesi gerekir; yani onların fitnesinin (şirk durumları hakkındaki sorularının) cevabı, { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” demelerinden başkası olmadı.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَمْ تَكُنْ- بِتَاءِ تَأْنِيثِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ-. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ- بِيَاءِ الْمُضَارَعَةِ لِلْغَائِبَةِ- بِاعْتِبَارِ أَنْ قالُوا هُوَ اسْمُ (كَانَ) . وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فِتْنَتُهُمْ- بِالنَّصْبِ- عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ (كَانَ) ، فَتَكُونُ (كَانَ) نَاقِصَةً وَاسْمُهَا إِلَّا أَنْ قالُوا وَإِنَّمَا أُخِّرَ عَنِ الْخَبَرِ لِأَنَّهُ مَحْصُورٌ.
Cumhur { لَمْ تَكُنْ } lafzını -muzari harfinin müennes te'si ile- okumuştur. Hamza, Kisâî ve Ya'kûb ise { أَنْ قالُوا } ifadesini (كَانَ - kâne)nin ismi kabul ederek -gaibe için muzari yâ'sı ile- okumuştur. Cumhur { فِتْنَتُهُمْ } kelimesini (كَانَ - kâne)nin haberi olarak -mansub- okumuştur; böylece (كَانَ - kâne) nâkıs fiil, ismi ise { إِلَّا أَنْ قالُوا } olur. [İsim], hasredilmiş (sınırlandırılmış) olduğu için haberden sonraya bırakılmıştır.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِالرَّفْعِ- عَلَى أَنَّهُ اسْمُ (كَانَ) وأَنْ قالُوا خَبَرُ (كَانَ) ، فَتُجْعَلُ (كَانَ) تَامَّةً. وَالْمَعْنَى لَمْ تُوجَدْ فِتْنَةٌ لَهُمْ إِلَّا قَوْلُهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، أَيْ لَمْ تَقَعْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ نَفَوْا أَنَّهُمْ أَشْرَكُوا.
İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise -merfû olarak- (كَانَ - kâne)nin ismi, { أَنْ قالُوا } ifadesini de (كَانَ - kâne)nin haberi olmak üzere okumuşlardır; bu durumda (كَانَ - kâne) tâm fiil kabul edilir. Manası şöyledir: Onların { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” sözünden başka hiçbir fitnesi bulunmadı; yani onların fitnesi ancak şirk koştuklarını inkâr etmeleri şeklinde gerçekleşti.
وَوَجْهُ اتِّصَالِ الْفِعْلِ بِعَلَامَةٍ مُضَارِعَةٍ لِلْمُؤَنَّثِ عَلَى قِرَاءَةِ نَصْبِ فِتْنَتُهُمْ هُوَ أَنَّ
{ فِتْنَتَهُمْ } kelimesinin mansub okunuşuna göre fiilin müenneslik muzari alametine bitişmesinin vechi şudur:
فَاعِلَهُ مُؤَنَّثٌ تَقْدِيرًا، لِأَنَّ الْقَوْلَ الْمُنْسَبِكَ مِنْ (أَنْ) وَصِلَتِهَا مِنْ جُمْلَةِ الْفِتْنَةِ عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ.
İki te'vilden birine göre (أَنْ) ve sılasından tevil edilen kavl (söz) fitne cümlesinden sayıldığı için faili takdiren müennestir.
قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَذَلِكَ نَظِيرُ التَّأْنِيثِ فِي اسْمِ الْعَدَدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الْأَنْعَام: ١٦٠] ، لِأَنَّ الْأَمْثَالَ لَمَّا كَانَتْ فِي مَعْنَى الْحَسَنَاتِ أُنِّثَ اسْمُ عَدَدِهَا.
Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: "Bu, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } [el-En'âm: 160] “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” buyruğunda sayı isminin müennes kılınmasının benzeridir; zira 'emsâl' (katlar/benzerler) kelimesi 'hasenât' (iyilikler) anlamında olduğu için sayı ismi müennes yapılmıştır."
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ رَبِّنا- بِالْجَرِّ- عَلَى الصِّفَةِ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِالنَّصْبِ- عَلَى النِّدَاءِ بِحَذْفِ حَرْفِهِ.
Cumhur { رَبِّنا } lafzını -mecrûr olarak- lafza-i celâlin sıfatı olmak üzere okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise nida harfinin hazfiyle münada olmak üzere -mansûb- okumuşlardır.
وَذِكْرُهُمُ الرَّبَّ بِالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ مُبَالَغَةٌ فِي التَّنَصُّلِ مِنَ الشِّرْكِ، أَيْ لَا رَبَّ لَنَا غَيْرُهُ. وَقَدْ كَذَبُوا وَحَلَفُوا عَلَى الْكَذِبِ جَرْيًا عَلَى سَنَنِهِمُ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْحَيَاةِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ يُحْشَرُ عَلَى مَا عَاشَ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ الْحَيْرَةَ وَالدَّهْشَ الَّذِي أَصَابَهُمْ خُيِّلَ إِلَيْهِمْ أَنَّهُمْ يُمَوِّهُونَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَيَتَخَلَّصُونَ مِنَ الْعِقَابِ. وَلَا مَانِعَ مِنْ صُدُورِ الْكَذِبِ مَعَ ظُهُورِ الْحَقِيقَةِ يَوْمَئِذٍ، لِأَنَّ الْحَقَائِقَ تَظْهَرُ لَهُمْ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ غَيْرَهُمْ لَا تَظْهَرُ لَهُ، وَلِأَنَّ هَذَا إِخْبَارٌ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرٍ غَائِبٍ عَنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَإِنَّهُمْ أُخْبِرُوا عَنْ أُمُورِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
Rabb kelimesini kendi zamirlerine izafe ederek zikretmeleri, şirkten uzak durma iddiasında mübalağa içindir; yani "Bizim O'ndan başka Rabbimiz yoktur" demektir. Onlar dünyadaki hayatlarında benimsedikleri yol üzere hareket ederek yalan söylemişler ve yalan yere yemin etmişlerdir; çünkü kişi ne üzere yaşarsa onun üzere haşrolunur. Ayrıca uğradıkları şaşkınlık ve dehşet sebebiyle, Allah Teâlâ'yı yanıltabileceklerini ve böylece azaptan kurtulabileceklerini zannetmişlerdir. O gün hakikat apaçık ortaya çıkmışken yalanın sadır olmasına bir engel yoktur; zira hakikatler kendilerine görünmekte fakat onlar başkalarına görünmediğini sanmaktadırlar. Bir de bu, onların o gün için gayb olan bir durumdan haber vermeleridir; çünkü onlar dünyadaki durumlarından haber vermektedirler.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنِّي أَجِدُ فِي الْقُرْآنِ أَشْيَاءَ تَخْتَلِفُ عَلَيَّ، فَذَكَرَ مِنْهَا قَوْلَهُ: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً [النِّسَاء: ٤٢] وَقَوْلَهُ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا
Sahîh-i Buhârî'de yer aldığına göre bir adam İbn Abbâs'a şöyle demiştir: "Ben Kur'an'da bana çelişkili gelen bazı şeyler buluyorum." Bunlardan biri olarak Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } [en-Nisâ: 42] “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyruğu ile { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا ...
كُنَّا مُشْرِكِينَ
... كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [el-En'âm: 23] buyruğunu zikretti.
. فَقَدْ كَتَمُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِأَهْلِ الْإِخْلَاصِ ذُنُوبَهُمْ، فَيَقُولُ الْمُشْرِكُونَ تَعَالَوْا نَقُلْ: مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، فَيُخْتَمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ فَتَنْطِقُ أَيْدِيهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ عَرَفُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يُكْتَمُ حَدِيثًا.
[Adam dedi ki:] "Bu ayette gizlemişlerdir." Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "Allah ihlas ehline günahlarını bağışlar; bunu gören müşrikler: 'Gelin biz de ortak koşanlardan değildik diyelim' derler. Bunun üzerine ağızları mühürlenir ve elleri konuşur. İşte o zaman Allah'tan hiçbir sözün gizlenemeyeceğini anlarlar."
وَقَوْلُهُ: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ جَعَلَ حَالَهُمُ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُ بِمَنْزِلَة الْمشَاهد، لصدور عَمَّنْ لَا خِلَافَ فِي إِخْبَارِهِ، فَلِذَلِكَ أَمَرَ سَامِعَهُ أَوْ أَمَرَ الرَّسُولَ ﷺ بِمَا يَدُلُّ عَلَى النَّظَرِ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ مُشَاهَدٌ حَاضِرٌ.
Allah Teâlâ'nın: { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler!” buyruğu, haberinde hiçbir hilaf bulunmayan Zât'tan sadır olması hasebiyle, bahsedilen hallerini bizzat müşahede edilen bir durum konumuna getirmiştir. Bu sebeple dinleyicisine veya Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, sanki gözle görülen hazır bir durummuş gibi ona bakmayı emretmiştir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ كَيْفَ لِمُجَرَّدِ الْحَالِ غَيْرُ دَالٍّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ. وَالنَّظَرُ إِلَى الْحَالَةِ هُوَ النَّظَرُ إِلَى أَصْحَابِهَا حِينَ تَكَيُّفِهِمْ بِهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ لَهُ نَظَائِرُ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥٠] . وَجَعَلَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ النَّظَرَ هُنَا نَظَرًا
Daha zahir olan görüşe göre "keyfe" (كَيْفَ) kelimesi istifhama delalet etmeyip sadece hâl bildirir. Hâle bakmak ise o hâle büründükleri sırada o hâlin sahiplerine bakmaktır. Bunun benzerleri daha önce geçmişti; bunlardan biri Nisâ Suresi'ndeki [50] { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar!” buyruğudur. Müfessirlerin çoğu buradaki bakışı (nazar)...
قَلْبِيًّا فَإِنَّهُ يَجِيءُ كَمَا يَجِيءُ فِعْلُ الرُّؤْيَةِ فَيَكُونُ مُعَلَّقًا عَنِ الْعَمَلِ بِالِاسْتِفْهَامِ، أَيْ تَأَمَّلْ جَوَابَ قَوْلِ الْقَائِلِ: «كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ» تَجِدُهُ جَوَابًا وَاضِحًا بَيِّنًا.
...kalbî bir nazar (düşünme/tefekkür) olarak kabul etmişlerdir; zira bu fiil, rü'yet (görme) fiili gibi gelir ve istifham sebebiyle amelden ta'lik edilir. Yani: "Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar?" diyen kimsenin sözünün cevabını iyice düşün, onu gayet açık ve net bir cevap olarak bulursun.
وَلِأَجْلِ هَذَا التَّحَقُّقِ مِنْ خَبَرِ حَشْرِهِمْ عَبَّرَ عَنْ كَذِبِهِمُ الَّذِي يَحْصُلُ يَوْمَ الْحَشْرِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ.
Haşirlerine dair bu haberin kesinliğinden ötürü, haşir günü meydana gelecek olan yalanları { كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine karşı yalan söylediler” buyruğunda mazi sığasıyla ifade edilmiştir. Aynı şekilde { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitti” buyruğu da böyledir.
وَفِعْلُ (كَذَبَ) يُعَدَّى بِحَرْفِ (عَلَى) إِلَى مَنْ يُخْبِرُ عَنْهُ الْكَاذِبُ كَذِبًا مِثْلَ تَعْدِيَتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ،
"Kezebe" (كَذَبَ) fiili, bu ayetteki geçişliliği gibi, yalancının hakkında yalan söylediği kimseye "alâ" (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınır;
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُعْتَمِدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ
Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: { مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُعْتَمِدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ } “Kim bile bile bana yalan isnat ederse, cehennemdeki yerine hazırlansın” hadisinde de böyledir.
، وَأَمَّا تَعْدِيَتُهُ إِلَى مَنْ يُخْبِرُهُ الْكَاذِبُ خَبَرًا كَذِبًا فَبِنَفْسِهِ، يُقَالُ: كَذَبَكَ، إِذَا أَخْبَرَكَ بِكَذِبٍ.
Yalancının kendisine yalan haber verdiği kimseye geçişli kılınması ise bizzat harf-i cersiz olur. Nitekim bir kimse sana yalan haber verdiğinde "كَذَبَكَ" (kezebeke - sana yalan söyledi) denir.
وَضَلَّ بِمَعْنَى غَابَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ [السَّجْدَة: ١٠] ، أَيْ غُيِّبْنَا فِيهَا بِالدَّفْنِ. وَمَا مَوْصُولَةٌ ويَفْتَرُونَ صِلَتُهَا، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ يَخْتَلِقُونَهُ وَمَا صَدَّقَ ذَلِكَ هُوَ شُرَكَاؤُهُمْ. وَالْمُرَادُ: غَيْبَةُ شَفَاعَتِهِمْ وَنَصْرِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمَأْمُولُ مِنْهُمْ فَلَمَّا لَمْ يَظْهَرْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ نَزَّلَ حُضُورَهُمْ مَنْزِلَةَ الْغَيْبَةِ، كَمَا يُقَالُ: أُخِذْتَ وَغَابَ نَصِيرُكَ، وَهُوَ حَاضر.
"Dalle" (ضَلَّ), Allah Teâlâ'nın: { ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } [es-Secde: 10] “Toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı?” yani defin sebebiyle içinde kaybolduğumuz zaman buyruğunda olduğu gibi kayboldu (gābe) manasındadır. { مَا } mevsûle, { يَفْتَرُونَ } ise onun sılasıdır; aid zamir hazfedilmiştir, yani "uydurdukları şeyler" demektir ve bunun masadakı (karşılığı) ortaklarıdır. Kastedilen ise onların şefaat ve yardımlarının yok olmasıdır; zira onlardan umulan buydu. Bunlardan hiçbir şey ortaya çıkmayınca onların hazır bulunuşları yokluk menzilesine indirilmiştir. Nitekim bizzat hazır olduğu halde "Sen yakalandın, yardımcın ise kaybolup gitti" denilmesi gibidir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٢٥]
[En'âm Suresi (6), Âyet 25]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥) } “İçlerinden seni dinleyenler de vardır. Fakat biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Onlar bütün ayetleri görseler bile yine de onlara inanmazlar. Öyle ki sana geldiklerinde seninle tartışırlar ve o inkâr edenler: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler.”
عَطَفَ جُمْلَةً ابْتِدَائِيَّةً عَلَى الْجُمَلِ الِابْتِدَائِيَّةِ الَّتِي قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ خَسِرُوا
[Bu ayet], Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ خَسِرُوا ...
أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
... أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler” [el-En'âm: 20]...
[الْأَنْعَام: ٢٠] .
buyruğundan itibaren önceki ibtidâî cümlelere atfedilmiş ibtidâî bir cümledir.
وَالضَّمِير الْمَجْرُور بِمن التَّبْعِيضِيَّةِ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ الْحَدِيثُ مَعَهُمْ وَعَنْهُمُ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ [الْأَنْعَام: ١] ، أَيْ وَمِنَ الْمُشْرِكِينَ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ. وَقَدِ انْتَقَلَ الْكَلَامُ إِلَى أَحْوَالِ خَاصَّةِ عقلائهم الَّذين يربأون بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ أَنْ يُقَابِلُوا دَعْوَةَ
Teb'îziyye (bazılık bildiren) "min" (مِنْ) edatıyla mecrûr olan zamir, { ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } [el-En'âm: 1] “Sonra da inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar” buyruğundan itibaren kendileriyle ve haklarında konuşulan müşriklere racidir; yani "Müşriklerden seni dinleyenler de vardır" demektir. Söz, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem davetini...
الرَّسُولِ ﷺ بِمِثْلِ مَا يُقَابِلُهُ بِهِ سُفَهَاؤُهُمْ مِنَ الْإِعْرَاضِ التَّامِّ، وَقَوْلِهِمْ: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٥] . وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ الْعُقَلَاءَ يَتَظَاهَرُونَ بِالْحِلْمِ وَالْأَنَاةِ وَالْإِنْصَافِ وَيُخَيِّلُونَ لِلدَّهْمَاءِ أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى مُجَادَلَةِ الرَّسُولِ- ﵊ وَإِبْطَالِ حُجَجِهِ ثُمَّ يَنْهَوْنَ النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ. رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سَمَّى مِنْ هَؤُلَاءِ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ، وَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ، وَأَبَا جَهْلٍ، وَالْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، وَالنَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ، وَأُمَيَّةَ وَأُبَيًّا ابْنَيْ خَلَفٍ، اجْتَمَعُوا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا سَمِعُوهُ قَالُوا لِلنَّضْرِ: مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ فَقَالَ: وَالَّذِي جَعَلَهَا بَيْتَهُ (يَعْنِي الْكَعْبَةَ) مَا أَدْرِي مَا يَقُولُ إِلَّا أَنِّي أَرَى تَحَرُّكَ شَفَتَيْهِ فَمَا يَقُولُ إِلَّا أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ مِثْلَ مَا كُنْتُ أُحَدِّثُكُمْ عَنِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ. يَعْنِي أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ مُكَابَرَةً مِنْهُ لِلْحَقِّ وَحَسَدًا لِلرَّسُولِ- ﵊. وَكَانَ النَّضْرُ كَثِيرَ الْحَدِيثِ عَن الْقُرُون الأولى. وَكَانَ يُحَدِّثُ قُرَيْشًا عَنْ أَقَاصِيصِ الْعَجَمِ، مِثْلَ قِصَّةِ (رُسْتُمَ) وَ (إِسْفِنْدِيَارَ) فَيَسْتَمْلِحُونَ حَدِيثَهُ، وَكَانَ صَاحِبَ أَسْفَارٍ إِلَى بِلَادِ الْفُرْسِ، وَكَانَ النَّضْرُ شَدِيدَ الْبَغْضَاءِ لِلرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ الَّذِي أَهْدَرَ الرَّسُولُ- ﵊ دَمَهُ فَقُتِلَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ. وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ قَالَ لَهُمْ: إِنِّي لَأَرَاهُ حَقًّا. فَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ: كَلَّا. فَوَصَفَ اللَّهُ حَالَهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ نَفَعَ اللَّهُ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ بِكَلِمَتِهِ هَذِهِ، فَأَسْلَمَ هُوَ دُونَهُمْ لَيْلَةَ فَتْحِ مَكَّةَ وَثَبَتَتْ لَهُ فَضِيلَةُ الصُّحْبَةِ وَصِهْرُ النَّبِيءِ ﷺ وَلِزَوْجِهِ هِنْدَ بِنْتِ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ.
beyinsizlerinin yaptığı gibi tamamen yüz çevirerek ve: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } [Fussilet: 5] “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır” diyerek karşılamaktan kendilerini üstün tutan akıllı kimselerinin durumlarına intikal etmiştir. Fakat bu akıllı kimseler hilm, temkin ve insaf sahibi gibi görünürler; avama Resûlullah aleyhisselâm ile tartışabilecekleri ve onun delillerini çürütebilecekleri vehmini verirler, sonra da insanları imandan alıkoyarlar. Vâhidî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, bunlardan Ebû Süfyân b. Harb, Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre, Nadr b. Hâris ile Halef'in oğulları Ümeyye ve Übeyy'in isimlerini saymıştır. Bunlar Kur'an'ı dinlemek üzere Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında toplandılar. Onu dinlediklerinde Nadr'a: "Muhammed ne diyor?" dediler. Nadr: "Kâbe'yi evi kılan Zât'a yemin olsun ki ne dediğini bilmiyorum; ancak dudaklarının kımıldadığını görüyorum. Benim size geçmiş nesillerden anlattıklarım gibi, o da sadece öncekilerin masallarını anlatıyor" dedi. Yani bunu hakkı inatla inkâr etmek ve Resûlullah'a aleyhisselâm duyduğu hasetten dolayı söylemişti. Nadr, ilk devirlerin kıssalarını çokça anlatan biriydi. Kureyş'e Acemlerin (Rüstem) ve (İsfendiyâr) kıssaları gibi hikâyelerini anlatır, onlar da onun konuşmasını tatlı bulurlardı. Fars diyarına sık sık seyahat eden biriydi ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı aşırı bir buğzu vardı. Resûlullah'ın aleyhisselâm kanını helal kıldığı ve Mekke'nin fethi günü öldürülen kişi de odur. Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân onlara: "Doğrusu ben onun hak olduğunu görüyorum" dedi. Ebû Cehil de ona: "Asla!" dedi. İşte Allah onların durumunu bu ayetle nitelemiştir. Allah Teâlâ, Ebû Süfyân b. Harb'e bu sözü sebebiyle fayda vermiş; Mekke'nin fethi gecesi diğerlerinin aksine o Müslüman olmuş, kendisine ve eşi Hind bint Utbe b. Rebîa'ya sahâbîlik fazileti ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hısımlık (damatlık) payesi nasip olmuştur.
والأكنة جَمْعُ كِنَانٍ- بِكَسْرِ الْكَافِ- وَ (أَفْعِلَةٌ) يَتَعَيَّنُ فِي (فِعَالٍ) الْمَكْسُورِ الْفَاءِ إِذَا كَانَ عَيْنُهُ وَلَامُهُ مِثْلَيْنِ. وَالْكِنَانُ: الْغِطَاءُ، لِأَنَّهُ يَكُنُّ الشَّيْءَ، أَيْ يَسْتُرُهُ. وَهِيَ هُنَا تَخْيِيلٌ لِأَنَّهُ شُبِّهَتْ قُلُوبُهُمْ فِي عَدَمِ خُلُوصِ الْحَقِّ إِلَيْهَا بِأَشْيَاءَ مَحْجُوبَةٍ عَنْ شَيْءٍ. وَأُثْبِتَتْ لَهَا الْأَكِنَّةُ تَخْيِيلًا، وَلَيْسَ فِي قَلْبِ أَحَدِهِمْ شَيْءٌ يُشْبِهُ الْكِنَانَ.
Ekinneh (الْأَكِنَّةُ), kâf harfinin kesresiyle kinân (كِنَان) kelimesinin çoğuludur; ayn ve lâm harfleri aynı cinsten (şeddeli) olduğunda fâ harfi meksûr olan fi'âl (فِعَال) vezni için ef'ileh (أَفْعِلَة) vezni zorunlu çoğul kalıbıdır. Kinân (الْكِنَانُ) ise örtü demektir; zira bir şeyi örter, yani gizler. Buradaki örtüler muhayyildir (tahyîlî bir istiaredir); zira hakkın kendilerine ulaşmaması hususunda onların kalpleri bir şeyden perdelenmiş nesnelere benzetilmiştir. Tahyil amacıyla kalplere örtüler isnat edilmiştir; yoksa hiçbirinin kalbinde bizzat örtüye benzeyen maddi bir şey yoktur.
وَأُسْنِدَ جَعْلُ تِلْكَ الْحَالَةِ فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ خَلَقَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْخَصْلَةِ الذَّمِيمَةِ وَالتَّعَقُّلِ الْمُنْحَرِفُ، فَهُمْ لَهُمْ عُقُولٌ وَإِدْرَاكٌ لِأَنَّهُمْ كَسَائِرِ الْبَشَرِ، وَلَكِنَّ أَهْوَاءَهُمْ تَخَيَّرَ لَهُمُ الْمَنْعَ مِنِ اتِّبَاعِ الْحَقِّ، فَلِذَلِكَ كَانُوا مُخَاطَبِينَ بِالْإِيمَانِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ
Kalplerindeki bu durumun var kılınması Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir; çünkü Allah onları bu yerilmiş haslet ve sapkın anlayış üzere yaratmıştır. Nitekim diğer insanlar gibi onların da akılları ve idrakleri vardır, fakat hevaları onlara hakka uymayı engellemeyi seçtirmektedir. Bu sebeple Allah onların...
لَا
...iman...
يُؤْمِنُونَ إِذْ كَانُوا عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ، عَلَى أَنَّ خِطَابَ التَّكْلِيفِ عَامٌّ لَا تَعْيِينَ فِيهِ لِأُنَاسٍ وَلَا اسْتِثْنَاءَ فِيهِ لِأُنَاسٍ. فَالْجَعْلُ بِمَعْنَى الْخَلْقِ وَلَيْسَ لِلتَّحْوِيلِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ. وَقَدْ مَاتَ الْمُسَمَّوْنَ كُلُّهُمْ عَلَى الشِّرْكِ عَدَا أَبَا سُفْيَانَ فَإِنَّهُ شَهِدَ حِينَئِذٍ بِأَنَّ مَا سَمِعَهُ حَقٌّ، فَدَلَّتْ شَهَادَتُهُ عَلَى سَلَامَةِ قَلْبِهِ مِنَ الْكِنَانِ.
...etmeyeceklerini bildiği halde bu nitelikte oldukları sürece imanla muhatap tutulmuşlardır; kaldı ki teklif hitabı geneldir, onda belirli kişilere tahsis veya belirli kişilere istisna yoktur. Buradaki "ce'l" (kılma/yapma) yaratma (halk) manasındadır, bir halden diğerine dönüştürme anlamında değildir. İsimleri sayılanların hepsi şirk üzere ölmüştür; sadece Ebû Süfyân müstesnadır, zira o o vakit duyduğu şeyin hak olduğuna şehadet etmiş, bu şehadeti de kalbinin örtüden selametine delalet etmiştir.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي أَنْ يَفْقَهُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ. وَحَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ. وَالتَّقْدِيرُ: مِنْ أَنْ يَفْقَهُوهُ، وَيَتَعَلَّقُ بِ أَكِنَّةً لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْمَنْعِ، أَيْ أَكِنَّةً تَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَفْهَمُوا الْقُرْآنَ.
{ أَنْ يَفْقَهُوهُ } ifadesindeki mansûb zamir, { يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } buyruğundan anlaşılan Kur'an'a racidir. Harf-i cer hazfedilmiştir; takdiri "مِنْ أَنْ يَفْقَهُوهُ" (onu anlamalarından ötürü / anlamalarına engel) şeklindedir ve engelleme manası içerdiğinden { أَكِنَّةً } lafzına taalluk eder; yani "Kur'an'ı anlamalarını engelleyen örtüler" demektir.
وَالْوَقْرُ- بِفَتْحِ الْوَاوِ- الصَّمَمُ الشَّدِيدُ وَفِعْلُهُ كَوَعَدَ وَوَجَدَ يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا، يُقَالُ:
Vakr (الْوَقْرُ) -vav harfinin fethasıyla- şiddetli sağırlık demektir. Fiili "ve'ade" ve "vecede" gibi olup lâzım (geçişsiz) olarak kullanılır; nitekim:
وَقَرَتْ أُذُنُهُ، وَمُتَعَدِّيًا يُقَالُ: وَقَرَ اللَّهُ أُذُنَهُ فَوَقَرَتْ. وَالْوَقْرُ مَصْدَرٌ غَيْرُ قِيَاسِيٍّ لِ (وَقَرَتْ) أُذُنُهُ، لِأَنَّ قِيَاسَ مَصْدَرِهِ تَحْرِيكُ الْقَافِ، وَهُوَ قِيَاسِيٌّ لِ (وَقَرَ) الْمُتَعَدِّي، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِعَدَمِ فَهْمِ الْمَسْمُوعَاتِ. جَعَلَ عَدَمَ الْفَهْمِ بِمَنْزِلَةِ الصَّمَمِ وَلَمْ يُذْكَرْ لِلْوَقْرِ مُتَعَلِّقٌ يَدُلُّ عَلَى الْمَمْنُوعِ بِوَقْرِ آذَانِهِمْ لِظُهُورِ أَنَّهُ مِنْ أَنْ يَسْمَعُوهُ، لِأَنَّ الْوَقْرَ مُؤْذِنٌ بِذَلِكَ، وَلِأَنَّ الْمُرَادَ السَّمْعُ الْمَجَازِيُّ وَهُوَ الْعِلْمُ بِمَا تَضَمَّنَهُ الْمَسْمُوعُ.
"وَقَرَتْ أُذُنُهُ" (kulağı sağırlaştı) denir. Müteaddî (geçişli) olarak da kullanılır; "وَقَرَ اللَّهُ أُذُنَهُ فَوَقَرَتْ" (Allah onun kulağını sağır etti, o da sağırlaştı) denir. "el-Vakr", "وَقَرَتْ أُذُنُهُ" fiilinin semâî (kıyas dışı) masdarıdır; çünkü masdarının kıyası kaf harfinin harekeli olmasıdır (vakar). Müteaddî olan "وَقَرَ" fiili için ise kıyasî masdardır. Bu kelime işitilen şeyleri anlamamak için ödünç alınmıştır (istiâredir). Anlamayışı sağırlık konumuna getirmiştir. Kulaklarının sağırlığı sebebiyle engellenen şeye delalet eden bir müteallak vakr lafzı için zikredilmemiştir; zira onun "onu duymalarından" olduğu gayet açıktır; çünkü vakr (sağırlık) buna delalet eder ve asıl kastedilen mecazî işitmedir, o da işitilen şeyin içerdiği manayı kavramaktır.
وَقَوْلُهُ: عَلى قُلُوبِهِمْ، وَقَوْلُهُ: فِي آذانِهِمْ يَتَعَلَّقَانِ بِ جَعَلْنا. وَقُدِّمَ كُلٌّ مِنْهُمَا عَلَى مَفْعُولِ جَعَلْنا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَعَلُّقِهِ بِهِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ.
{ عَلى قُلُوبِهِمْ } ve { فِي آذانِهِمْ } ifadeleri { جَعَلْنا } fiiline taalluk eder. Her ikisi de, işin başından itibaren fiille bağlantısına dikkat çekmek için { جَعَلْنا } fiilinin mefulünün önüne geçirilmiştir.
فَإِنْ قُلْتَ: هَلْ تَكُونُ هَاتِهِ الْآيَةُ حُجَّةً لِلَّذِينَ قَالُوا مِنْ عُلَمَائِنَا: إِنَّ إِعْجَازَ الْقُرْآنِ بِالصِّرْفَةِ، أَيْ أَعْجَزَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ بِأَنْ صَرَفَهُمْ عَنْ مُحَاوَلَةِ الْمُعَارَضَةِ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ، فَتَكُونُ الصِّرْفَةُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَكِنَّةِ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ.
Şayet: "Bu ayet, âlimlerimizden Kur'an'ın i'câzının sarfe (insanların Kur'an'ın benzerini getirmekten engellenmesi) yoluyla olduğunu savunanlar için bir delil olur mu? Yani Allah aleyhlerine hüccet ikâme olsun diye müşrikleri benzerini getirmeye yeltenmekten vazgeçirip engellemiş midir ve böylece sarfe, Allah'ın kalplerine koyduğu örtülerin cümlesinden mi olur?" dersen;
قُلْتُ: لَمْ يَحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَصْحَابُ تِلْكَ الْمَقَالَةِ لِأَنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْأَكِنَّةَ تَخْيِيلٌ وَأَنَّ الْوَقْرَ اسْتِعَارَةٌ وَأَنَّ قَوْلَ النَّضْرِ (مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ) ، بُهْتَانٌ وَمُكَابَرَةٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها.
Derim ki: Bu görüşün sahipleri bu ayeti delil göstermemişlerdir; çünkü sen örtülerin tahyilî, sağırlığın istiâre ve Nadr'ın "(ne dediğini) bilmiyorum" sözünün ise iftira ve inatlaşma olduğunu zaten öğrendin. Nitekim bundan ötürü Allah Teâlâ: { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } “Onlar bütün ayetleri görseler bile yine de onlara inanmazlar” buyurmuştur.
وَكَلِمَةُ كُلَّ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْكَثْرَةِ مَجَازًا لِتَعَذُّرِ الْحَقِيقَةِ سَوَاءٌ كَانَ التَّعَذُّرُ عَقْلًا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ [النِّسَاء: ١٢٩] ، وَذَلِكَ أَنَّ الْآيَاتِ تَنْحَصِرُ أَفْرَادُهَا
Buradaki { كُلَّ } kelimesi, hakiki mananın imkânsızlığından ötürü mecaz yoluyla çokluk anlamında kullanılmıştır; bu imkânsızlık ister bu ayette ve Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } [en-Nisâ: 129] “Büsbütün de meyledip [öbürünü askıda bırakmayın]” buyruğunda olduğu gibi aklen olsun -zira ayetlerin fertleri sınırlanamaz...
لِأَنَّهَا أَفْرَادٌ مُقَدَّرَةٌ تَظْهَرُ عِنْدَ تَكْوِينِهَا إِذْ هِيَ مَنْ جِنْسٍ عَامٍّ أَمْ كَانَ الْتَعَذُّرُ عَادَةً كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
...çünkü bunlar genel bir cinsten olup var edildiklerinde ortaya çıkan takdir edilmiş fertlerdir-, isterse Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi âdeten olsun:
بِهَا كُلُّ ذَيَّالٍ وَخَنْسَاءَ تَرْعَوِي ... إِلَى كُلِّ رَجَّافٍ مِنَ الرَّمْلِ فَارِدِ
“Orada kuyruğunu sallayan her bir [yaban sığırı] ve tek başına kalmış her bir titrek kum tepesine sığınan basık burunlu [ceylanlar] vardır.”
فَإِنَّ الْعَادَةَ تُحِيلُ اجْتِمَاعَ جَمِيعِ بَقَرِ الْوَحْشِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
Zira bütün yaban sığırlarının bu yerde toplanması âdeten imkânsızdır.
فَيَتَعَذَّرُ أَنْ يَرَى الْقَوْمُ كُلَّ أَفْرَادِ مَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ آيَةً، فَلِذَلِكَ كَانَ الْمُرَادُ بِ كُلَّ مَعْنَى الْكَثْرَةِ الْكَثِيرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٥] .
Dolayısıyla o kavmin mucize (ayet) olmaya elverişli her bir ferdi bizzat görmesi imkânsızdır. Bu sebeple { كُلَّ } kelimesiyle kastedilen mana, Bakara Suresi'nde [145] geçen Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ } “Kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (mucizeyi) getirsen de...” buyruğunda daha önce açıklandığı üzere, pek çokluk manasıdır.
وحَتَّى حَرْفٌ مَوْضُوعٌ لِإِفَادَةِ الْغَايَةِ، أَيْ أَنَّ مَا بَعْدَهَا غَايَةٌ لِمَا قَبْلَهَا. وَأَصْلُ حَتَّى أَنْ يَكُونَ حَرْفَ جَرٍّ مِثْلَ (إِلَى) فَيَقَعَ بَعْدَهُ اسْمٌ مُفْرَدٌ مَدْلُولُهُ غَايَةٌ لِمَا قَبْلَ (حَتَّى) .
{ حَتَّى } gayeyi (son sınırı) bildirmek için vazolunmuş bir harftir; yani kendisinden sonrası, öncesinin gayesidir. { حَتَّى } harfinin aslı, (إِلَى) gibi bir cer harfi olmasıdır; bu durumda kendisinden sonra, medlûlü (anlamı) { حَتَّى }'den öncesinin nihai sınırı olan müfred bir isim gelir.
وَقَدْ يُعْدَلُ عَنْ ذَلِكَ وَيَقَعُ بَعْدَ (حَتَّى) جُمْلَةٌ فَتَكُونُ (حَتَّى) ابْتِدَائِيَّةً، أَيْ تُؤْذِنُ بِابْتِدَاءِ كَلَامٍ مَضْمُونُهُ غَايَةٌ لِكَلَامٍ قَبْلَ (حَتَّى) . وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «الْكَافِيَةِ» : إِنَّهَا تُفِيدُ السَّبَبِيَّةَ، فَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ اسْتِمَاعَهُمْ يَمْتَدُّ إِلَى وَقت تجيئهم وَلَا أَنَّ جَعْلَ الْأَكِنَّةِ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَالْوَقْرِ فِي آذَانِهِمْ يَمْتَدُّ إِلَى وَقْتِ مَجِيئِهِمْ، بَلِ الْمَعْنَى أَنْ يَتَسَبَّبَ عَلَى اسْتِمَاعِهِمْ بِدُونِ فَهْمٍ. وَجَعَلَ الْوَقْرَ عَلَى آذَانِهِمْ وَالْأَكِنَّةَ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا جَاءُوكَ جَادَلُوكَ.
Bazen bundan vazgeçilip { حَتَّى }'den sonra bir cümle gelebilir; bu takdirde { حَتَّى } ibtidâiyye (başlangıç edatı) olur. Yani içeriği { حَتَّى }'den önceki kelamın nihai gayesi olan yeni bir cümlenin başlangıcını bildirir. Nitekim İbnü'l-Hâcib el-Kâfiye'de şöyle demiştir: “O sebebiyet ifade eder.” Dolayısıyla mana, onların dinlemelerinin sana geldikleri vakte kadar uzandığı veya kalplerine örtülerin ve kulaklarına sağırlığın konulmasının onların geliş vaktine kadar sürdüğü demek değildir. Bilakis mana; anlamaksızın dinlemelerinin, kulaklarına sağırlık ve kalplerine örtü konulmasının bir sonucu olarak sana geldiklerinde seninle tartışmaya girişmeleridir.
وَسُمِّيَتْ حَتَّى ابْتِدَائِيَّةً لِأَنَّ مَا بَعْدَهَا فِي حُكْمِ كَلَامٍ مُسْتَأْنَفٍ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
{ حَتَّى }'nin ibtidâiyye olarak adlandırılmasının sebebi, kendisinden sonrasının ibtidâî bir istînâf (başlangıç cümlesi) hükmünde olmasıdır.
وَيَأْتِي قَرِيبٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٣١] ، وَزِيَادَةُ تَحْقِيقٍ لِمَعْنَى (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً- إِلَى قَوْلِهِ- حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا إِلَخْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٧] .
Buna benzer bir açıklama, bu surede geçen { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } [el-En'âm: 31] “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet o kıyamet saati kendilerine ansızın geliverince...” buyruğunda gelecek; ibtidâiyye olan { حَتَّى } manasının daha ayrıntılı tahkiki ise A'râf Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } ayetinden { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } [el-A'râf: 37] bölümüne kadarki kısımda gelecektir.
وإِذا شَرْطِيَّة ظرفية. وجاؤُكَ شَرْطُهَا، وَهُوَ الْعَامِلُ فِيهَا. وَجُمْلَةُ يُجادِلُونَكَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ من ضمير جاؤُكَ أَيْ جَاءُوكَ مُجَادِلِينَ، أَيْ مُقَدِّرِينَ الْمُجَادَلَةَ مَعَكَ يُظْهِرُونَ لِقَوْمِهِمْ أَنَّهُمْ أَكْفَاءٌ لِهَذِهِ الْمُجَادَلَةِ.
{ إِذا } zarf anlamlı şart edatıdır. { جاؤُكَ } onun şartıdır ve onda amil olan fiildir. { يُجادِلُونَكَ } cümlesi ise { جاؤُكَ } fiilindeki zamirden mukadder bir haldir; yani “seninle tartışmayı önceden kararlaştırmış olarak, kavimlerine bu tartışmaya güç yetirebileceklerini göstermek üzere tartışmacı kimseler olarak sana geldiklerinde” demektir.
وَجُمْلَةُ يَقُولُ جَوَابُ إِذا، وَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ: يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا
{ يَقُولُ } cümlesi { إِذا }'nın cevabıdır. { يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “o inkâr edenler derler ki” ifadesinde zamir yerine açık isim (izhar) kullanılmıştır;
لِزِيَادَةِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ، وَأَنَّهُمْ مَا جَاءُوا طَالِبِينَ الْحَقَّ كَمَا يَدَّعُونَ وَلَكِنَّهُمْ قَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَخَرَجُوا بِهِ فَيَقُولُونَ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ، فَهُمْ قَدْ عَدَلُوا عَنِ الْجَدَلِ إِلَى الْمُبَاهَتَةِ وَالْمُكَابَرَةِ.
çünkü bu, onların küfrünü tescil etmeyi pekiştirmek ve iddia ettikleri gibi hakkı aramak üzere gelmediklerini, aksine küfürle girip küfürle çıktıklarını belirtmek içindir; nitekim { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” derler. Böylece onlar tartışmayı bırakıp bühtana ve inatlaşmaya yönelmişlerdir.
وَالْأَسَاطِيرُ جَمْعُ أُسْطُورَةٍ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ السِّينِ- وَهِيَ الْقِصَّةُ وَالْخَبَرُ عَنِ الْمَاضِينَ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْأُسْطُورَةَ لَفْظٌ مُعَرَّبٌ عَنِ الرُّومِيَّةِ: أَصْلُهُ إِسْطُورْيَا- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- وَهُوَ الْقِصَّةُ. وَيَدُلُّ لِذَلِكَ اخْتِلَافُ الْعَرَبِ فِيهِ، فَقَالُوا: أُسْطُورَةٌ وَأُسْطِيرَةٌ وَأُسْطُورٌ وَأُسْطِيرٌ،
el-Esâtîr (الْأَسَاطِيرُ), hemzenin zammesi ve sîn harfinin sükûnu ile üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur; o da geçmiştekilere dair hikâye ve haber demektir. Daha kuvvetli olan görüşe göre üstûre (أُسْطُورَة), Rumca'dan Arapçalaşmış bir lafızdır: Aslı hemzenin kesresiyle istorya (إِسْطُورْيَا) olup hikâye demektir. Arapların bu kelime hakkında ihtilaf etmeleri de buna delalet eder; nitekim üstûre (أُسْطُورَة), ustîre (أُسْطِيرَة), üstûr (أُسْطُور) ve ustîr (أُسْطِير) demişlerdir;
كُلُّهَا- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ- وَإِسْطَارَةٌ وَإِسْطَارٌ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ-. وَالِاخْتِلَافُ فِي حَرَكَاتِ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ مِنْ جُمْلَةِ أَمَارَاتِ التَّعْرِيبِ. وَمِنْ أَقْوَالِهِمْ: «أَعْجَمِيٌّ فَالْعَبْ بِهِ مَا شِئْتَ» . وَأَحْسَنُ الْأَلْفَاظِ لَهَا أُسْطُورَةٌ لِأَنَّهَا تُصَادِفُ صِيغَةً تُفِيدُ مَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيِ الْقِصَّةَ الْمَسْطُورَةَ. وَتُفِيدُ الشُّهْرَةَ فِي مَدْلُولِ مَادَّتِهَا مِثْلَ الْأُعْجُوبَةِ وَالْأُحْدُوثَةِ وَالْأُكْرُومَةِ. وَقِيلَ: الْأَسَاطِيرُ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِثْلَ أَبَابِيلَ وَعَبَادِيدَ وَشَمَاطِيطَ. وَكَانَ الْعَرَبُ يُطْلِقُونَهُ عَلَى مَا يَتَسَامَرُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْقِصَصِ وَالْأَخْبَارِ عَلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِهَا مِنْ صِدْقٍ وَكَذِبٍ. وَقَدْ كَانُوا لَا يُمَيِّزُونَ بَيْنَ التَّوَارِيخِ وَالْقِصَصِ وَالْخُرَافَاتِ فَجَمِيعُ ذَلِكَ مَرْمِيٌّ بِالْكَذِبِ وَالْمُبَالَغَةِ. فَقَوْلُهُمْ: إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ. يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا نِسْبَةَ أَخْبَارِ الْقُرْآنِ إِلَى الْكَذِبِ عَلَى مَا تَعَارَفُوهُ مِنِ اعْتِقَادِهِمْ فِي الأساطير. ويشتمل أَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ مَجْمُوعَ قِصَصٍ وَأَسَاطِيرَ، يَعْنُونَ أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يَكُونَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ لِقُصُورِ أَفْهَامِهِمْ أَوْ لِتَجَاهُلِهِمْ يُعْرِضُونَ عَنِ الِاعْتِبَارِ الْمَقْصُودِ مِنْ تِلْكَ الْقِصَصِ وَيَأْخُذُونَهَا بِمَنْزِلَةِ الْخُرَافَاتِ الَّتِي يَتَسَامَرُ النَّاسُ بِهَا لِتَقْصِيرِ الْوَقْتِ. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ أَنَّ مَنْ قَالَ ذَلِك النَّضر لَا الْحَارِثِ، وَأَنَّهُ كَانَ يُمَثِّلُ الْقُرْآنَ بِأَخْبَارِ (رُسْتُمَ) و (إسفنديار) .
-hepsi hemzenin zammesiyle- ve hemzenin kesresiyle istâre (إِسْطَارَة) ve istâr (إِسْطَار) demişlerdir. Tek bir kelimenin harekelerindeki bu farklılık, o kelimenin Arapçalaşmış (muarreb) olduğunun alametlerindendir. Nitekim Arapların sözlerinden biri de şudur: “Yabancı kökenli bir kelimedir, dilediğin gibi evir çevir.” Bu kelimeler içinde en güzeli üstûre (أُسْطُورَة) lafzıdır; çünkü bu lafız meful anlamı ifade eden bir kalıba denk gelmektedir, yani “yazılmış (satıra dökülmüş) hikâye” demektir. Ayrıca ü'cûbe, uhdûse ve ukrûme gibi kendi kök anlamında şöhret bildirir. Bir görüşe göre de esâtîr (الْأَسَاطِيرُ), ebâbîl, abâdîd ve şemâtît gibi tekili olmayan bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). Araplar bu kelimeyi, doğru veya yalan olmasına bakılmaksızın insanların gece sohbetlerinde anlattıkları hikâye ve haberler için kullanırlardı. Onlar tarih, kıssa ve hurafeler arasında bir ayrım yapmazlardı; bu yüzden bunların tamamı yalan ve mübalağa ile itham edilirdi. Dolayısıyla onların: { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” sözü, esâtîr hakkındaki yerleşik inançlarına dayanarak Kur'an haberlerini yalana nispet etmek istedikleri ihtimalini taşır. Yine Kur'an'ın bir kıssalar ve masallar mecmuası olmaktan öteye geçmediğini kastetmiş olmaları ihtimalini de barındırır; yani anlayışlarının kıtlığından yahut bilmezden gelmelerinden ötürü, o kıssalardan hedeflenen ibret ve derslerden yüz çevirip onları insanların vakit geçirmek için gece sohbetlerinde anlattıkları hurafeler mesabesinde gördükleri için Allah katından gelmeyi hak etmediğini kastediyorlardı. Enfâl Suresi'nde bunu söyleyen kimsenin Nadr b. el-Hâris olduğu ve Kur'an'ı Rüstem ile İsfendiyâr'ın hikâyeleriyle kıyasladığı gelecektir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٢٦]
[En'âm Suresi (6), Ayet 26]
وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٢٦)
{ وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٢٦) } “Onlar hem insanları ondan alıkoyarlar hem de kendileri ondan uzak dururlar. Onlar ancak kendilerini helak ederler de farkında olmazlar.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ، وَالضَّمِيرَانِ الْمَجْرُورَانِ عَائِدَانِ إِلَى الْقُرْآنِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام: ٢٥] .
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } cümlesine matuftur. Mecrur olan her iki zamir de onların { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [el-En'âm: 25] sözündeki işaret ismiyle kastedilen Kur'an'a dönmektedir.
وَمَعْنَى النَّهْيُ عَنْهُ النَّهْيُ عَنِ اسْتِمَاعِهِ. فَهُوَ مِنْ تَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِالذَّاتِ. وَالْمُرَادُ حَالَةٌ مِنْ أَحْوَالِهَا يُعَيِّنُهَا
Ondan nehyetmenin anlamı, onu dinlemekten alıkoymaktır. Bu durum, hükmün bizzat zatın kendisine bağlanması türündendir; burada kastedilen ise makamın belirlediği...
الْمَقَامُ. وَكَذَلِكَ النَّأْيُ عَنْهُ مَعْنَاهُ النَّأْيُ عَنِ اسْتِمَاعِهِ، أَيْ هُمْ يَنْهَوْنَ النَّاسَ عَنِ اسْتِمَاعِهِ وَيَتَبَاعَدُونَ عَنِ اسْتِمَاعِهِ. قَالَ النَّابِغَةُ:
...o zatın hallerinden bir haldir. Aynı şekilde ondan uzak durmanın anlamı da onu dinlemekten uzak durmaktır; yani onlar hem insanları onu dinlemekten menederler hem de kendileri onu dinlemekten uzaklaşırlar. Nâbiğa şöyle demiştir: