لَقَدْ نَهَيْتُ بَنِي ذُبْيَانَ عَنْ أُقُرٍ ... وَعَنْ تَرَبُّعِهِمْ فِي كُلِّ أَصْفَارِ
“Zübyânoğulları'nı Ukur'dan ve her bahar mevsiminde orada konaklamaktan kesinlikle menetmiştim.”
يَعْنِي نَهَيْتُهُمْ عَنِ الرَّعْيِ فِي ذِي أُقُرٍ، وَهُوَ حِمَى الْمَلِكِ النُّعْمَانِ بْنِ الْحَارِثِ الْغَسَّانِيِّ.
Yani onları Gassânî Hükümdarı Nu'mân b. el-Hâris'in koruluğu olan Zû Ukur'da hayvan otlatmaktan menetmiştim.
وَبَيْنَ قَوْلِهِ: يَنْهَوْنَ- ويَنْأَوْنَ الْجِنَاسُ الْقَرِيبُ مِنَ التَّمَامِ.
{ يَنْهَوْنَ } ile { يَنْأَوْنَ } ifadeleri arasında tam cinasa yakın bir cinas vardır.
وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ يُفِيدُ قَلْبَ اعْتِقَادِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَظُنُّونَ بِالنَّهْيِ وَالنَّأْيِ عَنِ الْقُرْآنِ أَنَّهُمْ يَضُرُّونَ النَّبِيءَ ﷺ لِئَلَّا يَتَّبِعُوهُ وَلَا يَتَّبِعَهُ النَّاسُ، وَهُمْ إِنَّمَا يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ بِدَوَامِهِمْ عَلَى الضَّلَالِ وَبِتَضْلِيلِ النَّاسِ، فَيَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ وَأَوْزَارَ النَّاسِ، وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ- ﵊ وَأَنَّ مَا أَرَادُوا بِهِ نِكَايَتَهُ
{ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } ifadesindeki hasr (kasr), onların inancını tersine çevirmeyi (kalb) ifade eden izâfî bir hasrdır; zira onlar Kur'an'dan menedip uzak durmakla, ne kendileri ne de insanlar ona tabi olmasın diye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zarar verdiklerini zannederler. Oysa onlar sapıklıkta devam etmekle ve insanları saptırmakla ancak kendilerini helak ederler; böylece hem kendi günahlarını hem de insanların günahlarını yüklenirler. Bu cümlede Resûlullah aleyhisselâm için bir teselli vardır; zira onların ona zarar vermek istedikleri şeyler...
إِنَّمَا يَضُرُّونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ.
...aslında yalnızca kendilerine zarar vermektedir.
وَأَصْلُ الْهَلَاكِ الْمَوْتُ. وَيُطْلَقُ عَلَى الْمَضَرَّةِ الشَّدِيدَةِ لِأَنَّ الشَّائِعَ بَيْنَ النَّاسِ أَنَّ الْمَوْتَ أَشَدُّ الضُّرِّ. فَالْمُرَادُ بِالْهَلَاكِ هُنَا مَا يَلْقَوْنَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْقَتْلِ وَالْمَذَلَّةِ عِنْدَ نَصْرِ الْإِسْلَامِ وَفِي الْآخِرَةِ مِنَ الْعَذَابِ.
Helakin asıl anlamı ölümdür. Şiddetli zarar için de kullanılır; çünkü insanlar arasında ölümün en büyük zarar olduğu yaygındır. Buradaki helaktan maksat, dünyada İslam'ın zaferiyle karşılaşacakları ölüm ve zillet, ahirette ise azaptır.
وَالنَّأْيُ: الْبُعْدُ. وَهُوَ قَاصِرٌ لَا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ إِلَّا بِحَرْفِ جَرٍّ، وَمَا وَرَدَ مُتَعَدِّيًا بِنَفْسِهِ فَذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ فِي الضَّرُورَةِ.
en-Ne'y (النَّأْيُ) uzaklaşmaktır. Lâzım bir fiil olup mefulüne ancak bir cer harfiyle geçiş yapar; bizzat geçişli (müteaddî) olarak geldiği yerler ise şiir zaruretinde hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp mefulün doğrudan nasbedilmesi) yoluyladır.
وَعَقَّبَ قَوْلَهُ: وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَما يَشْعُرُونَ زِيَادَةً فِي تَحْقِيقِ الْخَطَأِ فِي اعْتِقَادِهِمْ، وَإِظْهَارًا لِضَعْفِ عُقُولِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُّونَ أَنْفُسَهُمْ قَادَةً لِلنَّاسِ، وَلِذَلِكَ فَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَما يَشْعُرُونَ لِلْعَطْفِ لَا لِلْحَالِ لِيُفِيدَ ذَلِكَ كَوْنَ مَا بَعْدَهَا مَقْصُودًا بِهِ الْإِخْبَارُ الْمُسْتَقِلُّ لِأَنَّ النَّاسَ يَعُدُّونَهُمْ أعظم عقلائهم.
{ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } buyruğunun hemen ardından { وَما يَشْعُرُونَ } “ve farkında değillerdir” ifadesinin getirilmesi, onların inançlarındaki yanılgıyı daha da pekiştirmek ve kendilerini insanların önderleri saymalarına rağmen akıllarının kıtlığını ortaya koymak içindir. Bu sebeple { وَما يَشْعُرُونَ } ifadesindeki vâv harfinin hâl için değil atıf için olması daha uygundur; ta ki kendisinden sonrasının müstakil bir haber verme maksadı taşıdığı anlaşılsın; çünkü insanlar onları en büyük akıllıları saymaktaydılar.
[٢٧، ٢٨]
[27, 28]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٨]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 27-28]
وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧) بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ
{ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧) بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ateşin karşısında durdurulup da: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen! (27) Hayır! Daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü. Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
(٢٨)
(٢٨) } “Ateşin karşısında durdurulup da: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen! Hayır! Daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü. Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
الْخِطَابُ لِلرَّسُولِ- ﵊ لِأَنَّ فِي الْخَبَرِ الْوَاقِعِ بَعْدَهُ تَسْلِيَةً لَهُ عَمَّا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ [الْأَنْعَام: ٢٦] فَإِنَّهُ ابْتَدَأَ فَعَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ [الْأَنْعَام: ٢٦] ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِتَمْثِيلِ حَالِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَيَشْتَرِكُ مَعَ الرَّسُولِ فِي هَذَا الْخِطَابِ كُلُّ مَنْ يَسْمَعُ هَذَا الْخَبَرَ.
Hitap Resûlullah aleyhisselâm'adır; çünkü bundan sonra yer alan haberde, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } [el-En'âm: 26] buyruğunun içerdiği hususlara karşı onun için bir teselli bulunmaktadır. Zira [Allah Teâlâ söze] başlayıp ardından { وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } [el-En'âm: 26] buyurmuş, sonra da kıyamet günündeki hallerini tasvir ederek bunu pekiştirmiştir. Bu haberi işiten herkes bu hitapta Resûlullah ile ortaktır.
ولَوْ شَرْطِيَّةٌ، أَيْ لَوْ تَرَى الْآنَ، وإِذْ ظَرْفِيَّةٌ، وَمَفْعُولُ تَرى مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ ضَمِيرُ وُقِفُوا، أَيْ لَوْ تَرَاهُمْ، ووُقِفُوا مَاضٍ لَفْظًا وَالْمَعْنَى بِهِ الِاسْتِقْبَالُ، أَيْ إِذْ يُوقَفُونَ. وَجِيءَ فِيهِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ لِصُدُورِهِ عَمَّنْ لَا خِلَافَ فِي خَبَرِهِ.
{ لَوْ } şart edatıdır, yani “şimdi görsen” demektir. { إِذْ } zaman zarfıdır. { تَرى } fiilinin mefulü hazfedilmiş olup { وُقِفُوا } fiilindeki zamir ona delalet etmektedir; yani “onları bir görsen” demektir. { وُقِفُوا } lafzen geçmiş zaman (mâzî) olsa da manası gelecektir (istikbâl), yani “durduruldukları zaman” demektir. Burada mâzî sîgasıyla getirilmesi, haberinde hilaf bulunmayan [Allah] tarafından bildirilmiş olması sebebiyle vukuunun kesinliğine dikkat çekmek içindir.
وَمَعْنَى: وُقِفُوا عَلَى النَّارِ أُبْلِغُوا إِلَيْهَا بَعْدَ سَيْرٍ إِلَيْهَا، وَهُوَ يَتَعَدَّى بِ عَلَى.
{ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } ifadesinin anlamı: Oraya doğru yürütüldükten sonra ateşin yanına ulaştırıldılar demektir ve bu ifade { عَلَى } harf-i ceriyle geçişli kılınır.
وَالِاسْتِعْلَاءُ الْمُسْتَفَادُ بِ عَلَى مَجَازِيٌّ مَعْنَاهُ قُوَّةُ الِاتِّصَالِ بِالْمَكَانِ، فَلَا تَدُلُّ (عَلَى) عَلَى أَنَّ وُقُوفَهُمْ عَلَى النَّارِ كَانَ مِنْ أَعْلَى النَّارِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ [الْأَنْعَام: ٣٠] ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: وَقَفْتُ رَاحِلَتِي عَلَى زَيْدٍ، أَيْ بَلَغْتُ إِلَيْهِ
{ عَلَى } harfinden anlaşılan istilâ (üstünde olma anlamı) mecazîdir; manası mekâna olan kuvvetli bitiştir, yoksa { عَلَى } harfi ateşe karşı duruşlarının ateşin üst tarafından olduğuna delalet etmez. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ } [el-En'âm: 30] “Rablerine karşı durduruldukları zaman [onları bir görsen]!” buyurmuştur. Bunun aslı Arapların: “Binek devemi Zeyd'in başında durdurdum” yani onun yanına vardım...
فَحَبَسْتُ نَاقَتِي عَنِ السَّيْرِ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
...ve devemi yürümekten alıkoydum sözünden gelmektedir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
وَقَفْتُ عَلَى رَبْعٍ لِمَيَّةَ نَاقَتِي ... فَمَا زِلْتُ أَبْكِي عِنْدَهُ وَأُخَاطِبُهْ
“Meyye'nin yurdunda devemi durdurdum; orada durmadan ağladım ve onunla konuştum.”
فَحَذَفُوا مَفْعُولَ (وَقَفْتُ) لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَيُقَالُ: وَقَفَهُ فَوَقَفَ، وَلَا يُقَالُ: أَوْقَفَهُ بِالْهَمْزَةِ.
Çok kullanımdan dolayı (وَقَفْتُ) fiilinin mefulünü hazfetmişlerdir. “Onu durdurdu, o da durdu” anlamında (وَقَفَهُ فَوَقَفَ) denir; hemze ile (أَوْقَفَهُ) denmez.
وَعَطَفَ عَلَيْهِ فَقالُوا بِالْفَاءِ الْمُفِيدَةِ لِلتَّعْقِيبِ، لِأَنَّ مَا شَاهَدُوهُ مِنَ الْهَوْلِ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ جَزَاءُ تَكْذِيبِهِمْ بِإِلْهَامٍ أَوْقَعَهُ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ أَوْ بِإِخْبَارِ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ، فَعَجِلُوا فَتَمَنَّوْا أَنْ يَرْجِعُوا.
Ta'kîb (hemen ardıllık) ifade eden fâ harfiyle { فَقالُوا } “[hemen] dediler ki” ifadesi buna atfedilmiştir; zira şahit oldukları dehşetin, Allah'ın kalplerine koyduğu bir ilhamla yahut azap meleklerinin bildirmesiyle kendi yalanlamalarının cezası olduğunu anlamışlar ve aceleyle geri dönmeyi temenni etmişlerdir.
وَحَرْفُ النِّدَاءِ فِي قَوْلِهِمْ: يَا لَيْتَنا نُرَدُّ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحَسُّرِ، لِأَنَّ النِّدَاءَ يَقْتَضِي بُعْدَ الْمُنَادَى، فَاسْتُعْمِلَ فِي التَّحَسُّرِ لِأَنَّ الْمُتَمَنَّى صَارَ بَعِيدًا عَنْهُمْ، أَيْ غَيْرَ مُفِيدٍ لَهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزمر: ٥٦] .
{ يَا لَيْتَنا نُرَدُّ } “Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek!” sözlerindeki nida harfi tehassür (hayıflanma/eseflenme) manasında kullanılmıştır; zira nida münâdânın uzaklığını gerektirir. Temenni edilen şey kendilerinden uzaklaştığı, yani artık kendilerine bir fayda sağlamaz hale geldiği için tehassürde kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } [ez-Zümer: 56] “Kişinin: 'Allah hakkında işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!' diyeceği [günden önce]...” buyruğunda da böyledir.
وَمَعْنَى نُرَدُّ نَرْجِعُ إِلَى الدُّنْيَا وَعَطَفَ عَلَيْهِ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِرَفْعِ الْفِعْلَيْنِ بَعْدَ (لَا) النَّافِيَةِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ عَطْفًا عَلَى نُرَدُّ، فَيَكُونُ
{ نُرَدُّ } ifadesinin anlamı “dünyaya geri dönelim” demektir. Cumhur kıraatinde nâfiye (olumsuzluk bildiren) { لَا }'dan sonraki her iki fiil de { نُرَدُّ } fiiline atıfla merfû kılınarak { وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } şeklinde ona atfedilmiştir; böylece bu kısım...
مِنْ جُمْلَةِ مَا تَمَنَّوْهُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُنْصَبْ فِي جَوَابِ التَّمَنِّي إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ الْجَزَاءَ، وَلِأَنَّ اعْتِبَارَ الْجَزَاءِ مَعَ الْوَاوِ غَيْرُ مَشْهُورٍ، بِخِلَافِهِ مَعَ الْفَاءِ لِأَنَّ الْفَاءَ مُتَأَصِّلَةٌ فِي السَّبَبِيَّةِ. وَالرَّدُّ غَيْرُ مَقْصُودٍ لِذَاتِهِ وَإِنَّمَا تَمَنَّوْهُ لِمَا يَقَعُ مَعَهُ مِنَ الْإِيمَانِ وَتَرْكِ التَّكْذِيبِ. وَإِنَّمَا قَدَّمَ فِي الذِّكْرِ تَرْكَ التَّكْذِيبِ عَلَى الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي تَحْصِيلِ الْمُتَمَنَّى عَلَى اعْتِبَارِ الْوَاوِ لِلْمَعِيَّةِ وَاقِعَةً مَوْقِعَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ فِي جَوَابِ التَّمَنِّي.
...temenni ettikleri şeylerin cümlesinden olur. Bu yüzden temenninin cevabında mansub yapılmamıştır; zira maksat ceza (sonuç) değildir ve vâv ile ceza manasının gözetilmesi meşhur değildir; aksine fâ ile böyledir çünkü fâ harfi sebebiyette asıldır. Geri döndürülme bizzat kendi zatı için istenmiş değildir; onlar bunu ancak onunla birlikte gerçekleşecek olan iman ve yalanlamayı terk etmek için temenni etmişlerdir. Vâv harfinin temenni cevabında sebebiyet bildiren fâ yerine geçen maiyyet (birliktelik) için kabul edilmesine göre, zikirde yalanlamayı terk etmenin imanın önüne geçirilmesi, temenni edilenin elde edilmesinde asıl olanın bu olması sebebiyledir.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَلا نُكَذِّبَ- ونَكُونَ- بِنَصْبِ الْفِعْلَيْنِ-، عَلَى أَنَّهُمَا مَنْصُوبَانِ فِي جَوَابِ التَّمَنِّي. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَلا نُكَذِّبَ- بِالرَّفْعِ- كَالْجُمْهُورِ، عَلَى مَعْنَى أَنَّ انْتِفَاءَ التَّكْذِيبِ حَاصِلٌ فِي حِينِ كَلَامِهِمْ، فَلَيْسَ بِمُسْتَقْبَلٍ حَتَّى يَكُونَ بِتَقْدِيرِ (أَنْ) الْمُفِيدَةِ لِلِاسْتِقْبَالِ. وَقَرَأَ وَنَكُونَ- بِالنَّصْبِ- عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي، أَيْ نَكُونَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يُعْرَفُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ. وَالْمَعْنَى لَا يَخْتَلِفُ.
Hamza ve Kisâî, temenninin cevabında mansub olmaları esasına göre her iki fiili mansub olarak { وَلا نُكَذِّبَ } ve { ونَكُونَ } şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir ise yalanlamanın nefyinin onların konuştukları anda hâsıl olduğu, dolayısıyla istikbâl bildiren mukadder bir (أَنْ) ile amel edecek şekilde gelecek zamana ait olmadığı manasıyla cumhur gibi { وَلا نُكَذِّبُ } fiilini ref' ile; { وَنَكُونَ } fiilini ise temenninin cevabı olarak nasb ile okumuştur; yani “müminler olarak bilinen topluluktan olalım” demektir. Mana ise değişmemektedir.
وَقَوْلُهُ: بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ إِضْرَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَالْمَعْنَى بَلْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ مَطْمَعٌ فِي الْخَلَاصِ.
{ بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “Hayır! Daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü” buyruğu, onların { وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak” sözlerinden bir vazgeçiştir (idrâb). Manası şudur: Bilakis kurtuluş hususunda hiçbir umutları kalmadığı için [bunu söylemişlerdir].
وَبَدَا الشَّيْءُ ظَهَرَ. وَيُقَالُ: بَدَا لَهُ الشَّيْءُ إِذَا ظَهَرَ لَهُ عِيَانًا. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي زَوَالِ الشَّكِّ فِي الشَّيْءِ، كَقَوْلِ زُهَيْرٍ:
Bedâ (بَدَا) bir şeyin ortaya çıkıp belirmesidir. Bir şey bir kimseye bizzat görünür hale geldiğinde “bedâ lehu'ş-şey'” denir. Buradaki kullanımı ise Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi bir husustaki şüphenin zeval bulmasında mecazdır:
بَدَا لِيَ أَنِّي لَسْتُ مُدْرِكَ مَا مضى ... وَلَا سَابق شَيْئًا إِذَا كَانَ جَائِيَا
“Bana apaçık belli oldu ki ben geçmişe yetişecek değilim, gelecek olan bir şeyi de geçip savuşturacak değilim.”
وَلَمَّا قُوبِلَ بَدا لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: مَا كانُوا يُخْفُونَ عَلِمْنَا أَنَّ الْبَدَاءَ هُوَ ظُهُورُ أَمْرٍ فِي أَنْفُسِهِمْ كَانُوا يُخْفُونَهُ فِي الدُّنْيَا، أَيْ خَطَرَ لَهُمْ حِينَئِذٍ ذَلِكَ الْخَاطِرُ الَّذِي كَانُوا يُخْفُونَهُ، أَيِ الَّذِي كَانَ يَبْدُو لَهُمْ، أَيْ يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ وُقُوعُهُ فَلَا يُعْلِنُونَ بِهِ فَبَدَا لَهُمُ الْآنَ فَأَعْلَنُوا بِهِ وَصَرَّحُوا مُعْتَرِفِينَ بِهِ. فَفِي الْكَلَامِ احْتِبَاكٌ، وَتَقْدِيره: بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانَ يَبْدُو لَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَأَظْهَرُوهُ الْآنَ وَكَانُوا يُخْفُونَهُ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَخْطُرُ لَهُمُ الْإِيمَانُ لِمَا يَرَوْنَ مِنْ دَلَائِلِهِ أَوْ مِنْ نَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ فَيَصُدُّهُمْ عَنْهُ الْعِنَادُ وَالْحِرْصُ عَلَى اسْتِبْقَاءِ السِّيَادَةِ وَالْأَنَفَةِ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِفَضْلِ الرَّسُولِ وَبِسَبْقِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْخَيْرَاتِ قَبْلَهُمْ، وَفِيهِمْ ضُعَفَاءُ الْقَوْمِ وَعَبِيدُهُمْ، كَمَا ذَكَرْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٢] ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu ayette { بَدا لَهُمْ } ifadesi { مَا كانُوا يُخْفُونَ } ifadesiyle karşılaştırılınca anladık ki bedâ (açığa çıkma), dünyada gizledikleri bir şeyin kendi içlerinde belirmesidir; yani gizlemekte oldukları o düşünce o anda akıllarına geldi; diğer bir deyişle gerçekleşmesi zihinlerinden geçtiği halde açığa vurmadıkları o fikir şimdi onlara apaçık göründü de bunu itiraf ederek açıkça dile getirdiler. Dolayısıyla ifadede ihtibâk sanatı vardır ve takdiri şöyledir: “Bilakis dünyada akıllarına gelip de gizledikleri şey şimdi kendilerine apaçık göründü ve onu şimdi açığa vurdular.” Şöyle ki: Onlar delillerini gördükleri yahut müminlerin zaferine şahit oldukları vakit akıllarına iman fikri geliyordu; fakat inatları, reisliklerini koruma hırsları, Resûl'ün üstünlüğünü ve -aralarında zayıflar ve köleler de bulunan- müminlerin kendilerinden önce hayırlara koştuğunu itiraf etmekten kaçınma kibirleri onları bundan alıkoyuyordu; nitekim bunu bu suredeki Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } [el-En'âm: 52] “Sabah akşam Rablerine yalvaranları kovma” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik. Nitekim şu ayet-i kerime de bu manaya işaret etmiştir:
رُبَما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كانُوا مُسْلِمِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٢] . وَهَذَا التَّفْسِيرُ يُغْنِي عَنِ الِاحْتِمَالَاتِ الَّتِي تَحَيَّرَ فِيهَا الْمُفَسِّرُونَ وَهِيَ لَا تُلَائِمُ نَظْمَ الْآيَةِ، فَبَعْضُهَا يُسَاعِدُهُ صَدْرُهَا وَبَعْضُهَا يُسَاعِدُهُ عَجُزُهَا وَلَيْسَ فِيهَا مَا يُسَاعِدُهُ جَمِيعُهَا.
Hicr Suresi'ndeki: { رُبَما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كانُوا مُسْلِمِينَ } [el-Hicr: 2] “İnkâr edenler, vaktiyle keşke Müslüman olsaydık diye çok arzu edeceklerdir.” buyruğu. Bu tefsir, müfessirlerin tereddüde düştüğü ve ayetin nazmına tam uymayan ihtimallere gerek bırakmaz; zira o ihtimallerin bir kısmını ayetin başı desteklerken bir kısmını sonu desteklemekte, ancak tamamını birden destekleyen bir ihtimal bulunmamaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ ارْتِقَاءٌ فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ حَتَّى يَكُونَ بِمَنْزِلَةِ التَّسْلِيمِ الْجَدَلِيِّ فِي الْمُنَاظَرَةِ، أَيْ لَوْ أُجِيبَتْ أُمْنِيَّتُهُمْ وَرُدُّوا إِلَى الدُّنْيَا لَعَادُوا لِلْأَمْرِ الَّذِي كَانَ النَّبِيءُ يَنْهَاهُمْ عَنْهُ، وَهُوَ التَّكْذِيبُ وَإِنْكَارُ الْبَعْثِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ نُفُوسَهُمُ الَّتِي كَذَّبَتْ فِيمَا مَضَى تَكْذِيبَ مُكَابَرَةٍ بَعْدَ إِتْيَانِ الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ، هِيَ النُّفُوسُ الَّتِي أُرْجِعَتْ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْبَعْثِ فَالْعَقْلُ الْعَقْلُ وَالتَّفْكِيرُ التَّفْكِيرُ، وَإِنَّمَا تَمَنَّوْا مَا تَمَنَّوْا مِنْ شِدَّةِ الْهَوْلِ فَتَوَهَّمُوا التَّخَلُّصَ مِنْهُ بِهَذَا التَّمَنِّي فَلَوْ تَحَقَّقَ تَمَنِّيهِمْ وَرُدُّوا وَاسْتَرَاحُوا مِنْ ذَلِكَ الْهَوْلِ لَغَلَبَتْ أَهْوَاؤُهُمْ رُشْدَهُمْ فَنَسُوا مَا حَلَّ بِهِمْ وَرَجَعُوا إِلَى مَا أَلِفُوا مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْمُكَابَرَةِ.
{ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” buyruğu, münazaradaki cedelî teslim (varsayımsal kabul) mesabesinde olacak şekilde onların sözlerini iptal etmede daha ileri bir adımdır (irtikâ). Yani şayet temennileri kabul edilip dünyaya geri döndürülselerdi, Peygamber'in kendilerini menettiği şeye, yani yalanlamaya ve yeniden dirilişi inkâr etmeye yine dönerlerdi. Bunun sebebi şudur: Geçmişte apaçık deliller geldikten sonra inatla yalanlayan nefisleri, diriliş gününde kendilerine iade edilen nefislerin ta kendisidir; dolayısıyla akıl aynı akıl, düşünce aynı düşüncedir. Onlar bu temennide ancak dehşetin şiddetinden ötürü bulunmuş ve bu temenniyle o dehşetten kurtulacaklarını zannetmişlerdir. Şayet temennileri gerçekleşip geri döndürülseler ve o dehşetten kurtulsalar, nefislerinin hevesleri akıllarına yine galip gelir, başlarına gelenleri unutur ve alışageldikleri yalanlama ve inatlaşmaya geri dönerlerdi.
وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَوَاطِرَ النَّاشِئَةَ عَنْ عَوَامِلِ الْحِسِّ دُونَ النَّظَرِ وَالدَّلِيلِ لَا قَرَارَ لَهَا فِي النَّفْسِ وَلَا تَسِيرُ عَلَى مُقْتَضَاهَا إِلَّا رَيْثَمَا يَدُومُ ذَلِكَ الْإِحْسَاسُ فَإِذَا زَالَ زَالَ أَثَرُهُ، فَالِانْفِعَالُ بِهِ يُشْبِهُ انْفِعَالَ الْعَجْمَاوَاتِ مِنَ الزَّجْرِ وَالسَّوْطِ وَنَحْوِهِمَا. وَيَزُولُ بِزَوَالِهِ حَتَّى يُعَاوِدَهُ مِثْلُهُ.
Bunda, tefekkür ve delile dayanmaksızın sırf hissi etkenlerden doğan düşüncelerin nefiste kalıcı bir yer edinemeyeceğine ve nefsin ancak o his devam ettiği müddetçe onun gereğine göre hareket edeceğine delil vardır; nitekim o his ortadan kalktığında etkisi de yok olur. Bu hisle etkilenme, dilsiz hayvanların azardan, kamçıdan ve benzeri şeylerden etkilenmesine benzer; o etki geçince ortadan kalkar, ta ki benzeri bir durumla yeniden karşılaşıncaya kadar.
وَقَوْلُهُ: وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ تَذْيِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ. جِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، أَيْ أَنَّ الْكَذِبَ سَجِيَّةٌ لَهُمْ قَدْ تَطَبَّعُوا عَلَيْهَا مِنَ الدُّنْيَا فَلَا عَجَبَ أَنْ يَتَمَنَّوُا الرُّجُوعَ لِيُؤْمِنُوا فَلَوْ رَجَعُوا لَعَادُوا لَمَا كَانُوا عَلَيْهِ فَإِنَّ الْكَذِبَ سَجِيَّتُهُمْ. وَقَدْ تَضَمَّنَ تَمَنِّيهِمْ وَعْدًا،
{ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” buyruğu, öncesini pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Devamlılık ve sebat bildiren isim cümlesi ile getirilmiştir; yani yalan onların dünyadan beri huy edindikleri bir tabiatıdır; bu yüzden iman etmek için geri dönmeyi temenni etmelerine şaşılmaz, fakat geri dönecek olsalardı yine eski hallerine dönerlerdi, zira yalan onların tabiatıdır. Onların bu temennisi bir vaat de içermekteydi...
فَلِذَلِكَ صَحَّ إِدْخَالُهُ فِي حُكْمِ كَذِبِهِمْ دُخُولَ الْخَاصِّ فِي الْعَامِّ، لِأَنَّ التَّذْيِيلَ يُؤْذِنُ بِشُمُولِ مَا ذُيِّلَ بِهِ وَزِيَادَةٌ. فَلَيْسَ وَصْفُهُمْ بِالْكَذِبِ بِعَائِدٍ إِلَى التَّمَنِّي بَلْ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ مِنَ الْوَعْدِ بِالْإِيمَانِ وَعَدَمِ التَّكْذِيبِ بآيَات الله.
Bu sebeple, özelin genele dahil olması kabilinden, bu vaadin onların yalanı hükmüne dahil edilmesi doğru olmuştur; çünkü tezyîl (pekiştirici fezleke), pekiştirdiği konunun tamamını ve fazlasını kapsadığını bildirir. Dolayısıyla onların yalancılıkla nitelenmesi temenninin kendisine değil, onun içerdiği iman etme ve Allah'ın ayetlerini yalanlamama vaadine yöneliktir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٢٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 29]
وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩)
{ وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩) } “Ve dediler ki: 'Hayat ancak bu dünya hayatımızdan ibarettir; biz diriltilecek de değiliz.'”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَام: ٢٨] فَيَكُونَ جَوَابَ لَوْ، أَيْ
[Bu cümlenin], { لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [En'âm: 28] buyruğuna atfedilmiş olması caizdir; bu takdirde { لَوْ } edatının cevabı olur. Yani:
لَوْ رُدُّوا لَكَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ أَيْضًا، وَلَكَذَّبُوا بِالْبَعْثِ كَمَا كَانُوا مُدَّةَ الْحَيَاةِ الْأُولَى.
Şayet geri döndürülselerdi, ilk hayatları boyunca yaptıkları gibi Kur'an'ı yine yalanlar ve yeniden dirilişi de yine inkâr ederlerdi.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ عُطِفَتْ عَلَى جُمْلَةِ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام: ٢٥] ، وَيَكُونَ مَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ اعْتِرَاضًا يَتَعَلَّقُ بِالتَّكْذِيبِ لِلْقُرْآنِ.
Bu cümlenin { يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [En'âm: 25] cümlesine atfedilmiş olması da caizdir. Bu takdirde iki cümle arasındaki kısım, Kur'an'ın yalanlanmasıyla ilgili bir ara cümle (i'tirâz) olur.
وَقَوْلُهُ إِنْ هِيَ (إِنْ) نَافِيَةٌ لِلْجِنْسِ، وَالضَّمِيرُ بَعْدَهَا مُبْهَمٌ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفَرَّغِ. قَصَدَ مِنْ إِبْهَامِهِ الْإِيجَازَ اعْتِمَادًا عَلَى مُفَسِّرِهِ، وَالضَّمِيرُ لَمَّا كَانَ مُفَسَّرًا بِنَكِرَةٍ فَهُوَ فِي حُكْمِ النَّكِرَةِ، وَلَيْسَ هُوَ ضَمِيرَ قِصَّةٍ وَشَأْنٍ، لِأَنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ مَعَهُ مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَالْمَعْنَى إِنِ الْحَيَاةُ لَنَا إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا، أَيِ انْحَصَرَ جِنْسُ حَيَاتِنَا فِي حَيَاتِنَا الدُّنْيَا فَلَا حَيَاةَ لَنَا غَيْرُهَا فَبَطَلَتْ حَيَاةُ بَعْدِ الْمَوْتِ، فَالِاسْمُ الْوَاقِعُ بَعْدَ إِلَّا فِي حُكْمِ الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ.
{ إِنْ هِيَ } ifadesindeki { إِنْ } olumsuzluk (nefy) içindir. Ondan sonra gelen zamir mübhem olup, istisnâ-i müferrağdan sonra gelen kısım onu açıklamaktadır. Müfessirine (açıklayıcısına) güvenilerek bu zamirin mübhem bırakılmasıyla vecizlik (îcâz) hedeflenmiştir. Zamir belirsiz bir isimle (nekire) açıklandığı için nekire hükmündedir; zamir-i kıssa veya zamir-i şe'n değildir, zira bu takdirde istisna anlamı tutarlı olmaz. Anlam şudur: “Bizim için hayat, sadece dünya hayatımızdan ibarettir.” Yani hayatımızın cinsi sadece dünya hayatımızla sınırlandırılmıştır, bizim için ondan başka bir hayat yoktur; dolayısıyla ölümden sonraki hayat batıldır. Bu durumda { إِلَّا } edatından sonra gelen isim, zamirden bedel hükmündedir.
وَجُمْلَةُ: وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ نَفْيٌ لِلْبَعْثِ، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ تَأْكِيدَ نَفْيِ الْحَيَاةِ غَيْرِ حَيَاةِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ الْبَعْثَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ حَيَاةٍ. وَإِنَّمَا عُطِفَتْ وَلَمْ تفصل فَتكون موكّدة لِلْجُمْلَةِ قَبْلَهَا لِأَنَّ قَصْدَهُمْ إِبْطَالُ قَوْلِ الرَّسُولِ ﷺ إِنَّهُمْ يَحْيَوْنَ حَيَاةً ثَانِيَةً، وَقَوْلِهِ تَارَةً إِنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَقَصَدُوا إِبْطَالَ كلّ باستقلاله.
{ وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } cümlesi, yeniden dirilişin nefyidir. Bu da dünya hayatı dışındaki bir hayatın nefyini tekit etmeyi gerektirir; çünkü yeniden dirilme ancak bir hayat ile birlikte olur. Bu cümlenin önceki cümleyi pekiştirmek üzere fasılla değil de atıfla getirilmesinin sebebi şudur: Onlar, Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların ikinci bir hayat yaşayacaklarına dair sözünü ve bazen de ölümden sonra diriltileceklerine dair sözünü geçersiz kılmayı amaçlamışlardı. Böylece her iki iddiayı da müstakil olarak iptal etmeyi kastetmişlerdir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 30]
وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠) } “Rablerinn huzuruna durduruldukları vakit bir görsen! [Allah] 'Bu gerçek değil miymiş?' der. Onlar 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah da] 'O halde inkâr ettiğinizden ötürü tadın azabı!' buyurur.”
لَمَّا ذَكَرَ إِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ أَعْقَبَهُ بِوَصْفِ حَالِهِمْ حِينَ يُحْشَرُونَ إِلَى الله، وَهن حَالُ الْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ.
Onların yeniden dirilişi inkâr ettiklerini zikredince, hemen ardından Allah'ın huzurunda toplandıkları andaki durumlarını betimlemiştir ki bu, inkâr etmiş oldukları yeniden diriliş halidir.
وَالْقَوْلُ فِي الْخِطَابِ وَفِي مَعْنَى وُقِفُوا وَفِي جَوَابِ لَوْ تَقَدَّمَ فِي نَظَرِيَّتِهَا آنِفًا.
Hitap hakkındaki, { وُقِفُوا } kelimesinin anlamı hakkındaki ve { لَوْ } edatının cevabı hakkındaki açıklama, az önce geçen benzer ayette geçmişti.
وَتَعْلِيقُ عَلى رَبِّهِمْ بِ وُقِفُوا تَمْثِيلٌ لِحُضُورِهِمُ الْمَحْشَرَ عِنْدَ الْبَعْثِ. شُبِّهَتْ حَالُهُمْ فِي الْحُضُورِ لِلْحِسَابِ بِحَالِ عَبْدٍ جَنَى فَقُبِضَ عَلَيْهِ فَوَقَفَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ. وَبِذَلِكَ تَظْهَرُ مَزِيَّةُ التَّعْبِيرِ بِلَفْظِ رَبِّهِمْ دُونَ اسْمِ الْجَلَالَةِ.
{ عَلى رَبِّهِمْ } ifadesinin { وُقِفُوا } fiiline bağlanması, yeniden diriliş anında mahşerde hazır bulunuşlarının temsili bir anlatımıdır. Hesap için hazır bulunma halleri, suç işleyip yakalanan ve efendisinin huzuruna dikilen bir kölenin haline benzetilmiştir. Böylece lafzatullah yerine { رَبِّهِمْ } lafzıyla ifade edilmesindeki incelik ortaya çıkmaktadır.
وَجُمْلَةُ: قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا
{ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } cümlesi bir istînâf-ı beyânîdir; çünkü { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا } sözü,
قَدْ آذَنَ بِمَشْهَدٍ عَظِيمٍ مَهُولٍ فَكَانَ مِنْ حَقِّ السَّامِعِ أَنْ يَسْأَلَ: مَاذَا لَقُوا مِنْ رَبِّهِمْ، فَيُجَابُ:
büyük ve korkunç bir manzarayı haber vermiştir; dolayısıyla dinleyicinin 'Rablerinden ne gördüler/işittiler?' diye sorması gerekirdi. Buna şöyle cevap verilir:
قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ الْآيَةَ.
{ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “[Allah] 'Bu gerçek değil miymiş?' buyurdu” ayet[in devamı].
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْبَعْثِ الَّذِي عَايَنُوهُ وَشَاهَدُوهُ. وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ دَخَلَ عَلَى نَفْيِ الْأَمْرِ الْمُقَرَّرِ بِهِ لِاخْتِبَارِ مِقْدَارِ إِقْرَارِ الْمَسْئُولِ، فَلِذَلِكَ يَسْأَلُ عَنْ نَفْيِ مَا هُوَ وَاقِعٌ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَطْمَعٌ فِي الْإِنْكَارِ تَذَرَّعَ إِلَيْهِ بِالنَّفْيِ الْوَاقِعِ فِي سُؤَالِ الْمُقَرَّرِ. وَالْمَقْصُودُ: أَهَذَا حَقٌّ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَهُ بَاطِلًا. وَلِذَلِكَ أَجَابُوا بِالْحَرْفِ الْمَوْضُوعِ لِإِبْطَالِ مَا قَبْلَهُ وَهُوَ بَلى فَهُوَ يُبْطِلُ النَّفْيَ فَهُوَ إِقْرَارٌ بِوُقُوعِ الْمُنَى، أَيْ بَلَى هُوَ حَقٌّ، وَأَكَّدُوا ذَلِكَ بِالْقَسَمِ تَحْقِيقًا لِاعْتِرَافِهِمْ لِلْمُعْتَرِفِ بِهِ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ لِلَّهِ تَعَالَى، أَيْ نُقِرُّ وَلَا نَشُكُّ فِيهِ فَلِذَلِكَ نُقْسِمُ عَلَيْهِ. وَهَذَا مِنِ اسْتِعْمَالِ الْقَسَمِ لِتَأْكِيدِ لَازِمِ فَائِدَةِ الْخَبَرِ.
İşaret, bizzat müşahede edip gördükleri yeniden dirilişedir. Soru ise ikrar ettirmeye (takrîrî) yöneliktir; muhatabın ikrar derecesini sınamak için ikrar ettirilecek şeyin olumsuzluğuna dahil olmuştur. Bu sebeple vaki olan şeyin yokluğu sorulmaktadır; çünkü şayet inkâr etmeye bir meyli veya imkanı olsa, sorudaki olumsuzluğu vesile edinirdi. Maksat şudur: 'Bu hak mıdır?' Zira onlar bunun batıl olduğunu iddia ediyorlardı. Bu yüzden kendisinden önceki olumsuzluğu iptal etmek için konulmuş olan { بَلى } harfiyle cevap vermişlerdir; bu harf olumsuzluğu iptal ettiği için istenen şeyin gerçekleştiğini ikrardır; yani 'Evet, o haktır' demektir. İtiraf ettikleri şeyi teyit etmek için yeminle pekiştirmişlerdir, zira bu durum Allah Teâlâ tarafından bilinmektedir; yani 'İkrar ediyoruz ve bunda şüphe etmiyoruz, bu yüzden de buna yemin ediyoruz' demektir. Bu da yeminin, haberin gerektirdiği anlamı (lâzım-ı fâide) tekit etmek için kullanılması kabîlindendir.
وَفَصَلَ قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ عَلَى طَرِيقَةِ فَصْلِ الْمُحَاوَرَاتِ. وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَنْ كَلَامِهِمْ، أَوَ فَاءٌ فَصِيحَةٌ، أَيْ إِذْ كَانَ هَذَا الْحَقَّ فَذُوقُوا الْعَذَابَ عَلَى كُفْرِكُمْ، أَيْ بِالْبَعْثِ.
{ قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ } cümlesi, karşılıklı konuşma (muhavere) üslubu üzere önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Buradaki fâ harfi ya onların sözünden dallanmayı bildiren ta'kîb (tefrî') içindir ya da fâ-i fasîhadır; yani 'Mademki bu haktır, o halde inkârınız, yani dirilişi inkârınız sebebiyle azabı tadın' demektir.
وَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ، وَ «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ، أَيْ بِهَذَا. وَذَوْقُ الْعَذَابِ اسْتِعَارَةٌ لِإِحْسَاسِهِ، لِأَنَّ الذَّوْقَ أَقْوَى الْحَوَاسِّ الْمُبَاشِرَةِ لِلْجِسْمِ، فَشَبَّهَ بِهِ إحساس الْجلد.
Bâ harfi sebebiyet bildirir, «mâ» ise masdariyyedir; yani 'inkârınız sebebiyle, yani bunu inkâr etmeniz sebebiyle' demektir. Azabın tadılması, onun hissedilmesinden istiaredir; zira tatma, bedene doğrudan temas eden duyuların en güçlüsüdür. Bu sebeple derinin hissetmesi ona benzetilmiştir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 31]
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)
{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٣١) } “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet kıyamet saati kendilerine ansızın gelip çattığında, günahlarını sırtlarına yüklenmiş olarak: 'Orada yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler. Dikkat edin! Yüklendikleri şeyler ne kötüdür!”
اسْتِئْنَافٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ حِينَ يَقَعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الْعَذَابِ عَلَى مَا اسْتَدَامُوهُ مِنَ الْكُفْرِ الَّذِي جَرَّأَهُمْ عَلَى اسْتَدَامَتِهِ اعْتِقَادُهُمْ نَفْيَ الْبَعْثِ فَذَاقُوا الْعَذَابَ لِذَلِكَ، فَتِلْكَ حَالَةٌ يَسْتَحِقُّونَ بِهَا أَنْ يُقَالَ فِيهِمْ: قَدْ خَسِرُوا وَخَابُوا.
Kıyamet gününde, dirilişin olmadığını savunarak devam ettirmeye cüret ettikleri ve bu yüzden azabı tattıkları sürekli küfürleri sebebiyle azaba düçar olduklarında, onların durumuna hayret bildiren yeni bir başlangıçtır (istînâf). Bu öyle bir haldir ki onlar hakkında 'Kesinlikle hüsrana uğramış ve perişan olmuşlardır' denilmeyi hak ederler.
وَالْخُسْرَانُ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ
Hüsran (ziyana uğrama) konusundaki açıklama, bu surede geçen Yüce Allah'ın { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğunda geçmişti.
وَالْخَسَارَةُ هُنَا حِرْمَانُ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ لَا الدُّنْيَا.
Buradaki hüsran, dünya değil ahiret hayırlarından mahrum kalmaktır.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ حَكَى عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ الْإِضْمَارُ تَبَعًا لِقَوْلِهِ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ [الْأَنْعَام: ٢٧] وَمَا بَعْدَهُ، بِأَنْ يُقَالَ: قَدْ خَسِرُوا، لَكِنْ عَدَلَ إِلَى الْإِظْهَارِ لِيَكُونَ الْكَلَامُ مُسْتَقِلًّا وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ مَا فِي الصِّلَةِ مِنْ تَفْصِيلٍ بِقَوْلِهِ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً إِلَخْ.
Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar, { وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } buyruğu ile kendilerinden nakilde bulunulan kimselerdir. Zahir olan kural, { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } [En'âm: 27] ve sonrasındaki ifadelere tabi olarak 'kesinlikle ziyana uğradılar' denilip zamir kullanılmasıydı. Fakat cümlenin bağımsız olması ve { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } buyruğundaki sıla cümlesinde geçen ayrıntının bunun üzerine bina edilmesi için açık isim (izhâr) yoluna gidilmiştir.
وَلِقَاءُ اللَّهِ هُوَ ظُهُورُ آثَارِ رِضَاهُ وَغَضَبِهِ دُونَ تَأْخِيرٍ وَلَا إِمْهَالٍ وَلَا وِقَايَةٍ بِأَسْبَابٍ عَادِيَّةٍ مِنْ نِظَامِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَلَمَّا كَانَ الْعَالَمُ الْأُخْرَوِيُّ وَهُوَ مَا بَعْدَ الْبَعْثِ عَالَمَ ظُهُورِ الْحَقَائِقِ بِآثَارِهَا دُونَ مَوَانِعَ، وَتِلْكَ الْحَقَائِقُ هِيَ مُرَادُ اللَّهِ الْأَعْلَى الَّذِي جَعَلَهُ عَالَمَ كَمَالِ الْحَقَائِقِ، جَعَلَ الْمَصِيرَ إِلَيْهِ مُمَاثِلًا لِلِقَاءِ صَاحِبِ الْحَقِّ بَعْدَ الْغَيْبَةِ وَالِاسْتِقْلَالِ عَنْهُ زَمَانًا طَوِيلًا، فَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْبَعْثُ مُلَاقَاةَ اللَّهِ، وَلِقَاءَ اللَّهِ وَمَصِيرًا إِلَى اللَّهِ، وَمَجِيئًا إِلَيْهِ، فِي كَثِيرٍ مِنَ الْآيَاتِ وَالْأَلْفَاظِ النَّبَوِيَّةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا هُمْ فِي قَبْضَةِ تَصَرُّفِ اللَّهِ لَوْ شَاءَ لَقَبَضَهُمْ إِلَيْهِ وَلَعَجَّلَ إِلَيْهِمْ جَزَاءَهُمْ. قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ [يُونُس: ١١] . وَلَكِنَّهُ لَمَّا أَمْهَلَهُمْ وَاسْتَدْرَجَهُمْ فِي هَذَا الْعَالَمِ الدُّنْيَوِيِّ وَرَغَّبَ وَرَهَّبَ وَوَعَدَ وَتَوَعَّدَ كَانَ حَالُ النَّاسِ فِيهِ كَحَالِ الْعَبِيدِ يَأْتِيهِمُ الْأَمْرُ مِنْ مَوْلَاهُمُ الْغَائِبِ عَنْهُمْ وَيُرَغِّبُهُمْ وَيُحَذِّرُهُمْ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْتَثِلُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْصِي، وَهُمْ لَا يَلْقَوْنَ حِينَئِذٍ جَزَاءً عَنْ طَاعَةٍ وَلَا عِقَابًا عَنْ مَعْصِيَةٍ لِأَنَّهُ يُمْلِي لَهُمْ وَيُؤَخِّرُهُمْ، فَإِذَا طُوِيَ هَذَا الْعَالَمُ وَجَاءَتِ الْحَيَاةُ الثَّانِيَةُ صَارَ النَّاسُ فِي نِظَامٍ آخَرَ، وَهُوَ نِظَامُ ظُهُورِ الْآثَارِ دُونَ رَيْثٍ، قَالَ تَعَالَى: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً [الْكَهْف: ٤٩] ، فَكَانُوا كَعَبِيدٍ لَقُوا رَبَّهُمْ بَعْدَ أَنْ غَابُوا وَأُمْهِلُوا. فَاللِّقَاءُ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ: شَبَّهَتْ حَالَةَ الْخَلْقِ عِنْدَ الْمَصِيرِ إِلَى تَنْفِيذِ وَعْدِ اللَّهِ وَوَعِيدِهِ بِحَالَةِ الْعَبِيدِ عِنْدَ حُضُورِ سَيِّدِهِمْ بَعْدَ غَيْبَةٍ لِيَجْزِيَهُمْ على مَا فعلوا فِي مُدَّةِ الْمَغِيبِ.
Allah'a kavuşmak (likâullah), O'nun rıza ve gazabının eserlerinin gecikmeksizin, mühlet verilmeksizin ve dünya hayatının düzenindeki olağan sebeplerle korunmaksızın açığa çıkmasıdır. Yeniden dirilişten sonraki ahiret alemi, hakikatlerin hiçbir engel olmaksızın eserleriyle zuhur ettiği alem olduğundan ve bu hakikatler de Allah'ın kâmil hakikatler alemi kıldığı yüce muradı bulunduğundan, oraya varış; uzun bir ayrılık ve kendi başına kalıştan sonra hak sahibine kavuşmaya benzetilmiştir. Bu sebeple birçok ayette ve nebevî lafızda yeniden diriliş; Allah'a mülaki olmak, Allah'a kavuşmak, Allah'a dönüş ve O'na geliş olarak adlandırılmıştır. Yoksa insanlar dünyada da Allah'ın tasarrufu ve kudreti altındadırlar; dileseydi onları kabzeder ve cezalarını hemen verirdi. Nitekim Yüce Allah: { وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ } [Yûnus: 11] buyurmuştur. Ancak O, bu dünya aleminde insanlara mühlet verip onları derece derece yaklaştırdığı (istidrâc), teşvik edip sakındırdığı, vaat edip tehdit ettiği için, insanların buradaki durumu; yanlarında bulunmayan efendilerinden emir alan, kendilerini teşvik edip uyaran efendilerine karşı kölelerin durumuna benzemektedir. Onlardan kimi itaat eder, kimi isyan eder; o sırada itaatleri için bir mükâfat veya isyanları için bir ceza görmezler, çünkü efendileri onlara süre tanır ve cezalarını erteler. Bu alem dürülüp ikinci hayat geldiğinde ise insanlar başka bir düzene, yani sonuçların gecikmeksizin ortaya çıktığı düzene geçerler. Yüce Allah: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } [Kehf: 49] buyurmuştur; böylece onlar, uzak kalıp mühlet verildikten sonra efendilerine kavuşan köleler gibi olurlar. Dolayısıyla kavuşma (likâ), temsîlî bir istiaredir: Yaratılmışların Allah'ın vaat ve tehdidinin infazına doğru gidişlerindeki hali, efendileri uzaktayken yaptıkları şeylerin karşılığını vermek üzere huzurlarına geldiğindeki kölelerin haline benzetilmiştir.
وَشَاعَ هَذَا التَّمْثِيلُ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الرَّسُولِ ﷺ، كَمَا
Bu temsili anlatım Kur'an'da ve Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] kelamında yaygın olarak kullanılmıştır; nitekim
قَالَ: «مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ»
O şöyle buyurmuştur: “Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever.”
، وَفِي الْقُرْآنِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ [غَافِر: ١٥] .
Kur'an'da da { لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ } [Mü'min: 15] “Kavuşma gününü haber verip uyarmak için” buyrulmuştur.
وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً (حَتَّى) ابْتِدَائِيَّةٌ، وَهِيَ لَا تُفِيدُ الْغَايَةَ وَإِنَّمَا تُفِيدُ السَّبَبِيَّةَ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ ابْنُ الْحَاجِبِ، أَيْ فَإِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ
{ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } buyruğundaki { حَتَّى } ibtidâiyyedir; gaye (son nokta) bildirmez, İbnü'l-Hâcib'in de açıkça belirttiği gibi sadece sebebiyet bildirir; yani 'derken onlara o saat ansızın geldiğinde' demektir. Müfessirlerden bazıları,
مَجِيءَ السَّاعَةِ غَايَةً لِلْخُسْرَانِ، وَهُوَ فَاسِدٌ لِأَنَّ الْخُسْرَانَ الْمَقْصُودَ هُنَا هُوَ خُسْرَانُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَفِيهِمْ مَنْ لَمْ يَخْسَرْ شَيْئًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ كَلَامٌ عَلَى (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٥] . وَسَيَجِيءُ لِمَعْنَى (حَتَّى) زِيَادَةُ بَيَانٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ- إِلَى قَوْلِهِ- حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٧] .
kıyametin gelişini hüsranın gayesi (son sınırı) kılmışlardır ki bu geçersizdir; çünkü burada kastedilen hüsran, onların kıyamet günündeki hüsranıdır. Dünyada ise onlardan hiçbir şey kaybetmeyenler de vardır. İbtidâiyye olan { حَتَّى } hakkındaki açıklama, bu surenin [25. ayetinde] geçen { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ } buyruğunda geçmişti. { حَتَّى } edatının anlamına dair ilave açıklama, A'râf suresindeki [37. ayette] yer alan { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } ifadesinden { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } ifadesine kadar olan kısmın tefsirinde gelecektir.
وَالسَّاعَةُ: عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى سَاعَةِ الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ.
es-Sâat (السَّاعَةُ): Yeniden diriliş ve toplanma (haşir) vakti için galebe yoluyla özel isim (alem) olmuştur.
وَالْبَغْتَةُ فَعْلَةٌ مِنَ الْبَغْتِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ بَغَتَهُ الْأَمْرُ إِذَا نَزَلَ بِهِ فَجْأَةً مِنْ غَيْرِ تَرَقُّبٍ وَلَا
Bağte (الْبَغْتَةُ): Bağt (الْبَغْت) kökünden 'fa'le' vezninde bir isimdir. Bağt, bir işin beklenmeksizin, önceden haber verilmeksizin,
إِعْلَامٍ وَلَا ظُهُورِ شَبَحٍ أَوْ نَحْوِهِ. فَفِي الْبَغْتِ مَعْنَى الْمَجِيءِ عَنْ غَيْرِ إِشْعَارٍ. وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، فَإِنَّ الْمَصْدَرَ يَجِيءُ حَالًا إِذَا كَانَ ظَاهِرًا تَأْوِيلُهُ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْإِخْبَارِ بِالْمَصْدَرِ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ.
bir karaltı veya benzeri bir belirti görünmeksizin aniden başa gelmesi durumunda kullanılan bir masdardır. Dolayısıyla bağt kelimesinde habersizce gelme anlamı vardır. Bu kelime hal olarak mansuptur; zira masdar, ism-i fâil olarak tevil edilmesi açık olduğunda hal olarak gelebilir; bu da mübalağa kastıyla masdar ile haber vermeye dayanır.
وَقَوْلُهُ: قالُوا جَوَابُ (إِذَا) . وَيَا حَسْرَتَنا نِدَاءٌ مَقْصُودٌ بِهِ التَّعَجُّبُ وَالتَّنَدُّمُ، وَهُوَ فِي أَصْلِ الْوَضْعِ نِدَاءٌ لِلْحَسْرَةِ بِتَنْزِيلِهَا مَنْزِلَةَ شَخْصٍ يَسْمَعُ وَيُنَادَى لِيَحْضُرَ كَأَنَّهُ يَقُولُ: يَا حَسْرَةً احْضُرِي فَهَذَا أَوَانُ حُضُورِكِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: يَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ كَذَا، وَيَا أَسَفِي أَوْ يَا أَسَفَا، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
{ قالُوا } buyruğu, { إِذا } şart edatının cevabıdır. { يَا حَسْرَتَنا } ifadesi ise hayret ve pişmanlık ifade etmek için kullanılan bir nidadır. Asıl vaz'ı itibarıyla bu ifade, hasretin işiten ve çağrılan bir şahıs konumuna getirilerek hazır bulunması için ona seslenilmesidir; sanki 'Ey hasret, gel, işte senin gelme vaktin!' denilmektedir. Tıpkı az önce geçtiği gibi, Arapların 'Keşke şöyle yapsaydım', 'Yazık bana!' veya 'Ey vah!' demeleri de bu kabildendir.
وَأَضَافُوا الْحَسْرَةَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ لِيَكُونَ تَحَسُّرُهُمْ لِأَجْلِ أَنْفُسِهِمْ، فَهُمُ الْمُتَحَسِّرُونَ وَالْمُتَحَسَّرُ عَلَيْهِمْ، بِخِلَافِ قَوْلِ الْقَائِلِ: يَا حَسْرَةً، فَإِنَّهُ فِي الْغَالِبِ تَحَسَّرَ لِأَجْلِ غَيْرِهِ فَهُوَ يَتَحَسَّرُ لِحَالِ غَيْرِهِ. وَلِذَلِكَ تَجِيءُ مَعَهُ (عَلَى) الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُتَحَسَّرِ مِنْ أَجْلِهِ دَاخِلَةً عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى غَيْرِ التَّحَسُّرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ فَأَمَّا مَعَ (يَا حَسْرَتِي، أَوْ يَا حَسْرَتَا) فَإِنَّمَا تَجِيءُ (عَلَى) دَاخِلَةً عَلَى الْأَمْرِ الَّذِي كَانَ سَبَبًا فِي التَّحَسُّرِ كَمَا هُنَا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها. وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: يَا وَيْلِي وَيَا وَيْلَتِي، قَالَ تَعَالَى:
Hasreti kendi nefislerine izafe etmişlerdir ki pişmanlıkları kendi nefisleri için olsun; dolayısıyla onlar hem pişman olanlar hem de kendilerine acınanlardır. Bir kimsenin 'Yazıklar olsun!' (yâ hasraten) demesi ise bundan farklıdır; zira bu çoğunlukla başkası adına duyulan bir eseflenmedir, dolayısıyla kişi başkasının hali için üzülür. Bu yüzden onunla birlikte, üzerine esef duyulan şeyin başına gelen { عَلَى } harf-i cerri, pişmanlık duyanın dışındakine delalet eden kelimenin başına gelir; nitekim Yüce Allah: { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” buyurmuştur. { يَا حَسْرَتِي } veya { يَا حَسْرَتَا } ifadesinde ise { عَلَى } harfi, burada olduğu gibi { عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } şeklinde ancak pişmanlığa sebep olan işin başına gelir. Tıpkı bunun gibi 'Vay başıma gelenler!' derler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا [الْكَهْف: ٤٩] ، فَإِذَا أَرَادَ الْمُتَكَلِّمُ أَنَّ الْوَيْلَ لِغَيْرِهِ قَالَ: وَيْلَكَ، قَالَ تَعَالَى: وَيْلَكَ آمِنْ [الْأَحْقَاف: ١٧] وَيَقُولُونَ: وَيْلٌ لَكَ.
{ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا } [Kehf: 49] “Ve derler ki: 'Vay halimize!'” Konuşan kişi helakin başkası için olmasını istediğinde ise 'Yazıklar olsun sana!' (veyleke) der. Yüce Allah: { وَيْلَكَ آمِنْ } [Ahkâf: 17] “Yazık sana, iman et!” buyurmuştur. Nitekim 'Sana veyl olsun!' da derler.
وَالْحَسْرَةُ: النَّدَمُ الشَّدِيدُ، وَهُوَ التَّلَهُّفُ، وَهِيَ فَعْلَةٌ مِنْ حَسِرَ يَحْسَرُ حَسَرًا، مِنْ بَابِ فَرِحَ، وَيُقَالُ: تَحَسَّرَ تَحَسُّرًا. وَالْعَرَبُ يُعَامِلُونَ اسْمَ الْمَرَّةِ مُعَامَلَةَ مُطْلَقِ الْمَصْدَرِ غَيْرَ مُلَاحَظِينَ فِيهِ مَعْنَى الْمَرَّةِ، وَلَكِنَّهُمْ يُلَاحِظُونَ الْمَصْدَرَ فِي ضِمْنِ فَرْدٍ، كَمَدْلُولِ لَامِ الْحَقِيقَةِ، وَلِذَلِكَ يَحْسُنُ هَذَا الِاعْتِبَارُ فِي مَقَامِ النِّدَاءِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ اسْمٌ لِلْحَاصِلِ بِالْفِعْلِ بِخِلَافِ اسْمِ الْمَرَّةِ فَهُوَ اسْمٌ لِفَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَصْدَرِ فَيَقُومُ مَقَامَ الْمَاهِيَّةِ.
Hasret (الْحَسْرَةُ): Şiddetli pişmanlık ve eseflenmedir. 'Ferih' babından olan hasira-yahseru-hasaran (حَسِرَ يَحْسَرُ حَسَرًا) fiilinden 'fa'le' veznindedir; tahassara-tahassuran (تَحَسَّرَ تَحَسُّرًا) şeklinde de kullanılır. Araplar ism-i merreyi, onda teklik manasını gözetmeksizin mutlak masdar gibi kullanırlar; ancak masdarı, cins bildiren harf-i tarifin ifade ettiği anlam gibi tek bir fert zımnında mülahaza ederler. Bu sebeple nida makamında bu kabul güzel düşer; çünkü masdar fiilen meydana gelen şeyin ismidir, ism-i merre ise masdarın fertlerinden bir ferdin ismidir ve dolayısıyla mahiyet yerine geçer.
وفَرَّطْنا أَضَعْنَا. يُقَالُ: فَرَّطَ فِي الْأَمْرِ إِذَا تَهَاوَنَ بِشَيْءٍ وَلَمْ يَحْفَظْهُ، أَوْ فِي اكْتِسَابِهِ حَتَّى فَاتَهُ وَأَفْلَتَ مِنْهُ. وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٣٨] . وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ (فِي) فَيُقَالُ فَرَّطَ فِي مَالِهِ، إِذَا أَضَاعَهُ.
Farratnâ (فَرَّطْنا), zayi ettik demektir. Bir kimse bir şeyi önemsemeyip korumadığında veya onu elde etmeyi ihmal edip elinden kaçırdığında 'farrita fî'l-emr' denilir. Yüce Allah'ın { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm: 38] buyruğunun da gösterdiği gibi bu fiil bizzat geçişli (müteaddî) olur. Çoğunlukla ise { فِي } harfiyle geçişli kılınır; nitekim malını zayi ettiğinde 'farrata fî mâlihî' denilir.
وَمَا مَوْصُولَة مَا صدقهَا الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ. وَمَفْعُولُ فَرَّطْنا مَحْذُوفٌ يَعُودُ إِلَى مَا. تَقْدِيرُهُ: مَا فَرَّطْنَاهُ وَهُمْ عَامٌّ مِثْلَ مُعَادِهِ، أَيْ نَدِمْنَا عَلَى إِضَاعَةِ كُلِّ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَنْفَعَنَا فَفَرَطْنَاهُ، وَضَمِيرُ فِيها عَائِدٌ إِلَى السَّاعَةِ. وَ «فِي» تَعْلِيلِيَّةٌ، أَيْ مَا فَوَّتْنَاهُ مِنَ
{ مَا } ismi mevsuldür ve karşılığı (mâsadakı) salih amellerdir. { فَرَّطْنا } fiilinin mefulü hazfedilmiş olup { مَا } mevsulüne dönmektedir; takdiri 'mâ ferratnâhu' (ihmal ettiğimiz şeyler) şeklindedir ve merciine uygun olarak genel anlam taşır; yani 'bize fayda sağlayacak her şeyi zayi ettiğimize ve ihmal ettiğimize pişman olduk' demektir. { فِيها } ifadesindeki zamir ise kıyamet saatine (es-Sâat) racidir. Buradaki { فِي } sebebiyet (ta'lîl) bildirir; yani
الْأَعْمَالِ النَّافِعَةِ لِأَجْلِ نَفْعِ هَذِهِ السَّاعَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي لِلتَّعْدِيَةِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ إِلَى الضَّمِيرِ، أَيْ فِي خَيْرَاتِهَا. وَالْمَعْنَى عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِي السَّاعَةِ، يَعْنُونَ مَا شَاهَدُوهُ مِنْ نَجَاةِ وَنَعِيمِ أَهْلِ الْفَلَّاحِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ ضَمِيرُ فِيها عَلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَيَكُونَ «فِي» لِلظَّرْفِيَّةِ الْحَقِيقِيَّةِ.
bu saatte fayda vermesi için yapılacak yararlı amellerden elden kaçırdığımız şeyler demektir. Zamire bir tamlanan takdir edilerek { فِي } harfinin teadiye (geçişlilik) için olması da caizdir; yani 'onun hayırları konusunda' demektir. Bu takdirde anlam: 'Kıyamet saati konusunda ihmal ettiğimiz şeylere esef olsun' şeklinde olur ve bununla kurtuluş ve nimet ehlinde gördükleri şeyleri kastederler. { فِيها } ifadesindeki zamirin dünya hayatına raci olması da caizdir; bu durumda { فِي } gerçek zarfiyet ifade eder.
وَجُمْلَةُ: وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ قالُوا، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ فِي حَالِ أَنَّهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ فَهُمْ بَيْنَ تَلَهُّفٍ عَلَى التَّفْرِيطِ فِي الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَالْإِيمَانِ وَبَيْنَ مُقَاسَاةِ الْعَذَابِ عَلَى الْأَوْزَارِ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا، أَيْ لَمْ يَكُونُوا مَحْرُومِينَ مِنْ خَيْرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَحَسْبُ بَلْ كَانُوا مَعَ ذَلِكَ مُتْعَبِينَ مُثْقَلِينَ بِالْعَذَابِ.
{ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } cümlesi, { قالُوا } fiilindeki zamirden hal konumundadır; yani onlar günahlarını yüklendikleri bir halde bunu söylediler. Dolayısıyla onlar salih ameller ve iman konusundaki ihmallerine yanıp tutuşmak ile işledikleri günahların azabını çekmek arasında kalmışlardır; yani onlar o günün hayrından sadece mahrum kalmakla kalmamış, bununla beraber azapla da yorulup ağır bir yüke maruz kalmışlardır.
وَالْأَوْزَارُ جَمْعُ وِزْرٍ- بِكَسْرِ الْوَاوِ-، وَهُوَ الْحِمْلُ الثَّقِيلُ، وَفِعْلُهُ وَزَرَ يَزِرُ إِذَا حَمَلَ.
Evzâr (الْأَوْزَارُ), vâv harfinin kesresiyle vizr (وِزْر) kelimesinin çoğuludur; o da ağır yük demektir. Fiili yük taşımak anlamında 'vezera-yeziru' (وَزَرَ يَزِرُ) şeklinde gelir.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ هُنَا أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ. وَقَوْلُهُ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الْأَنْعَام: ١٦٤] .
Buradaki { أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } ve { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [En'âm: 164] “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” buyrukları bu köktendir.
وَأُطْلِقَ الْوِزْرُ عَلَى الذَّنْبِ وَالْجِنَايَةِ لِثِقَلِ عَاقِبَتِهَا عَلَى جَانِيهَا.
Akıbetinin onu işleyen kimseye ağırlığından ötürü günah ve cinayete vizr (وِزْر) adı verilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ تَمْثِيلٌ لِهَيْئَةِ عَنَتِهِمْ مِنْ جَرَّاءِ ذُنُوبِهِمْ
{ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } buyruğu, günahları yüzünden çektikleri sıkıntılı halin,
بِحَالِ مَنْ يَحْمِلُ حِمْلًا ثَقِيلًا. وَذَكَرَ عَلى ظُهُورِهِمْ هُنَا مُبَالَغَةً فِي تَمْثِيلِ الْحَالَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] . فَذَكَرَ الْأَيْدِي لِأَنَّ الْكَسْبَ يَكُونُ بِالْيَدِ، فَهُوَ يُشْبِهُ تَخْيِيلَ الِاسْتِعَارَةِ وَلَكِنَّهُ لَا يَتَأَتَّى التَّخْيِيلُ فِي التَّمْثِيلِيَّةِ لِأَنَّ مَا يُذْكَرُ فِيهَا صَالِحٌ لِاعْتِبَارِهِ مِنْ جُمْلَةِ الْهَيْئَةِ، فَإِنَّ الْحَمْلَ عَلَى الظَّهْرِ مُؤْذِنٌ بِنِهَايَةِ ثِقَلِ الْمَحْمُولِ عَلَى الْحَامِلِ.
ağır bir yük taşıyan kimsenin haline benzetilerek temsil edilmesidir. Burada { عَلى ظُهُورِهِمْ } (sırtlarına) ifadesinin zikredilmesi, durumun temsilindeki mübalağayı artırmak içindir; nitekim Yüce Allah: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } [Şûrâ: 30] “Başınıza gelen her musibet, kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir” buyurmuştur. Burada eller zikredilmiştir; çünkü kazanma elle olur. Bu kullanım istiaredeki tahyîl (hayal ettirme) sanatına benzer; fakat temsîlî istiarede tahyîl söz konusu olmaz, zira onda zikredilen unsurlar genel tablonun (heyetin) bir parçası sayılmaya elverişlidir. Nitekim sırtta taşımak, taşınan yükün taşıyana son derece ağır geldiğini bildirir.
وَمِنْ لَطَائِفِ التَّوْجِيهِ وَضْعُ لَفْظِ الْأَوْزَارِ فِي هَذَا التَّمْثِيلِ فَإِنَّهُ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْأَحْمَالِ الثَّقِيلَةِ وَبَيْنَ الذُّنُوبِ، وَهُمْ إِنَّمَا وَقَعُوا فِي هَذِهِ الشِّدَّةِ مِنْ جَرَّاءِ ذُنُوبِهِمْ فَكَأَنَّهُمْ يَحْمِلُونَهَا لِأَنَّهُمْ يُعَانُونَ شِدَّةَ آلَامِهَا.
Bu temsilde evzâr (الْأَوْزَارُ) lafzının kullanılmasındaki latif nüktelerden biri de, bu kelimenin hem ağır yükler hem de günahlar için ortaklaşa (müşterek) kullanılmasıdır. Onlar bu sıkıntıya günahları yüzünden düşmüşlerdir; nitekim onun şiddetli acılarını çektikleri için adeta o günahları [sırtlarında] taşımaktadırlar.
وَجُمْلَةُ: أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ تَذْيِيلٌ. وَ (أَلَا) حَرْفُ اسْتِفْتَاحٍ يُفِيدُ التَّنْبِيهَ لِلْعِنَايَةِ بِالْخَبَرِ. وساءَ مَا يَزِرُونَ إِنْشَاءُ ذَمٍّ. ويَزِرُونَ بِمَعْنَى يَحْمِلُونَ، أَيْ سَاءَ مَا يُمَثَّلُ مِنْ حَالِهِمْ بِالْحَمْلِ. وَمَا يَزِرُونَ فَاعِلُ ساءَ. وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيره:
{ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” cümlesi tezyîldir. { أَلَا } habere dikkat çekmeye yarayan bir istiftah (başlangıç) harfidir. { ساءَ مَا يَزِرُونَ } ise kınama (zemm) inşa eden bir ifadedir. { يَزِرُونَ } yükleniyorlar/taşıyorlar anlamındadır; yani taşımakla temsil edilen halleri ne kötüdür! { مَا يَزِرُونَ } ifadesi { ساءَ } fiilinin failidir. Kınanan asıl unsur (el-mahsûsu bi'z-zemm) hazfedilmiştir, takdiri ise:
حملهمْ.
'onların taşıması'dır (hamluhum).
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣٢]
[En'âm Suresi (6), Ayet 32]
وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢)
{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢) } “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (32)”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ السَّاعَةِ وَمَا يَلْحَقُ الْمُشْرِكِينَ فِيهَا مِنَ الْحَسْرَةِ عَلَى مَا فَرَّطُوا نَاسَبَ أَنْ يُذَكِّرَ النَّاسَ بِأَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا زَائِلَةٌ وَأَنَّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَسْتَعِدُّوا لِلْحَيَاةِ الْآخِرَةِ. فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِقَوْلِ الْمُشْرِكِينَ: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [الْأَنْعَام: ٢٩] .
Kıyamet vakti ve müşriklerin [dünyada] ihmal ettikleri şeyler yüzünden orada uğrayacakları hasret anılınca, insanlara dünya hayatının geçici olduğunu ve ahiret hayatına hazırlanmaları gerektiğini hatırlatmak uygun düşmüştür. Bunun, müşriklerin: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } [En'âm: 29] “Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; biz diriltilecek de değiliz” şeklindeki sözlerine bir cevap olması muhtemeldir.
فَتَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ، أَيْ تَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَلَوْ نَظَرْتُمْ حَقَّ النَّظَرِ لَوَجَدْتُمُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا لَعِبًا وَلَهْوًا وَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ بَاقٍ، فَلَعَلِمْتُمْ أَنَّ وَرَاءَهَا حَيَاةً أُخْرَى فِيهَا مِنَ الْخَيْرَاتِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِنَّمَا يَنَالُهُ الْمُتَّقُونَ، أَيِ الْمُؤْمِنُونَ، فَتَكُونَ الْآيَة إِعَادَة لدعوتهم إِلَى الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى، وَيَكُونَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: أَفَلا تَعْقِلُونَ الْتِفَاتًا مِنَ الْحَدِيثِ عَنْهُمْ بِالْغَيْبَةِ إِلَى خِطَابِهِمْ بِالدَّعْوَةِ.
Bu durumda vâv harfi hâl için olur; yani "Siz: 'Hayat ancak bizim dünya hayatımızdır' diyorsunuz; oysa hakkıyla baksaydınız dünya hayatının bir oyun ve eğlenceden ibaret olduğunu ve içinde kalıcı hiçbir şey bulunmadığını görürdünüz. Böylece onun ardında, içinde dünyadakinden çok daha büyük hayırların bulunduğu ve sadece müttakilerin, yani müminlerin erişebileceği başka bir hayat olduğunu bilirdiniz" [demektir]. Böylece bu ayet, onları imana ve takvaya yeniden bir davet olur; { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” buyruğundaki hitap da onlar hakkında gâib sigasıyla konuşmaktan onları davetle muhatap almaya yönelen bir iltifat sanatı olur.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ اعْتِرَاضٌ بِالتَّذْيِيلِ لِحِكَايَةِ حَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، فَإِنَّهُ لَمَّا حَكَى قَوْلَهُمْ: يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها [الْأَنْعَام: ٣١] عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّهُمْ فَرَّطُوا فِي الْأُمُورِ النَّافِعَةِ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِسَبَبِ الِانْهِمَاكِ فِي زَخَارِفِ الدُّنْيَا، فَذَيَّلَ ذَلِكَ بِخِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ تَعْرِيفًا بِقِيمَةِ زَخَارِفِ الدُّنْيَا وَتَبْشِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْخَيْرِ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَتَكُونُ الْوَاوُ عَطَفَتْ جُمْلَةَ الْبِشَارَةِ عَلَى حِكَايَةِ النِّذَارَةِ. وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ التَّضَادُّ. وَأَيْضًا فِي هَذَا نِدَاءٌ عَلَى سَخَافَةِ عُقُولِهِمْ إِذْ غَرَّتْهُمْ فِي الدُّنْيَا فَسُوِّلَ لَهُمُ الِاسْتِخْفَافُ بِدَعْوَةِ اللَّهِ إِلَى الْحَقِّ. فَيُجْعَلُ قَوْلُهُ:
[Bu cümlenin], onların ahiretteki hallerinin anlatımına yönelik tezyîl kabilinden bir itiraz (ara cümle) olması da muhtemeldir. Zira Allah Teâlâ onların: { يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } [En'âm: 31] “Orada yaptığımız ihmallerden dolayı yazıklar olsun bize!” sözünü nakledince, dinleyen kimse onların dünya süslerine dalmaları sebebiyle ahirette kendilerine fayda verecek şeyleri ihmal ettiklerini anladı. Bunun üzerine dünya süslerinin değerini bildirmek ve ahiretin müminler için hayır yurdu olduğunu müjdelemek üzere müminlere hitap ederek bunu tezyîl kıldı. Dolayısıyla vâv harfi, müjde cümlesini uyarı anlatımına atfetmiş olur. Aralarındaki münasebet ise tezattır. Ayrıca bunda, dünyada akılları kendilerini aldattığı ve Allah'ın hakka olan davetini hafife almayı kendilerine hoş gösterdiği için akıllarının kıtlığına bir ilan da vardır. Böylece O'nun şu buyruğu:
أَفَلا تَعْقِلُونَ خِطَابًا مُسْتَأْنَفًا لِلْمُؤْمِنِينَ تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنْ أَنْ تَغُرَّهُمْ زَخَارِفُ الدُّنْيَا فَتُلْهِيَهِمْ عَنِ الْعَمَلِ لِلْآخِرَةِ.
{ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”, dünya süslerinin kendilerini aldatıp ahiret için çalışmaktan alıkoymaması hususunda müminlere yönelik bir uyarı olarak müste'nef bir hitap kılınır.
وَهَذَا الْحُكْمُ عَامٌّ عَلَى جِنْسِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَالتَّعْرِيفُ فِي الْحَيَاةِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيِ الْحَيَاةُ الَّتِي يَحْيَاهَا كُلُّ أَحَدٍ الْمَعْرُوفَةُ بِالدُّنْيَا، أَيِ الْأُولَى وَالْقَرِيبَةُ مِنَ النَّاسِ، وَأُطْلِقَتِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا عَلَى أَحْوَالِهَا، أَوْ عَلَى مُدَّتِهَا.
Bu hüküm dünya hayatının cinsi için geneldir; dolayısıyla { الْحَيَاةِ } kelimesindeki belirlilik (tarif) cins tarifidir; yani herkesin yaşadığı, 'dünya' (ilk ve insanlara en yakın olan) olarak bilinen hayattır. Dünya hayatı ifadesi onun halleri veya süresi için kullanılmıştır.
وَاللَّعِبُ: عَمَلٌ أَوْ قَوْلٌ فِي خِفَّةٍ وَسُرْعَةٍ وَطَيْشٍ لَيْسَتْ لَهُ غَايَةٌ مُفِيدَةٌ بَلْ غَايَتُهُ إِرَاحَةُ الْبَالِ وَتَقْصِيرُ الْوَقْتِ وَاسْتِجْلَابُ الْعُقُولِ فِي حَالَةِ ضَعْفِهَا كَعَقْلِ الصَّغِيرِ وَعَقْلِ الْمُتْعَبِ، وَأَكْثَرُهُ أَعْمَالُ الصِّبْيَانِ. قَالُوا وَلِذَلِكَ فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ اللُّعَابِ، وَهُوَ رِيقُ الصَّبِيِّ السَّائِلُ.
La'ib (اللَّعِبُ - oyun): Faydalı bir gayesi olmayan, bilakis gayesi zihni dinlendirmek, vakit geçirmek ve çocuğun ya da yorgun düşmüş kimsenin aklı gibi zayıflık anındaki akılları cezbetmek olan, hafiflik, acelecilik ve havailik içeren bir fiil veya sözdür; çoğunlukla çocukların işleridir. Dilciler şöyle demiştir: Bu sebeple o, çocuğun ağzından akan salya anlamına gelen luâb (اللُّعَاب) kelimesinden türemiştir.
وَضِدَّ اللَّعِبِ الْجِدُّ.
Oyunun (la'ib) zıddı ciddiyettir (el-cidd).
وَاللَّهْوُ: مَا يَشْتَغِلُ بِهِ الْإِنْسَانُ مِمَّا تَرْتَاحُ إِلَيْهِ نَفْسُهُ وَلَا يَتْعَبُ فِي الِاشْتِغَالِ بِهِ عَقْلُهُ.
Lehv (اللَّهْوُ - eğlence): İnsanın nefsinin hoşlandığı ve meşgul olurken aklının yorulmadığı şeylerle oyalanmasıdır.
فَلَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى مَا فِيهِ اسْتِمْتَاعٌ وَلَذَّةٌ وَمُلَائِمَةٌ لِلشَّهْوَةِ.
Dolayısıyla ancak içinde faydalanma, lezzet ve arzuya uygunluk bulunan şeyler için kullanılır.
وَبَيْنَ اللَّهْوِ وَاللَّعِبِ الْعُمُومُ وَالْخُصُوصُ الْوَجْهِيُّ. فَهُمَا يَجْتَمِعَانِ فِي الْعَمَلِ الَّذِي فِيهِ مُلَاءَمَةٌ وَيُقَارِنُهُ شَيْءٌ مِنَ الْخِفَّةِ وَالطَّيْشِ كَالطَّرَبِ وَاللَّهْوِ بِالنِّسَاءِ. وَيَنْفَرِدُ اللَّعِبُ فِي لَعِبِ
Lehv ile la'ib arasında umûm ve husûs min vech (yönsel genellik ve özellik) ilişkisi vardır. Bu ikisi, zevke uygun düşen ve müzik dinlemek, kadınlarla eğlenmek gibi hafiflik ve havailiğin eşlik ettiği amellerde birleşirler. La'ib (oyun) ise tek başına
الصِّبْيَانِ. وَيَنْفَرِدُ اللَّهْوُ فِي نَحْوِ الْمَيْسِرِ وَالصَّيْدِ.
çocukların oyununda bulunur. Lehv (eğlence) ise kumar ve avcılık gibi şeylerde tek başına bulunur.
وَقَدْ أَفَادَتْ صِيغَةُ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ قَصْرَ الْحَيَاةِ عَلَى اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ، وَهُوَ قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ. وَالْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ الْأَعْمَالُ الَّتِي يُحِبُّ الْإِنْسَانُ الْحَيَاةَ لِأَجْلِهَا، لِأَنَّ الْحَيَاةَ مُدَّةٌ وَزَمَنٌ لَا يَقْبَلُ الْوَصْفَ بِغَيْرِ أَوْصَافِ الْأَزْمَانِ مِنْ طُولٍ أَوْ قِصَرٍ،
{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } kalıbı, hayatın oyun ve eğlenceye hasredilmesini ifade etmiştir; bu ise mevsûfun sıfata kasrıdır. Hayattan kasıt, insanın kendisi uğruna yaşamayı sevdiği amellerdir; zira hayat, uzunluk veya kısalık gibi zaman vasıfları dışında nitelenmeyi kabul etmeyen bir süre ve zamandır;
وَتَحْدِيدٍ أَوْ ضِدِّهِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَيَاةِ الْأَعْمَالُ الْمَظْرُوفَةُ فِيهَا. وَاللَّعِبُ وَاللَّهْوُ فِي قُوَّةِ الْوَصْفِ، لِأَنَّهُمَا مُصْدَرَانِ أُرِيدَ بِهِمَا الْوَصْفُ لِلْمُبَالَغَةِ، كَقَوْلِ الْخَنْسَاءِ:
sınırlılık veya zıddı [gibi vasıflardan başkasıyla nitelenemez]. Dolayısıyla hayattan maksadın onun içinde yer alan ameller olduğu kesinleşir. Oyun (la'ib) ve eğlence (lehv) ise sıfat kuvvetindedir; çünkü bunlar mübalağa amacıyla sıfat manasında kullanılmış iki masdardır; nitekim Hansâ şöyle demiştir:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ وَهَذَا الْقَصْرُ ادِّعَائِيٌّ يُقْصَدُ بِهِ الْمُبَالَغَةُ، لِأَنَّ الْأَعْمَالَ الْحَاصِلَةَ فِي الْحَيَاةِ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا اللَّهْوُ وَاللَّعِبُ، وَمِنْهَا غَيْرُهُمَا، قَالَ تَعَالَى: أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ [الْحَدِيد: ٢٠] . فَالْحَيَاةُ تَشْتَمِلُ عَلَى أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا الْمُلَائِمُ كَالْأَكْلِ وَاللَّذَّاتِ، وَمِنْهَا الْمُؤْلِمُ كَالْأَمْرَاضِ وَالْأَحْزَانِ، فَأَمَّا الْمُؤْلِمَاتُ فَلَا اعْتِدَادَ بِهَا هُنَا وَلَا الْتِفَاتَ إِلَيْهَا لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مِمَّا يَرْغَبُ فِيهِ الرَّاغِبُونَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ الْحَيَاةِ هُنَا مَا يَحْصُلُ فِيهَا مِمَّا يُحِبُّهَا النَّاسُ لِأَجْلِهِ، وَهُوَ الْمُلَائِمَاتُ.
"O (hayat) ancak bir yöneliş ve geri dönüştür." Bu kasır, mübalağa kastedilen iddiaî bir kasırdır; zira hayatta gerçekleşen ameller çoktur; bunlardan kimi eğlence ve oyundur, kimi de başkasıdır. Nitekim Yüce Allah: { أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } [Hadîd: 20] “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mallarda ve evlatlarda bir çoğalma yarışıdır” buyurmuştur. Zira hayat birçok durumu kapsar; bunlardan bir kısmı yeme-içme ve lezzetler gibi nefse uygun olanlar, bir kısmı da hastalıklar ve kederler gibi elem verici olanlardır. Elem verici olanlara burada itibar edilmez ve bakılmaz; çünkü onlar insanların arzuladığı şeylerden değildir; nitekim burada hayatın anılmasından maksat, insanların kendisi sebebiyle hayatı sevdikleri şeyler, yani nefse uygun düşen durumlardır.
وَأَمَّا الْمُلَائِمَاتُ فَهِيَ كَثِيرَةٌ، وَمِنْهَا مَا لَيْسَ بِلَعِبٍ وَلَهْوٍ، كالطعام وَالشرَاب والتدفّي فِي الشِّتَاءِ وَالتَّبَرُّدِ فِي الصَّيْفِ وَجَمْعِ الْمَالِ عِنْدَ الْمُولِعِ بِهِ وَقَرْيِ الضَّيْفِ وَنِكَايَةِ الْعَدُوِّ وَبَذْلِ الْخَيْرِ لِلْمُحْتَاجِ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ لَمَّا كَانَ مُعْظَمُهَا يَسْتَدْعِي صَرْفَ هِمَّةٍ وَعَمَلٍ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى شَيْءٍ مِنَ التَّعَبِ وَهُوَ مُنَافِرٌ. فَكَانَ مُعْظَمُ مَا يُحِبُّ النَّاسُ الْحَيَاةَ لِأَجْلِهِ هُوَ اللَّهْوُ وَاللَّعِبُ، لِأَنَّهُ الْأَغْلَبُ عَلَى أَعْمَالِ النَّاسِ فِي أَوَّلِ الْعُمُرِ وَالْغَالِبُ عَلَيْهِمْ فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ. فَمِنَ اللَّعِبِ الْمُزَاحُ وَمُغَازَلَةُ النِّسَاءِ، وَمِنَ اللَّهْوِ الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْمَغَانِي وَالْأَسْمَارُ وَرُكُوبُ الْخَيْلِ وَالصَّيْدُ.
Nefse uygun olanlar ise pek çoktur; bunların arasında yemek, içmek, kışın ısınmak, yazın serinlemek, mala düşkün olan kimse için mal toplamak, misafir ağırlamak, düşmana darbe vurmak ve ihtiyaç sahibine iyilikte bulunmak gibi oyun ve eğlence olmayan şeyler de vardır. Ancak bunların çoğu gayret ve emek sarf etmeyi gerektirdiğinden, nefsin hoşlanmadığı bir yorgunluğu da içermektedir. Bu sebeple insanların kendisi uğruna hayatı sevdikleri şeylerin çoğunluğunu eğlence ve oyun teşkil etmiştir; zira bu, ömrün başında insanların işlerine en çok hâkim olan ve bundan sonraki dönemde de onlara galebe çalan şeydir. Şakalaşmak ve kadınlara kur yapmak oyundan (la'ib); içki, kumar, şarkılar, gece sohbetleri, ata binmek ve avcılık ise eğlencedendir (lehv).
فَأَمَّا أَعْمَالُهُمْ فِي الْقُرُبَاتِ كَالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَالنَّذْرِ وَالطَّوَافِ بِالْأَصْنَامِ وَالْعَتِيرَةِ وَنَحْوِهَا فَلِأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ لَا اعْتِدَادَ بِهَا بِدُونِ الْإِيمَانِ كَانَتْ مُلْحَقَةً بِاللَّعِبِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً [الْأَنْفَال: ٣٥] ، وَقَالَ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا [الْأَعْرَاف: ٥١] .
Müşriklerin hac, umre, adak, putları tavaf etme ve atîre (Receb kurbanı) gibi ibadet ve yakınlaşma kabilinden olan amellerine gelince; bunlar iman olmaksızın hiçbir değer taşımadığından oyuna dahil edilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } [Enfâl: 35] “Onların Beytullah yanındaki namazları ise ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” ve: { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } [A'râf: 51] “Onlar dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı kendilerini aldattı” buyurmuştur.