وَقَوْلُهُ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ تَذْيِيلٌ مُفَرَّعٌ عَلَى مَا سَبَقَ.
{ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } buyruğu, önceki ifadelere dayanan bir tezyildir (tamamlayıcı sonuç cümlesidir).
وَالْمُرَادُ بِ الْجاهِلِينَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْجَهْلِ الَّذِي هُوَ ضِدَّ الْعِلْمِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى خِطَابًا لِنُوحٍ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هود: ٤٦] ، وَهُوَ مَا حَمَلَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ هُنَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْجَهْلِ ضِدَّ الْحِلْمِ، أَيْ لَا تَضِقْ صَدْرًا بِإِعْرَاضِهِمْ.
{ الْجاهِلِينَ } kelimesinden kastedilenin, ilmin zıddı olan cehaletten olması caizdir; nitekim Yüce Allah'ın Nûh'a hitabındaki: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [Hûd: 46] “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyruğunda olduğu gibidir ve buradaki müfessirlerin benimsediği görüş de budur. Hilmin zıddı olan cehaletten (öfkeye kapılmak/sabırsızlık göstermek) olması da caizdir; yani "onların yüz çevirmesinden ötürü göğsün daralmasın" demektir.
وَهُوَ أَنْسَبُ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ. وَإِرَادَةُ كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ يَنْتَظِمُ مَعَ مُفَادِ الْجُمْلَتَيْنِ: جُمْلَةِ: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ وَجُمْلَةِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى. وَمَعَ كَوْنِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَذْيِيلًا لِلْكَلَامِ السَّابِقِ فَالْمَعْنَى: فَلَا يَكْبُرْ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ
Bu anlam, { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } buyruğuna daha uygundur. Her iki mananın kastedilmesi de iki cümlenin; yani { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } ve { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى } cümlelerinin ifade ettiği mana ile uyum sağlar. Bu cümlenin önceki sözü tamamlayan bir fezleke olmasıyla birlikte anlamı şudur: Onların yüz çevirmesi sana ağır gelmesin,
وَلَا تَضِقْ بِهِ صَدْرًا، وَأَيْضًا فَكُنْ عَالِمًا بِأَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لِجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى. وَهَذَا إِنْبَاءٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ ﷺ بِأَمْرٍ مِنْ عِلْمِ الْحَقِيقَةِ يَخْتَصُّ بِحَالَةٍ خَاصَّةٍ فَلَا يُطْرَدُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مَوَاقِفِ التَّشْرِيعِ.
ondan dolayı için daralmasın; ayrıca Allah'ın dileseydi onları hidayet üzere toplayacağını da bil! Bu, Yüce Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, özel bir duruma has olan hakikat ilmine dair bir hususu bildirmesidir; dolayısıyla teşriin diğer alanlarına genellenemez.
وإنّما عدل على الْأَمْرِ بِالْعِلْمِ لِأَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْجَهْلِ يَتَضَمَّنُهُ فَيَتَقَرَّرُ فِي الذِّهْنِ مَرَّتَيْنِ، وَلِأَنَّ فِي النَّهْيِ عَنِ الْجَهْلِ بِذَلِكَ تَحْرِيضًا عَلَى اسْتِحْضَارِ الْعِلْمِ بِهِ، كَمَا يُقَالُ للمتعلّم: لَا تنسى هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ. وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ نَهْيٌ عَنْ شَيْءٍ تَلَبَّسَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ كَمَا تَوَهَّمَهُ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَذَهَبُوا فِيهِ مَذَاهِبَ لَا تستبين.
Bilme emrinden [nehiy sîgasına] dönülmesinin sebebi, cehaletten nehyedilmenin bilmeyi de zımnen içermesi ve böylece zihinde iki kez yer etmesidir; ayrıca bundan cahil kalmaktan nehyetmede, öğrenciye: "Bu meseleyi unutma!" denildiği gibi, o bilgiyi hazır tutmaya bir teşvik bulunmasıdır. Bir grup müfessirin zannettiği ve bu hususta anlaşılmaz yollara saptığı gibi, bu ifadede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilen işlediği bir şeyden nehiy kesinlikle söz konusu değildir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣٦]
[En'âm Suresi (6), Âyet 36]
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)
{ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder. Ölüleri ise Allah diriltir, sonra O'na döndürülürler.” (36)
تَعْلِيلٌ لِمَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْأَنْعَام: ٣٥] مِنَ تَأْيِيسٍ مِنْ وُلُوجِ الدَّعْوَةِ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، أَيْ لَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ دُونَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ حَرَمَهُمْ فَائِدَةَ السَّمْعِ وَفَهْمِ الْمَسْمُوعِ.
{ وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } buyruğundan { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } [En'âm: 35] buyruğuna kadar geçen ayetlerin davetin onların nefislerine girmesinden ümit kesmeyi ifade etmesinin gerekçesidir; yani dinleme ve duyduğunu anlama faydasından mahrum bırakılan bu kimseler değil, sadece can kulağıyla dinleyenler icabet eder.
وَمَفْهُومُ الْحَصْرِ مُؤْذِنٌ بِإِعْمَالِ منطوقه الَّذِي يؤمىء إِلَى إِرْجَاءٍ بَعْدَ تَأْيِيسٍ بِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ قُلُوبًا يَفْقَهُونَ بِهَا وَآذَانًا يَسْمَعُونَ بِهَا فَأُولَئِكَ يَسْتَجِيبُونَ.
Hasrın mefhumu, ümitsizlikten sonra bir ümide işaret eden mantûkunun işletilmesini bildirir; zira Allah başka bir topluluk için kendisiyle kavrayacakları kalpler ve kendisiyle işitecekleri kulaklar var etmiştir ki işte onlar icabet edeceklerdir.
وَقَوْلُهُ: يَسْتَجِيبُ بِمَعْنَى يُجِيبُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ زَائِدَانِ لِلتَّأْكِيدِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْفِعْلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٥] .
{ يَسْتَجِيبُ } buyruğu { يُجِيبُ } (icabet eder) anlamındadır; sîn ve tâ harfleri tekit için ziyadedir. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } [195] ayetinde bu fiil hakkında açıklama geçmişti.
وَحَذَفَ مُتَعَلِّقَ يَسْتَجِيبُ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ الدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَتَصْدِيقِ الرَّسُولِ.
{ يَسْتَجِيبُ } fiilinin müteallakı (tümleci), makam tevhide ve Resûl'ü tasdike davet makamı olduğu için durumun açıklığından dolayı hazfedilmiştir.
وَمَعْنَى يَسْمَعُونَ، أَنَّهُمْ يَفْقَهُونَ مَا يُلْقَى إِلَيْهِمْ مِنَ الْإِرْشَادِ لِأَنَّ الضَّالِّينَ كَمَنْ لَا يَسْمَعُ. فَالْمَقْصُودُ سَمْعٌ خَاصٌّ وَهُوَ سَمْعُ الِاعْتِبَارِ.
{ يَسْمَعُونَ } buyruğunun manası: Kendilerine sunulan irşadı kavrarlar demektir; zira sapkınlar işitmeyen kimse gibidir. Dolayısıyla kastedilen özel bir işitmedir ki o da ibret alma işitmesidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ فَالْوَجْهُ أَنَّهُ مُقَابِلٌ لِ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ. وَلِذَلِكَ حَسُنَ عَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ. فَمَعْنَى الْكَلَامِ:
{ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } buyruğuna gelince, uygun olan görüş bunun { الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } ifadesinin mukabili olmasıdır. Bu sebeple bu cümlenin { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } cümlesine atfedilmesi güzel olmuştur. Kelamın manası şudur:
وَأَمَّا الْمُعْرِضُونَ
Senden yüz çevirenlere gelince,
عَنْكَ فَهُمْ مِثْلَ الْمَوْتَى فَلَا يَسْتَجِيبُونَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى [النَّمْل: ٨٠] . فَحَذَفَ مِنَ الْكَلَامِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، فَإِنَّ الَّذِي لَا يَسْمَعُ قَدْ يَكُونُ فُقْدَانُ سَمْعِهِ مِنْ عِلَّةٍ كَالصَّمَمِ، وَقَدْ يَكُونُ مِنْ عَدَمِ الْحَيَاةِ، كَمَا قَالَ عبد الرحمان بْنُ الْحَكَمِ الثَّقَفِيُّ:
onlar ölüler gibidir, bu yüzden icabet etmezler; tıpkı: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } [en-Neml: 80] “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın” buyruğunda olduğu gibi. Siyakın delalet ettiği kısım sözden hazfedilmiştir. Zira işitmeyen kimsenin işitme kaybı bazen sağırlık gibi bir illetten, bazen de hayatın bulunmamasından (ölümden) kaynaklanır. Nitekim Abdurrahman b. el-Hakem es-Sekafî şöyle demiştir:
لَقَدْ أَسْمَعْتَ لَوْ نَادَيْتَ حَيًّا ... وَلَكِنْ لَا حَيَاةَ لِمَنْ تُنَادِي
“Yaşayan birine seslenseydin elbette duyururdun... Fakat seslendiğin kimsede hayat yok ki!”
فَتَضَمَّنَ عَطْفُ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ تَعْرِيضًا بِأَنَّ هَؤُلَاءِ كَالْأَمْوَاتِ لَا تُرْجَى مِنْهُمُ اسْتِجَابَةٌ. وَتَخَلَّصَ إِلَى وَعِيدِهِمْ بِأَنَّهُ يَبْعَثُهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ، أَيْ لَا يُرْجَى مِنْهُمْ رُجُوعٌ إِلَى الْحَقِّ إِلَى أَنْ يُبْعَثُوا، وَحِينَئِذٍ يُلَاقُونَ جَزَاءَ كُفْرِهِمْ. وَالْمَوْتى اسْتِعَارَةٌ لِمَنْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِعُقُولِهِمْ وَمَوَاهِبِهِمْ فِي أَهَمِّ الْأَشْيَاءِ، وَهُوَ مَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى. ويَبْعَثُهُمُ عَلَى هَذَا حَقِيقَةٌ، وَهُوَ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ، لِأَنَّ الْبَعْثَ مِنْ مُلَائِمَاتِ الْمُشَبَّهِ بِهِ فِي الْعُرْفِ وَإِنْ كَانَ الْحَيُّ يُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ يُبْعَثُ، أَيْ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَلَكِنَّ الْعُرْفَ لَا يَذْكُرُ الْبَعْثَ إِلَّا بِاعْتِبَارِ وَصْفِ الْمَبْعُوثِ بِأَنَّهُ مَيِّتٌ.
{ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } cümlesinin atfı, bu kimselerin ölüler gibi olduğuna ve kendilerinden bir icabetin umulmayacağına dair bir tariz içermektedir. Ayrıca ölümlerinden sonra Allah'ın onları dirilteceğini bildirerek bir tehdide intikal etmiştir; yani diriltilinceye kadar hakka dönmeleri umulmaz ve o zaman küfürlerinin cezasını görürler. { الْمَوْتى } (ölüler) kelimesi, en önemli hususta; yani Yüce Allah'ı razı edecek şeyde akıllarından ve kabiliyetlerinden istifade etmeyen kimseler için bir istiâredir. Buna göre { يَبْعَثُهُمُ } (onları diriltir) fiili hakiki anlamındadır ve istiâre için bir terşihtir; çünkü diriltilmek (ba's), örfte benzetilenin gereklerindendir. Her ne kadar diri kimsenin de -yani ölümünden sonra- diriltileceği haber verilse de örf, ba's kelimesini ancak diriltilen kimsenin ölü olması vasfını dikkate alarak zikreder.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْبَعْثُ اسْتِعَارَةً أَيْضًا لِلْهِدَايَةِ بَعْدَ الضَّلَالِ تَبَعًا لِاسْتِعَارَةِ الْمَوْتِ لِعَدَمِ قَبُولِ الْهُدَى عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَعْرُوفَيْنِ فِي التَّرْشِيحِ- فِي فَنِّ الْبَيَانِ- مِنْ كَوْنِهِ تَارَةً يَبْقَى عَلَى حَقِيقَتِهِ لَا يَقْصِدُ مِنْهُ إِلَّا تَقْوِيَةَ الِاسْتِعَارَةِ، وَتَارَةً يُسْتَعَارُ مِنْ مُلَائِمِ الْمُشَبَّهِ بِهِ إِلَى شِبْهِهِ مِنْ مُلَائِمِ الْمُشَبَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً [آل عمرَان: ١٠٣] . فَيَكُونُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فِي الْكَلَامِ وَعْدٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّ بَعْضَ هَؤُلَاءِ الضَّالِّينَ الْمُكَذِّبِينَ سَيَهْدِيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْإِسْلَامِ، وَهُمْ مَنْ لَمْ يَسْبِقْ فِي عِلْمِهِ حِرْمَانُهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ.
Ba's (diriltilme) kelimesinin, hidayeti kabul etmeme durumuna ölüm istiâre edilmesine bağlı olarak, sapıklıktan sonra hidayete ermek için bir istiâre olması da caizdir. Bu da beyan ilminde terşîh için bilinen iki vecih üzeredir: Ya hakiki manasında kalır ve bundan sadece istiâreyi kuvvetlendirmek kastedilir, ya da Yüce Allah'ın: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } [Âl-i İmrân: 103] “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” buyruğunda olduğu gibi benzetilenin uygunundan benzeyenin uygunundaki benzerine istiâre edilir. Bu veche göre sözde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bu yalanlayan sapıklardan bazısını -yani ilm-i ilahîde imandan mahrum kalmaları kesinleşmemiş olanları- Yüce Allah'ın İslam'a hidayet edeceğine dair bir vaat bulunmuş olur.
فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ قَوْلُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ زِيَادَةً فِي التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ. وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ تَحْرِيضًا لَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ لِيَلْقَوْا جَزَاءَهُ حِينَ يُرْجَعُونَ إِلَى اللَّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَقْفُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ. وَتَمَّ التَّمْثِيلُ هُنَالِكَ. وَيَكُونُ قَوْلُهُ: ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ اسْتِطْرَادًا تَخَلَّصَ بِهِ إِلَى قرع أسماعهم بِإِثْبَاتِ الْحَشْرِ الَّذِي يَقَعُ بَعْدَ الْبَعْثِ الْحَقِيقِيِّ، فَيَكُونُ الْبَعْثُ فِي قَوْلِهِ: يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ فِي التَّخَلُّصِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى
Birinci veche göre { ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } buyruğu tehdit ve korkutmayı artırmak içindir. İkinci veche göre ise Allah'a döndürüldüklerinde mükâfatına kavuşmaları için onları imana teşviktir. Vakfın Yüce Allah'ın { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } buyruğunda yapılması da caizdir; temsil orada tamamlanmış olur. { ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } buyruğu ise hakiki dirilişten sonra vuku bulacak olan haşrin ispatıyla onların kulaklarına hitap etmeye yönelen bir istitrat (ara cümle) olur. Böylece { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } buyruğundaki ba's kelimesi hem hakiki hem de mecazi manasında kullanılmış olur. Bu intikale yakın bir ifade, Bakara Suresi'ndeki
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
şu buyruktur: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } [el-Bakara: 73] “'Ona [kesilen sığırın] bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir...”
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣٧]
[En'âm Suresi (6), Âyet 37]
وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٧)
{ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' dediler. De ki: 'Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir; fakat onların çoğu bilmezler.'” (37)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ [الْأَنْعَام: ٣٥] الْآيَاتِ، وَهَذَا عَوْدٌ إِلَى مَا جَاءَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ [٤] مِنْ ذِكْرِ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ. ثُمَّ ذَكَرَ مَا تَفَنَّنُوا بِهِ مِنَ الْمَعَاذِيرِ مِنْ قَوْلِهِمْ:
{ وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } [En'âm: 35] ayetler dizisine matuftur. Bu, surenin başında [4] geçen { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirlerdi” buyruğuyla Allah'ın ayetlerinden yüz çevirmelerinin zikredilmesine bir dönüştür. Sonra öne sürdükleri türlü mazeretleri zikretmiştir; nitekim onların:
لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها [الْأَنْعَام: ٢٥] أَيْ وَقَالُوا: لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ، أَيْ عَلَى وَفْقِ مُقْتَرَحِهِمْ، وَقَدِ اقْتَرَحُوا آيَاتٍ مُخْتَلِفَةً فِي مُجَادَلَاتٍ عَدِيدَةٍ. وَلِذَلِكَ أَجْمَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى هُنَا اعْتِمَادًا عَلَى عِلْمِهَا عِنْدَ الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ.
{ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } [En'âm: 8] “Ona bir melek indirilseydi ya!” sözleri ve Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } [En'âm: 25] “Onlar her türlü mucizeyi görseler de yine ona inanmazlar” buyruğu böyledir. Yani: "Ona bir mucize indirilseydi ya!" dediler; kastettikleri kendi tekliflerine uygun olanıdır. Onlar birçok tartışmada farklı farklı mucizeler teklif etmişlerdi. Bu sebeple Yüce Allah, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler tarafından bilindiğine dayanarak burada onu mücmel bırakmış ve: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' dediler” buyurmuştur.
فَجُمْلَةُ: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ وَقَعَ عَطْفُهَا مُعْتَرِضًا بَيْنَ جُمْلَةِ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ [الْأَنْعَام: ٣٦] وَجُمْلَةِ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] إِلَخْ. وَفِي الْإِتْيَانِ بِفِعْلِ النُّزُولِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ الْمَسْئُولَةَ مِنْ قَبِيلِ مَا يَأْتِي مِنَ السَّمَاءِ، مِثْلَ قَوْلِهِمْ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] وَقَوْلِهِمْ: وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] وَشَبَّهَ ذَلِكَ.
{ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' dediler” cümlesi, { وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } [En'âm: 36] “Ölüleri ise Allah diriltir, sonra O'na döndürülürler” cümlesi ile { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [En'âm: 38] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” ilh. cümlesi arasına itiraz (ara cümle) olarak matuf kılınmıştır. Nüzul fiilinin getirilmesinde, istenen mucizenin; onların { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } [En'âm: 8] “Ona bir melek indirilseydi ya!” ve { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [el-İsrâ: 93] “Bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar senin [göğe] yükselişine de asla inanmayacağız” sözleri ve benzerlerinde olduğu gibi gökten gelen cinsten olduğuna delalet eden bir anlam vardır.
وَجَرَّدَ نُزِّلَ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ الْمُؤَنَّثَ الَّذِي تَأْنِيثُهُ لَفْظِيٌّ بَحْتٌ يَجُوزُ تَجْرِيدُ فِعْلِهِ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ فَإِذَا وَقَعَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَمَرْفُوعِهِ فَاصِلٌ اجْتَمَعَ مُسَوِّغَانِ لِتَجْرِيدِ الْفِعْلِ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ، فَإِنَّ الْفَصْلَ بِوَحْدِهِ مُسَوِّغٌ لِتَجْرِيدِ الْفِعْلِ مِنَ الْعَلَامَةِ. وَقَدْ صَرَّحَ فِي «الْكَشَّافِ» بِأَنَّ تَجْرِيدَ الْفِعْلِ عَنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ حِينَئِذٍ حَسَنٌ.
{ نُزِّلَ } fiili müenneslik alametinden soyutlanmıştır; zira müennesliği sırf lafzî olan müennesin fiilini müenneslik alametinden soyutlamak caizdir. Fiil ile merfûu (öznesi) arasına bir fasıla (ayırıcı öge) girdiğinde ise, fiili müenneslik alametinden soyutlamak için iki gerekçe bir araya gelmiş olur; nitekim tek başına fasıla bile fiilin alametten soyutlanması için geçerli bir sebeptir. el-Keşşâf'ta bu durumda fiili müenneslik alametinden soyutlamanın güzel olduğu açıkça ifade edilmiştir.
ولَوْلا حَرْفُ تَحْضِيضٍ بِمَعْنَى (هَلَّا) . وَالتَّحْضِيضُ هُنَا لِقَطْعِ الْخَصْمِ وَتَعْجِيزِهِ،
{ لَوْلا } ise [Arapçada] (hellâ / هَلَّا) manasında bir tahdîd (meydan okuma) edatıdır. Buradaki tahdîd, muhatabı susturmak ve aciz bırakmak içindir;
كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] .
nitekim az önce geçen Yüce Allah'ın { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } [En'âm: 8] “'Ona bir melek indirilseydi ya!' dediler” buyruğunda da geçmişti.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى اشْتِقَاقِ آيَةٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Âyet (آيَةٌ) kelimesinin iştikakı (türeyişi) hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar...” buyruğunda geçmişti.
وَفُصِلَ فِعْلُ قُلْ فَلَمْ يُعْطَفْ لِأَنَّهُ وَقَعَ مَوْقِعَ الْمُحَاوَرَةِ فَجَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ الْفَصْلِ الَّتِي بَيَّنَّاهَا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
{ قُلْ } fiili atfedilmeyip fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); çünkü bir diyalog konumunda yer almıştır ve ilki Bakara Suresi'ndeki [30] Yüce Allah'ın { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' dediler” buyruğu olmak üzere birçok yerde açıkladığımız fasıl üslubu üzere gelmiştir.
وَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُجِيبَهُمْ بِمَا يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَأَنْزَلَ آيَةً عَلَى وَفْقِ مُقْتَرَحِهِمْ تَقُومُ عَلَيْهِمْ بِهَا الْحُجَّةُ فِي تَصْدِيقِ الرَّسُولِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ لَمْ يُرِدْ ذَلِكَ لِحِكْمَةٍ يَعْلَمُهَا فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَهُمْ لَا يُنْكِرُونَ أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ، وَلِذَلِكَ سَأَلُوا الْآيَةَ، وَلَكِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ الرَّسُولَ- ﵊ لَا يَثْبُتُ صِدْقُهُ إِلَّا إِذَا أَيَّدَهُ اللَّهُ بِآيَةٍ عَلَى وَفْقِ مُقْتَرَحِهِمْ. فَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْكِنَائِيِّ، وَهُوَ انْتِفَاءُ أَنْ يُرِيدَ اللَّهُ تَعَالَى إِجَابَةَ مُقْتَرَحِهِمْ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِآيَاتٍ بَيِّنَاتٍ حَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا، فَلَوْ شَاءَ لَزَادَهُمْ مِنَ الْآيَاتِ لِأَنَّهُ قَادِرٌ.
Allah, Peygamberine; dileseydi onların teklifine uygun olarak Resûl'ü tasdik konusunda aleyhlerine delil olacak bir mucize indireceğinin, fakat Allah'ın bildiği bir hikmetten ötürü bunu dilemediğinin anlaşılacağı bir cevap vermesini emretmiş ve bu anlamı { إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } “Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir” buyruğuyla ifade etmiştir. Onlar Allah'ın kadir olduğunu inkâr etmiyorlardı; nitekim bu yüzden mucize istemişlerdi. Fakat onlar Resûl'ün -aleyhisselâm- doğruluğunun ancak Allah'ın onu kendi tekliflerine uygun bir mucizeyle desteklemesi halinde sabit olacağını iddia ediyorlardı. Dolayısıyla { إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } “Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir” buyruğu kinayeli manasında kullanılmıştır; bu da Yüce Allah'ın onların teklifine icabet etmeyi murat etmemesidir. Çünkü O, Resûlünü apaçık delillerle gönderdiğinde inkâr edenlere karşı hüccetin ikame edilmesi maksadı hasıl olmuştur; şayet dileseydi kadir olduğu için onlara mucizeleri artırırdı.
فَفِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ مِنَ الْجَوَابِ إِثْبَاتٌ لِلرَّدِّ بِالدَّلِيلِ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ مَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ فَإِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَدْلُولِ الِالْتِزَامِيِّ،- أَيْ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ الْمُعَانِدِينَ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَفَعَلَهُ، وَيَحْسَبُونَ أَنَّ عَدَمَ الْإِجَابَةِ إِلَى مقترحهم يدلّ عَلَى عَدَمِ صِدْقِ الرَّسُولِ- ﵊ وَذَلِكَ مِنْ ظُلْمَةِ عُقُولِهِمْ، فَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْآيَاتِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ.
İşte bu cevap üslubunda delille reddetme hususu sabit olmaktadır. Böylece { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğundaki istidrakın (düzeltmenin) yeri de ortaya çıkmaktadır; zira bu, iltizâmî medlûle racidir. Yani: Fakat inatçıların çoğu, Allah dileseydi bunu mutlaka yapacağını bilmezler; tekliflerine icabet edilmeyişinin Resûl'ün -aleyhisselâm- doğruluğunun bulunmadığına delalet ettiğini sanırlar. Bu ise onların akıllarının karanlığındandır; oysa kendilerine [vazgeçirecek] caydırıcılığı bulunan ayetler gelmiştir.
فَيَكُونُ الْمَعْنَى الَّذِي أَفَادَهُ هَذَا الرَّدُّ غَيْرَ الْمَعْنَى الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ [الْأَنْعَام: ٨] فَإِنَّ ذَلِكَ نُبِّهُوا فِيهِ عَلَى أَنَّ عَدَمَ إِجَابَتِهِمْ فِيهِ فَائِدَةٌ لَهُمْ وَهُوَ اسْتِبْقَاؤُهُمْ، وَهَذَا نُبِّهُوا فِيهِ عَلَى سُوءِ نَظَرِهِمْ فِي اسْتِدْلَالِهِمْ.
Böylece bu reddin ifade ettiği anlam, { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ } [En'âm: 8] “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi” buyruğunun ifade ettiği anlamdan farklı olur. Zira o ayette, taleplerine icabet edilmeyişinde kendileri için bir fayda bulunduğuna, yani hayatta bırakılmalarına dikkat çekilmiş; burada ise akıl yürütmelerindeki bakış bozukluğuna dikkat çekilmiştir.
وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَبَ الْآيَاتِ دَلَائِلَ مُنَاسِبَةً لِلْغَرَضِ الْمُسْتَدَلِّ عَلَيْهِ كَمَا يَقُولُ الْمَنْطِقِيُّونَ: إِنَّ الْمُقَدِّمَاتِ وَالنَّتِيجَةَ تَدُلُّ عَقْلًا عَلَى الْمَطْلُوبِ الْمُسْتَدَلِّ عَلَيْهِ، وَإِنَّ النَّتِيجَةَ هِيَ عَيْنُ الْمَطْلُوبِ فِي الْوَاقِعِ وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَهُ فِي الِاعْتِبَارِ فَلِذَلِكَ نَجِدُ الْقُرْآنَ يَذْكُرُ الْحُجَجَ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى خَلْقِ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ، كَإِخْرَاجِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ وَإِخْرَاجِ
Bunun açıklaması şudur: Yüce Allah ayetleri, kendisiyle delil getirilen amaca uygun deliller kılmıştır; nitekim mantıkçıların dediği gibi: Mukaddimeler ve sonuç, hakkında delil getirilen matluba aklen delalet eder ve sonuç, itibari olarak farklı olsa da vakıada matlubun ta kendisidir. Bu sebeple Kur'an'ın; ölüden diriyi çıkarmak ve diriden
الْمَيِّتِ
ölüyü
مِنَ الْحَيِّ فِي سِيَاقِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ. وَيُسَمِّي تِلْكَ الْحجَج آيَات كَقَوْلِهِ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ [الْأَنْعَام: ٩٨] ، وَكَمَا سَيَجِيءُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الرَّعْدِ [٢] اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها. وَذَكَرَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ تَفْصِيلَ الْآيَاتِ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَإِذا كُنَّا تُراباً أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [الرَّعْد: ٥] . وَكَذَلِكَ ذِكْرُ الدَّلَائِلِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ بِاسْتِقْلَالِهِ بِالْخَلْقِ، كَقَوْلِهِ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ- إِلَى قَوْلِهِ- وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ [الْأَنْعَام: ١٠١- ١٠٥] إِلَخْ، وَكَقَوْلِهِ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى انْفِرَادِهِ بِأَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ. وَلَمَّا كَانَ نُزُولُ الْقُرْآنِ عَلَى الرَّسُولِ- ﵊ حُجَّةً عَلَى صِدْقِهِ فِي إِخْبَارِهِ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْعُلُومِ وَتَفَاصِيلِ الْمَوَاعِظِ وَأَحْوَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ وَشَرْعِ الْأَحْكَامِ مَعَ كَوْنِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مَعْلُومَ الْأُمِّيَّةِ بَيْنَهُمْ قَدْ قَضَى شَبَابَهُ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ، جَعَلَهُ آيَةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ- ﵊ فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَسَمَّاهُ آيَاتٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا، بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا [الْحَج: ٧٢] فَلَمْ يَشَأِ اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ الدَّلَائِلَ عَلَى الْأَشْيَاءِ مِنْ غَيْرِ مَا يُنَاسِبُهَا.
çıkarmak gibi büyük işleri yaratma hususundaki Allah'ın yüce kudretine dair hüccetleri, ba's ve haşrin vuku bulacağına delil getirme bağlamında zikrettiğini görürüz. Nitekim { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } [En'âm: 98] “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur. Artık [sizin için] bir karar yeri ve bir emanet yeri vardır. İyice anlayan bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” buyruğunda olduğu gibi bu hüccetleri "ayetler" olarak isimlendirir; ayrıca Ra'd Suresi'nin başında [2] geleceği üzere { اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } “Gördüğünüz gökleri direksiz yükselten Allah'tır...” buyurmuş ve bunun arasında { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَإِذا كُنَّا تُراباً أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } [er-Ra'd: 5] “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak şey onların: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?' demeleridir” buyruğuna kadar ayetlerin tafsilatını zikretmiştir. Aynı şekilde { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ } buyruğundan { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } [En'âm: 101-105] “...İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler...” buyruğuna kadar geçen ayetlerde yaratmada tek başına oluşuyla Allah'ın birliğine dair delillerin zikredilmesi ve hidayet türlerinde tek oluşuna delil getirme sadedindeki { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } [En'âm: 97] “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” buyruğu da böyledir. Kur'an'ın Resûl'e -aleyhisselâm- indirilmesi; içerdiği ilimler, ayrıntılı öğütler, peygamberlerin ve ümmetlerin halleri ile hükümlerin teşri kılınması sebebiyle, onu getiren zatın aralarında ümmîliği bilinip gençliğini onların arasında geçirmiş olmasıyla birlikte, onun Allah katından indirildiğine dair haberindeki doğruluğuna bir hüccet olunca, Allah onu Resûl'ün -aleyhisselâm- Yüce Allah'tan haber verdiği şeylerdeki doğruluğuna bir delil kılmış ve { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا، بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } [el-Hac: 72] “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkâr görürsün. Kendilerine ayetlerimizi okuyanların neredeyse üzerlerine saldıracaklar!” buyruğunda onu "ayetler" olarak isimlendirmiştir. Zira Allah, şeylerin delillerini onlara uygun olmayan şeylerden kılmayı dilememiştir.
أَمَّا الْجَهَلَةُ وَالضَّالُّونَ فَهُمْ يَرُومُونَ آيَاتٍ مِنْ عَجَائِبِ التَّصَارِيفِ الْخَارِقَةِ لِنِظَامِ الْعَالَمِ، يُرِيدُونَ أَنْ تَكُونَ عَلَامَةً بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ عَلَى حَسَبِ اقتراحهم بِأَن يحييهم إِلَيْهَا إِشَارَةً مِنْهُ إِلَى أَنَّهُ صَدَقَ الرَّسُولُ فِيمَا بَلَّغَ عَنْهُ، فَهَذَا لَيْسَ مِنْ قَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ وَلَكِنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْمُخَاطَرَةِ لِيَزْعُمُوا أَنَّ عَدَمُ إِجَابَتِهِمْ لِمَا اقْتَرَحُوهُ عَلَامَةٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُصَدِّقِ الرَّسُولَ ﷺ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ. وَمِنْ أَيْنَ لَهُمْ أَنَّ اللَّهَ يَرْضَى بِالنُّزُولِ مَعَهُمْ إِلَى هَذَا الْمَجَالِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَ مَا وَجْهُ الِارْتِبَاطِ بَيْنَ دَلَالَةِ الْآيَةِ وَمَدْلُولِهَا. وَلِذَلِكَ قَالَ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٧] وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ فَهُمْ جَعَلُوا إِيمَانَهُمْ مَوْقُوفًا عَلَى أَنْ تُنَزَّلَ آيَةٌ مِنَ السَّمَاءِ. وَهُمْ يَعْنُونَ أَنَّ تَنْزِيلَ آيَةٍ مِنَ السَّمَاءِ جُمْلَةً وَاحِدَةً. فَقَدْ قَالُوا:
Cahil ve sapkınlara gelince; onlar âlemin düzenini bozan harikulade tasarruflardan mucizeler talep etmekte, Resûl'ün kendisinden tebliğ ettiği şeylerde doğru söylediğine dair Allah'tan bir işaret olmak üzere, kendi tekliflerine göre kendileriyle Allah arasında bir alamet olmasını istemektedirler. Bu ise akıl yürütme kabilinden değil, teklif ettikleri şeye icabet edilmeyişini Allah'ın Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlik iddiasında tasdik etmediğine dair bir alamet saymak için giriştikleri bir kumardır. Allah'ın onlarla birlikte bu sahaya inmeyi kabul edeceğini nereden çıkarıyorlar? İşte bu sebeple Yüce Allah: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: 'Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir; fakat onların çoğu bilmezler'” buyurmuştur; yani ayetin delaleti ile delalet ettiği şey arasındaki irtibatın yönünü bilmezler. Nitekim Ra'd Suresi'nde [7] onlara cevap olarak şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } “İnkâr edenler: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' derler. Sen ancak bir uyarıcısın...” Onlar imanlarını gökten bir mucizenin indirilmesi şartına bağlamışlardı. Bununla da gökten bir mucizenin toptan indirilmesini kastediyorlardı; nitekim şöyle demişlerdi:
لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الْفرْقَان: ٣٢] وَقَالُوا:
{ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [el-Furkān: 32] “Ona Kur'an toptan bir defada indirilseydi ya!” ve şöyle demişlerdi:
وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] . فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ [الرَّعْد: ٧] ، أَيْ لَا عَلَاقَةَ بَيْنَ الْإِنْذَارِ وَبَيْنَ اشْتِرَاطِ كَوْنِ الْإِنْذَارِ فِي كِتَابٍ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ، لِأَنَّ الْإِنْذَارَ حَاصِلٌ بِكَوْنِهِ إِنْذَارًا مُفَصَّلًا بَلِيغًا دَالًّا عَلَى أَنَّ الْمُنْذِرَ بِهِ مَا اخْتَرَعَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، وَلِذَلِكَ رَدَّ
{ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [el-İsrâ: 93] “Bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar senin [göğe] yükselişine de asla inanmayacağız.” Allah da onlara: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } [er-Ra'd: 7] “Sen ancak bir uyarıcısın” buyruğuyla cevap verdi; yani uyarının gökten inen bir kitapta olması şartı ile uyarının kendisi arasında hiçbir bağ yoktur. Çünkü uyarı, onun kendisiyle uyarıda bulunanın kendiliğinden uydurmadığına delalet eden ayrıntılı ve beliğ bir uyarı olmasıyla zaten gerçekleşmiştir. Bu sebeple
عَلَيْهِمْ بِمَا يُبَيِّنُ هَذَا فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ [العنكبوت: ٤٨- ٥١] ، أَيْ فَمَا فَائِدَةُ كَوْنِهِ يَنْزِلُ فِي قِرْطَاسٍ مِنَ السَّمَاءِ مَعَ أَنَّ الْمَضْمُونَ وَاحِدٌ.
onlara bunu açıklayan şu buyrukla cevap vermiştir: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve elinle de onu yazmıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi” buyruğundan { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } [el-Ankebût: 48-51] “'Ona Rabbinden mucizeler indirilseydi ya!' dediler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır; ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?...” buyruğuna kadar; yani muhteva aynı olduktan sonra gökten bir kâğıt içinde inmesinin ne faydası vardır?
وَقَالَ فِي رَدِّ قَوْلِهِمْ: حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ٩٣] . نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ يُقِيمُ آيَاتٍ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ مِنْ تِلْقَاءِ اخْتِيَارِهِ بِدُونِ اقْتِرَاحٍ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَا يُسَمَّى بِالْمُعْجِزَةِ مِثْلَ مَا سَمَّى بَعْضَ ذَلِكَ بِالْآيَاتِ فِي قَوْلِهِ: فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ [النَّمْل: ١٢] ، فَذَلِكَ أَمْرٌ أُنُفٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَمْ يَقْتَرِحْهُ عَلَيْهِ أَحَدٌ. وَقَدْ أَعْطَى نَبِيَّنَا مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ ذَلِكَ كَثِيرًا فِي غَيْرِ مَقَامِ اقْتِرَاحٍ مِنَ الْمُعْرِضِينَ، مِثْلَ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ، وَنَبْعِ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ، وَتَكْثِيرِ الطَّعَامِ الْقَلِيلِ، وَنَبْعِ الْمَاءِ مِنَ الْأَرْضِ بِسَهْمٍ رَشَقَهُ فِي الْأَرْضِ. هَذَا هُوَ الْبَيَانُ الَّذِي وَعَدَتْ بِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onların { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [el-İsrâ: 93] “Bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar” sözlerini reddederken de: { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } [el-İsrâ: 93] “De ki: 'Rabbimi tenzih ederim; ben sadece elçi olan bir insan değil miyim?'” buyurmuştur. Evet, Allah kendisine bir teklif yapılmaksızın kendi dilemesiyle bu türden ayetler ortaya koyabilir ki buna mucize denir; nitekim { فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ } [en-Neml: 12] “Firavun ve kavmine [gönderilen] dokuz ayet (mucize) içinde...” buyruğunda bunların bir kısmını ayetler olarak isimlendirmiştir; işte bu, Allah katından yeni ve eşsiz bir durumdur, kimse bunu O'na teklif etmemiştir. Allah Peygamberimiz Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem de yüz çevirenlerin teklifi olmaksızın ayın yarılması, parmaklarının arasından su kaynaması, az yemeğin bereketlenip çoğalması ve yere sapladığı bir okla yerden su fışkırması gibi bunlardan pek çoğunu vermiştir. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğunda vadettiğim açıklama budur:
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٨] .
Bu surede [8] geçen { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “'Ona bir melek indirilseydi ya!' dediler” buyruğunda.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ مَعْنَى قَوْلِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ إِنْزَالَ الْآيَةِ عَلَى وَفْقِ مُقْتَرَحِهِمْ يَعْقُبُهَا الِاسْتِئْصَالُ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا، وَهُمْ لِعِنَادِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
Müfessirlerden bazıları { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğunun anlamını, onların tekliflerine uygun olarak bir mucize indirilmesinin ardından inanmadıkları takdirde helak edilmenin geleceğini bilmedikleri -ki onlar inatları yüzünden inanmayacaklardır- şeklinde açıklamışlardır.
إِلَّا أَنَّ مَا فَسَّرْتُهَا بِهِ أَوْلَى لِئَلَّا يَكُونَ مَعْنَاهَا إِعَادَةً لِمَعْنَى الْآيَةِ الَّتِي سَبَقَتْهَا، وَبِهِ يَنْدَفِعُ التَّوَقُّفُ فِي وَجْهِ مُطَابَقَةِ الْجَوَابِ لِمُقْتَضَى السُّؤَالِ حَسْبَمَا توقّف فِيهِ التفتازانيّ فِي تَقْرِيرِ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» .
Ne var ki benim tefsir ettiğim mana, kendisinden önceki ayetin anlamının tekrarı olmaması açısından daha evladır; Teftâzânî'nin el-Keşşâf'ın sözünü açıklarken duraksadığı üzere cevabın sorunun gereğine mutabakat yönündeki tereddüt de bu sayede ortadan kalkmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يَعْلَمُ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ يُكَابِرُ وَيُظْهِرُ أَنَّهُ لَا يَتِمُّ عِنْدَهُ الِاسْتِدْلَالُ إِلَّا عَلَى نَحْوِ مَا اقْتَرَحُوهُ.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu, içlerinde bunu bilen fakat büyüklük taslayarak kendi nezdinde delillendirmenin ancak teklif ettikleri şekilde tamamlanacağını iddia eden kimselerin bulunduğuna bir dikkat çekmedir.
وَإِعَادَةُ لَفْظِ آيَةٌ بِالتَّنْكِيرِ فِي قَوْلِهِ أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً مِنْ إِعَادَةِ النَّكِرَةِ نَكِرَةً وَهِيَ عَيْنُ
{ أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } buyruğunda Âyet (آيَةٌ) lafzının nekire (belirsiz) olarak tekrar edilmesi, nekirenin nekire olarak tekrar edilmesi türündendir ve bu
الْأُولَى. وَهَذَا يُبْطِلُ الْقَاعِدَةَ الْمُتَدَاوَلَةَ بَيْنَ الْمُعَرَّبِينَ مِنْ أَنَّ اللَّفْظَ الْمُنَكَّرَ إِذَا أُعِيدَ فِي الْكَلَامِ مُنَكَّرًا كَانَ الثَّانِي غَيْرَ الْأَوَّلِ. وَقَدْ ذَكَرَهَا ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» فِي الْبَابِ السَّادِسِ وَنَقَضَهَا. وَمِمَّا مَثَّلَ بِهِ لِإِعَادَةِ النَّكِرَةِ نَكِرَةً وَهِيَ عَيْنُ الْأُولَى لَا غَيْرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
ilkinin ta kendisidir. Bu da irap ehli arasında yaygın olan "nekire lafız kelamda nekire olarak tekrar edildiğinde ikincisi birincisinden başkası olur" kaidesini iptal eder. İbn Hişâm bunu Muğni'l-Lebîb'in altıncı babında zikretmiş ve çürütmüştür. Nekirenin nekire olarak tekrar edilip başkası değil birincisinin ta kendisi oluşuna getirdiği örneklerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً [الرّوم: ٥٤] . وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يصلحا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ فِي سُورَة النِّسَاء [١٢٨] .
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً } [er-Rûm: 54] “Sizi bir güçsüzlükten yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir kuvvet veren... Allah'tır.” Bu husus, Nisâ Suresi'nde [128] Yüce Allah'ın { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يصلحا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Aralarını bir barışla düzeltmelerinde ikisine de bir günah yoktur; barış daha hayırlıdır” buyruğunda da geçmişti.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 38]
وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)
{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır.” (38)
مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ غَامِضٌ بَدْءًا. وَنِهَايَتُهَا أَشَدُّ غُمُوضًا، وَمَوْقِعُهَا فِي هَذَا السِّيَاقِ خَفِيُّ الْمُنَاسِبَةِ. فَاعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ- إِلَى قَوْلِهِ- إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ أَنَّ لَهَا خَصَائِصَ لِكُلِّ جِنْسٍ وَنَوْعٍ مِنْهَا كَمَا لِأُمَمِ الْبَشَرِ خَصَائِصُهَا، أَيْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ نَوْعٍ مَا بِهِ قِوَامُهُ وَأَلْهَمَهُ اتِّبَاعَ نِظَامِهِ وَأَنَّ لَهَا حَيَاةً مُؤَجَّلَةً لَا مَحَالَةَ.
Bu ayetin anlamı başlangıçta kapalıdır; sonu ise daha da kapalıdır ve bu bağlamdaki konumu irtibat bakımından gizlidir. Bil ki { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } buyruğundan { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } buyruğuna kadar olan kısmın anlamı; insan topluluklarının kendine has özellikleri olduğu gibi, onların her cins ve türünün de kendine has özellikleri bulunduğudur. Yani Allah her türe varlığını sürdüreceği şeyleri bahşetmiş, ona kendi düzenine uymayı ilham etmiştir ve şüphesiz onların da belirlenmiş bir eceli olan hayatları vardır.
فَمَعْنَى أَمْثالُكُمْ الْمُمَاثَلَةُ فِي الْحَيَاةِ الْحَيَوَانِيَّةِ وَفِي اخْتِصَاصِهَا بِنِظَامِهَا.
Dolayısıyla { أَمْثالُكُمْ } “sizin gibi” ifadesinin anlamı; hayvani hayatta ve kendilerine has bir düzene sahip olmada benzerliktir.
وَأَمَّا مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ أَنَّهَا صَائِرَةٌ إِلَى الْمَوْتِ. وَيُعَضِّدُهُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: حَشْرُ الْبَهَائِمِ مَوْتُهَا، أَيْ فَالْحَشْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَجَازٍ قَرِيبٍ إِلَى حَقِيقَتِهِ اللُّغَوِيَّةِ الَّتِي فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ [النَّمْل: ١٧] . فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الدَّلِيلِ عَلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ٣٧] ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً [الْأَنْعَام: ٣٧] عَلَى أَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ مَا أُمِرَ النَّبِيءُ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ [الْأَنْعَام: ٣٧] عَلَى أَنَّهَا مِنْ خِطَابِ اللَّهِ لَهُمْ. أَيْ أَنَّ الَّذِي خَلَقَ أَنْوَاعَ الْأَحْيَاءِ كُلَّهَا وَجَعَلَهَا كَالْأُمَمِ ذَاتَ خَصَائِصَ جَامِعَةٍ لِأَفْرَادِ كُلِّ نَوْعٍ مِنْهَا فَكَانَ خَلْقُهَا
{ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğunun anlamı ise onların ölüme varacak olmalarıdır. İbn Abbâs'tan rivayet edilen: "Hayvanların haşredilmesi (toplanması), onların ölümüdür" sözü de bunu desteklemektedir. Yani buradaki haşir kelimesi, Yüce Allah'ın { وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ } [en-Neml: 17] “Süleyman'ın orduları toplandı” buyruğunda olduğu gibi lügat hakikatine yakın bir mecazda kullanılmıştır. Bazı müfessirlere göre bu ayetin konumu, Yüce Allah'ın { قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [En'âm: 37] buyruğunun muhtevasına bir delil mesabesindedir. Dolayısıyla Peygamber'e onlara söylemesi emredilen sözün bir parçası olmak üzere { إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } [En'âm: 37] cümlesine matuf olması caiz olduğu gibi, Allah'ın onlara hitabından olmak üzere { قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ } [En'âm: 37] cümlesine matuf olması da caizdir. Yani: Bütün canlı türlerini yaratan, onları her bir türün fertlerini bir araya getiren özelliklere sahip ümmetler kılan ve yaratılışları
آيَةً عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ لَا يُعْجِزُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ حَسَبَ مُقْتَرَحِكُمْ وَلَكِنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ الْحِكْمَةَ فِي عَدَمِ إِجَابَتِكُمْ لِمَا سَأَلْتُمْ. وَيَكُونُ تَعْقِيبُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ [الْأَنْعَام: ٣٩] الْآيَةَ وَاضِحَ الْمُنَاسِبَةِ، أَيْ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى مَا فِي عَوَالِمِ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ.
O'nun yüce kudretine bir delil olan Zât, sizin teklifinize göre bir mucize getirmekten aciz değildir; fakat siz istediğiniz şeye icabet edilmeyişindeki hikmeti bilmiyorsunuz. Ardından gelen Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ } [En'âm: 39] “Ayetlerimizi yalanlayanlar sağırdırlar, dilsizdirler...” buyruğunun münasebeti de açık olur; yani onlar hayvanlar ve kuşlar aleminde Allah'ın birliğine dair var olan delillere hidayet bulamazlar.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ فَإِنْ نَظرنَا إِلَيْهِ مُسْتقِلّا بِنَصِّهِ غَيْرَ مُلْتَفِتِينَ إِلَى مَا نِيطَ بِهِ مِنْ آثَارٍ مَرْوِيَّةٍ فِي تَفْسِيرِهِ فَأَوَّلُ مَا يَبْدُو لِلنَّاظِرِ أَنَّ ضَمِيرَيْ رَبِّهِمْ ويُحْشَرُونَ عَائِدَانِ إِلَى دَابَّةٍ وطائِرٍ بِاعْتِبَارِ دَلَالَتِهِمَا عَلَى جَمَاعَاتِ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ لِوُقُوعِهِمَا فِي حَيِّزِ حَرْفِ (مِنْ) الْمُفِيدَةِ لِلْعُمُومِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَيَتَسَاءَلُ النَّاظِرُ عَنْ ذَلِكَ وَهُمَا ضَمِيرَانِ مَوْضُوعَانِ لِلْعُقَلَاءِ. وَقَدْ تَأَوَّلُوا لِوُقُوعِ الضَّمِيرَيْنِ عَلَى غَيْرِ الْعُقَلَاءِ بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ بِنَاءٌ عَلَى التَّغْلِيبِ إِذْ جَاءَ بَعْدَهُ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ. الْوَجْهُ الثَّانِي أَنَّهُمَا عَائِدَانِ إِلَى أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ، أَيْ أَنَّ الْأُمَمَ كُلَّهَا مَحْشُورَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
{ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğuna gelince; tefsirine dair rivayet edilen nakillere bakmaksızın metnin bizzat kendisine müstakil olarak baktığımızda, bakan kimseye ilk görünen şey { رَبِّهِمْ } ve { يُحْشَرُونَ } kelimelerindeki iki zamirin, nefiy bağlamında umum ifade eden (min / مِنْ) harfinin kapsamında yer almaları sebebiyle hayvan ve kuş topluluklarına delalet etmeleri cihetiyle { دَابَّةٍ } ve { طائِرٍ } kelimelerine raci olduğudur. O zaman bakan kimse, akıllılar için vazolunan bu iki zamir hakkında soru sorar. Müfessirler bu iki zamirin gayriakillere (akıl sahibi olmayanlara) raci olmasını iki vecihle tevil etmişlerdir: Birincisi, sonrasında { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “ancak sizin gibi birer ümmettirler” ifadesi geldiği için tağlibe (baskın unsuru esas almaya) binaendir. İkinci vecih ise, her iki zamirin { أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } lafzına raci olmasıdır; yani bütün ümmetler Yüce Allah'ın huzuruna toplanacaktır.
وَأَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ تَأْوِيلًا أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرَانِ عَائِدَيْنِ إِلَى مَا عَادَتْ إِلَيْهِ ضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي آخِرُهَا ضَمِيرٌ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ، فَيَكُونَ مَوْقِعُ جُمْلَةِ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ مَوْقِعَ الْإِدْمَاجِ وَالِاسْتِطْرَادِ مُجَابَهَةً لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ لَا مَحَالَةَ وَإِنْ أَنْكَرُوا ذَلِكَ.
Bundan daha güzel bir tevil ise, bu iki zamirin, sonuncusu { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } buyruğundaki zamir olan bu ayetlerdeki gaip zamirlerin döndüğü yere dönmesidir. Böylece { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } cümlesinin yeri, müşriklerin inkâr etseler bile mutlaka Allah'ın huzuruna toplanacakları yüzlerine vurulmak üzere bir idmaç (iç içe geçirme) ve istitrat (ara cümle) konumu olur.
فَإِذَا وَقَعَ الِالْتِفَاتُ إِلَى مَا رُوِيَ مِنَ الْآثَارِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْآيَةِ كَانَ الْأَمْرُ مُشْكِلًا. فَقَدْ
Ayetle ilgili rivayet edilen haberlere bakıldığında ise durum müşkül hale gelir. Zira
رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَتُؤَدَّنَّ الْحُقُوقُ إِلَى أَهْلِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ (الَّتِي لَا قَرْنَ لَهَا، وَفِي رِوَايَةِ غَيْرِهِ: الْجَمَّاءِ) مِنَ الشَّاةِ الْقَرْنَاءِ» .
Müslim, Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kıyamet gününde haklar sahiplerine mutlaka ödenecektir; hatta boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan kısas alınacaktır (celhâ': boynuzu olmayan koyundur; bir başka rivayette: cemmâ' olarak geçer)."
وَرَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَل وَأَبُو دَاوُود الطَّيَالِسِيُّ فِي «مُسْنَدَيْهِمَا» عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: انْتَطَحَتْ شَاتَانِ أَوْ عَنْزَانِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ أَتَدْرِي فِيمَ انْتَطَحَتَا، قُلْتُ: لَا، قَالَ:
Ahmed b. Hanbel ve Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'lerinde Ebû Zer'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında iki koyun veya iki keçi tokuştu. Bunun üzerine: "Ey Ebû Zer! Bunların niçin tokuştuğunu biliyor musun?" buyurdu. Ben: "Hayır" dedim. Şöyle buyurdu:
لَكِنَّ اللَّهَ يَدْرِي وَسَيَقْضِي بَيْنَهُمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
"Fakat Allah bilir ve kıyamet günü aralarında hükmedecektir."
فَهَذَا مُقْتَضٍ إِثْبَاتَ حَشْرِ الدَّوَابِّ لِيَوْمِ الْحِسَابِ، فَكَانَ مَعْنَاهُ خَفِيَّ الْحِكْمَةِ إِذْ مِنَ الْمُحَقَّقِ انْتِفَاءُ تَكْلِيفِ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ تَبَعًا لِانْتِفَاءِ الْعَقْلِ عَنْهَا. وَكَانَ مَوْقِعُهَا جَلِيَّ الْمُنَاسِبَةِ بِمَا قَالَهُ
Bu durum, hayvanların hesap günü için haşredileceğinin ispatını gerektirir; akıl bulunmadığı için hayvanların ve kuşların mükellef olmadıkları kesin olduğundan, bunun anlamındaki hikmet gizli kalmıştır. Fahruddin er-Râzî'nin
الْفَخْرُ نَقْلًا عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ بِأَنَّهُ لَمَّا قَدَّمَ اللَّهُ أَنَّ الْكُفَّارَ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ وَيُحْشَرُونَ بَيَّنَ بَعْدَهُ أَنَّ الدَّوَابَّ وَالطَّيْرَ أُمَمٌ أَمْثَالُهُمْ فِي أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ. وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ الْحَشْرَ وَالْبَعْثَ كَمَا هُوَ حَاصِلٌ فِي النَّاسِ حَاصِلٌ فِي الْبَهَائِمِ. وَهَذَا ظَاهِرُ قَوْلِهِ: يُحْشَرُونَ لِأَنَّ غَالِبَ إِطْلَاقِ الْحَشْرِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْحَشْرِ لِلْحِسَابِ، فَيُنَاسِبُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةً: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ:
Abdülcebbâr'dan naklettiği şu açıklama ile ayetin münasebeti açık hale gelmiştir: Allah, kâfirlerin Kendisine döneceklerini ve haşredileceklerini önceden belirttikten sonra, hayvanların ve kuşların da haşredilme hususunda onlar gibi birer ümmet olduğunu açıklamıştır. Maksat, haşir ve ba'sin insanlarda vuku bulduğu gibi hayvanlarda da vuku bulduğunu beyan etmektir. { يُحْشَرُونَ } lafzının zahiri de budur; zira Kur'an'da haşir kelimesinin mutlak kullanımı çoğunlukla hesap için toplanma anlamındadır. Dolayısıyla { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } ayetinin şu cümleye matuf olması uygun düşer:
وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ وَيَجْعَلُونَ إِخْبَارَ الرَّسُولِ- ﵊ بِهِ مِنْ أَسْبَابِ تُهْمَتِهِ فِيمَا جَاءَ بِهِ، فَلَمَّا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِالْآيَةِ السَّابِقَةِ بِأَنَّهُمْ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ زَادَ أَنْ سَجَّلَ عَلَيْهِمْ جَهْلَهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِمَا هُوَ أَعْجَبُ مِمَّا أَنْكَرُوهُ، وَهُوَ إِعْلَامُهُمْ بِأَنَّ الْحَشْرَ لَيْسَ يَخْتَصُّ بِالْبَشَرِ بَلْ يَعُمُّ كُلَّ مَا فِيهِ حَيَاةٌ مِنَ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ.
{ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } [En'âm: 36] “Ölüleri ise Allah diriltir” cümlesi. Çünkü müşrikler dirilişi inkâr ediyorlar ve Resûl'ün -aleyhisselâm- bunu haber vermesini, getirdiği şeylerde onu itham etme sebeplerinden biri sayıyorlardı. Allah önceki ayette Kendisine döndürüleceklerini bildirerek onları tehdit edince, cehaletlerini tescillemeyi artırarak onlara inkâr ettiklerinden daha şaşırtıcı olan bir şeyi haber vermiş; yani haşrin sadece insanlara has olmayıp hayvanlar ve kuşlardan can taşıyan her şeyi kapsadığını bildirmiştir.
فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ هُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ. وَأَمَّا مَا قَبْلَهُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُقَدِّمَةِ لَهُ وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِ، أَيْ فَالدَّوَابُّ وَالطَّيْرُ تُبْعَثُ مِثْلَ الْبَشَرِ وَتَحْضُرُ أَفْرَادُهَا كُلُّهَا يَوْمَ الْحَشْرِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي لَا مَحَالَةَ أَنْ يُقْتَصَّ لَهَا، فَقَدْ تَكُونُ حِكْمَةُ حَشْرِهَا تَابِعَةً لِإِلْقَاءِ الْأَرْضِ وَمَا فِيهَا وَإِعَادَةِ أَجْزَاءِ الْحَيَوَانِ.
Bu haberden maksat { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğudur. Öncesi ise onun mukaddimesi ve ona delil getirilmesi mesabesindedir. Yani hayvanlar ve kuşlar da insanlar gibi diriltilecek ve bütün fertleri haşir gününde hazır bulunacaktır; bu da şüphesiz onlar için kısas yapılmasını gerektirir. Onların haşredilmesinin hikmeti, yerin içindekileri dışarı atmasına ve hayvanın parçalarının yeniden bir araya getirilmesine tabi olabilir.
وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ ظَاهِرَهُمَا فَإِنَّ هَذَا مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ الْحَقِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِإِصْلَاحِ مَا فَرَطَ فِي عَالَمِ الْفَنَاءِ مِنْ رَوَاجِ الْبَاطِلِ وَحُكْمِ الْقُوَّةِ عَلَى الْعَدَالَةِ، وَيَكُونُ الْقِصَاصُ بِتَمْكِينِ الْمَظْلُومِ مِنَ الدَّوَابِّ مِنْ رَدِّ فِعْلِ ظَالِمِهِ كَيْلا يستقرّ بِالْبَاطِلِ. فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ
Eğer bu iki hadisten kastedilen zahirleri ise, bu durum kıyamet gününde fâni âlemde batılın revaç bulması ve kaba kuvvetin adalete galebe çalması sebebiyle meydana gelen aksaklıkları düzeltmek için hakkın tecelli ettiği görünümlerden biri olur; kısas da batıl karar kılmasın diye haksızlığa uğrayan hayvanın kendisine haksızlık edene karşılık vermesine imkân tanınmasıyla gerçekleşir. Dolayısıyla bu,
تَرَتُّبِ الْمُسَبَّبَاتِ عَلَى أَسْبَابِهَا شَبِيهٌ بِخِطَابِ الْوَضْعِ، وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ لِانْتِفَاءِ التَّكْلِيفِ ثُمَّ تَصِيرُ الدَّوَابُّ يَوْمَئِذٍ تُرَابًا، كَمَا وَرَدَ فِي رِوَايَةٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
vaz'î hitaba benzeyen, sebeplerin sonuçları doğurması kabilindendir. Mükellefiyet bulunmadığı için bunda ne bir sevap ne de bir ceza vardır; ardından hayvanlar o gün toprak olurlar; nitekim Ebû Hüreyre'den gelen bir rivayette Yüce Allah'ın:
يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً
{ يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Kâfir de: 'Ah ne olaydı, ben bir toprak olaydım!' der”
[النبأ: ٤٠] . قَالَ الْمَازِرِيُّ فِي الْمُعَلِّمِ: وَاضْطَرَبَ الْعُلَمَاءُ فِي بَعْثِ الْبَهَائِمِ. وَأَقْوَى مَا تَعَلَّقَ بِهِ مَنْ يَقُولُ بِبَعْثِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا كُلَّهُ تَمْثِيلٌ لِلْعَدْلِ. وَنَسَبَهُ الْمَازِرِيُّ إِلَى بَعْضِ شُيُوخِهِ قَالَ: هُوَ ضَرْبُ مَثَلٍ إِعْلَامًا لِلْخَلْقِ بِأَنْ لَا يَبْقَى حَقٌّ عِنْدَ أَحَدٍ.
[en-Nebe: 40] “Kâfir de: 'Ah ne olaydı, ben bir toprak olaydım!' der” buyruğu hakkında böyle varid olmuştur. Mâzerî el-Mu'lim'de şöyle demiştir: "Âlimler hayvanların diriltilmesi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onların diriltileceğini söyleyenlerin dayandığı en güçlü delil Yüce Allah'ın: { وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ } [et-Tekvîr: 5] “Vahşi hayvanlar bir araya toplandığında” buyruğudur. Bütün bunların adaleti anlatmak için bir temsil olduğu da söylenmiştir." Mâzerî bunu bazı hocalarına nispet ederek şöyle demiştir: "Bu, mahlukata kimsede hiçbir hakkın kalmayacağını bildirmek için verilmiş bir misaldir."
وَالدَّابَّةُ مُشْتَقَّةٌ مَنْ دَبَّ إِذَا مَشَى عَلَى الْأَرْضِ، وَهِيَ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ.
Dâbbe (دَابَّة), yeryüzünde yürüdüğü zaman kullanılan Debbe (دَبَّ) fiilinden türemiştir ve yeryüzünde hareket eden her canlı için kullanılan bir isimdir.
وَقَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ صِفَةٌ قُصِدَ مِنْهَا إِفَادَةُ التَّعْمِيمِ وَالشُّمُولِ بِذِكْرِ اسْمِ الْمَكَانِ الَّذِي يَحْوِي جَمِيعَ الدَّوَابِّ وَهُوَ الْأَرْضُ، وَكَذَلِكَ وَصْفُ طائِرٍ بِقَوْلِهِ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ
{ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” buyruğu, bütün hayvanları kuşatan mekânın ismi olan "yer" zikredilerek umum ve şümul bildirilmesi kastedilmiş bir sıfattır. Aynı şekilde { طائِرٍ } kelimesinin { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan” buyruğuyla nitelenmesi de
قَصَدَ بِهِ الشُّمُولَ وَالْإِحَاطَةَ، لِأَنَّهُ وَصْفٌ آيِلٌ إِلَى مَعْنَى التَّوْكِيدِ، لِأَنَّ مُفَادَ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ أَنَّهُ طَائِرٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَا طَائِرٌ وَلَا طَائِرٌ. وَالتَّوْكِيدُ هُنَا يُؤَكِّدُ مَعْنَى الشُّمُولِ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ (مِنَ) الزَّائِدَةُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَحَصَلَ مِنْ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ تَقْرِيرُ مَعْنَى الشُّمُولِ الْحَاصِلِ مِنْ نَفْيِ اسْمَيِ الْجِنْسَيْنِ. وَنُكْتَةُ التَّوْكِيدِ أَنَّ الْخَبَرَ لِغَرَابَتِهِ عِنْدَهُمْ وَكَوْنِهِ مَظِنَّةَ إِنْكَارِهِمْ أَنَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ يُؤَكَّدَ.
şümul ve kuşatıcılık kastıyladır; zira bu, pekiştirme (tekit) manasına varan bir nitelendirmedir. Çünkü { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } ifadesinin manası onun kuş olduğudur; sanki: "ne hiçbir kuş ne de hiçbir kuş" denmiş gibidir. Buradaki tekit, olumsuzluk bağlamındaki zait (min / مِن) edatının delalet ettiği şümul manasını pekiştirmektedir. Böylece bu iki sıfattan, iki cins isminin nefyi ile hasıl olan şümul manasının perçinlenmesi gerçekleşmiştir. Tekidin nüktesi ise, haberin onlar nezdindeki garipliği ve inkâr edilme ihtimalinin yüksek olması sebebiyle pekiştirilmeye layık olmasıdır.
وَوَقَعَ فِي «الْمِفْتَاحِ» فِي بَحْثِ إِتْبَاعِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْبَيَانِ أَنَّ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْقَصْدَ مِنَ اللَّفْظَيْنِ الْجِنْسُ لَا بَعْضُ الْأَفْرَادِ وَهُوَ غَيْرُ مَا فِي «الْكَشَّافِ» ، وَكَيْفَ يُتَوَهَّمُ أَنَّ الْمَقْصُودَ بَعْضُ الْأَفْرَادِ وَوُجُودُ (مِنْ) فِي النَّفْيِ نَصٌّ عَلَى نَفْيِ الْجِنْسِ دُونَ الْوَحْدَةِ.
el-Miftâh'ta, müsnedün ileyhin beyan ile takviye edilmesi bahsinde; bu ayetteki bu iki vasfın, iki lafızdan kastın fertlerin bir kısmı değil cins olduğuna delalet etmek için olduğu belirtilmiştir ki bu, el-Keşşâf'takinden farklıdır. Oysa nefiy içinde (min / مِنْ) harfinin bulunması, birliği değil bizzat cinsi nefyetmeye açık bir nass iken maksadın bazı fertler olduğu nasıl vehmedilebilir?
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ وَصْفُ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ وَارِدًا لِرَفْعِ احْتِمَالِ الْمَجَازِ فِي طائِرٍ كَمَا جَنَحَ إِلَيْهِ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَإِنْ كَانَ رَفْعُ احْتِمَالِ الْمَجَازِ مِنْ جُمْلَةِ نُكَتِ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ مُطَّرِدٍ، وَلِأَنَّ اعْتِبَارَ تَأْكِيدِ الْعُمُومِ أَوْلَى، بِخِلَافِ نَحْوِ قَوْلِهِمْ:
Bununla anlarsın ki { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan” nitelemesi, birçok müfessirin benimsediği gibi { طائِرٍ } kelimesindeki mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak için gelmiş değildir. Gerçi mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak lafzî tekidin nüktelerinden biridir, ancak muttarit (her zaman geçerli) değildir ve umumun tekit edildiğini kabul etmek daha evladır. Şairlerin şu tür sözleri ise bunun dışındadır:
نَظَرْتُهُ بِعَيْنَيَّ وَسَمِعْتُهُ بِأُذُنَيَّ. وَقَول صَخْر:
«Onu iki gözümle gördüm ve iki kulağımla işittim.» sözü ve Sahr'ın şu sözü:
شَرّ وَاتَّخَذَتْ مِنْ شَعَرٍ صِدَارَهَا إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الصَّدَارَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَنْ شَعَرٍ.
«Kötülük... ve kıldan bir yelek edindi.» Zira bilinmektedir ki yelek ancak kıldan olur.
وأُمَمٌ جَمْعُ أُمَّةٍ. وَالْأُمَّةُ أَصْلُهَا الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ الْمُتَمَاثِلَةُ فِي صِفَاتٍ ذَاتِيَّةٍ مِنْ نَسَبٍ أَوْ لُغَةٍ أَوْ عَادَةٍ أَوْ جِنْسٍ أَوْ نَوْعٍ. قِيلَ: سُمِّيَتْ أُمَّةً لِأَنَّ أَفْرَادَهَا تَؤُمُّ أُمَمًا وَاحِدًا وَهُوَ
Ümem (أُمَمٌ), ümmet (أُمَّة) kelimesinin çoğuludur. Ümmetin aslı; soy, dil, adet, cins veya tür gibi zati niteliklerde benzeşen insan topluluğudur. Denildi ki: Fertleri tek bir maksada yöneldiği (teümmu / تَؤُمُّ) için ümmet olarak adlandırılmıştır ki bu da
مَا يَجْمَعُ مُقَوِّمَاتِهَا.
onun temel unsurlarını bir araya getiren şeydir.
وَأَحْسَبُ أَنَّ لَفْظَ أُمَّةٍ خَاصٌّ بِالْجَمَاعَةِ الْعَظِيمَةِ مِنَ الْبَشَرِ، فَلَا يُقَالُ فِي اللُّغَةِ أُمَّةُ الْمَلَائِكَةِ وَلَا أُمَّةُ السِّبَاعِ. فَأَمَّا إِطْلَاقُ الْأُمَمِ عَلَى الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ مَجَازٌ، أَيْ مِثْلُ الْأُمَمِ لِأَنَّ كُلَّ نَوْعٍ مِنْهَا تَجْتَمِعُ أَفْرَادُهُ فِي صِفَاتٍ مُتَّحِدَةٍ بَيْنَهَا أُمَمًا وَاحِدَةً، وَهُوَ مَا يَجْمَعُهَا وَأَحْسَبُ أَنَّهَا خَاصَّةٌ بِالْبَشَرِ.
Kanaatimce ümmet lafzı, insanlardan oluşan büyük topluluğa hastır; bu sebeple dilde melekler ümmeti veya yırtıcı hayvanlar ümmeti denilmez. Bu ayette hayvanlar ve kuşlar için ümmetler lafzının kullanılması ise mecazdır; yani ümmetler gibidirler. Çünkü onlardan her bir türün fertleri, kendi aralarında onları tek bir ümmet kılan ortak niteliklerde toplanır ki bu da onları bir araya getiren şeydir; fakat [lafzın asıl kullanımı] zannımca insanlara mahsustur.
ودَابَّةٍ وطائِرٍ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يُرَادُ بِهِمَا جَمِيعُ أَفْرَادِ النَّوْعَيْنِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الِاسْتِغْرَاقِ، فَالْإِخْبَارُ عَنْهُمَا بِلَفْظِ أُمَمٌ وَهُوَ جَمْعٌ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِجَمَاعَاتِهَا، أَيْ إِلَّا جَمَاعَاتُهَا أُمَمٌ، أَوْ إِلَّا أَفْرَادُ أُمَمٍ.
Olumsuzluk bağlamındaki { دَابَّةٍ } ve { طائِرٍ } kelimeleriyle, istiğrakın (kapsayıcılığın) gereği olarak bu iki türün bütün fertleri kastedilmektedir. Dolayısıyla bunlar hakkında çoğul olan { أُمَمٌ } lafzıyla haber verilmesi, onların toplulukları olduğu tevili üzeredir; yani «ancak onların toplulukları birer ümmettir» veya «ancak ümmetlerin fertleridir» demektir.
وَتَشْمَلُ الْأَرْضُ الْبَحْرَ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَرْضِ وَلِأَنَّ مَخْلُوقَاتِهِ يُطْلَقُ عَلَيْهَا لَفْظُ الدَّابَّةِ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ سَرِيَّةِ سَيْفِ الْبَحْرِ قَوْلُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: فَأَلْقَى لَنَا الْبَحْرُ دَابَّةً يُقَالُ لَهَا الْعَنْبَرُ.
Arz (yer) denizi de kapsar; zira deniz de yerdendir ve onun canlılarına da dâbbe lafzı kullanılır. Nitekim Sîfülbahr müfrezesi hadisinde Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Deniz bizim için amber denilen bir dâbbe (deniz canlısı) kıyıya attı.»
وَالْمُمَاثَلَةُ فِي قَوْلِهِ: أَمْثالُكُمْ التَّشَابُهُ فِي فُصُولِ الْحَقَائِقِ وَالْخَاصَّاتِ الَّتِي تُمَيِّزُ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ غَيْرِهِ، وَهِيَ النُّظُمُ الْفِطْرِيَّةُ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهَا أَنْوَاعَ الْمَخْلُوقَاتِ. فَالدَّوَابُّ وَالطَّيْرُ تُمَاثِلُ الْأَنَاسِيَّ فِي أَنَّهَا خُلِقَتْ عَلَى طَبِيعَةٍ تَشْتَرِكُ فِيهَا أَفْرَادُ أَنْوَاعِهَا وَأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ مُعْطَاةٌ حَيَاةً مُقَدَّرَةً مَعَ تَقْدِيرِ أَرْزَاقِهَا وَوِلَادَتِهَا وَشَبَابِهَا وَهِرَمِهَا، وَلَهَا نُظُمٌ لَا تَسْتَطِيعُ تَبْدِيلَهَا.
{ أَمْثالُكُمْ } “sizin gibi” buyruğundaki benzerlik (mümaselet); hakikatlerin ayırıcı vasıflarında ve her türü diğerinden ayıran, Allah'ın yaratılmışların türlerini üzerine yarattığı fıtrî nizamlardaki benzerliktir. Hayvanlar ve kuşlar; türlerinin fertlerinin ortak olduğu bir tabiat üzere yaratılmış olmaları, Allah'ın yaratığı olmaları, rızıkları, doğumları, gençlikleri ve yaşlılıkları takdir edilmiş muayyen bir hayat verilmiş olmaları ve değiştirmeye güç yetiremeyecekleri nizamlarının bulunması bakımından insanlara benzerler.
وَلَيْسَتِ الْمُمَاثَلَةُ بِرَاجِعَةٍ إِلَى جَمِيعِ الصِّفَاتِ فَإِنَّهَا لَا تُمَاثِلُ الْإِنْسَانَ فِي التَّفْكِيرِ وَالْحَضَارَةِ الْمُكْتَسَبَةِ مِنَ الْفِكْرِ الَّذِي اخْتَصَّ بِهِ الْإِنْسَانُ. وَلِذَلِكَ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِ الْإِنْسَانِ نِظَامُ دَوْلَةٍ وَلَا شَرَائِعُ وَلَا رُسُلٌ تُرْسَلُ إِلَيْهِنَّ لِانْعِدَامِ عَقْلِ التَّكْلِيفِ فِيهِنَّ، وَكَذَلِكَ لَا يَصِحُّ أَنْ تُوصَفَ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاء: ٤٤] فَذَلِكَ بِلِسَانِ الْحَالِ فِي الْعَجْمَاوَاتِ حِينَ نَرَاهَا بَهِجَةً عِنْدَ حُصُولِ مَا يُلَائِمُهَا فَنَرَاهَا مَرِحَةً فَرِحَةً. وَإِنَّمَا ذَلِكَ بِمَا سَاقَ اللَّهُ إِلَيْهَا مِنَ النِّعْمَةِ وَهِيَ لَا تَفْقَهُ أَصْلَهَا وَلَكِنَّهَا تُحِسُّ بِأَثَرِهَا فَتَبْتَهِجُ، وَلِأَنَّ فِي كُلَّ نَوْعٍ مِنْهَا خَصَائِصَ لَهَا دَلَالَةٌ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَعِلْمِهِ تَخْتَلِفُ عَنْ بَقِيَّةِ الْأَنْوَاعِ مِنْ جِنْسِهِ وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذَا صَرْفُ الْأَفْهَامِ إِلَى الِاعْتِبَارِ بِنِظَامِ الْخَلْقِ الَّذِي أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي كُلِّ نَوْعٍ، وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: أَمْثالُكُمْ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ.
Bu benzerlik bütün sıfatlara şamil değildir; nitekim onlar insana düşünmede ve insana has olan akıl yoluyla kazanılan medeniyette benzemezler. Bu sebeple insan dışındakilerin devlet düzeninin, şeriatlarının ve kendilerine gönderilen elçilerinin bulunması -içlerinde teklif aklı bulunmadığından- sahih olmadığı gibi, Allah Teâlâ'yı bilmekle nitelenmeleri de sahih değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [el-İsrâ: 44] buyruğuna gelince; bu, dilsiz hayvanların kendilerine uygun bir şey elde ettiklerinde onları neşeli, sevinçli ve canlı gördüğümüz andaki hal dili iledir. Bu da ancak Allah'ın onlara sevk ettiği nimet sebebiyledir; o hayvan nimetin asıl kaynağını idrak etmez, fakat etkisini hisseder ve neşelenir. Ayrıca onlardan her bir türde, kendi cinsinin diğer türlerinden farklı olarak Allah'ın yüce kudretine ve ilmine delalet eden özellikler vardır. Bundan maksat, zihinleri Allah'ın her türe yerleştirdiği yaratılış nizamından ibret almaya yöneltmektir. { أَمْثالُكُمْ } “sizin gibi” buyruğundaki hitap ise müşriklere yöneliktir.
وَجُمْلَةُ: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ مُعْتَرِضَةٌ لِبَيَانِ سَعَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَظِيمِ قُدْرَتِهِ. فَالْكِتَابُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَكْتُوبِ، وَهُوَ الْمُكَنَّى عَنْهُ بِالْقَلَمِ الْمُرَادِ بِهِ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ الْجَارِيَةِ عَلَى، وَفْقِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ
{ مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” cümlesi, Allah Teâlâ'nın ilminin genişliğini ve kudretinin büyüklüğünü açıklamak üzere gelen bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Buradaki «Kitap», yazılmış olan (mektûb) manasındadır ve kalem ile kinaye edilen şeydir ki bundan maksat; Allah Teâlâ'nın: { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ }
[الْأَنْعَام: ١٢] .
[el-En'âm: 12] buyruğunda daha önce geçtiği gibi, Allah'ın ezeli ilmindeki ve buna uygun olarak cereyan eden iradesindeki şeylerdir.
وَقِيلَ الْكِتَابُ الْقُرْآن. وَهَذَا بَعِيدٌ إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ بِالْغَرَضِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ، فَقَدْ أَوْرَدَ كَيْفَ يَشْتَمِلُ الْقُرْآنُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ. وَقَدْ بَسَطَ فَخْرُ الدِّينِ بَيَانَ ذَلِكَ لِاخْتِيَارِ هَذَا الْقَوْلِ وَكَذَلِكَ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّاطِبِيُّ فِي «الْمُوَافَقَاتِ» .
Kitabın Kur'an olduğu da söylenmiştir. Ancak bu uzaktır; zira bu tefsire göre bağlamın gayesiyle bir uygunluk bulunmamaktadır; nitekim Kur'an'ın her şeyi nasıl içerdiği sorusu gündeme getirilmiştir. Fahrüddin [er-Râzî] bu görüşü tercih etmek için bunun açıklamasını genişçe yapmış, Ebû İshâk eş-Şâtıbî de el-Muvâfakât'ta aynı şekilde açıklamıştır.
وَالتَّفْرِيطُ: التَّرْكُ وَالْإِهْمَالُ، وَتَقَدَّمَ بَيَانَهُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها [الْأَنْعَام: ٣١] .
Tefrît (التَّفْرِيطُ); terk etmek ve ihmal etmektir. Bunun açıklaması az önce Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } [el-En'âm: 31] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَالشَّيْءُ هُوَ الْمَوْجُودُ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا أَحْوَالُ الْمَخْلُوقَاتِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ فَشَمِلَ أَحْوَالَ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ فَإِنَّهَا مَعْلُومَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى مُقَدَّرَةٌ عِنْدِهِ بِمَا أَوْدَعَ فِيهَا مِنْ حِكْمَةِ خَلْقِهِ تَعَالَى.
Şey (الشَّيْءُ) ise var olan demektir. Burada kastedilen, bağlamın da delalet ettiği üzere mahlûkatın halleridir. Dolayısıyla hayvanların ve kuşların hallerini de kapsar; zira bunlar Allah Teâlâ'nın yaratma hikmetinden onlara yerleştirdiği şeyler gereğince O'nun katında bilinmekte ve takdir edilmiş bulunmaktadır.
وَقَوْلُهُ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ آنِفًا فِي أَوَّلِ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَفِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى الرِّفْقِ بِالْحَيَوَانِ فَإِنَّ الْإِخْبَارَ بِأَنَّهَا أُمَمٌ أَمْثَالُنَا تَنْبِيهٌ عَلَى الْمُشَارَكَةِ فِي الْمَخْلُوقِيَّةِ وَصِفَاتِ الْحَيَوَانِيَّةِ كُلِّهَا. وَفِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ إِلْقَاءً لِلْحَذَرِ مِنَ الِاعْتِدَاءِ عَلَيْهَا بِمَا نَهَى الشَّرْعُ عَنْهُ مِنْ تَعْذِيبِهَا وَإِذَا كَانَ يُقْتَصُّ لِبَعْضِهَا مِنْ بَعْضٍ وَهِيَ غَيْرُ مُكَلَّفَةٍ، فَالِاقْتِصَاصُ مِنَ الْإِنْسَانِ لَهَا أَوْلَى بِالْعَدْلِ. وَقَدْ
{ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra Rablerinin huzurunda toplanırlar” buyruğunun tefsiri az önce bu ayetin tefsirinin başında geçti. Bu ayette Müslümanlar için hayvana şefkat göstermeye bir uyarı vardır; nitekim onların bizim gibi ümmetler olduğunun bildirilmesi, yaratılmışlıkta ve hayvanlık sıfatlarının tamamında ortaklığa bir uyarıdır. { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } buyruğunda ise, şeriatın yasakladığı şekilde onlara eziyet etmek suretiyle tecavüzde bulunmaktan sakındırma vardır. Mükellef olmadıkları halde bazısının hakkı bazısından alınıyorsa, insanın onlara yaptığı haksızlığın kısasının alınması adalet gereği daha evladır. Nitekim
ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّ اللَّهَ شَكَرَ لِلَّذِي سَقَى الْكَلْبَ الْعَطْشَانَ، وَأَنَّ اللَّهَ أَدْخَلَ امْرَأَةً النَّارَ فِي هِرَّةٍ حَبَسَتْهَا فَمَاتَتْ جوعا.
sahih hadiste sabit olmuştur ki: Allah susuz bir köpeğe su veren kimseye teşekkür etmiş [ve onu bağışlamış], bir kadını da hapsettiği ve açlıktan ölmesine sebep olduğu bir kedi yüzünden cehenneme sokmuştur.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٣٩]
[En'âm Suresi (6), Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde sağırdırlar, dilsizdirler. Allah dilediğini saptırır, dilediğini de dosdoğru yol üzerine koyar.” (39)
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ، وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ جُمْلَةُ: إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ. وَالْمَعْنَى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلَمْ يَسْتَمِعُوا لَهَا، أَيْ لَا يَسْتَجِيبُونَ بِمَنْزِلَةِ صُمٍّ وَبُكْمٍ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يَهْتَدُونَ.
Vav (وَ) harfinin atıf olması caizdir; üzerine matuf olunan ise { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } cümlesidir. Mana şöyledir: Ayetlerimizi yalanlayan ve onları dinlemeyenler, yani icabet etmeyenler; hidayet bulamayan, karanlıklar içindeki sağırlar ve dilsizler konumundadırlar.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً وَالْوَاوُ اسْتِئْنَافِيَّةً، أَيْ عَاطِفَةً كَلَامًا مُبْتَدَأً لَيْسَ مُرْتَبِطًا بِجُمْلَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِق ولكنّه ناشيء عَنْ جَمِيعِ الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ. فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا ذَكَرَ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ وَآثَارِ قُدْرَتِهِ مَا شَأْنُهُ أَنْ يُعَرِّفَ النَّاسَ بِوَحْدَانِيَّتِهِ وَيَدُلَّهُمْ عَلَى آيَاتِهِ وَصِدْقِ رَسُولِهِ أَعْقَبَهُ بِبَيَانِ أَنَّ الْمُكَذِّبِينَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ عَنِ الِاهْتِدَاءِ لِذَلِكَ، وَعَنِ التَّأَمُّلِ وَالتَّفْكِيرِ
Cümlenin müste'nefe (başlangıç cümlesi) ve vav harfinin istînâfiyye olması da caizdir; yani önceki sözden belirli bir cümleye bağlı olmayan, aksine geçen sözün tamamından doğan yeni bir söze atfeden harftir. Zira Allah, mahlûkatından ve kudretinin eserlerinden insanlara birliğini bildirecek, ayetlerine ve Resulünün doğruluğuna delalet edecek şeyleri zikredince, hemen ardından yalanlayanların buna hidayet bulmaktan, derinlemesine düşünmek ve tefekkür etmekten
فِيهِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَمُنَاسِبَةُ وُقُوعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَقِبَ جُمْلَةِ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٣٨] الْآيَةَ قَدْ تَعَرَّضْنَا إِلَيْهَا آنِفًا.
apaçık bir sapıklık içinde olduklarını açıklamıştır. Her iki veche göre de bu cümlenin: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } [el-En'âm: 38] ayetinin hemen ardında yer almasının münasebetine az önce değinmiştik.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَذَّبُوا الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى أَحْوَالِهِمْ عُمُومًا وَخُصُوصًا.
Yalanlayanlardan murat, halleri hakkında genel ve özel olarak daha önce söz edilmiş olan müşriklerdir.
وَقَوْلُهُ: صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ فِي ضَلَالِ عَقَائِدِهِمْ وَالِابْتِعَادِ عَنِ الِاهْتِدَاءِ بِحَالِ قَوْمٍ صُمٍّ وَبُكْمٍ فِي ظَلَامٍ. فَالصَّمَمُ يَمْنَعُهُمْ مِنْ تَلَقِّي هُدَى مَنْ يَهْدِيهِمْ،
{ صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde sağırdırlar, dilsizdirler” buyruğu, onların inançlarındaki sapıklık ve doğru yolu bulmaktan uzaklık hususundaki hallerinin, karanlık içinde kalmış sağır ve dilsiz bir topluluğun haline temsili bir benzetmesidir. Çünkü sağırlık, kendilerine yol gösteren kişinin hidayetini telakki etmelerine engel olur;
وَالْبَكَمُ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الِاسْتِرْشَادِ مِمَّنْ يَمُرُّ بِهِمْ، وَالظَّلَامُ يَمْنَعُهُمْ مِنَ التَّبَصُّرِ فِي الطَّرِيقِ أَوِ الْمَنْفَذِ الْمُخْرِجِ لَهُمْ مِنْ مَأْزِقِهِمْ.
dilsizlik, yanlarından geçen kimseden yol sormalarına mani olur; karanlık ise yoldaki işaretleri veya kendilerini bu çıkmazdan çıkaracak bir menfezi görmelerine engel olur.
وَإِنَّمَا قِيلَ فِي الظُّلُماتِ وَلَمْ يُوصَفُوا بِأَنَّهُمْ عُمْيٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ: عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الْإِسْرَاء: ٩٧] لِيَكُونَ لِبَعْضِ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِهَا مَا يَصْلُحُ لِشَبَهِ بَعْضِ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ، فَإِنَّ الْكُفْرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ وَالَّذِي أَصَارَهُمْ إِلَى اسْتِمْرَارِ الضَّلَالِ يُشْبِهُ الظُّلُمَاتِ فِي الْحَيْلُولَةِ بَيْنَ الدَّاخِلِ فِيهِ وَبَيْنَ الِاهْتِدَاءِ إِلَى طَرِيقِ النَّجَاةِ.
{ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } [el-İsrâ: 97] ayetinde olduğu gibi körlükle nitelenmeyip de { فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde” denilmesinin sebebi; kendisine benzetilen heyetin bazı cüzlerinin, benzeyen heyetin bazı cüzlerine tam bir benzetme oluşturması içindir. Nitekim içinde bulundukları ve sapıklıkta devam etmelerine yol açan küfür; içine giren kimse ile kurtuluş yolunu bulma arasına girmesi bakımından karanlıklara benzer.
وَفِي الْحَدِيثِ: الظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır (zulümâttır).»
. فَهَذَا التَّمْثِيلُ جَاءَ عَلَى أَتَمِّ شُرُوطِ التَّمْثِيلِ. وَهُوَ قَبُولُهُ لِتَفْكِيكِ أَجْزَاءِ الْهَيْئَتَيْنِ إِلَى تَشْبِيهَاتٍ مُفْرَدَةٍ، كَقَوْلِ بَشَّارٍ:
İşte bu temsili teşbih, temsil şartlarının en mükemmel olanı üzere gelmiştir; o da iki heyetin cüzlerinin müstakil teşbihlere ayrılabilmesidir. Tıpkı Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi: