Binûn

7- A'râf Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَدَلَّتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ عَلَى أَنَّ التَّأْذِينَ مُسَبَّبٌ عَلَى الْمُحَاوَرَةِ تَحْقِيقًا لِمَقْصِدِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ سُؤَالِ أَهْلِ النَّارِ مِنْ إِظْهَارِ غَلَطِهِمْ وَفَسَادِ مُعْتَقَدِهِمْ.

{ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } kavlindeki fâ (فَ) harfi, çağrının bu karşılıklı konuşmanın bir neticesi olduğuna delalet etmiştir; bu da cennet ehlinin, cehennem ehline soru sormaktaki gayeleri olan onların hatalarını ve inançlarının bozukluğunu açığa çıkarma maksadını pekiştirmektedir.

وَالتَّأْذِينُ: رَفْعُ الصَّوْتِ بِالْكَلَامِ رَفْعًا يُسْمِعُ الْبَعِيدَ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأُذُنِ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ- جَارِحَةِ السَّمْعِ الْمَعْرُوفَةِ، وَهَذَا التَّأْذِينُ إِخْبَارٌ بِاللَّعْنِ وَهُوَ الْإِبْعَادُ عَنِ الْخَيْرِ، أَيْ إِعْلَامٌ بِأَنَّ أَهْلَ النَّارِ مُبْعَدُونَ عَنْ

Te'zîn (تَأْذِين): Sesi, imkân nispetinde uzaktakine işittirecek şekilde sözle yükseltmektir. Bu kelime, bilinen işitme organı olan üzün (أُذُن) -hemzenin zammesiyle- kelimesinden türetilmiştir. Bu çağrı, hayırdan uzaklaştırma demek olan laneti bildirmektir; yani cehennem ehlinin uzaklaştırıldığını ilan etmektir...

رَحْمَةِ اللَّهِ، زِيَادَةً فِي التَّأْيِيسِ لَهُمْ، أَوْ دُعَاءً عَلَيْهِمْ بِزِيَادَةِ الْبُعْدِ عَنِ الرَّحْمَةِ، بِتَضْعِيفِ الْعَذَابِ أَوْ تَحْقِيقِ الْخُلُودِ، وَوُقُوعُ هَذَا التَّأْذِينِ عَقِبَ الْمُحَاوَرَةِ يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالظَّالِمِينَ، وَمَا تَبِعَهُ مِنَ الصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ، هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ تَفْظِيعُ حَالِهِمْ، وَالنِّدَاءُ عَلَى خُبْثِ نُفُوسِهِمْ، وَفَسَادِ مُعْتَقَدِهِمْ.

...Allah'ın rahmetinden [uzaklaştırıldıklarını], onların ümitsizliklerini artırmak için yahut azabın katlanması veya ebediliğin kesinleşmesi suretiyle rahmetten daha da uzak kalmaları için onlara beddua etmektir. Bu çağrının muhaverenin (karşılıklı konuşmanın) hemen ardından vuku bulmasından anlaşılır ki zalimler ve onu takip eden sıfatlar ile fiillerden murat, cehennem ehlidir. Bu sıfatlardan maksat ise onların durumunun çirkinliğini, nefislerinin murdarlığını ve inançlarının bozukluğunu ilan etmektir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَقُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ: أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ- بِتَخْفِيفِ نُونِ (أَنَّ) - عَلَى أَنَّهَا تَفْسِيرِيَّةٌ لِفِعْلِ (أَذَّنَ) وَرَفْعِ (لَعْنَةُ) عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْجُمْلَةُ تَفْسِيرِيَّةٌ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِتَشْدِيدِ النُّونِ وَبِنَصْبِ (لَعْنَةُ) عَلَى (أَنَّ) الْجُمْلَةَ مَفْعُولُ (أَذَّنَ) لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَالتَّقْدِيرُ: قَائِلًا أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ.

Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Kesîr'den rivayetle Kunbul { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ } şeklinde -{ أَنَّ } nin nûn'unu şeddesiz (muhaffef) okuyarak- okumuşlardır; bu durumda edat { أَذَّنَ } fiilinin tefsiriyyesidir ve { لَعْنَةُ } lafzı mübteda olarak merfûdur, cümle de tefsiriyye cümlesidir. Geri kalanlar ise nûn'u şeddeli ve { لَعْنَةَ } lafzını nasb ile okumuşlardır; buna göre { أَنَّ } ile başlayan cümle, söz anlamını içerdiği için { أَذَّنَ } fiilinin mef'ûlüdür. Takdiri: “Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir diyerek” şeklindedir.

وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِالظَّالِمِينَ تَعْرِيفٌ لَهُمْ بِوَصْفٍ جَرَى مَجْرَى اللَّقَبِ تُعْرَفُ بِهِ جَمَاعَتُهُمْ، كَمَا يُقَالُ: الْمُؤْمِنِينَ، لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَلَا يُنَافِي أَنَّهُمْ حِينَ وُصِفُوا بِهِ لَمْ يَكُونُوا ظَالِمِينَ، لِأَنَّهُمْ قَدْ عَلِمُوا بُطْلَانَ الشِّرْكِ حَقَّ الْعِلْمِ وَشَأْنُ اسْمِ الْفَاعِلِ أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً فِي الْحَالِ مَجَازًا فِي الِاسْتِقْبَالِ، وَلَا يَكُونُ لِلْمَاضِي، وَأَمَّا إِجْرَاءُ الصِّلَةِ عَلَيْهِمْ بِالْفِعْلَيْنِ الْمُضَارِعَيْنِ فِي قَوْلِهِ: يَصُدُّونَ وَقَوْلِهِ: وَيَبْغُونَها وَشَأْنُ الْمُضَارِعِ الدَّلَالَةُ عَلَى حَدَثٍ حَاصِلٍ فِي زَمَنِ الْحَالِ، وَهُمْ فِي زَمَنِ التَّأْذِينِ لَمْ يَكُونُوا مُتَّصِفِينَ بِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَا بِبَغْيِ عِوَجِ السَّبِيلِ، فَذَلِكَ لِقَصْدِ مَا يُفِيدُهُ الْمُضَارِعُ مِنْ تَكَرُّرِ حُصُولِ الْفِعْلِ تَبَعًا لِمَعْنَى التَّجَدُّدِ، وَالْمَعْنَى وَصْفُهُمْ بِتَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي اسْتِحْضَارُ الْحَالَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْحِكَايَةِ عَنْ نُوحٍ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] مَعَ أَنَّ زَمَنَ صُنْعِ الْفُلْكِ مَضَى، وَإِنَّمَا قُصِدَ اسْتِحْضَارُ حَالَةِ التَّجَدُّدِ، وَكَذَلِكَ وَصْفُهُمْ بِاسْمِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ فَإِنَّ حَقَّهُ الدَّلَالَةُ عَلَى زَمَنِ الْحَالِ، وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي الْمَاضِي: أَيْ كَافِرُونَ بِالْآخِرَةِ فِيمَا مَضَى مِنْ حَيَاتِهِمُ الدُّنْيَا، وَكُلُّ ذَلِكَ اعْتِمَادٌ عَلَى قَرِينَةِ حَالِ السَّامِعِينَ الْمَانِعَةِ مِنْ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ مِنْ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ وَصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، إِذْ قَدْ عَلِمَ كُلُّ سَامِعٍ أَنَّ الْمَقْصُودِينَ صَارُوا غَيْرَ مُتَلَبِّسِينَ بِتِلْكَ الْأَحْدَاثِ فِي وَقْتِ التَّأْذِينِ، بَلْ تَلَبَّسُوا بِنَقَائِضِهَا، فَإِنَّهُمْ

Onlardan zalimler diye bahsedilmesi, İslam ehline “müminler” denmesi gibi onların topluluğunun kendisiyle tanındığı bir lakap hükmüne geçmiş bir vasıfla tanıtılmalarıdır. Dolayısıyla bu durum, kendileri bu vasıfla nitelendikleri sırada zalim olmadıkları gerçeğiyle çelişmez; çünkü onlar şirkin batıllığını hakkıyla bilmişlerdir ve ism-i fâilin kuralı şimdiki zamanda hakikat, gelecekte mecaz olması, geçmiş zaman için ise kullanılmamasıdır. { يَصُدُّونَ } ve { وَيَبْغُونَها } kavillerindeki iki muzari fiille sılanın onlara icra edilmesine gelince; muzarinin kuralı şimdiki zamanda meydana gelen bir olaya delalet etmektir, oysa onlar çağrı anında Allah'ın yolundan alıkoyma ve o yolun eğriliğini isteme vasfıyla nitelenmiş değillerdi. Bu kullanım, teceddüt (yenilenme) manasına bağlı olarak muzari fiilin ifade ettiği fiilin tekrar tekrar gerçekleşmesi manasını kastetmek içindir. Mana ise onların geçmiş zamanda bu işi defalarca yaptıklarını nitelemektir. Bu da meânî âlimlerinin “hali hazırda canlandırma” (istihzâru'l-hâl) dedikleri manadır; nitekim gemi yapma zamanı geçmiş olduğu halde, Yüce Allah'ın Nûh'tan naklen: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” [Hûd 38] buyurması gibi; burada da sırf yenilenme halini canlandırmak kastedilmiştir. Aynı şekilde { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } kavlinde ism-i fâil ile nitelenmeleri de böyledir; zira onun asıl görevi şimdiki zamana delalet etmektir, burada ise geçmiş zaman için kullanılmıştır: Yani dünya hayatlarının geçmişinde ahireti inkâr etmişlerdi. Bütün bunlar, muhatapların hal karinesine dayanmaktadır ki bu karine, muzari ve ism-i fâil sîgalarından hakiki mananın kastedilmesine engeldir. Çünkü her dinleyen bilmektedir ki bu çağrı vaktinde muhataplar artık o fiillerle meşgul değillerdir, bilakis zıtları ile meşguldürler; zira onlar...

حِينَئِذٍ قَدْ عَلِمُوا الْحَقَّ وَشَاهَدُوهُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: نَعَمْ.

...o anda, “Evet” sözlerinin de delalet ettiği üzere hakkı bilmiş ve müşahede etmişlerdir.

وَإِنَّمَا عُرِّفُوا بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ لِأَنَّ النُّفُوسَ الْبَشَرِيَّةَ تُعْرَفُ بِالْأَحْوَالِ الَّتِي كَانَتْ مُتَلَبِّسَةً

Onların geçmişteki bu halleriyle tanıtılmasının sebebi şudur: İnsan nefisleri ilk hayat süresince bürünmüş oldukları...

بِهَا فِي مُدَّةِ الْحَيَاةِ الْأُولَى. فَبِالْمَوْتِ تَنْتَهِي أَحْوَالُ الْإِنْسَانِ فَيَسْتَقِرُّ اتِّصَافُ نَفْسِهِ بِمَا عَاشَتْ عَلَيْهِ،

...hallerle tanınırlar. Ölümle birlikte insanın halleri sona erer ve nefsinin ne üzere yaşadıysa o vasıfla nitelenmesi kesinleşir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «يُبْعَثُ كُلُّ عَبْدٍ عَلَى مَا مَاتَ عَلَيْهِ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Her kul ne üzere öldüyse o üzere diriltilir.» (Müslim rivayet etmiştir).

، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ اللَّعْنَةُ كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ يَلْعَنُونَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا. فَجَهَرُوا بِهَا فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّهَا صَارَتْ كَالشِّعَارِ لِلْكَفَرَةِ يُنَادُونَ بِهَا، وَهَذَا كَمَا

Bu lanetin, dünyada meleklerin onlara ettiği lanet olması da caizdir; ahirette ise bunu kâfirlerin kendisiyle çağrıldığı bir şiar haline geldiği için açıkça ilan etmişlerdir. Nitekim bu durum...

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «يُؤْتَى بِالْمُؤَذِّنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَصْرُخُونَ بِالْأَذَانِ»

...hadiste geçen şu ifade gibidir: «Kıyamet gününde müezzinler ezanı haykırarak getirilirler.»

مَعَ أَنَّ فِي أَلْفَاظِ الْأَذَانِ مَا لَا يُقْصَدُ مَعْنَاهُ يَوْمَئِذٍ وَهُوَ: «حَيِّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيِّ عَلَى الْفَلَاحِ» . وَفِي حِكَايَةِ ذَلِكَ هُنَا إِعْلَامٌ لِأَصْحَابِ هَذِهِ الصِّفَاتِ فِي الدُّنْيَا بِأَنَّهُمْ مَحْقُوقُونَ بِلَعْنَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

Oysa ezanın lafızları arasında o gün manası kastedilmeyen: «Haydi namaza, haydi kurtuluşa» sözleri de vardır. Bunun burada nakledilmesinde, dünyada bu sıfatları taşıyanlara Yüce Allah'ın lanetini hak ettiklerini bildirmek vardır.

وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ: الْمُشْرِكُونَ، وَبِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: إِمَّا تَعَرُّضُ الْمُشْرِكِينَ لِلرَّاغِبِينَ فِي الْإِسْلَامِ بِالْأَذَى وَالصَّرْفِ عَنِ الدُّخُولِ فِي الدِّينِ بِوُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَسَبِيلُ اللَّهِ مَا بِهِ الْوُصُولُ إِلَى مَرْضَاتِهِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ، فَيَكُونُ الصَّدُّ مُرَادًا بِهِ الْمُتَعَدِّي إِلَى الْمَفْعُولِ. وَإِمَّا إِعْرَاضُهُمْ عَنْ سَمَاعِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ وَسَمَاعِ الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ الصَّدُّ مُرَادًا بِهِ الْقَاصِرُ، الَّذِي قِيلَ: إِنَّ مُضَارِعَهُ بِكَسْرِ الصَّادِ، أَوْ إِنَّ حَقَّ مُضَارِعِهِ كَسْرُ الصَّادِ، إِذْ قِيلَ لَمْ يُسْمَعْ مَكْسُورُ الصَّادِ، وَإِنْ كَانَ الْقِيَاسُ كَسْرُ الصَّادِ فِي اللَّازِمِ وَضَمُّهَا فِي الْمُتَعَدِّي.

Zalimlerden murat müşriklerdir. Allah'ın yolundan alıkoymaktan kasıt ise ya müşriklerin İslam'a girmek isteyenlere eziyet etmeleri ve çeşitli yollarla onları dine girmekten çevirmeleridir -ki Allah'ın yolu O'nun rızasına ulaştıran yol olup o da İslam'dır; bu durumda “alıkoymak” (sadd) mef'ûle geçişli (müteaddî) olarak kastedilmiştir- yahut da onların İslam davetini ve Kur'an'ı dinlemekten yüz çevirmeleridir ki bu durumda “yüz çevirmek” (sadd) geçişsiz (lâzım) olarak kastedilmiştir. Bu fiilin muzarisinin sâd harfinin kesresiyle olduğu veya muzarisinin hakkının sâd'ın kesresi olduğu söylenmiştir; nitekim geçişsiz fiilde sâd harfinin kesreli, geçişlide ise zammeli olması kural ise de kesreli sâd'ın işitilmediği de ifade edilmiştir.

وَالضَّمِيرُ الْمُؤَنَّثُ فِي قَوْلِهِ: وَيَبْغُونَها عَائِدٌ إِلَى سَبِيلِ اللَّهِ. لِأَنَّ السَّبِيلَ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ قَالَ تَعَالَى: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي [يُوسُف: ١٠٨] وَقَالَ: وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا [الْأَعْرَاف: ١٤٦] .

{ وَيَبْغُونَها } kavlindeki müennes zamir Allah'ın yoluna (sebîl) racidir. Çünkü sebîl kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur” [Yûsuf 108] ve { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler” [A'râf 146] buyurmuştur.

وَالْعِوَجُ: ضِدُّ الِاسْتِقَامَةِ، وَهُوَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِي الْأَجْسَامِ: وَبِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَعَانِي.

İvec (عِوَج): Doğruluğun zıddıdır. Cisimlerde ayın harfinin fethasıyla (avece / عَوَج), manevi şeylerde ise ayın harfinin kesresiyle (ivece / عِوَج) kullanılır.

وَأَصْلُهُ أَنْ يَجُوزَ فِيهِ الْفَتْحُ وَالْكَسْرُ. وَلَكِنَّ الِاسْتِعْمَالَ خَصَّصَ الْحَقِيقَةَ بِأَحَدِ الْوَجْهَيْنِ وَالْمَجَازَ بِالْوَجْهِ الْآخَرِ، وَذَلِكَ مِنْ مَحَاسِنِ الِاسْتِعْمَالِ، فَالْإِخْبَارُ عَنِ السَّبِيلِ- (عِوَجٍ) إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ وَيَرُومُونَ وَيُحَاوِلُونَ

Aslında her iki kullanımda da fetha ve kesre caizdir. Fakat kullanım hakikati bu şekillerden birine, mecazı ise diğerine has kılmıştır ki bu da dil kullanımının inceliklerindendir. Yolun ivec (عِوَج) olarak haber verilmesi, mübalağa amacıyla mastar ile haber vermektir; yani onlar bu yolu eğri göstermeyi arzu eder ve buna çalışırlar...

إِظْهَارَ هَذِهِ السَّبِيلِ عَوْجَاءَ، أَيْ يَخْتَلِقُونَ لَهَا نَقَائِصَ يُمَوِّهُونَهَا عَلَى النَّاسِ تَنْفِيرًا عَنِ الْإِسْلَامِ كَقَوْلِهِمْ: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٧، ٨] ، وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٩] .

...yani insanları İslam'dan nefret ettirmek için ona birtakım kusurlar uydurup bunları insanlara yaldızlayıp sunarlar; nitekim onların: { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “‘Siz paramparça dağıldığınız zaman sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi? Allah'a karşı yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var?’” [Sebe' 7-8] demeleri böyledir. Bunun tefsiri Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً } [99] kavlinde geçmişti.

وَوَرَدَ وَصْفُهُمْ بِالْكُفْرِ بِطَرِيقِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْكُفْرِ فِيهِمْ وَتَمَكُّنِهِ مِنْهُمْ، لِأَنَّ الْكُفْرَ مِنَ الِاعْتِقَادَاتِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي لَا يُنَاسِبُهَا التَّكَرُّرُ، فَلِذَلِكَ خُولِفَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَصْفِهِمْ بِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَبَغْيِ إِظْهَارِ الْعِوَجِ

{ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } kavlinde onların inkârla nitelenmesi, küfrün onlarda sabit ve kökleşmiş olduğunu göstermek için isim cümlesi yoluyla gelmiştir. Çünkü inkâr, tekrarlanmaya elverişli olmayan kalbî ve zihnî inançlardandır. İşte bu yüzden onunla Allah yolundan alıkoyma ve o yolda eğrilik arama vasıfları arasında farklı bir üslup kullanılmıştır...

فِيهَا، لِأَنَّ ذَيْنَكَ مِنَ الْأَفْعَالِ الْقَابِلَةِ لِلتَّكْرِيرِ، بِخِلَافِ الْكُفْرِ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْأَفْعَالِ، وَلَكِنَّهُ مِنَ الِانْفِعَالَاتِ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ [الشورى:

...çünkü bu ikisi tekrarlanabilen fiillerdendir; küfür ise [zahirî] fiillerden değil, kalbî durumlardandır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “Dilediğini rızıklandırır; O, güçlüdür, azizdir” [Şûrâ 19].

١٩] .

.

[٤٦، ٤٧]

[46, 47]

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٤٦ إِلَى ٤٧]

[A'râf Suresi (7), Ayet 46-47]

وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)

{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) } “İkisi arasında bir perde vardır ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar bulunur. Onlar cennet ehline: ‘Selam sizlere!’ diye seslendiler. Bunlar henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi ummaktadırlar. Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman ise: ‘Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!’ dediler.”

تَقْدِيمُ وَبَيْنَهُما وَهُوَ خَبَرٌ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَكَانِ الْمُتَوَسِّطِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَمَا ذُكِرَ مِنْ شَأْنِهِ. وَبِهَذَا التَّقْدِيمِ صَحَّ تَصْحِيحُ الِابْتِدَاءِ بِالنَّكِرَةِ، وَالتَّنْكِيرُ لِلتَّعْظِيمِ.

Haber olan { وَبَيْنَهُما } ifadesinin mübtedanın önüne geçirilmesi, cennet ile cehennem arasındaki orta mekâna ve onun zikredilen durumuna önem vermek içindir. Bu öne geçirme ile nekire ile başlama sahih hale gelmiştir; nekire kılınması ise tazim (büyüklüğü ifade etmek) içindir.

وَضَمِيرُ بَيْنَهُما يَعُودُ إِلَى لَفْظَيِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ الْوَاقِعَيْنِ فِي قَوْلِهِ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ [الْأَعْرَاف: ٤٤] وَهُمَا اسْمَا مَكَانٍ، فَيَصْلُحُ اعْتِبَارُ

{ بَيْنَهُما } tesniye zamiri, { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } [A'râf 44] kavlinde geçen “cennet” ve “cehennem” lafızlarına döner; bunlar mekân isimleri olup ikisi arasında...

التَّوَسُّطِ بَيْنَهُمَا. وَجُعِلَ الْحِجَابُ فَصْلًا بَيْنَهُمَا. وَتَثْنِيَةُ الضَّمِيرِ تُعَيِّنُ هَذَا الْمَعْنَى، وَلَوْ أُرِيدَ مِنَ الضَّمِيرِ فَرِيقَا أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ، لَقَالَ: بَيْنَهُمْ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ [١٣] فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ الْآيَةَ.

...orta bir yer bulunması uygundur. Hicap ikisi arasında bir ayırıcı kılınmıştır. Zamirin tesniye (ikil) olması bu manayı tayin eder. Şayet zamirle cennet ehli ve cehennem ehli iki grup kastedilseydi, Hadîd Suresi'nde [13]: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } “Aralarına bir sur çekildi” ayetinde olduğu gibi { بَيْنَهُمْ } derdi.

وَالْحِجَابُ: سُورٌ ضُرِبَ فَاصِلًا بَيْنَ مَكَانِ الْجَنَّةِ وَمَكَانِ جَهَنَّمَ، وَقَدْ سَمَّاهُ الْقُرْآنُ سُورًا فِي قَوْلِهِ: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ [١٣] ، وَسُمِّيَ السُّورُ حِجَابًا لِأَنَّهُ يُقْصَدُ مِنْهُ الْحَجْبُ وَالْمَنْعُ كَمَا سُمِّيَ سُورًا بِاعْتِبَارِ الْإِحَاطَةِ.

Hicap (حِجَاب): Cennet mekânı ile cehennem mekânını birbirinden ayırmak üzere çekilmiş bir surdur. Kur'an bunu Hadîd Suresi'ndeki: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ } [13] kavlinde “sûr” olarak isimlendirmiştir. Sura hicap denmesi perdeleme ve engellemeyi amaçladığı içindir; nitekim kuşatması bakımından da sur adını almıştır.

وَالْأَعْرَافُ: جَمْعُ عُرْفٍ- بِضَمِّ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الرَّاءِ، وَقَدْ تُضَمُّ الرَّاءُ أَيْضًا- وَهُوَ أَعْلَى الشَّيْءِ وَمِنْهُ سُمِّيَ عُرْفُ الْفَرَسِ، الشَّعْرُ الَّذِي فِي أَعْلَى رَقَبَتِهِ، وَسُمِّيَ عُرْفُ الدِّيكِ.

A'râf (الْأَعْرَاف): Urf (عُرْف) kelimesinin çoğuludur -ayın harfinin zammesi ve râ harfinin sükûnu ile okunur, râ'nın zammelenmesi de caizdir-. Bir şeyin en yüksek yeri demektir. Atın boynunun üstündeki kıllara urfu'l-faras, horozun...

الرِّيشُ الَّذِي فِي أَعْلَى رَأْسِهِ.

...başının üstündeki ibiğe/tüylere urfu'd-dîk denmesi de bundandır.

وَ (أَلْ) فِي الْأَعْرافِ لِلْعَهْدِ. وَهِيَ الْأَعْرَافُ الْمَعْهُودَةُ الَّتِي تَكُونُ بَارِزَةً فِي أَعَالِي السُّورِ. لِيَرْقُبَ مِنْهَا النَّظَّارَةُ حَرَكَاتِ الْعَدِّ وَلِيَشْعُرُوا بِهِ إِذَا دَاهَمَهُمْ. وَلَمْ يَسْبِقْ ذِكْرٌ لِلْأَعْرَافِ هُنَا حَتَّى تُعَرَّفَ بِلَامِ الْعَهْدِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّهَا مَا يَعْهَدُهُ النَّاسُ فِي الْأَسْوَارِ. أَوْ يَجْعَلُ (أَلْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ: أَيْ وَعَلَى أَعْرَافِ السُّورِ. وَهُمَا وَجْهَانِ فِي نَظَائِرِ هَذَا التَّعْرِيفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات: ٤١] وَأَيًّا مَا كَانَ فَنَظْمُ الْآيَةِ يَأْبَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَعْرَافِ مَكَانًا مَخْصُوصًا يَتَعَرَّفُ مِنْهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ، إِذْ لَا وَجْهَ حِينَئِذٍ لِتَعْرِيفِهِ مَعَ عَدَمِ سَبْقِ الْحَدِيثِ عَنْهُ.

{ الْأَعْرافِ } lafzındaki harf-i tarif (el-) ahid içindir. Bu, surların yüksek yerlerinde gözcülerin düşman hareketlerini gözetlemesi ve baskın yaptıklarında onları fark etmesi için bulunan bildik yüksek burçlardır. Burada daha önce A'râf'tan bahsedilmemişti ki ahid lamı ile bilinen kılınsın; bu sebeple insanların surlarda bildiği şeyler olması kesinleşir. Yahut harf-i tarif muzafun ileyhin yerine kaim kılınır: yani “surun yüksek burçları üzerinde” demektir. Bunlar Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } [Nâziât 41] kavlinde olduğu gibi bu tür tariflerde iki vecihtir. Her halükarda ayetin dizilişi, A'râf'tan muradın cennet ehli ile cehennem ehlinin birbirinden haberdar olduğu özel bir mekân olmasını reddeder; çünkü önceden bahsedilmemişken onun marife kılınmasının o takdirde hiçbir izahı olmaz.

وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ لِتَصْحِيحِ الِابْتِدَاءِ بِالنَّكِرَةِ، إِذِ اقْتَضَى الْمَقَامُ الْحَدِيثَ عَنْ رِجَالٍ مَجْهُولِينَ يَكُونُونَ عَلَى أَعْرَافِ هَذَا الْحِجَابِ، قَبْلَ أَنْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ، فَيَشْهَدُونَ هُنَالِكَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَحْوَالَ أَهْلِ النَّارِ، وَيَعْرِفُونَ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ النَّارِ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْعِزَّةِ وَالْكِبْرِيَاءِ فِي الدُّنْيَا، وَكَانُوا يُكَذِّبُونَ وَعْدَ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْجَنَّةِ، وَلَيْسَ تَخْصِيصُ الرِّجَالِ بِالذِّكْرِ بِمُقْتَضٍ أَنْ لَيْسَ فِي أَهْلِ الْأَعْرَافِ نِسَاءٌ، وَلَا اخْتِصَاصُ هَؤُلَاءِ الرِّجَالِ الْمُتَحَدَّثِ

Câr ve mecrûrun öne geçirilmesi nekire ile başlamayı sahih kılmak içindir; zira makam, cennete girmeden önce bu hicabın burçları üzerinde bulunacak, oradan cennet ehlinin ve cehennem ehlinin hallerine şahit olacak ve dünyada iken izzet ve kibir sahibi olup Allah'ın müminlere cennet vaadini yalanlayan cehennem ehlinden bazı adamları tanıyacak olan kimliği meçhul adamlar hakkında konuşmayı gerektirmiştir. Erkeklerin (rical) özellikle zikredilmesi A'râf ehlinde kadınların bulunmamasını gerektirmez; ne de kendilerinden bahsedilen bu adamların...

عَنْهُمْ بِذَلِكَ الْمَكَانِ دُونَ سِوَاهُمْ مِنَ الرِّجَالِ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ رِجَالٌ يَقَعُ لَهُمْ هَذَا الْخَبَرُ، فَذُكِرُوا هُنَا لِلِاعْتِبَارِ عَلَى وَجْهِ الْمُصَادَفَةِ، لَا لِقَصْدِ تَقْسِيمِ أَهْلِ الْآخِرَةِ وَأَمْكِنَتِهِمْ، وَلَعَلَّ تَوَهُّمَ أَنَّ تَخْصِيصَ الرِّجَالِ بِالذِّكْرِ لِقَصْدِ التَّقْسِيمِ قَدْ أَوْقَعَ بَعْضَ الْمُفَسِّرِينَ فِي حَيْرَةٍ لِتَطَلُّبِ الْمَعْنَى لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ أَهْلُ الْأَعْرَافِ قَدِ اسْتَحَقُّوا ذَلِكَ الْمَكَانَ لِأَجْلِ حَالَةٍ لَا حَظَّ لِلنِّسَاءِ فِيهَا، فَبَعْضُهُمْ حَمَلَ الرِّجَالَ عَلَى الْحَقِيقَةِ فَتَطَلَّبَ عَمَلًا يَعْمَلُهُ الرِّجَالُ لَا حَظَّ لِلنِّسَاءِ فِيهِ فِي الْإِسْلَامِ، وَلَيْسَ إِلَّا الْجِهَادُ، فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ جَاهَدُوا وَكَانُوا عَاصِينَ لِآبَائِهِمْ، وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلَ الرِّجَالَ عَلَى الْمَجَازِ بِمَعْنَى الْأَشْخَاصِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، أُطْلِقَ عَلَيْهِمُ الرِّجَالَ لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا إِنَاثًا كَمَا أُطْلِقَ عَلَى أَشْخَاصِ الْجِنِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ [الْجِنِّ: ٦] فَيَظْهَرُ وَجْهٌ لِتَخْصِيصِ الرِّجَالِ بِالذِّكْرِ تَبَعًا لِمَا فِي بَعْضِ تِلْكَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي أَشَرْنَا إِلَيْهَا.

...o erkeklerin diğer erkekler hariç o mekâna tahsis edilmiş olmasını gerektirmez. Fakat bu kimseler başlarına bu haber gelen adamlardır; ahiret ehli ile mekânlarının taksimi kastıyla değil, ibret olması için tesadüfen burada zikredilmişlerdir. Belki de erkeklerin taksim amacıyla özellikle zikredildiği zannı, bazı müfessirleri anlam arayışında bir hayrete düşürmüştür. Çünkü bu durum, A'râf ehlinin kadınların hiçbir payının olmadığı bir hal sebebiyle o mekânı hak etmiş olmalarını gerektirirdi. Bu sebeple bazısı "ricâl" (erkekler) kelimesini hakiki manasına hamlederek İslam'da kadınların payı olmayan, erkeklerin yapacağı bir amel aramış ve bu da cihattan başkası olamayacağından bazı müfessirler: 'Bunlar cihat etmiş ancak babalarına asi olmuş bir topluluktur' demişlerdir. Bazı müfessirler ise 'ricâl' lafzını mecaza hamlederek meleklerden şahıslar manasına almış ve Yüce Allah'ın: { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ } “Doğrusu insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı kimselere sığınırlardı” [Cin: 6] kavlinde cinlerin şahıslarına ıtlak olunduğu gibi dişi olmadıkları için onlara 'ricâl' (adamlar) denmiştir, demişlerdir. Böylece işaret ettiğimiz bazı hadislerde geçenlere binaen erkeklerin özel olarak zikredilmesinin bir vechi ortaya çıkmaktadır.

وَأَمَّا مَا نُقِلَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ أَنَّ أَهْلَ الْأَعْرَافِ هُمْ قَوْمٌ اسْتَوَتْ مَوَازِينُ حَسَنَاتِهِمْ مَعَ مَوَازِينِ سَيِّئَاتِهِمْ، وَيَكُونُ إِطْلَاقُ الرِّجَالِ عَلَيْهِمْ تَغْلِيبًا، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ نِسَاءٌ، وَيُرْوَى فِيهِ أَخْبَارٌ مُسْنَدَةٌ إِلَى النّبيء ﷺ لَمْ تَبْلُغْ مَبْلَغَ الصَّحِيحِ وَلَمْ تَنْزِلْ إِلَى رُتْبَةِ الضَّعِيفِ:

Selefin bazısından A'râf ehlinin, sevaplarının tartısıyla günahlarının tartısı eşit gelen bir topluluk olduğuna dair nakledilen rivayete ve onlara 'ricâl' (erkekler) denmesinin tağlîb yoluyla olduğuna -çünkü aralarında kadınların da bulunması kaçınılmazdır- gelince; bu konuda Nebî ﷺ'e isnad edilen, sahih derecesine ulaşmamış ve zayıf mertebesine de inmemiş bazı haberler rivayet edilir:

رَوَى بَعْضُهَا ابْنُ مَاجَهْ، وَبَعْضُهَا ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَبَعْضُهَا الطَّبَرِيُّ، فَإِذَا صَحَّتْ فَإِنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَنَّ مَنْ كَانَتْ تِلْكَ حَالَتُهُمْ يَكُونُونَ مِنْ جُمْلَةِ أَهْلِ الْأَعْرَافِ الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَهُمْ يَطْمَعُونَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهَا أَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى الْمُتَأَمِّلِ فِيهَا.

Bunların bir kısmını İbn Mâce, bir kısmını İbn Merdûye ve bir kısmını Taberî rivayet etmiştir. Eğer bunlar sahih ise, bundan maksat hali böyle olanların, Kur'an'da henüz cennete girmemiş olup bunu arzuladıkları haber verilen A'râf ehli cümlesinden olmalarıdır. Üzerinde düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere, bu ayetten kastedilenlerin yalnızca onlar olduğu murad edilmemektedir.

وَالَّذِي يَنْبَغِي تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِهِ: أَنَّ هَذِهِ الْأَعْرَافَ جَعَلَهَا اللَّهُ مَكَانًا يُوقِفُ بِهِ مَنْ جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَبْلَ دُخُولِهِ إِيَّاهَا، وَذَلِكَ ضَرْبٌ مِنَ الْعِقَابِ خَفِيفٌ، فَجَعَلَ الدَّاخِلِينَ إِلَى الْجَنَّةِ مُتَفَاوِتِينَ فِي السَّبْقِ تَفَاوُتًا يَعْلَمُ اللَّهُ أَسْبَابَهُ وَمَقَادِيرَهُ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [الْحَدِيد: ١٠] وَخَصَّ اللَّهُ

Ayetin kendisiyle tefsir edilmesi gereken uygun mana şudur: Allah bu A'râf'ı, cennet ehlinden kıldığı kimseleri oraya girmelerinden önce beklettiği bir mekân kılmıştır; bu da hafif bir ceza türüdür. Cennete girenleri, sebeplerini ve miktarlarını Allah'ın bildiği bir derece farkıyla öne geçişte birbirinden farklı kılmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar bir olmaz. Onların derecesi, sonradan infak edip savaşanlardan daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” [Hadîd: 10]. Allah...

بِالْحَدِيثِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ رِجَالًا مِنْ

...bu ayetlerde A'râf ehlinden bazı adamları...

أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ. ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ مِنَ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ خَاصَّةً.

...anlatmayı tahsis etmiştir. Sonra A'râf ehlinin özellikle İslam ümmetinden olması muhtemeldir.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا مِنْ سَائِرِ الْأُمَمِ الْمُؤمنِينَ برسلهم، وأيّاما كَانَ فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ هُمْ مَنْ كَانَ مِنَ الْأُمَّةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.

Peygamberlerine iman eden diğer bütün ümmetlerden olması da muhtemeldir. Her ne olursa olsun bu ayetlerden kastedilenler Muhammed ümmetinden olanlardır.

وَتَنْوِينُ كُلًّا عَوِضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَعْرُوفِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ. أَيْ كُلَّ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ.

{ كُلًّا } kelimesindeki tenvin, önceki kelamdan bilinen muzafun ileyhin bedelidir; yani cennet ehlinin ve cehennem ehlinin her birini [tanırlar] demektir.

وَالسِّيمَا بِالْقَصْرِ السِّمَةُ أَيِ الْعَلَامَةُ، أَيْ بِعَلَّامَةٍ مَيَّزَ اللَّهُ بِهَا أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَهْلَ النَّارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا وَاشْتِقَاقُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٣] .

Sîmâ (السِّيمَا) -elif-i maksûre ile- sime yani alamet demektir. Yani Allah'ın cennet ehlini ve cehennem ehlini kendisiyle ayırt ettiği bir alametle [tanırlar]. Bunun açıklaması ve iştikakı daha önce Bakara Suresi'ndeki { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } [273] ayetinde geçmişti.

وَنِدَاؤُهُمْ أَهْلَ الْجَنَّةِ بِالسَّلَامِ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ فِي اتِّصَالٍ بَعِيدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَجَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ أَمَارَةً لَهُمْ بِحُسْنِ عَاقِبَتِهِمْ تَرْتَاحُ لَهَا نُفُوسُهُمْ. وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، فَلِذَلِكَ حَكَى اللَّهُ حَالَهُمْ هَذِهِ لِلنَّاسِ إِيذَانًا بِذَلِكَ وَبَانَ طَمَعُهُمْ فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ هُوَ طَمَعٌ مُسْتَنِدٌ إِلَى عَلَامَاتِ وُقُوعِ الْمَطْمُوعِ فِيهِ، فَهُوَ مِنْ صِنْفِ الرَّجَاءِ كَقَوْلِهِ:

Onların cennet ehline selam ile seslenmeleri, cennet ehliyle uzaktan bir irtibat halinde olduklarını bildirir. Allah bunu onlar için akıbetlerinin güzelliğine, gönüllerinin onunla ferahlayacağı bir işaret kılmıştır; cennete gideceklerini bilirler. Bu yüzden Allah bunu bildirmek için insanların durumunu böyle hikâye etmiştir. { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } kavlindeki ummaları (tame'), umulan şeyin vuku bulacağına dair alametlere dayanan bir umuttur; dolayısıyla tıpkı şu ayette olduğu gibi recâ (ümit) türündendir:

وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاء ٨٢] .

{ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Ve hesap gününde günahlarımı bağışlayacağını umduğumdur” [Şuarâ: 82].

وأَنْ تَفْسِيرٌ لِلنِّدَاءِ، وَهُوَ الْقَوْلُ سَلامٌ عَلَيْكُمْ. وسَلامٌ عَلَيْكُمْ دُعَاءُ تَحِيَّةٍ وَإِكْرَامٍ.

{ أَنْ } nidanın tefsiridir; o da { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } sözüdür. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } bir tehiyyet ve ikram duasıdır.

وَجُمْلَةُ: لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلْبَيَانِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ يُثِيرُ سُؤَالًا يَبْحَثُ عَنْ كَوْنِهِمْ صَائِرِينَ إِلَى الْجَنَّةِ أَوْ إِلَى غَيْرِهَا. وَجُمْلَةُ: وَهُمْ يَطْمَعُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يَدْخُلُوها وَالْجُمْلَتَانِ مَعًا مُعْتَرِضَتَانِ بَيْنَ جُمْلَةِ: وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ وَجُمْلَةُ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ.

{ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } cümlesi açıklama için müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır); çünkü { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } kavli, onların cennete mi yoksa başka bir yere mi gideceklerini araştıran bir soru doğurur. { وَهُمْ يَطْمَعُونَ } cümlesi { يَدْخُلُوها } fiilindeki zamirden hâldir. İki cümle birlikte { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } cümlesi ile { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ } cümlesi arasında mu'tarizadır (ara cümledir).

وَجُمْلَةُ: وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ.

{ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ } cümlesi, { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } cümlesine matuftur.

وَالصَّرْفُ: أَمَرُ الْحَالِ بِمُغَادَرَةِ الْمَكَانِ. وَالصَّرْفُ هُنَا مَجَازٌ فِي الِالْتِفَاتِ أَوِ اسْتِعَارَةٌ.

Sarf (الصَّرْفُ); bulunan kimseye bulunduğu yeri terk etmesini emretmektir. Buradaki sarf ise yönelmek/çevrilmek anlamında mecaz veya istiaredir.

وَإِسْنَادُهُ إِلَى الْمَجْهُولِ هُنَا جَارٍ عَلَى الْمُتَعَارَفِ فِي أَمْثَالِهِ مِنَ

Burada fiilin meçhule isnadı, faili aranmayan benzeri...

الْأَفْعَالِ الَّتِي لَا يُتَطَلَّبُ لَهَا فَاعِلٌ، وَقَدْ تَكَوَّنَ لِهَذَا الْإِسْنَادِ هُنَا فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ وَهِيَ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّهُمْ لَا يَنْظُرُونَ إِلَى أَهْلِ النَّارِ إِلَّا نَظَرًا شَبِيهًا بِفِعْلِ مَنْ يَحْمِلُهُ عَلَى الْفِعْلِ حَامِلٌ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّفْسَ وَإِنْ كَانَتْ تَكْرَهُ الْمَنَاظِرَ السَّيِّئَةَ فَإِنَّ حُبَّ الِاطِّلَاعِ يَحْمِلُهَا عَلَى أَنْ تُوَجِّهَ النَّظَرَ إِلَيْهَا آوِنَةً لِتَحْصِيلِ مَا هُوَ مَجْهُولٌ لَدَيْهَا.

...fiillerde bilinen kullanıma uygundur. Burada bu isnadın ilave bir faydası da olabilir ki o da cehennem ehline ancak kendisini bu fiile sevk eden bir saikle yönelen kimsenin fiili gibi baktıklarına işaret etmektir. Şöyle ki nefis, kötü manzaralardan hoşlanmasa da merak duygusu, kendisince meçhul olan şeyi öğrenmek için bazen bakışlarını oraya yöneltmeye sevk eder.

وَالتِّلْقَاءُ: مَكَانُ وُجُودِ الشَّيْءِ، وَهُوَ مَنْقُولٌ مِنَ الْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى اللِّقَاءِ، لِأَنَّ

Tilkâ' (التِّلْقَاءُ); bir şeyin bulunduğu yerdir. Karşılaşma (likâ) anlamındaki mastardan nakledilmiştir; çünkü...

مَحَلَّ الْوُجُودِ مُلَاقٍ للموجود فِيهِ.

...bulunulan mahal, orada bulunan ile mülakidir (karşılaşır/bitişiktir).

[٤٨، ٤٩]

[48, 49]

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٤٨ إِلَى ٤٩]

[A'râf Suresi (7), Ayet 48-49]

وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)

{ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) } “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenerek dediler ki: 'Ne çokluğunuz [ve topladığınız mallar] ne de büyüklük taslamış olmanız size hiçbir fayda vermedi! (48) Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete; artık size hiçbir korku yoktur ve siz üzülecek de değilsiniz.' (49)”

التَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: أَصْحابُ الْأَعْرافِ لِلْعَهْدِ بِقَرِينَةِ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ [الْأَعْرَافِ: ٤٦] وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ هُنَا رِجالًا يَعْرِفُونَهُمْ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ أُولَئِكَ الرِّجَالُ يُنَادِيهِمْ جَمِيعُ مَنْ كَانَ عَلَى الْأَعْرَافِ، وَلَا أَنْ يَعْرِفَهُمْ بِسِيمَاهُمْ جَمِيعُ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى الْأَعْرَافِ، مَعَ اخْتِلَافِ الْعُصُورِ وَالْأُمَمِ، فَالْمَقْصُودُ بِأَصْحَابِ الْأَعْرَافِ هُمُ الرِّجَالُ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ [الْأَعْرَاف: ٤٦] كأنّه قِيلَ: وَنَادَى أُولَئِكَ الرِّجَالُ الَّذِينَ عَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالًا. وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ هُنَا بِأَصْحَابِ الْأَعْرَافِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، إِذْ كَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ. وَنَادَوْا رِجَالًا، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا تَعَدَّدَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مَا يَصْلُحُ لِعَوْدِ الضَّمَائِرِ إِلَيْهِ وَقَعَ الْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ دَفْعًا لِلِالْتِبَاسِ.

{ أَصْحابُ الْأَعْرافِ } kavlindeki marifelik (harf-i tarif), { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } [A'râf: 46] kavlinde daha önce zikrinin geçmiş olması karinesiyle ve buradaki { رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ } kavlinin karinesiyle ahid içindir. Zira çağlar ve ümmetler farklı olduğu halde A'râf üzerinde bulunan herkesin o adamlara seslenmesi yahut A'râf üzerindekilerin tamamının onları simalarından tanıması düşünülemez. Dolayısıyla A'râf ehlinden murat, önceki ayette { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } [A'râf: 46] kavliyle zikredilen adamlardır. Sanki şöyle denilmiştir: 'A'râf üzerindeki o adamlar birtakım adamlara seslendiler.' Burada onlar hakkında zamir yerine açık isim kullanılması (izhar fi makami'l-izmar), zahir olanın 'onlar adamlara seslendiler' şeklinde söylenmesi gerekmesinden dolayıdır. Ancak önceki ayette zamirlerin dönebileceği mercii birden fazla olunca karışıklığı önlemek için zamir makamında açık isim kullanılmıştır.

وَالنِّدَاءُ يُؤْذِنُ بِبُعْدِ الْمُخَاطَبِ فَيَظْهَرُ أَنَّ أَهْلَ الْأَعْرَافِ لَمَّا تَطَلَّعُوا بِأَبْصَارِهِمْ إِلَى النَّارِ عَرَفُوا رِجَالًا، أَوْ قَبْلَ ذَلِكَ لَمَّا مُرَّ عَلَيْهِمْ بِأَهْلِ النَّارِ عَرَفُوا رِجَالًا كَانُوا جَبَّارِينَ فِي الدُّنْيَا.

Nida, muhatabın uzakta olduğunu gösterir. Buradan anlaşılıyor ki A'râf ehli bakışlarını cehenneme çevirdiklerinde birtakım adamları tanıdılar yahut bundan önce cehennem ehli önlerinden geçirildiğinde dünyada zorba olan birtakım adamları tanıdılar.

وَالسِّيمَا هُنَا يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَا الْمُشَخِّصَاتِ الذَّاتِيَّةَ الَّتِي تَتَمَيَّزُ بِهَا الْأَشْخَاصُ، وَلَيْسَتِ السِّيمَا الَّتِي يَتَمَيَّزُ بِهَا أَهْلُ النَّارِ كُلُّهُمْ كَمَا هُوَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ.

Buradaki simadan muradın, önceki ayette olduğu gibi bütün cehennem ehlinin kendisiyle ayırt edildiği sima değil, şahısların kendisiyle ayırt edildiği zatî özellikler olması kesinleşir.

فَالْمَقْصُودُ بِهَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ، فِيهِ نِذَارَةٌ وَمَوْعِظَةٌ لِجَبَابِرَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ الَّذِينَ كَانُوا يُحَقِّرُونَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِيهِمْ عَبِيدٌ وَفُقَرَاءُ فَإِذَا سَمِعُوا بِشَارَاتِ الْقُرْآنِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالْجَنَّةِ سَكَتُوا عَمَّنْ كَانَ مِنْ أَحْرَارِ الْمُسْلِمِينَ وَسَادَتِهِمْ. وَأَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ أُولَئِكَ الضِّعَافُ وَالْعَبِيدُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ، أَيْ لَوْ فَرَضُوا صِدْقَ وُجُودِ جَنَّةٍ، فَلَيْسَ هَؤُلَاءِ بِأَهْلٍ لِسُكْنَى الْجَنَّةِ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِالْجَنَّةِ، وَقَصْدُهُمْ مِنْ هَذَا تَكْذِيب النّبيء ﷺ وَإِظْهَارِ مَا يَحْسَبُونَهُ خَطَلًا مِنْ أَقْوَالِهِ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [سبأ: ٧] فَجَعَلُوا تَمَزُّقَ الْأَجْسَادِ وَفَنَاءَهَا دَلِيلًا عَلَى إِبْطَالِ الْحَشْرِ، وَسَكَتُوا عَنْ حَشْرِ الْأَجْسَادِ الَّتِي لَمْ تُمَزَّقْ. وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ سُوءِ الْفَهْمِ وَضَعْفِ الْإِدْرَاكِ وَالتَّخْلِيطِ بَيْنَ الْعَادِيَّاتِ وَالْعَقْلِيَّاتِ.

Bu ayetten maksat, aralarında kölelerin ve fakirlerin de bulunduğu zayıf düşürülmüş müminleri hakir gören Arap müşriklerinin zorbalarına bir uyarı ve öğüt içeren ahiret işlerinden bir hususu zikretmektir. Onlar Kur'an'ın müminlere yönelik cennet müjdelerini işittiklerinde, Müslümanların hür ve ileri gelenleri hakkında susup o zayıfların ve kölelerin cennet ehlinden olmasını inkâr ederlerdi. Bu da farzımuhal kabildendi; yani cennetin varlığının doğruluğunu farz etseler bile, cennete iman etmediklerinden dolayı bunların cennette oturmaya layık olmadıklarını söylerlerdi. Bundan maksatları ise Nebî ﷺ'i yalanlamak ve onun sözlerinden saçma saydıkları şeyleri ortaya koymaktı. Bu durum, onların şu sözü gibidir: { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } [Sebe: 7]. Onlar bedenlerin parçalanıp yok olmasını haşrin iptaline delil kılmışlar, parçalanmamış bedenlerin haşredilmesi hakkında ise susmuşlardır. Bütün bunlar anlayışsızlıktan, idrak zayıflığından ve adet olan şeyler ile aklî olan şeyleri birbirine karıştırmaktan kaynaklanmaktadır.

قَالَ ابْنُ الْكَلْبِيِّ: «يُنَادِي أَهْلُ الْأَعْرَافِ وَهُمْ عَلَى السُّورِ يَا وَلِيدُ بْنَ الْمُغِيرَةِ يَا أَبَا جَهْلَ بْنَ هِشَامٍ يَا فُلَانُ وَيَا فُلَانُ» فَهَؤُلَاءِ مِنَ الرِّجَالِ الَّذِينَ يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَكَانُوا مِنْ أَهْلِ الْعِزَّةِ وَالْكِبْرِيَاءِ.

İbnü'l-Kelbî şöyle demiştir: 'A'râf ehli surun üzerindeyken: Ey Velîd b. Mugīre! Ey Ebû Cehil b. Hişâm! Ey filan ve ey falan! diye seslenirler.' İşte bunlar simalarından tanıdıkları ve [dünyada] izzet ve kibir sahibi olan adamlardandır.

وَمَعْنَى جَمْعُكُمْ يَحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ النَّاسِ، أَيْ مَا أَغْنَتْ عَنْكُمْ كَثْرَتُكُمُ الَّتِي تَعْتَزُّونَ بِهَا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ مِنَ الْجَمْعِ الْمَصْدَرُ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ. أَيْ مَا جَمَعْتُمُوهُ مِنَ الْمَالِ وَالثَّرْوَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ [الحاقة: ٢٨] .

{ جَمْعُكُمْ } lafzının anlamının insanların toplanması yani 'kendisiyle övündüğünüz çokluğunuz size fayda vermedi' olması muhtemel olduğu gibi, 'cem'' lafzı ile ism-i mef'ul manasında mastarın murat edilmiş olması da muhtemeldir; yani Yüce Allah'ın: { مَا أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ } “Malım bana hiçbir fayda vermedi” [Hâkka: 28] kavlinde olduğu gibi 'topladığınız mal ve servet' demektir.

وَ (مَا) الْأُولَى نَافِيَةٌ، وَمَعْنَى مَا أَغْنى مَا أَجْزَى مَصْدَرُهُ الْغَنَاءُ- بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَبِالْمَدِّ-.

Birinci { مَا } nafiyedir (olumsuzluk bildirir). { مَا أَغْنى } kavlinin anlamı 'fayda vermedi/yetmedi' demektir; mastarı gayn harfinin fethası ve med ile gınâ (الْغَنَاءُ)'dır.

وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الشَّمَاتَةِ وَالتَّوْقِيفِ عَلَى الْخَطَأِ.

Haber, ayıplama (şematet) ve hataya dikkat çekme amacıyla kullanılmıştır.

وَ (مَا) الثَّانِيَةُ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ وَاسْتِكْبَارُكُمُ الَّذِي مَضَى فِي الدُّنْيَا، وَوَجْهُ صَوْغِهِ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ دُونَ الْمَصْدَرِ إِذْ لَمْ يَقُلْ اسْتِكْبَارُكُمْ لِيَتَوَسَّلَ بِالْفِعْلِ إِلَى كَوْنِهِ مُضَارِعًا فَيُفِيدُ أَنَّ الِاسْتِكْبَارَ كَانَ دَأْبَهُمْ لَا يَفْتَرُونَ عَنْهُ.

İkinci { مَا } mastariyyedir; yani 'dünyada geçmiş olan büyüklenmeniz' demektir. { اسْتِكْبَارُكُمْ } denmeyip mastar yerine fiil kalıbıyla getirilmesinin vechi, fiilin muzari olmasından yararlanarak kibrin onların sürekli bir âdeti olduğunu ve bundan hiç gevşemediklerini ifade etmektir.

وَجُمْلَةُ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْ كَلَامِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ.

{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } cümlesi A'râf ehlinin sözlerindendir.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيرِ.

{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ } kavlindeki istifham (soru), takrir (itiraf ettirme/onaylatma) için kullanılmıştır.

وَالْإِشَارَةُ بِ أَهؤُلاءِ إِلَى قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَانُوا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الدُّنْيَا وَمُحَقَّرِينَ عِنْدَ الْمُشْرِكِينَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ- وَقَوْلِهِ- ادْخُلُوا الْجَنَّةَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ هَؤُلَاءِ مِثْلُ سَلْمَانَ، وَبِلَالٍ، وَخَبَّابٍ، وَصُهَيْبٍ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونُوا حِينَئِذٍ قَدِ اسْتَقَرُّوا فِي الْجَنَّةِ فَجَلَّاهُمْ اللَّهُ لِأَهْلِ الْأَعْرَافِ وَلِلرِّجَالِ الَّذِينَ خَاطَبُوهُمْ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْحِوَارُ قَدْ وَقَعَ قَبْلَ إِدْخَالِهِمُ الْجَنَّةَ. وَقَسَمُهُمْ عَلَيْهِمْ لِإِظْهَارِ تَصَلُّبِهِمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَا يُخَامِرُهُمْ شَكٌّ فِي ذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النَّحْل: ٣٨] .

{ أَهؤُلاءِ } ile yapılan işaret, { الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } ve { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } kavillerinin karinesiyle dünyada zayıf düşürülmüş ve müşriklerin yanında hakir görülmüş cennet ehlinden bir topluluğadır. Müfessirler şöyle demiştir: Bunlar Selmân, Bilâl, Habbâb ve Suheyb gibi zayıf müminlerdir. Ya o esnada cennete yerleşmişlerdi de Allah onları A'râf ehline ve onların hitap ettiği adamlara açıkça gösterdi; ya da bu diyalog onların cennete sokulmasından önce gerçekleşti. Onlar hakkındaki yeminleri, inançlarındaki katılığını ve bunda hiçbir şüphe taşımadıklarını göstermek içindir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Allah'a var güçleriyle yemin ettiler ki, Allah ölen kimseyi diriltmez” [Nahl: 38].

وَقَوْلُهُ: لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ هُوَ الْقسم عَلَيْهِ، وَقَدْ سَلَّطُوا النَّفْيَ فِي كَلَامِهِمْ عَلَى مُرَاعَاةِ نَفْيِ كَلَامٍ يَقُولُهُ الرَّسُولُ ﵊ أَوِ الْمُؤْمِنُونَ، وَذَلِكَ أَنَّ بِشَارَاتِ الْقُرْآنِ أُولَئِكَ الضُّعَفَاءَ، وَوَعْدَهُ إِيَّاهُمْ بِالْجَنَّةِ، وَثَنَاءَهُ عَلَيْهِمْ نَزَلَ مَنْزِلَةَ كَلَامٍ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ يَنَالُهُمْ بِرَحْمَةٍ، أَيْ بِأَنْ جَعَلَ إِيوَاءَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِدَارِ رَحْمَتِهِ، أَيِ الْجَنَّةِ، بِمَنْزِلَةِ النَّيْلِ وَهُوَ حُصُولُ الْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ الْمَبْحُوثِ عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ

{ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } kavli, üzerine yemin edilen şeydir (kasemin cevabıdır). Onlar sözlerindeki olumsuzluğu, Resûl ﵊'ın veya müminlerin söylediği bir sözün olumsuzlanmasını gözeterek yöneltmişlerdir. Şöyle ki Kur'an'ın o zayıfları müjdelemesi, onlara cenneti vadetmesi ve onları övmesi; Allah'ın onları rahmet yurduna yani cennete yerleştirmesini neyl (ulaşma/kavuşma) -yani az önce { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ...

الْكِتابِ

...Kitap'tan [olan nasipleri]...

[الْأَعْرَاف: ٣٧] آنِفًا، فَأَطْلَقَ عَلَى ذَلِكَ الْإِيوَاءِ فِعْلَ (يَنَالُ) عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ.

[A'râf: 37] kavlinde geçtiği gibi aranan ve sevilen şeyin elde edilmesi- mesabesinde kılan 'Şüphesiz Allah onları bir rahmete erdirir' diyen bir söz yerine geçmiştir. Böylece bu yerleştirmeye istiare yoluyla 'ulaşır/erdirir' (yenâlü) fiili ıtlak edilmiştir.

وَجُعِلَتِ الرَّحْمَةُ بِمَنْزِلَةِ الْآلَةِ لِلنَّيْلِ كَمَا يُقَالُ: نَالَ الثَّمَرَةَ بِمِحْجَنٍ. فَالْبَاءُ لِلْآلَةِ. أَوْ جُعِلَتِ الرَّحْمَةُ مُلَابَسَةً لِلنَّيْلِ فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ. وَالنَّيْلُ هُنَا اسْتِعَارَةٌ، وَقَدْ عَمَدُوا إِلَى هَذَا الْكَلَامِ الْمُقَدَّرِ فَنَفَوْهُ فَقَالُوا: لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ.

Tıpkı 'Meyveye çengelli değnekle ulaştı' denildiği gibi rahmet, nâil olmanın (ulaşmanın) aleti mesabesinde kılınmıştır; binaenaleyh bâ (بِ) harfi alet içindir. Yahut rahmet, nâil olmaya mülâbeset (beraberlik) kılınmıştır ki bu takdirde bâ harfi mülâbeset içindir. Buradaki neyl (ulaşma) istiaredir. Onlar takdir edilen bu söze yönelip onu nefiy (inkâr) etmişler ve: { لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } demişlerdir.

وَهَذَا النّظم الَّذين حُكِيَ بِهِ قَسَمُهُمْ يُؤْذِنُ بِتَهَكُّمِهِمْ بِضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا، وَقَدْ أَغْفَلَ الْمُفَسِّرُونَ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ بِحَسَبِ نَظْمِهَا.

Yeminlerinin hikâye edildiği bu diziliş, dünyada zayıf müminlerle alay ettiklerini bildirir. Müfessirler bu ayeti kendi nazmına göre tefsir etmeyi ihmal etmişlerdir.

وَجُمْلَةُ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ قِيلَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ اخْتِصَارًا لِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ فِي مِثْلِهِ كَثِيرٌ وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْمَقُولُ جُمْلَةً إِنْشَائِيَّةً، وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ لَهُمُ اللَّهُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَكَذَّبَ اللَّهُ قَسَمَكُمْ وَخَيَّبَ ظَنَّكُمْ، وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ كَلَامِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لِلدُّعَاءِ لِأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ بِهَؤُلَاءِ هُمْ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْحِينَ قَدِ اسْتَقَرَّ فِيهِ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ، كَمَا تَقْتَضِيهِ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ مِنْ قَوْلِهِ: وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [الْأَعْرَاف: ٤٦، ٤٧] فَلِذَلِكَ يَتَعَيَّنُ جَعْلُ الْأَمْرِ لِلدُّعَاءِ كَمَا فِي قَوْلِ الْمَعَرِّيِّ:

{ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } cümlesinin, siyakın delalet etmesi sebebiyle kısaltma amacıyla hazfedilmiş bir sözün makûlü (söyleneni) olduğu söylenmiştir; benzerlerinde sözün (kavl) hazfedilmesi, özellikle makûl inşaî bir cümle olduğunda çokçadır. Takdiri şöyledir: 'Allah onlara: Girin cennete, diyerek sizin yemininizi yalanladı ve zannınızı boşa çıkardı.' Bunların tamamı A'râf ehlinin sözlerindendir. En zahir olanı ise { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } kavlindeki emrin dua için olmasıdır; çünkü 'bunlar' diye işaret edilenler cennet ehlinden insanlardır. Zira önceki ayetlerin { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } ifadesinden { الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } [A'râf: 46-47] kavline kadar olan kısmının gerektirdiği üzere o anda cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme yerleşmiştir. Bu sebeple Maarrî'nin şu beytinde olduğu gibi emrin dua kılınması gerekir:

ابْقَ فِي نِعْمَةٍ بَقَاء الدّهور ... نَافِذا لحكم فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ

Çağlar boyu kal nimet içinde daim ... Geçsin hükmün bütün işlerde kaim

وَإِذْ قَدْ كَانَ الدُّخُولُ حَاصِلًا فَالدُّعَاءُ بِهِ لِإِرَادَةِ الدَّوَامِ كَمَا يَقُولُ الدَّاعِي عَلَى الْخَارِجِ: اخْرُجْ غَيْرَ مَأْسُوفٍ عَلَيْكَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ.

Girme işi zaten gerçekleşmiş olduğundan, bununla dua edilmesi devamlılığın istenmesi içindir; nitekim çıkan kimseye beddua eden kişinin: 'Arkasından üzülünmeksizin çık git!' demesi ve Yüce Allah'ın: { وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Ve: 'Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin' dedi” kavli de böyledir.

وَرُفِعَ خَوْفٌ مَعَ (لَا) لِأَنَّ أَسْمَاءَ أَجْنَاسِ الْمَعَانِي الَّتِي لَيْسَتْ لَهَا أَفْرَادٌ فِي الْخَارِجِ يَسْتَوِي فِي نَفْيِهَا بِلَا الرَّفْعُ وَالْفَتْحُ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٥] .

{ خَوْفٌ } lafzı { لَا } ile birlikte merfu kılınmıştır; çünkü dış dünyada fertleri bulunmayan mâna cins isimlerinin { لَا } ile nefyedilmesinde ref' ve feth halleri eşittir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [A'râf: 35] kavlinde daha önce geçmişti.

[٥٠، ٥١]

[50, 51]

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٥٠ الى ٥١]

[A'râf Suresi (7), Ayet 50-51]

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١)

{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) } “Cehennem ehli, cennet ehline: 'Sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden biraz da bizim üzerimize dökün!' diye seslendi. Onlar da dediler ki: 'Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır.' (50) Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar, bugüne kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi bile bile inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz. (51)”

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا.

{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Cehennem ehli, cennet ehline: 'Sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden biraz da bizim üzerimize dökün!' diye seslendi. Onlar da dediler ki: 'Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır.' (50) Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı.”

الْقَوْلُ فِي نَادَى وَفِي أَنْ التَّفْسِيرِيَّةِ كَالْقَوْلِ فِي: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا [الْأَعْرَاف: ٤٤] الْآيَةَ. وَأَصْحَابُ النَّارِ مُرَادٌ بِهِمْ مَنْ كَانَ مِنْ مُشْرِكِي أُمَّةِ الدَّعْوَةِ لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلِيُوَافِقَ قَوْلَهُ بَعْدُ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ [الْأَعْرَاف: ٥٢] .

{ نَادَى } lafzı ile tefsiriyye olan { أَنْ } hakkındaki söz, { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا } [A'râf: 44] ayetindeki söz gibidir. Cehennem ehlinden murat, davet ümmetinin müşriklerinden olanlardır; çünkü daha önce geçtiği üzere kastedilenler onlardır ve bu, daha sonra gelecek olan { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ } [A'râf: 52] kavline de uygun düşer.

فِعْلُ الْفَيْضِ حَقِيقَتُهُ سَيَلَانُ الْمَاءِ وَانْصِبَابُهُ بِقُوَّةٍ وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي الْكَثْرَةِ، وَمِنْهُ مَا

Feyz (الْفَيْضُ) fiilinin hakiki anlamı suyun akması ve kuvvetle dökülmesidir; çokluk anlamında mecazen de kullanılır. Nitekim...

فِي الْحَدِيثِ: «وَيَفِيضُ الْمَالُ حَتَّى لَا يَقْبَلَهُ أَحَدٌ»

...hadiste geçen: «Mal taşıp dökülecek, öyle ki kimse onu kabul etmeyecek» ifadesi de bundandır.

. وَيَجِيءُ مِنْهُ مَجَازٌ فِي السَّخَاءِ وَوَفْرَةِ الْعَطَاءِ، وَمِنْهُ مَا

. Bu kökten cömertlik ve bolca bahşetme anlamında mecaz da gelir. Nitekim...

فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ قَالَ لِطَلْحَةَ: «أَنْتَ الْفَيَّاضُ»

...hadiste [Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem], Talha'ya: «Sen çok cömertsin (Feyyâz)!» buyurması da bundandır.

. فَالْفَيْضُ فِي الْآيَةِ إِذَا حُمِلَ عَلَى حَقِيقَتِهِ كَانَ أَصْحَابُ النَّارِ طَالِبِينَ مِنْ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ أَنْ يَصُبُّوا عَلَيْهِمْ مَاءً لِيَشْرَبُوا مِنْهُ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى حَمَلَهُ الْمُفَسِّرُونَ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ جَعَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ عَطْفَ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ عَطْفًا عَلَى الْجُمْلَةِ لَا عَلَى الْمُفْرَدِ. فَيُقَدَّرُ عَامِلٌ بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ يُنَاسِبُ مَا عَدَا الْمَاءَ تَقْدِيرُهُ: أَوْ أَعْطُونَا، وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ (أَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ) :

. Ayetteki feyz (dökme/akıtma) hakiki manasına hamledilirse, cehennem ehli cennet ehlinden içmek üzere üzerlerine su dökmelerini istemiş olurlar. Müfessirler bu anlama hamletmişlerdir. Bu sebeple Zemahşerî, { مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } ifadesinin atfını tekil kelime üzerine değil, cümle üzerine bir atıf kabul etmiştir. Buna göre atıf harfinden sonra, su dışındakilere uygun düşen takdiri 'veya bize verin' olan bir amil (yüklem) takdir edilir ve o, şairin şu sözünü (Ferrâ'nın inşad ettiği) buna benzetmiştir:

عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا ... حَتَّى شَبَّتْ هَمَّالَةً عَيْنَاهَا

“Ona saman ve soğuk su yedirdim... ta ki gözleri yaşlar akıtarak semirdi.”

تَقْدِيرُهُ: عَلَفْتُهَا وَسَقَيْتُهَا مَاءً بَارِدًا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ (مِنْ) بِمَعْنَى بَعْضٍ، أَوْ صِفَةً لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: شَيْئًا مِنَ الْمَاءِ، لِأَنَّ: أَفِيضُوا يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ.

Takdiri şöyledir: 'Ona saman yedirdim ve soğuk su içirdim.' Bu veche göre (مِنْ / min), 'bazı/biraz' anlamındadır ya da takdiri 'sudan bir şey' olan hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır; çünkü { أَفِيضُوا } fiili geçişlidir (müteaddî).

وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يُحْمَلَ الْفَيْضُ عَلَى الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ سِعَةُ الْعَطَاءِ وَالسَّخَاءِ، مِنَ الْمَاءِ وَالرِّزْقِ، إِذْ لَيْسَ مَعْنَى الصَّبِّ بِمُنَاسِبٍ بَلِ الْمَقْصُودُ الْإِرْسَالُ وَالتَّفَضُّلُ، وَيَكُونُ الْعَطْفُ عَطْفَ مُفْرَدٍ عَلَى مُفْرَدٍ وَهُوَ أَصْلُ الْعَطْفِ. وَيَكُونُ سُؤْلُهُمْ مِنَ الطَّعَامِ مُمَاثِلًا لِسُؤْلِهِمْ مِنَ الْمَاءِ فِي الْكَثْرَةِ، فَيَكُونُ فِي هَذَا الْحَمْلِ

Bana göre feyz lafzının sudan ve rızıktan bolca bahşetme ve cömertlik şeklindeki mecazi manaya hamledilmesi de caizdir. Zira dökme manası uygun düşmemektedir; aksine kastedilen göndermek ve lütufta bulunmaktır. Böylece atıf, tekil kelimenin tekil kelimeye atfı olur ki atfın aslı da budur. Yiyecekten istemeleri de su istemeleri gibi çokluk bakımından benzer olur. Bu durumda bu hamilde...

تَعْرِيضٌ بِأَنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَهْلُ سَخَاءٍ، وَتَكُونُ (مِنْ) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بَيَانِيَّةً لِمَعْنَى الْإِفَاضَةِ، وَيَكُونُ فِعْلُ أَفِيضُوا مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، فَتَتَعَلَّقُ مِنْ بِفِعْلِ أَفِيضُوا.

...cennet ehlinin cömert kimseler olduğuna bir tariz (dolaylı ima) bulunur. (مِنْ / min) harfi bu veche göre ifâda (bolca verme) manasını beyan edici olur ve { أَفِيضُوا } fiili de lazım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiş olur; böylece 'min', { أَفِيضُوا } fiiline taalluk eder.

وَالرِّزْقُ مُرَادٌ بِهِ الطَّعَامُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ [الْبَقَرَة: ٢٥] الْآيَةَ.

Rızık ile kastedilen yiyecektir; nitekim Yüce Allah'ın: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ } [Bakara: 25] ayetinde de böyledir.

وَضَمِيرُ قالُوا لِأَصْحَابِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ جَوَابُهُمْ عَنْ سُؤَالِ أَصْحَابِ النَّارِ، وَلِذَلِكَ فَصَلَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ.

{ قالُوا } fiilindeki zamir cennet ehline aittir ve cehennem ehlinin isteğine verdikleri cevaptır. Bu yüzden karşılıklı konuşma (muhavere) üslubu üzere fasl yapılmıştır [atıfsız getirilmiştir].

وَالتَّحْرِيمُ فِي قَوْلِهِ: حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ وَهُوَ الْمَنْعُ كَقَوْلِ عَنْتَرَةَ:

{ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } kavlindeki tahrîm (yasaklama), lügat manası olan men etme anlamında kullanılmıştır; Antere'nin şu sözünde olduğu gibi:

حَرُمَتْ عَلَيَّ وَلَيْتَهَا لَمْ تَحْرُمِ وَقَوْلِهِ: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٩٥] .

“Bana yasaklandı (haram kılındı), keşke yasaklanmasaydı!” ve Allah Teâlâ'nın: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } [Enbiyâ: 95] kavlinde olduğu gibi.

وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ الْمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُمْ قَدْ عُرِفُوا فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا، وَعُرِفُوا بِإِنْكَارِ لِقَاءِ يَوْمِ الْحَشْرِ.

Kâfirlerden murat müşriklerdir; zira Kur'an'da dinlerini eğlence ve oyun edinen ve haşir gününe kavuşmayı inkâr eden kimseler olarak bilinmişlerdir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٠] .

{ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا } ifadesinin anlamı hakkındaki açıklama, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } [En'âm: 70] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti.

وَظَاهِرُ النَّظْمِ أَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- الْحَياةُ الدُّنْيا هُوَ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَيَكُونُ: اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً إِلَخْ صِفَةً لِلْكَافِرِينَ.

Nazmın zahirine göre { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } kavlinden { الْحَياةُ الدُّنْيا } kavline kadar olan kısım cennet ehlinin sözünün aktarımıdır. Bu takdirde { اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً } kısmı kâfirlerin sıfatı olur.

وَجَوَّزَ أَنْ يَكُونَ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً مُبْتَدَأً عَلَى أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ يُفْضِي إِلَى جَعْلِ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ دَاخِلَةً عَلَى خَبَرِ الْمُبْتَدَإِ لِتَشْبِيهِ اسْمِ الْمَوْصُولِ بِأَسْمَاءِ الشَّرْطِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

{ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً } ifadesinin Allah Teâlâ'nın kelamı olmak üzere mübteda (özne) olması da caiz görülmüştür. Bu da { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } kavlindeki fâ harfinin, ism-i mevsûlün şart isimlerine benzetilmesi sebebiyle mübtedanın haberine dahil kılınmasını gerektirir; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi:

وَاللَّذَانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما [النِّسَاء: ١٦] وَقَدْ جُعِلَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً- إِلَى قَوْلِهِ- وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ آيَةً وَاحِدَةً فِي تَرْقِيمِ أَعْدَادِ آيِ الْمَصَاحِفِ وَلَيْسَ بِمُتَعَيِّنٍ.

{ وَاللَّذَانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما } [Nisâ: 16]. { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } kavlinden { وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } kavline kadar olan kısım mushafların ayet numaralandırmasında tek bir ayet kılınmıştır; ancak bu zorunlu [tek seçenek] değildir.

فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ.

{ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “İşte onlar, bugüne kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi bile bile inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz.”

اعْتِرَاضٌ حُكِيَ بِهِ كَلَامٌ يُعْلَنُ بِهِ، مِنْ جَانِبٍ اللَّهِ تَعَالَى، يَسْمَعُهُ الْفَرِيقَانِ. وَتَغْيِيرُ أُسْلُوبِ الْكَلَامِ هُوَ الْقَرِينَةُ عَلَى اخْتِلَافِ الْمُتَكَلِّمِ، وَهَذَا الْأَلْيَقُ بِمَا رَجَّحْنَاهُ مِنْ جَعْلِ قَوْلِهِ:

Allah Teâlâ tarafından ilan edilen ve iki grubun da işittiği bir sözü aktaran bir itiraziyye (ara cümle)dir. Sözün üslubunun değişmesi, konuşanın farklı olduğuna karinedir. Bu da şu kavli...

الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً إِلَى آخِرِهِ حِكَايَةً لِكَلَامِ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ.

...sonuna kadar { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } sözünü cennet ehlinin kelamının aktarımı kılma yönündeki tercihimize en uygun olanıdır.