وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً الْآيَةَ، وَهَذَا الْعَطْفُ بِالْفَاءِ مِنْ قَبِيلِ مَا يُسَمَّى بِعَطْفِ التَّلْقِينِ الْمُمَثَّلِ لَهُ غَالِبًا بِمَعْطُوفٍ بِالْوَاوِ فَهُوَ عَطْفُ كَلَامِ. مُتَكَلِّمٍ عَلَى كَلَامِ مُتَكَلِّمٍ آخَرَ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: قَالَ اللَّهُ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ، فَحَذَفَ فِعْلَ الْقَوْلِ، وَهَذَا تَصْدِيقٌ لِأَصْحَابِ الْجَنَّةِ، وَمَنْ جَعَلُوا قَوْلَهُ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى تَكُونُ
Fâ harfi, cennet ehlinin: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } sözü üzerine tefri' (sonuç bildirme) içindir. Fâ ile yapılan bu atıf, çoğunlukla vâv ile atfedilen örneği verilen 'atıf-ı telkîn' kabilindendir; yani bir konuşanın sözünün başka bir konuşanın sözüne atfedilmesidir. Cümlenin takdiri: 'Allah şöyle buyurdu: Bugün biz onları unuturuz' şeklindedir ve söz (kavl) fiili hazfedilmiştir. Bu ise cennet ehlini tasdik etmektir. { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } kavlini Allah Teâlâ tarafından müste'nef (yeni) bir söz kılanlara göre ise...
الْفَاءُ عِنْدَهُمْ تَفْرِيعًا فِي كَلَامٍ وَاحِدٍ.
...fâ harfi onlara göre tek bir kelam içindeki bir tefri'dir.
وَالنِّسْيَانُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْإِهْمَالِ وَالتَّرْكِ لِأَنَّهُ مِنْ لَوَازِمِ النِّسْيَانِ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا فِي الدُّنْيَا نَاسِينَ لِقَاءَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَقَدْ كَانُوا يَذْكُرُونَهُ وَيَتَحَدَّثُونَ عَنْهُ حَدِيثَ مَنْ لَا يُصَدِّقُ بِوُقُوعِهِ.
Her iki yerdeki nisyân (unutma), unutmanın gereklerinden olduğu için mecazen ihmal etmek ve terk etmek anlamında kullanılmıştır. Çünkü onlar dünyada kıyamet günüyle karşılaşmayı unutmuş değillerdi; aksine onu anıyor ve onun hakkında, gerçekleşeceğine inanmayan bir kimsenin sözleriyle konuşuyorlardı.
وَتَعْلِيقُ الظَّرْفِ بِفِعْلِ: نَنْساهُمْ لِإِظْهَارِ أَنَّ حِرْمَانَهُمْ مِنَ الرَّحْمَةِ كَانَ فِي أَشَدِّ أَوْقَاتِ احْتِيَاجِهِمْ إِلَيْهَا. فَكَانَ لِذِكْرِ الْيَوْمِ أَثَرٌ فِي إِثَارَةِ تَحَسُّرِهِمْ وَنَدَامَتِهِمْ، وَذَلِكَ عَذَابٌ نَفْسَانِيٌّ.
Zarfın { نَنْساهُمْ } fiiline bağlanması, onların rahmetten mahrum bırakılmalarının, ona en çok muhtaç oldukları vakitte gerçekleştiğini göstermek içindir. Dolayısıyla günün (el-yevm) zikredilmesinin, onların hasret ve pişmanlıklarını alevlendirmede bir tesiri olmuştur ki bu da ruhsal bir azaptır.
وَدَلَّ مَعْنَى كَافِ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: كَما نَسُوا عَلَى أَنَّ حِرْمَانَهُمْ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ كَانَ مُمَاثِلًا لِإِهْمَالِهِمُ التَّصْدِيقَ بِاللِّقَاءِ، وَهِيَ مُمَاثَلَةُ جَزَاءِ الْعَمَلِ لِلْعَمَلِ، وَهِيَ مُمَاثَلَةٌ اعْتِبَارِيَّةٌ، فَلِذَلِكَ يُقَالُ: إِنَّ الْكَافَ فِي مِثْلِهِ لِلتَّعْلِيلِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] وَإِنَّمَا التَّعْلِيلُ مَعْنًى يَتَوَلَّدُ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْكَافِ فِي التَّشْبِيهِ الِاعْتِبَارِيِّ، وَلَيْسَ هَذَا التَّشْبِيهُ بِمَجَازٍ، وَلَكِنَّهُ حَقِيقَةٌ خَفِيَّةٌ لِخَفَاءِ وَجْهِ الشَّبَهِ.
{ كَما نَسُوا } kavlindeki teşbih kâf'ının anlamı, Allah'ın rahmetinden mahrum kalmalarının, kavuşmayı tasdik etmeyi ihmal etmelerine denk olduğuna delalet etmiştir. Bu, amelin cezasının amele denkliğidir ve itibarî bir benzerliktir. Bu sebeple Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } [Bakara: 198] kavlinde olduğu gibi böylesi yerlerdeki kâf harfinin ta'lîl (gerekçe bildirme) için olduğu söylenir. Ta'lîl ise kâf harfinin itibarî teşbihte kullanılmasından doğan bir manadır. Bu teşbih mecaz olmayıp, vech-i şebehin (benzetme yönünün) kapalı olmasından ötürü hafî (gizli) bir hakikattir.
وَقَوْلُهُ: كَما نَسُوا ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ نَنْساهُمْ أَيْ نِسْيَانًا كَمَا نَسُوا.
{ كَما نَسُوا } kavli, { نَنْساهُمْ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir mevsufun sıfatı konumunda olan zarf-ı müstakardır; yani 'onların unuttuğu gibi bir unutuşla' takdirindedir.
وَ (مَا) فِي: كَما نَسُوا وَفِي وَما كانُوا مَصْدَرِيَّةٌ أَيْ كَنِسْيَانِهِمُ اللِّقَاءَ وَكَجَحْدِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ. وَمَعْنَى جَحْدِ الْآيَاتِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ فِي سُورَة الْأَنْعَام [٣٣] .
{ كَما نَسُوا } ve { وَما كانُوا } ifadelerindeki (مَا / mâ) masdariyyedir; yani 'kavuşmayı unutmaları gibi ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri gibi' demektir. Ayetleri inkâr etmenin (cühûd) anlamı, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } [En'âm: 33] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٢]
[A'râf Suresi (7), Ayet 52]
وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Andolsun biz onlara, inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmet olarak, tam bir bilgiyle açıkladığımız bir kitap getirdik. (52)”
الْوَاوُ فِي وَلَقَدْ جِئْناهُمْ عَاطِفَةٌ هَذِهِ الْجُمْلَةَ عَلَى جُمْلَةِ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَاف: ٥٠] ، عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ، وَالْغَرَضِ عَلَى الْغَرَضِ، فَهُوَ كَلَامٌ أَنِفٌ انْتُقِلَ بِهِ مِنْ غَرَضِ الْخَبَرِ عَنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْآخِرَةِ إِلَى غَرَضِ وَصْفِ أَحْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا، الْمُسْتَوْجِبِينَ بِهَا لِمَا سَيُلَاقُونَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَلَيْسَ هُوَ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي عَقَّبَ اللَّهُ بِهِ كَلَامَ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا [الْأَعْرَاف: ٥١] لِأَنَّ قَوْلَهُ هُنَا هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ [الْأَعْرَاف: ٥٣] إِلَخْ، يَقْتَضِي أَنَّهُ حَدِيثٌ عَنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْقُرْآنِ فِي الدُّنْيَا، فَضَمِيرُ الْغَائِبِينَ فِي قَوْلِهِ: جِئْناهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَذَّبُوا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ
{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ } kavlindeki vâv, kıssayı kıssaya ve maksadı maksada atfetme kabilinden olmak üzere bu cümleyi { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } [A'râf: 50] cümlesine bağlamaktadır. Dolayısıyla bu, müşriklerin ahiretteki durumlarını haber verme maksadından, onların ahirette karşılaşacakları şeyleri hak etmelerine sebep olan dünyadaki hallerini vasfetme maksadına geçilen yeni bir sözdür. Yoksa Allah'ın { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } [A'râf: 51] kavlinde cennet ehlinin sözünün ardından getirdiği kelamdan değildir; zira buradaki { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } [A'râf: 53] vb. ifadeler, bunun onların dünyada Kur'an'dan yüz çevirmelerinden bahsettiğini gerektirmektedir. { جِئْناهُمْ } kavlindeki çoğul üçüncü şahıs zamiri de Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ }
[الْأَعْرَاف: ٤٠] الْآيَةَ.
[A'râf: 40] ayetindeki yalanlayanlara dönmektedir.
وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ.
Kitap ile kastedilen Kur'an'dır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكِتابٍ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ جِئْناهُمْ، مِثْلُ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٧] فَمَعْنَاهُ: أَجَأْنَاهُمْ كِتَابًا، أَي جَعَلْنَاهُ جَاءَ يَا إيَّاهُم، فيؤول إِلَى مَعْنَى أَبْلَغْنَاهُمْ إِيَّاهُ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَيْهِمْ.
{ بِكِتابٍ } kavlindeki bâ harf-i cerri, Yüce Allah'ın: { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [Bakara: 17] kavlindeki bâ gibi { جِئْناهُمْ } fiilini geçişli yapmak (ta'diye) içindir. Dolayısıyla anlamı: 'Onlara bir kitap ulaştırdık', yani 'onu onlara gelen kıldık' demektir; bu da 'onu kendilerine tebliğ ettik ve onlara gönderdik' manasına varır.
وَتَأْكِيدُ هَذَا الْفِعْلِ بلام الْقسم و (قد) إِمَّا بِاعْتِبَارِ صِفَةِ (كِتَابٍ) ، وَهِيَ جُمْلَةُ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً فَيَكُونُ التَّأْكِيدُ جَارِيًا عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يُنْكِرُونَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الْأَوْصَافِ، وَإِمَّا تَأْكِيدٌ لِفِعْلِ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ وَهُوَ بُلُوغُ الْكِتَابِ إِلَيْهِمْ فَيَكُونُ التَّأْكِيدُ خَارِجًا عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، بِتَنْزِيلِ الْمُبَلَّغِ إِلَيْهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ بُلُوغَ الْكِتَابِ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّظَرِ وَالتَّدَبُّرِ فِي شَأْنِهِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ الْكِتَابُ، وَقَدْ يُنَاسِبُ هَذَا الِاعْتِبَارُ ظَاهِرَ قَوْلِهِ بَعْدُ: يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ [الْأَعْرَاف: ٥٣] .
Bu fiilin kasem lâm'ı ve { قد } ile tekit edilmesi; ya (كِتَابٍ / kitâb) kelimesinin sıfatı olan { فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً } cümlesi itibariyledir ki bu durumda tekit zahirin gereğine uygun olarak cereyan etmiş olur; çünkü müşrikler Kur'an'ın bu vasıflarla nitelenmiş olduğunu inkâr etmektedirler. Ya da kitabın kendilerine ulaşması demek olan { جِئْناهُمْ بِكِتابٍ } fiilinin tekididir; bu durumda ise tekit, kendilerine tebliğ edilen kimselerin kitabın kendilerine ulaştığını inkâr eden kimse konumuna indirilmesiyle zahirin gereğinin hilafına gerçekleşmiş olur. Zira onlar, onun hakkında düşünüp akıl yürütmekten yüz çevirmeleri sebebiyle, kendisine kitap ulaşmamış kimse mesabesindedirler. Bu mülahaza, daha sonra gelecek olan: { يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } [A'râf: 53] kavlinin zahirine de uygun düşebilir.
وَتَنْكِيرُ (كِتَابٍ) ، وَهُوَ مَعْرُوفٌ، قُصِدَ بِهِ تَعْظِيمُ الْكِتَابِ، أَوْ قُصِدَ بِهِ النَّوْعِيَّةُ، أَيْ مَا هُوَ إِلَّا كِتَابٌ كَالْكُتُبِ الَّتِي أُنْزِلَتْ مِنْ قَبْلُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فِي طَالِعِ هَذِهِ السُّورَةِ [٢] .
Malum olduğu halde (كِتَابٍ / kitâb) kelimesinin nekire getirilmesiyle kitabın tazimi (yüceltilmesi) kastedilmiştir; yahut bununla nevi kastedilmiştir, yani 'o, daha önce indirilen kitaplar gibi bir kitaptan başkası değildir' demektir; nitekim bu surenin başında Yüce Allah'ın: { كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [A'râf: 2] kavlinde geçtiği gibidir.
وفَصَّلْناهُ أَيْ بَيَّنَاهُ أَيْ بَيَّنَّا مَا فِيهِ، وَالتَّفْصِيلُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٥] .
{ فَصَّلْناهُ } yani onu açıkladık, içindekileri beyan ettik demektir. Tafsîl (açıklama) konusu, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } [En'âm: 55] kavlinde daha önce geçmişti.
وعَلى عِلْمٍ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ فَصَّلْناهُ أَيْ حَالَ كَوْنِنَا على علم، و (عَلَى) لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، تَدُلُّ عَلَى التَّمَكُّنِ مِنْ مَجْرُورِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ:
{ عَلى عِلْمٍ } ifadesi, { فَصَّلْناهُ } fiilinin failinden hal konumunda bir zarf-ı müstakardır; yani 'biz tam bir bilgi üzere iken' demektir. (عَلَى / alâ) mecazi istilâ içindir ve mecruruna tam hâkimiyeti gösterir; nitekim şu kavillerde olduğu gibi:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وَقَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٧] . وَمَعْنَى هَذَا التَّمَكُّنِ أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى ذَاتِيٌّ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ.
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] ve En'âm Suresi'ndeki: { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } [En'âm: 57]. Bu hâkimiyetin manası, Allah Teâlâ'nın ilminin zatî olması ve bilinen hiçbir şeyin O'ndan gizli kalmamasıdır.
وَتَنْكِيرُ عِلْمٍ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ عَالِمِينَ أَعْظَمَ الْعِلْمِ، وَالْعَظَمَةُ هُنَا رَاجِعَةٌ إِلَى كَمَالِ الْجِنْسِ فِي حَقِيقَتِهِ، وَأَعْظَمُ الْعِلْمِ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي لَا يَحْتَمِلُ الْخَطَأَ
İlim (عِلْمٍ) kelimesinin nekire getirilmesi tazim içindir; yani 'en yüce bir ilimle biliciler olarak' demektir. Buradaki büyüklük, cinsin hakikatindeki kemaline racidir. İlmin en yücesi ise hataya yer bırakmayan...
وَلَا الْخَفَاءَ أَيْ عَالِمِينَ عِلْمًا ذَاتِيًّا لَا يَتَخَلَّفُ عَنَّا وَلَا يَخْتَلِفُ فِي ذَاتِهِ، أَيْ لَا يَحْتَمِلُ الْخَطَأَ وَلَا التَّرَدُّدَ.
...ve gizlilik barındırmayan ilimdir. Yani 'bizden asla ayrılmayan ve kendi zatında farklılaşmayan zatî bir ilimle biliciler olarak' demektir; yani hataya ve tereddüde asla ihtimali olmayan [bir ilim].
وهُدىً وَرَحْمَةً حَال من بِكِتابٍ. أَوْ مِنْ ضَمِيرِهِ فِي قَوْلِهِ: فَصَّلْناهُ. وَوَصْفُ الْكِتَابِ بِالْمَصْدَرَيْنَ هُدىً وَرَحْمَةً إِشَارَةٌ إِلَى قُوَّةِ هَدْيِهِ النَّاسَ وَجَلْبِ الرَّحْمَةِ لَهُمْ.
{ هُدىً وَرَحْمَةً } ifadesi, { بِكِتابٍ } ifadesinden veya { فَصَّلْناهُ } kavlindeki onun zamirinden haldir. Kitabın { هُدىً وَرَحْمَةً } şeklinde iki masdar ile nitelenmesi, onun insanlara yol göstermesinin ve onlara rahmet kazandırmasının kuvvetine bir işarettir.
وَجُمْلَةُ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الَّذِينَ تَوَصَّلُوا لِلِاهْتِدَاءِ بِهِ وَالرَّحْمَةِ. وَأَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْمِنُوا قَدْ حُرِمُوا الِاهْتِدَاءَ وَالرَّحْمَةَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢] : هُدىً لِلْمُتَّقِينَ.
{ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } cümlesi, onun vasıtasıyla hidayete ve rahmete ulaşanların ancak müminler olduğuna; iman etmeyenlerin ise hidayet ve rahmetten mahrum kaldığına işarettir. Bu, Bakara Suresi'ndeki [2] Yüce Allah'ın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } kavli gibidir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 53]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) } “Onlar, onun tevilinden (haber verdiği sonucun gerçekleşmesinden) başkasını mı bekliyorlar? Onun tevilinin geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler veya [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yaptıklarımızdan başkasını yapalım?' Doğrusu onlar kendilerini ziyana uğratmışlardır ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir. (53)”
جُمْلَةُ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ مستأنفة استينافا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يُثِيرُ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ: فَمَاذَا يُؤَخِّرُهُمْ عَنِ التَّصْدِيقِ بِهَذَا الْكِتَابِ الْمَوْصُوفِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ؟ وَهَلْ أَعْظَمُ مِنْهُ آيَةً عَلَى صدق الرّسول ﷺ؟ فَكَانَ قَوْلُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ كَالْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ، الَّذِي يَجِيشُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ الِاسْتِثْنَاءُ.
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir. Çünkü { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } kavli, 'Peki bu vasıflarla nitelenmiş bir kitabı tasdik etmekten onları alıkoyan nedir? Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna bundan daha büyük bir delil (mucize) var mıdır?' diye soran kimsenin sorusunu uyandırır. Dolayısıyla { هَلْ يَنْظُرُونَ } kavli, dinleyenin zihninde beliren bu soruya bir cevap gibidir. Buradaki istifham (soru) inkârîdir; bu sebeple ardından istisna gelmiştir.
وَمَعْنَى يَنْظُرُونَ يَنْتَظِرُونَ مِنَ النَّظْرَةِ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَشْيَاءِ الْمُنْتَظَرَاتِ، وَالْمُرَادُ الْمُنْتَظَرَاتُ مِنْ هَذَا النَّوْعِ وَهُوَ الْآيَاتُ، أَيْ
{ يَنْظُرُونَ } kelimesinin anlamı, intizar (beklemek) manasındaki 'nazar'dan gelerek beklerler demektir. İstisna ise genel olarak beklenen şeylerden yapılmıştır; kastedilen de bu türden beklenen şeyler, yani ayetler/mucizelerdir; yani...
مَا يَنْتَظِرُونَ آيَةً أَعْظَمَ إِلَّا تَأْوِيلَ الْكِتَابِ، أَيْ إِلَّا ظُهُورَ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ، وَإِطْلَاقُ الِانْتِظَارِ هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ: شَبَّهُ حَالَ تَمَهُّلِهِمْ إِلَى الْوَقْتِ الَّذِي سَيَحِلُّ عَلَيْهِمْ فِيهِ مَا أَوْعَدَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ بِحَالِ الْمُنْتَظِرِينَ، وَهُمْ لَيْسُوا بِمُنْتَظِرِينَ ذَلِكَ إِذْ هُمْ جَاحِدُونَ وُقُوعَهُ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً [مُحَمَّد: ١٨]- وَقَوْلِهِ- فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ [يُونُس: ١٠٢] وَالِاسْتِثْنَاءُ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَلَيْسَ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ لِأَنَّ الْمَجَازَ فِي فِعْلِ يَنْظُرُونَ فَقَطْ.
...'onlar kitabın tevilinden, yani kendilerini tehdit ettiği şeylerin ortaya çıkmasından daha büyük bir ayet (mucize) beklemiyorlar' demektir. Burada bekleme (intizar) lafzının kullanılması tehekkümî (alaycı/istihzalı) bir istiaredir: Kur'an'ın kendilerini tehdit ettiği şeyin başlarına geleceği vakte kadar ağırdan alma halleri, bekleyen kimselerin haline benzetilmiştir; oysa onlar bunun gerçekleşmesini inkâr ettiklerinden aslında onu beklememektedirler. Bu, Yüce Allah'ın: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } [Muhammed: 18] kavli ve { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } [Yûnus: 102] kavli gibidir. Buradaki istisna hakiki anlamındadır; 'bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle tekit etme' kabilinden değildir, çünkü mecaz yalnızca { يَنْظُرُونَ } fiilindedir.
وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، أَيْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَغْرَاضِ نِسْيَانِهِمْ وَجُحُودِهِمْ بِالْآيَاتِ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذَا التَّرْكِيبِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥٨] .
Kasr (sınırlandırma) izafîdir; yani onların ayetleri unutmaları ve inkâr etmelerinin diğer maksatlarına göredir. Bu terkibin benzeri hakkındaki açıklama, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } [En'âm: 158] kavlinde geçmişti.
وَالتَّأْوِيلُ تَوْضِيحُ وَتَفْسِيرُ مَا خَفِيَ، مِنْ مَقْصِدِ كَلَامٍ أَوْ فِعْلٍ، وَتَحْقِيقُهُ، قَالَ تَعَالَى:
Tevil; bir söz veya fiilin maksadından gizli olanı açıklamak, tefsir etmek ve onu gerçekleştirmektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْف: ٧٨] وَقَالَ: هَذَا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ [يُوسُف: ١٠٠] وَقَالَ: ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا [النِّسَاء: ٥٩] وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُهُ وَمَعْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ. وَضَمِيرُ تَأْوِيلَهُ عَائِدٌ إِلَى (كِتَابٍ) مِنْ
{ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “Sana sabredemediğin şeylerin içyüzünü (tevilini) haber vereceğim” [Kehf: 78], { هَذَا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ } “İşte bu, daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir (tevilidir)” [Yûsuf: 100] ve { ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Bu daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir” [Nisâ: 59] buyurmuştur. Kelimenin iştikakı (türeyişi) ve anlamı bu tefsirin birinci mukaddimesinde geçmişti. { تَأْوِيلَهُ } lafzındaki zamir,
قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ [الْأَعْرَاف: ٥٢] .
{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ } “Andolsun ki biz onlara, bilgiye göre açıkladığımız bir kitap getirdik” [A'râf: 52] kavlindeki { كِتَابٍ } kelimesine râcidir.
وَتَأْوِيلُهُ وُضُوحُ مَعْنَى مَا عَدُّوهُ مُحَالًا وَكَذِبًا، مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ وَرِسَالَةِ رَسُولٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَوَحْدَانِيَّةِ الْإِلَهِ وَالْعِقَابِ، فَذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا جَاءَ بِهِ الْكِتَابُ أَيْ تَحْقِيقُهُ وَوُضُوحُهُ بِالْمُشَاهَدَةِ، وَمَا بَعْدَ الْعَيَانِ بَيَانٌ.
Onun tevili ise; yeniden diriliş, ceza ve mükâfat, Allah Teâlâ'dan bir elçi gönderilmesi, İlahın birliği ve azap gibi imkânsız ve yalan saydıkları şeylerin anlamının apaçık ortaya çıkmasıdır. İşte bu, Kitab'ın getirdiği şeylerin tevili, yani bilfiil görülerek gerçekleşmesi ve açıklığa kavuşmasıdır; nitekim gözle gördükten sonra söze (açıklamaya) hacet kalmaz.
وَقَدْ بَيَّنَتْهُ جُمْلَةُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ إِلَخْ، فَلِذَلِكَ فَصَّلَتْ، لِأَنَّهَا تَتَنَزَّلُ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ لِلْمُرَادِ مِنْ تَأْوِيلِهِ، وَهُوَ التَّأْوِيلُ الَّذِي سَيَظْهَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَالْمُرَادُ بِالْيَوْمِ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، بِدَلِيلِ تَعَلُّقِهِ بُقُولِهِ: يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ الْآيَةَ فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَلَا يَقُولُونَهُ إِلَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Bunu { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ } ilh. cümlesi açıklamıştır; bu sebeple [atıfsız olarak] fasl edilmiştir, zira kendisinden önceki cümleye göre 'onun tevili'nden kastedilen mananın beyanı konumundadır; bu da kıyamet günü ortaya çıkacak olan tevildir. Dolayısıyla 'gün'den kastedilen, ayetin devamındaki { يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ } kavliyle bağlantılı olması deliliyle kıyamet günüdür; zira onlar bunu ancak kıyamet gününde anlayıp söylerler.
وَإِتْيَانُ تَأْوِيلِهِ مَجَازٌ فِي ظُهُورِهِ وَتَبَيُّنِهِ بِعَلَاقَةِ لُزُومِ ذَلِكَ لِلْإِتْيَانِ.
Onun tevilinin gelmesi (ityânı), gelmenin ortaya çıkıp belirginleşmeyi gerektirmesi (lüzum) alakasıyla, zuhur etmesi ve açığa çıkması anlamında mecazdır.
وَالتَّأْوِيلُ مُرَادٌ بِهِ مَا بِهِ ظُهُورُ الْأَشْيَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ الْقُرْآنِ. فِيمَا أَخْبَرَهُمْ وَمَا تَوَعَّدَهُمْ.
Tevil ile kastedilen, Kur'an'ın kendilerine haber verdiği ve tehdit ettiği hususlarda doğruluğunu gösteren şeylerin ortaya çıkmasıdır.
والَّذِينَ نَسُوهُ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَهُمْ مُعَادُ ضَمِيرِ يَنْظُرُونَ فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: يَقُولُونَ، إِلَّا أَنَّهُ أُظْهِرَ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِقَصْدِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ نَسُوهُ وَأَعْرَضُوا عَنْهُ وَأَنْكَرُوهُ، تَسْجِيلًا مُرَادًا بِهِ التَّنْبِيهُ عَلَى خَطَئِهِمْ وَالنَّعْيُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ يَجُرُّونَ بِإِعْرَاضِهِمْ سُوءَ الْعَاقِبَةِ لِأَنْفُسِهِمْ.
{ الَّذِينَ نَسُوهُ } kimseler müşriklerdir; onlar { يَنْظُرُونَ } fiilindeki zamirin merciidir. Dolayısıyla zahir olan [zamir getirilip] { يَقُولُونَ } denilmesiydi. Ancak onların Kur'an'ı unuttuklarını, ondan yüz çevirip onu inkâr ettiklerini tescil etmek amacıyla ismi mevsul ile zahir olarak getirilmiştir; bu tescil ile onların hatalarına dikkat çekmek ve yüz çevirmeleri sebebiyle kendi aleyhlerine kötü bir akıbet hazırladıklarını kınamak murat edilmiştir.
وَالنِّسْيَانُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِعْرَاضِ وَالصَّدِّ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا [الْأَعْرَاف: ٥١] .
Nisyan (unutmak), daha önce: { كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } “onlar bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi” [A'râf: 51] kavlinde geçtiği üzere, yüz çevirmek ve engellemek manasında kullanılmıştır.
وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ الْمُقَدَّرُ الْمُنْبِئُ عَنْهُ بِنَاءُ (قَبْلُ) عَلَى الضَّمِّ: هُوَ التَّأْوِيلُ، أَوِ الْيَوْمُ، أَيْ مِنْ قَبْلِ تَأْوِيلِهِ، أَوْ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، أَيْ فِي الدُّنْيَا. وَالْقَوْلُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْعِلْمِ وَالِاعْتِقَادِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَخْبَارِ مُطَابَقَتُهَا لِاعْتِقَادِ الْمُخْبِرِ، أَيْ يَتَبَيَّنُ لَهُمُ الْحَقَّ وَيُصَرِّحُونَ بِهِ.
{ قَبْلُ } kelimesinin zamme üzere mebni kılınmasıyla anlaşılan takdiri mudâfun ileyh, 'tevil' veya 'gün'dür; yani 'onun tevilinden önce' veya 'o günden önce', yani dünyada iken demektir. Buradaki kavil (söz), ilim ve itikattan kinayedir; zira haberlerde asıl olan, haber verenin inancına uygun olmasıdır; yani hak kendilerine apaçık belli olur ve bunu açıkça itiraf ederler.
وَهَذَا الْقَوْلُ يَقُولُهُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ اعْتِرَافًا بِخَطَئِهِمْ فِي تكذيبهم الرّسول ﷺ وَمَا أَخْبَرَ بِهِ عَنِ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ، وَلِذَلِكَ جَمَعَ الرُّسُلَ هُنَا، مَعَ أَنَّ الْحَدِيثَ عَنِ المكذّبين محمّدا ﷺ، وَذَلِكَ لِأَنَّ رَسُول الله ﷺ ضَرَبَ لَهُمُ الْأَمْثَالَ بِالرُّسُلِ السَّابِقِينَ، وَهُمْ لَمَّا كَذَّبُوهُ جَرَّأَهُمْ تَكْذِيبُهُ عَلَى إِنْكَارِ بِعْثَةِ الرُّسُلِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] أَوْ لِأَنَّهُمْ مُشَاهِدُونَ يَوْمَئِذٍ مَا هُوَ عِقَابُ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ عَلَى تَكْذِيبِ رُسُلِهِمْ، فَيَصْدُرُ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْقَوْلُ عَنْ تَأَثُّرٍ بِجَمِيعِ مَا شَاهَدُوهُ مِنَ التَّهْدِيدِ الشَّامِلِ لَهُمْ وَلِمَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْأُمَمِ.
Bu sözü, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun kendisinden önceki elçilerden haber verdiği şeyleri yalanlamaktaki hatalarını itiraf ederek birbirlerine söylerler. Bu sebeple, söz konusu olan Hz. Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlar olmasına rağmen burada elçiler çoğul olarak zikredilmiştir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara önceki elçilerden misaller getirmiş, onlar ise onu yalanladıklarında bu yalanlamaları onları elçi gönderilmesini bütünüyle inkâr etmeye cüretlendirmiş ve: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana bir şey indirmemiştir” [En'âm: 91] demişlerdi; yahut o gün önceki ümmetlerin elçilerini yalanlamalarına karşılık uğradıkları cezayı bizzat görecekleri içindir. Dolayısıyla bu söz kendilerinden, gerek kendilerini gerekse diğer ümmetleri kapsayan tehditlerden gördükleri her şeyin tesiriyle sâdır olur.
وَقَوْلُهُمْ: قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِقْرَارِ بِخَطَئِهِمْ فِي تَكْذِيبِ
Onların: { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti” sözü, elçileri yalanlamaktaki hatalarını ikrar etmekte kullanılan bir haber cümlesidir;
الرُّسُلِ، وَإِنْشَاءٌ لِلْحَسْرَةِ عَلَى ذَلِكَ، وَإِبْدَاءُ الْحَيْرَةِ فِيمَا ذَا
aynı zamanda buna karşı bir hasret (pişmanlık) inşa etmek ve ne yapacakları hususundaki
يَصْنَعُونَ. وَلِذَلِكَ رَتَّبُوا عَلَيْهِ وَفَرَّعُوا بِالْفَاءِ قَوْلَهُمْ: فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ إِلَى آخِرِهِ.
şaşkınlıklarını ortaya koymaktır. Bu sebeple bunun üzerine 'fâ' ile şu sözlerini bağlayıp dallandırmışlardır: { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ } ilh.
وَالِاسْتِفْهَامُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَقِيقِيًّا يَقُولُهُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، لَعَلَّ أَحَدَهُمْ يُرْشِدُهُمْ إِلَى مُخَلِّصٍ لَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْوَرْطَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ يَقُولُونَهُ فِي ابْتِدَاءِ رُؤْيَةِ مَا يُهَدِّدُهُمْ قَبْلَ أَنْ يُوقِنُوا بِانْتِفَاءِ الشُّفَعَاءِ الْمَحْكِيِّ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشُّعَرَاء: ١٠٠، ١٠١] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّمَنِّي، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي النَّفْيِ. عَلَى مَعْنَى التَّحَسُّرِ وَالتَّنَدُّمِ. ومِنْ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ. عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ. فَتُفِيدُ تَوْكِيدَ الْعُمُومِ فِي الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ، لِيُفِيدَ أَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ عَمَّنْ تَوَهَّمُوهُمْ شُفَعَاءَ مِنْ أَصْنَامِهِمْ، إِذْ قَدْ يَئِسُوا مِنْهُمْ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ [الْأَعْرَاف: ٩٤] بَلْ هُمْ يَتَسَاءَلُونَ عَنْ أَيِّ شَفِيعٍ يَشْفَعُ لَهُمْ. وَلَوْ يَكُونُ الرَّسُولَ ﵊ الَّذِي نَاصَبُوهُ الْعَدَاءَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ [١١] فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ.
İstifhamın, belki içlerinden biri kendilerini bu çıkmazdan kurtaracak birine yol gösterir ümidiyle birbirlerine söyledikleri hakiki bir soru olması caizdir; bu sözü, kendilerini tehdit eden şeyi ilk gördüklerinde, Yüce Allah'ın: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim için ne bir şefaatçi var ne de candan bir dost” [Şuarâ: 100-101] kavlinde hikâye edilen şefaatçilerin yokluğuna kesin kanaat getirmeden önce söylerler. İstifhamın temenni manasında kullanılmış olması da caizdir, hayıflanma ve pişmanlık manasında nefy için kullanılmış olması da caizdir. Her ihtimalde { مِنْ } lafzı tekit için zâiddir; dolayısıyla hakkında soru sorulan şeydeki umumiliği (genelliği) tekit etmeye yarar ki, bu da putlarından şefaatçi zannettikleri kimseleri sormadıklarını gösterir; zira Yüce Allah'ın: { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “Hani içinizde ortaklar olduklarını sandığınız şefaatçilerinizi yanınızda göremiyoruz” [A'râf: 94] buyurduğu gibi onlardan ümitlerini kesmişlerdir; aksine dünyada düşmanlık ettikleri Peygamber aleyhisselâm dahi olsa, kendilerine şefaat edecek herhangi bir şefaatçiyi sormaktadırlar. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın Mü'min Suresi'ndeki: { فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ } “Acaba bir çıkış yolu var mıdır?” [Mü'min: 11] kavlidir.
وَانْتَصَبَ فَيَشْفَعُوا عَلَى جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ، أَوِ التَّمَنِّي، أَوِ النَّفْيِ.
{ فَيَشْفَعُوا } fiili; istifhamın, temenninin veya nefiyin cevabı olarak nasb kılınmıştır.
«وَالشُّفَعَاءُ» جَمْعُ شَفِيعٍ وَهُوَ الَّذِي يَسْعَى بِالشَّفَاعَةِ، وَهُمْ يُسَمُّونَ أَصْنَامَهُمْ شُفَعَاءَ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] .
Şüfeâ (شُفَعَاء), şefaat için çaba gösteren kimse demek olan 'şefî' kelimesinin çoğuludur. Onlar putlarını şefaatçiler olarak isimlendiriyorlardı; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir derler” [Yûnus: 18].
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الشَّفَاعَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] . وَعِنْدَ قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٤] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٨٥] .
Şefaatin anlamı daha önce Bakara Suresi'ndeki: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “ondan hiçbir şefaat kabul edilmez” [Bakara: 48], yine Bakara Suresi'ndeki: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “kendisinde hiçbir alışverişin, dostluğun ve şefaatin bulunmadığı gün gelmeden önce” [Bakara: 254] ve Nisâ Suresi'ndeki: { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa” [Nisâ: 85] ayetlerinin tefsirinde geçmişti.
وَعَطَفَ فِعْلَ نُرَدُّ بِ (أَوْ) عَلَى مَدْخُولِ الِاسْتِفْهَامِ، فَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ، لِأَنَّ أَحَدَهُمَا لَا يَجْتَمِعُ مَعَ الْآخَرِ، فَإِذَا حَصَلَتِ الشَّفَاعَةُ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الرَّدِّ، وَإِذَا حَصَلَ الرَّدُّ اسْتُغْنِيَ عَنِ الشَّفَاعَةِ.
{ نُرَدُّ } fiili, (أَوْ / veya) edatıyla istifhamın dahil olduğu kısma atfedilmiştir; böylece istifham iki durumdan birine dair olur. Çünkü ikisi bir arada bulunamaz; şefaat gerçekleşirse geri döndürülmeye gerek kalmaz, geri döndürülme gerçekleşirse de şefaate ihtiyaç duyulmaz.
وَإِذْ كَانَتْ جُمْلَةُ لَنا مِنْ شُفَعاءَ وَاقِعَةً فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ، فَالَّتِي عُطِفَتْ عَلَيْهَا تَكُونُ وَاقِعَةً فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ، فَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ رَفْعُ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فِي الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ، وَرَفْعُهُ بِتَجَرُّدِهِ عَنْ عَامِلِ النَّصْبِ وَعَامِلِ الْجَزْمِ، فَوَقَعَ مَوْقِعَ الِاسْمِ كَمَا قَدَّرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ تَبَعًا لِلْفَرَّاءِ، فَهُوَ مَرْفُوعٌ بِنَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى تَأْوِيلِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ، بِرَدِّهَا إِلَى جُمْلَةٍ
{ لَنا مِنْ شُفَعاءَ } cümlesi istifham alanında yer aldığına göre, ona atfedilen cümle de istifham alanında yer alır. Bu sebeple meşhur kıraatlerde muzari fiilin ref olması kesinleşmiştir; bu ref oluşu ise nasb ve cezm edatlarından soyutlanmış olmasındandır. Böylece Ferrâ'ya uyarak Zemahşerî'nin takdir ettiği gibi isim makamına geçmiştir; dolayısıyla kendisinden önceki cümleyi -Zeccâc'ın takdir ettiği üzere-
فِعْلِيَّةٍ، بِتَقْدِيرِ: هَلْ يَشْفَعُ لَنَا شُفَعَاءُ كَمَا قَدَّرَهُ الزَّجَّاجُ، لِعَدَمِ الْمُلْجِئِ إِلَى ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ انْتَصَبَ: فَنَعْمَلَ فِي جَوَابِ نُرَدُّ كَمَا انْتَصَبَ فَيَشْفَعُوا فِي جَوَابِ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ.
buna zorlayan bir sebep bulunmadığı için 'Bize şefaatçiler şefaat eder mi?' takdiriyle bir fiil cümlesine dönüştürme teviline ihtiyaç duymaksızın bizzat merfudur. Bu sebeple, { فَيَشْفَعُوا } fiili { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ } terkibinin cevabında mensub olduğu gibi, { فَنَعْمَلَ } fiili de { نُرَدُّ } fiilinin cevabında mensub olmuştur.
وَالْمُرَادُ بِالْعَمَلِ فِي قَوْلِهِمْ: فَنَعْمَلَ مَا يَشْمَلُ الِاعْتِقَادَ، وَهُوَ الْأَهَمُّ، مِثْلُ اعْتِقَادِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْبَعْثِ وَتَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﵊، لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ عَمَلُ الْقَلْبِ، وَلِأَنَّهُ تَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ آثَارٌ عَمَلِيَّةٌ، مِنْ أَقْوَالٍ وَأَفْعَالٍ وَامْتِثَالٍ. وَالْمُرَادُ بِالْصِلَةِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَهُ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ بِقَرِينَةِ سِيَاقِ قَوْلِهِمْ: قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ أَيْ فَنَعْمَلُ مَا يُغَايِرُ مَا صَمَّمْنَا عَلَيْهِ بَعْدَ مَجِيءِ الرَّسُولِ ﵊.
Onların: { فَنَعْمَلَ } “amel edelim” sözündeki amelden maksat, en önemlisi olan inancı da kapsayan şeydir; tevhidi, yeniden dirilmeyi ve Peygamber'i aleyhisselâm tasdik etmeyi benimsemek gibi. Zira inanç, kalbin amelidir ve onun üzerine sözler, fiiller ve itaat gibi amelî semereler terettüp eder. { الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } kavlindeki sıladan (ilgi cümlesinden) kastedilen ise, { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } sözlerinin bağlamı karinesiyle, din işlerinden yapmakta oldukları şeylerdir; yani 'Peygamber aleyhisselâm geldikten sonra üzerinde ısrar ettiğimiz şeyden başkasını yapalım' demektir.
وَجُمْلَةُ: قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا تَذْيِيلًا وَخُلَاصَةً لِقِصَّتِهِمْ، أَيْ فَكَانَ حَاصِلُ أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْآنِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ.
{ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Gerçekten kendilerine yazık etmişlerdir” cümlesi, onların kıssasına bir fezleke ve özet mahiyetinde ibtidayî bir istînâftır; yani işlerinin neticesi şudur ki, onlar daha şimdiden kendilerini hüsrana uğratmışlar ve uydurdukları şeyler de onlardan uzaklaşıp gitmiştir.
وَالْخَسَارَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِعَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِمَا يُرْجَى مِنْهُ النَّفْعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، [١٢] وَقَوْلِهِ: فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ [٩] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا أَقْحَمُوا فِيهِ نُفُوسَهُمْ مِنَ الشِّرْكِ وَالتَّكْذِيبِ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ مُفْضٍ بِهِمْ إِلَى تَحَقُّقِ الْوَعِيدِ فِيهِمْ، يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ، فَبِذَلِكَ تَحَقَّقَ أَنَّهُمْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْآنِ، وَإِنْ كَانُوا لَا يَشْعُرُونَ.
Hüsran (zarar), faydası umulan şeyden istifade edememek anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. Bunun açıklaması daha önce En'âm Suresi'ndeki: { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, onlar inanmazlar” [En'âm: 12] kavlinde ve bu surenin başındaki: { فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “İşte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır” [A'râf: 9] kavlinde geçmişti. Anlamı şudur: Şirk ve yalanlama hususunda nefislerini sürükledikleri şeyin, Kur'an'ın kendilerini tehdit ettiği şeyin tevili geldiği günde kendileri hakkında bu tehdidin gerçekleşmesine yol açacağı apaçık ortaya çıkmıştır. Böylece farkında olmasalar bile daha şimdiden kendilerini hüsrana uğrattıkları kesinleşmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ فَالضَّلَالُ مُسْتَعَارٌ لِلْعَدَمِ طَرِيقَةُ التَّهَكُّمِ شَبَّهَ عَدَمَ شُفَعَائِهِمُ الْمَزْعُومِينَ بِضَلَالِ الْإِبِلِ عَنْ أَرْبَابِهَا تَهَكُّمًا عَلَيْهِمْ، وَهَذَا التَّهَكُّمُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى مُحَاكَاةِ ظَنِّهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمَحْكِيِّ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ قَبْلُ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا [الْأَعْرَاف: ٣٧] .
{ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurdukları şeyler de onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur” kavline gelince; buradaki dalâl (kaybolma), tehekküm yoluyla yokluk manasında müstear kılınmıştır. Onlarla alay etmek maksadıyla, sözde şefaatçilerinin yokluğu develerin sahiplerinden kaybolup gitmesine benzetilmiştir. Bu alayda, daha önce geçen: { قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Bizden kaybolup gittiler dediler” [A'râf: 37] kavlinde kendilerinden hikâye edilen kıyamet günündeki zanlarının taklidi gözetilmiştir.
وَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ: مَا كانُوا يَفْتَرُونَ مَوْصُولَةٌ، مَا صَدَّقَهَا الشُّفَعَاءُ الَّذِينَ كَانُوا يَدْعُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَحُذِفَ عَائِدُ الصِّلَةِ الْمَنْصُوبُ، أَيْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَهُ، أَيْ يُكَذِّبُونَهُ إِذْ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا [يُونُس: ١٨] ، وَهُمْ جَمَادٌ لَا حَظَّ لَهُم فِي شؤون الْعُقَلَاءِ حَتَّى يَشْفَعُوا، فَهُمْ قَدْ ضَلُّوا عَنْهُمْ مِنَ الْآنِ وَلِذَلِكَ عَبَّرَ بِالْمُضِيِّ لِأَنَّ الضَّلَالَ الْمُسْتَعَارَ لِلْعَدَمِ مُتَحَقِّقٌ مِنْ ماضي الْأَزْمِنَة.
{ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } kavlindeki { مَا }, mevsul edatıdır; karşılığı ise Allah'tan başka yakardıkları şefaatçilerdir. Mensub olan sıla zamiri hazfedilmiştir; yani { مَا كَانُوا يَفْتَرُونَهُ }, yani: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا } “Bunlar bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] diyerek yalan uydurdukları şeylerdir; oysa onlar şefaat edebilecek akıl sahiplerinin işlerinden hiçbir nasibi olmayan cansız varlıklardır. Dolayısıyla onlar daha şimdiden kendilerinden kaybolup gitmişlerdir; bu sebeple geçmiş zaman sîgasıyla ifade edilmiştir, zira yokluktan istiare edilen kayboluş geçmiş zamanlardan beri gerçekleşmiş durumdadır.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٤]
[A'RÂF SÛRESİ (7): ÂYET 54]
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)
{ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş'a istivâ eden; geceyi, durmaksızın kendisini kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak yaratan Allah'tır. Bilesiniz ki yaratmak da emretmek de O'na mahsustur. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir.” (54)
جَاءَتْ أَغْرَاضُ هَذِهِ السُّورَةِ مُتَنَاسِبَةً مُتَمَاسِكَةً، فَإِنَّهَا ابْتُدِئَتْ بِذِكْرِ الْقُرْآنِ وَالْأَمْرِ بِاتِّبَاعِهِ وَنَبْذِ مَا يَصُدُّ عَنْهُ وَهُوَ اتِّبَاعُ الشِّرْكِ ثُمَّ التَّذْكِيرِ بِالْأُمَمِ الَّتِي أَعْرَضَتْ عَنْ طَاعَةِ رُسُلِ اللَّهِ، ثُمَّ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، وَالِامْتِنَانِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ وَالتَّمْكِينِ مِنْهَا، وَبِخَلْقِ أَصْلِ الْبَشَرِ وَخَلْقِهِمْ، وَخَلَّلَ ذَلِكَ بِالتَّذْكِيرِ بِعَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لِأَصْلِ الْبَشَرِ وَلِلْبَشَرِ فِي قَوْلِهِ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَاف: ١٦] . وَانْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى التَّنْدِيدِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِيمَا اتَّبَعُوا فِيهِ تَسْوِيلَ الشَّيْطَانِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً [الْأَعْرَاف:
Bu surenin ana gayeleri birbirine münasip ve tutarlı bir şekilde gelmiştir: Zira sure Kur'an'ın zikriyle, ona tâbi olma ve ona engel olan şeyi -ki o da şirke tâbi olmaktır- terk etme emriyle başlamış, ardından Allah'ın elçilerine itaatten yüz çeviren kavimler hatırlatılmış, sonra Allah'ın birliğine delil getirilmiş, yeryüzünün yaratılması ve orada yerleştirilip imkân verilmesiyle, insanlığın aslının ve bizzat kendilerinin yaratılmasıyla minnet edilmiş; bunların arasına şeytanın insanlığın aslına ve insanlara olan düşmanlığı: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onların önüne senin dosdoğru yolun üzerine oturacağım” [A'râf: 16] kavliyle serpiştirilmiştir. Buradan, { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Onlar bir kötülük yaptıkları zaman” [A'râf: 28] kavlinden itibaren müşriklerin şeytanın vesveselerine uydukları konularda kınanmasına geçilmiş,
٢٨] ، ثُمَّ بِتَذْكِيرِهِمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى الْبَشَرِ فِي قَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣٥] الْآيَةَ.
sonra: { يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden elçiler geldiğinde...” [A'râf: 35] ayetiyle Allah'ın insanlardan aldığı ahit hatırlatılmıştır.
وَبِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ ظَلَمُوا بِنَكْثِ الْعَهْدِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ [الْأَعْرَاف: ٣٧] وَتَوَعَّدَهُمْ وَذَكَّرَهُمْ أَحْوَالَ أَهْلِ الْآخِرَةِ، وَعَقِبُ ذَلِكَ عَادَ إِلَى ذِكْرِ الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ [الْأَعْرَاف: ٥٢] وَأَنْهَاهُ بِالتَّذْيِيلِ بِقَوْلِهِ: قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ [الْأَعْرَاف: ٥٣] .
Ve: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” [A'râf: 37] kavliyle müşriklerin ahdi bozarak zulmettikleri belirtilmiş, onlar tehdit edilmiş ve ahiret ehlinin halleri hatırlatılmıştır. Bunun akabinde: { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ } “Andolsun ki biz onlara, bilgiye göre açıkladığımız bir kitap getirdik” [A'râf: 52] kavliyle yeniden Kur'an'ın zikrine dönülmüş ve: { قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Gerçekten kendilerine yazık etmişlerdir ve uydurdukları şeyler de onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur” [A'râf: 53] kavlindeki fezleke ile sonlandırılmıştır.
فَلَا جَرَمَ تَهَيَّأَتِ الْأَسْمَاعُ وَالْقُلُوبُ لِتَلَقِّي الْحُجَّةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ إِلَهٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّ آلِهَةَ الْمُشْرِكِينَ ضَلَالٌ وَبَاطِلٌ، ثُمَّ لِبَيَانِ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَمَجْدِهِ فَلِذَلِكَ اسْتُؤْنِفَ بِجُمْلَةِ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الْآيَةَ، اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا عَادَ بِهِ التَّذْكِيرُ إِلَى صَدْرِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ [الْأَعْرَاف: ٣] ، فَكَانَ مَا فِي صَدْرِ السُّورَةِ بِمَنْزِلَةِ الْمَطْلُوبِ الْمَنْطِقِيِّ، وَكَانَ مَا بَعْدَهُ بِمَنْزِلَةِ الْبُرْهَانِ، وَكَانَ قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ بِمَنْزِلَةِ النَّتِيجَةِ لِلْبُرْهَانِ، وَالنَّتِيجَةُ مُسَاوِيَةٌ لِلْمَطْلُوبِ إِلَّا أَنَّهَا تُؤْخَذُ أَوْضَحَ وَأَشَدَّ تَفْصِيلًا.
Dolayısıyla kulaklar ve kalpler, şüphesiz Allah'ın tek ilah olduğuna, müşriklerin ilahlarının ise bir sapıklık ve batıl olduğuna dair delili telakki etmeye; ardından O'nun azametli kudretini ve şanının yüceliğini kavramaya hazır hale gelmiştir. Bu sebeple, { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ } ayetinin oluşturduğu cümle ile yeni bir ibtidayî istînâf yapılmış ve bu sayede hatırlatma surenin başındaki: { وَلا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } “O'ndan başka dostlara uymayın” [A'râf: 3] kavline döndürülmüştür. Böylece surenin başındaki kısım mantıktaki 'matlûb' (iddia/tez) mesabesinde, ondan sonrası 'burhan' (kanıt) mesabesinde, { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ } kavli ise burhanın 'neticesi' mesafesinde olmuştur. Netice ise matlûba denktir; ancak daha açık ve daha ayrıntılı olarak ele alınır.
فَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ ابْتِدَاءً، وَلِذَلِكَ كَانَ لِلتَّأْكِيدِ بِحَرْفِ (إِنَّ) مَوْقِعُهُ لِرَدِّ إِنْكَارِ الْمُشْرِكِينَ انْفِرَادَ اللَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ. وَإِذْ كَانَ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ يَزِيدُ الْمُسْلِمِينَ بَصِيرَةً بِعِظَمِ مَجْدِ اللَّهِ وَسِعَةِ مُلْكِهِ، وَيَزِيدُهُمْ ذِكْرَى بِدَلَائِلِ قُدْرَتِهِ، كَانَ الْخِطَابُ صَالِحًا لِتَنَاوُلِ الْمُسْلِمِينَ، لِصَلَاحِيَةِ ضَمِيرِ الْخِطَابِ لِذَلِكَ، وَلَا يَكُونُ حَرْفُ (إِنَّ) بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ سُدًى، لِأَنَّهُ يُفِيدُ الِاهْتِمَامَ بِالْخَبَرِ، لِأَنَّ فِيهِ حَظًّا لِلْفَرِيقَيْنِ، وَلِأَنَّ بَعْضَ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ (مَا) هُوَ بِالْمُؤْمِنِينَ أَعْلَقُ مِثْلُ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الْأَعْرَاف: ٥٥] وَقَوله: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَاف: ٥٦] وَبَعْضُهُ بِالْكَافِرِينَ أَنْسَبُ مِثْلُ قَوْلِهِ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [الْأَعْرَاف: ٥٧] .
Hitap ilk olarak müşriklere yöneliktir; bu sebeple müşriklerin Allah'ın rububiyette tek olduğunu inkârlarını reddetmek için (إِنَّ) harfi ile yapılan tekit tam yerindedir. Bu ayetin ihtiva ettiği hususlar Müslümanların Allah'ın şanının yüceliğine ve mülkünün genişliğine olan basiretlerini artırdığı ve kudretinin delillerini hatırlattığı için hitap, hitap zamirinin buna elverişli olması sebebiyle Müslümanları da kapsayacak niteliktedir. (إِنَّ) harfi onlara nispetle de boşuna değildir; zira haberin önemini bildirir, çünkü onda her iki zümre için de bir pay vardır ve ayetin ihtiva ettiği hususların bir kısmı: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [A'râf: 55] ve { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” [A'râf: 56] ayetleri gibi müminlerle daha çok alakalıdır; bir kısmı ise: { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “İşte ölüleri de böyle çıkaracağız, umulur ki ibret alırsınız” [A'râf: 57] kavli gibi kâfirlere daha uygundur.
وَقَدْ جُعِلَ الْمُخْبَرُ عَنْهُ الرَّبَّ، وَالْخَبَرُ اسْمَ الْجَلَالَةِ: لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ الرَّبَّ لَكُمُ الْمَعْلُومُ عِنْدَكُمْ هُوَ الَّذِي اسْمُهُ الدَّالُّ عَلَى ذَاتِهِ: اللَّهُ، لَا غَيْرُهُ مِمَّنْ لَيْسَ
Hakkında haber verilen (mübtedâ) 'Rab' kılınmış, haber ise Lafza-i Celâl yapılmıştır: Çünkü mana şudur: Sizin bildiğiniz Rabbiniz, zâtına delalet eden ismi 'Allah' olandır; yoksa bu isme sahip olmayan başkaları
لَهُ هَذَا الِاسْمُ، عَلَى مَا هُوَ الشَّأْنُ، فَهِيَ تَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ فِي نَحْوِ: أَنَا أَخُوكَ، يُقَالُ لِمَنْ يَعْرِفُ الْمُتَكَلِّمُ وَيَعْرِفُ أَنَّ لَهُ أَخًا وَلَا يَعْرِفُ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ هُوَ أَخُوهُ. فَالْمَقْصُودُ مِنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِفَادَةُ مَا يُسَمَّى فِي الْمَنْطِقِ بِحَمْلِ الْمُوَاطَأَةِ، وَهُوَ حَمْلُ (هُوَ هُوَ) وَلِذَلِكَ يُخَيَّرُ الْمُتَكَلِّمُ فِي جَعْلِ أحد الجزأين مُسْند إِلَيْهِ، وَجَعْلِ الْآخَرِ مُسْنَدًا، لِأَنَّ كِلَيْهِمَا مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْمُخَاطَبِ، وَإِنَّمَا الشَّأْنُ أَنْ يَجْعَلَ أَقْوَاهُمَا مَعْرِفَةً عِنْدَ الْمُخَاطَبِ هُوَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ. لِيَكُونَ الْحَمْلُ أَجْدَى إِفَادَةً، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ الْمَعَرِّيِّ يَصِفُ فَارِسًا فِي غَارَةٍ:
değildir. Tıpkı müsnedin marife kılınmasındaki mutat durum gibi; nitekim 'Ben senin kardeşinim' sözü, konuşanı tanıyan ve bir kardeşi olduğunu bilen fakat konuşanın o kardeşi olduğunu bilmeyen kimseye söylenir. Müsnedin marife kılınmasından maksat, mantıkta 'haml-i muvâtaa' denilen şeyi, yani 'o, odur' yüklemini ifade etmektir. Bu yüzden konuşan, iki cüzden birini müsnedün ileyh, diğerini müsned yapmakta serbesttir; çünkü her ikisi de muhatap nezdinde bilinmektedir. Ancak usul, yüklemin daha faydalı olması için muhatapça daha kuvvetli bilineni müsnedün ileyh yapmaktır. Bu kabilden olarak el-Maarrî, baskındaki bir süvariyi vasfederken şöyle der:
يَخُوضُ بَحْرًا نَقْعُهُ مَاؤُهُ ... يَحْمِلُهُ السَّابِحُ فِي لِبْدِهِ
Dalıyor bir denize ki tozu onun suyudur ... Taşır onu eğer keçesindeki yüzücü (at)
إِذْ قَدْ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ لِلْفَارِسِ عِنْدَ الْغَارَةِ نَقْعًا. وَعَلِمَ أَنَّ الشَّاعِرَ أَثْبَتَ لِلْفَارِسِ بَحْرًا وَأَنَّ لِلْبَحْرِ مَاءً، فَقَدْ صَارَ النَّقْعُ وَالْبَحْرُ مَعْلُومَيْنِ لِلسَّامِعِ، فَأَفَادَهُ أَنَّ نَقْعَ الْفَارِسِ هُوَ مَاءُ الْبَحْرِ الْمَزْعُومُ، لِأَنَّهُ أَجْدَى لِمُنَاسَبَةِ اسْتِعَارَةِ الْبَحْرِ لِلنَّقْعِ، وَإِلَّا فَمَا كَانَ يُعْوِزُ الْمُعَرِّيَّ أَنْ يَقُولَ: مَاؤُهُ نَقْعُهُ (١) فَمَنِ انْتَقَدَ الْبَيْتَ فَإِنَّهُ لَمْ يُنْصِفْهُ.
Dinleyen kimse, baskın anında süvarinin bir tozu olduğunu bilmektedir; şairin süvari için bir deniz ispat ettiğini ve denizin bir suyu olduğunu da bilmiştir; böylece toz ve deniz dinleyici için malum hale gelmiştir. Şair ona, süvarinin tozunun bu sözde denizin suyu olduğunu bildirmiştir; zira denizin toza istiare edilmesi münasebetine bu daha uygundur. Yoksa Maarrî'nin: 'Onun suyu tozudur' (1) demesi kendisi için zor bir şey değildi; bu beyti eleştiren kimse ona hakkını vermemiştir.
وَأُكِّدَ هَذَا الْخَبَرُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ، وَإِنْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَثْبُتُونَ الرُّبُوبِيَّةَ لِلَّهِ، وَالْمُسْلِمُونَ لَا يَمْتَرُونَ فِي ذَلِكَ، لِتَنْزِيلِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَرَدَّدُ فِي كَوْنِ اللَّهِ رَبًّا لَهُمْ لِكَثْرَةِ إِعْرَاضِهِمْ عَنْهُ فِي عِبَادَاتِهِمْ وَتَوَجُّهَاتِهِمْ.
Müşrikler Allah için rububiyeti kabul ettikleri ve Müslümanlar da bundan şüphe duymadıkları halde bu haber tekit harfiyle pekiştirilmiştir; zira muhataplardan olan müşrikler, ibadetlerinde ve yönelişlerinde O'ndan çokça yüz çevirdikleri için, Allah'ın kendilerinin Rabbi olduğu hususunda tereddüt eden kimseler konumuna indirilmişlerdir.
وَقَوْلُهُ: الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ صِفَةٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ، وَالصِّلَةُ مُؤْذِنَةٌ بِالْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهُوَ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ لِأَنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَكْفِيهِمْ دَلِيلًا عَلَى انْفِرَادِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ بِسُورَةِ الْأَنْعَامِ [١] .
{ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } kavli Lafza-i Celâl'in sıfatıdır; sıla cümlesi ise daha önce geçen { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ } haberinin dayandığı gerekçeye işaret etmektedir; zira göklerin ve yerin yaratılması, En'âm Suresi'ndeki: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur. Sonra inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar” [En'âm: 1] kavlinde geçtiği üzere, O'nun ilahlıkta tek olduğuna delil olarak kendilerine yeterlidir.
وَقَوْلُهُ: فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ تَعْلِيمٌ بِعَظِيمِ قُدْرَتِهِ، وَيَحْصُلُ مِنْهُ لِلْمُشْرِكِينَ زِيَادَةُ شُعُورٍ بِضَلَالِهِمْ فِي تَشْرِيكِ غَيْرِهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، فَلَا يَدُلُّ قَوْلُهُ: فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ عَلَى أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَفِيهِ تَحَدٍّ لِأَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } kavli, O'nun azametli kudretini öğretmektir ve bundan ötürü müşriklerde ilahlıkta başkasını O'na ortak koşmaktaki sapıklıklarının idraki artar. Dolayısıyla { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } kavli Mekke ehlinin bunu bildiğine delalet etmez; aksine Yüce Allah'ın:
أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء: ١٩٧] وَلَيْسَ الْقَصْدُ مِنْ قَوْلِهِ:
{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğulları bilginlerinin bunu bilmesi onlar için bir delil değil midir?” [Şuarâ: 197] kavlinde olduğu gibi Ehl-i Kitap'a karşı bir meydan okuma taşır. Yoksa:
فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ الِاسْتِدْلَال على الواحدانية، إِذْ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى ذَلِكَ.
{ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } kavlinden maksat vahdaniyete delil getirmek değildir; zira onda buna dair bir delalet yoktur.
وَقَدِ اقْتَضَتْ حِكْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَكُونَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مُدَرَّجًا، وَأَنْ لَا يَكُونَ دُفْعَةً، لِأَنَّهُ جَعَلَ الْعَوَالِمَ مُتَوَلِّدًا بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، لِتَكُونَ أَتْقَنَ صُنْعًا مِمَّا لَوْ خُلِقَتْ دُفْعَةً، وَلِيَكُونَ هَذَا الْخَلْقُ مَظْهَرًا لِصِفَتَيْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ، فَالْقُدْرَةُ صَالِحَةٌ لِخَلْقِهَا دُفْعَةً، لَكِنَّ الْعِلْمَ وَالْحِكْمَةَ أَقْتَضَيَا هَذَا التَّدَرُّجَ، وَكَانَتْ تِلْكَ الْمُدَّةُ أَقَلَّ زَمَنٍ يَحْصُلُ فِيهِ الْمُرَادُ مِنَ التَّوَلُّدِ بِعَظِيمِ الْقُدْرَةِ. وَلَعَلَّ تَكَرُّرَ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَيَّامِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ لِقَصْدِ التَّنْبِيهِ إِلَى هَذِهِ النُّكْتَةِ الْبَدِيعَةِ، مِنْ كَوْنِهَا مَظْهَرَ سِعَةِ الْعِلْمِ وَسِعَةِ الْقُدْرَةِ.
Allah Teâlâ'nın hikmeti, göklerin ve yerin yaratılışının birdenbire değil, aşamalı (tedricî) olmasını gerektirmiştir; çünkü O, bir defada yaratılmalarına kıyasla daha muhkem bir sanat eseri olsunlar diye ve bu yaratılış Allah Teâlâ'nın ilim ve kudret sıfatlarının bir mazharı olsun diye âlemleri birbirinden doğacak şekilde var etmiştir. Kudret onları bir defada yaratmaya elverişlidir, lakin ilim ve hikmet bu tedriciliği gerektirmiştir. Bu süre ise muazzam bir kudretle gerçekleşen bu türeyişten murat edilenin hasıl olacağı en kısa zamandır. Bu günlerin birçok ayette tekrar tekrar zikredilmesi, ilim ve kudretin genişliğinin mazharı olması yönündeki bu eşsiz inceliğe dikkat çekmek için olsa gerektir.
وَظَاهِرُ الْآيَاتِ أَنَّ الْأَيَّامَ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ لِلنَّاسِ، الَّتِي هِيَ جَمْعُ الْيَوْمِ الَّذِي هُوَ مُدَّةٌ تُقَدَّرُ مِنْ مَبْدَإِ ظُهُورِ الشَّمْسِ فِي الْمَشْرِقِ إِلَى ظُهُورِهَا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ ثَانِيَةً، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَالتَّقْدِيرُ فِي مَا يُمَاثِلُ تِلْكَ الْمُدَّةِ سِتَّ مَرَّاتٍ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْيَوْمِ بِهَذَا الْمَعْنَى لَمْ تَتَحَقَّقْ إِلَّا بَعْدَ تَمَامِ خَلْقِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، لِيُمْكِنَ ظُهُورُ نُورِ الشَّمْسِ عَلَى نِصْفِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَظُهُورُ الظُّلْمَةِ عَلَى ذَلِكَ النِّصْفِ إِلَى ظُهُورِ الشَّمْسِ مَرَّةً ثَانِيَةً، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْأَيَّامَ هُنَا جَمْعُ الْيَوْمِ مِنْ أَيَّامِ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي هُوَ مُدَّةُ أَلْفِ سَنَةٍ، فَسِتَّةُ أَيَّامٍ عِبَارَةٌ عَنْ سِتَّةِ آلَافٍ مِنَ السِّنِينَ نَظَرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [الْحَج: ٤٧] وَقَوْلِهِ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [السَّجْدَة: ٥] ، وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَاخْتَارَهُ النَّقَاشُ، وَمَا هُوَ بِبَعِيدٍ، وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِمَا فِي التَّوْرَاةِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ: فِي سِتَّةِ أَوْقَاتٍ، فَإِنَّ الْيَوْمَ يُطْلَقُ عَلَى الْوَقْتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ [الْأَنْفَال: ١٦] أَيْ حِينَ إِذْ يَلْقَاهُمْ زَحْفًا، وَمَقْصُودُ هَذَا الْقَائِلِ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ خُلِقَتْ عَالَمًا بَعْدَ عَالَمٍ وَلَمْ يَشْتَرِكْ جَمِيعُهَا فِي أَوْقَاتِ تَكْوِينِهَا، وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْأَيَّامُ مُرَادٌ بِهَا مَقَادِيرٌ لَا الْأَيَّامُ الَّتِي وَاحِدُهَا يَوْمٌ الَّذِي هُوَ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا إِذْ لَمْ تَكُنْ شَمْسٌ فِي بَعْضِ تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَالتَّعَمُّقُ فِي الْبَحْثِ فِي هَذَا خُرُوجٌ عَنْ غَرَضِ الْقُرْآنِ.
Ayetlerin zahirine göre 'günler' insanların bildiği günlerdir ki bu da güneşin doğudan doğuşundan aynı yerde ikinci kez doğuşuna kadar takdir edilen süre olan 'gün'ün çoğuludur. Bu tefsire göre takdir, o sürenin benzerinin altı katıdır; zira bu anlamdaki günün hakikati, güneş ışığının yerkürenin yarısında ve karanlığın da diğer yarısında güneşin ikinci kez doğuşuna kadar görünmesinin mümkün olması için gök ve yerin yaratılışının tamamlanmasından sonra gerçekleşmiştir. Denilmiştir ki: Buradaki günler, Allah Teâlâ'nın bin yıl süren günlerinden bir günün çoğuludur; dolayısıyla altı gün, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir” [Hac: 47] ve { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Gökten yere kadar her işi düzenleyip yönetir; sonra da o iş, sizin sayageldiklerinizle bin yıl kadar olan bir günde O'na yükselir” [Secde: 5] kavillerine binaen altı bin yıldan ibarettir. Bu görüş Zeyd b. Erkam'dan nakledilmiş ve Nakkâş tarafından tercih edilmiştir; Tevrat'takine muhalif olsa da uzak bir ihtimal değildir. Bir de: 'Altı vakitte' manasının kastedildiği söylenmiştir; zira gün kelimesi, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } “O gün her kim onlara arkasını dönerse” [Enfâl: 16] yani onlarla toplu halde karşılaştığı vakitte kavlinde olduğu gibi vakit için de kullanılır. Bu görüş sahibinin maksadı, göklerin ve yerin âlem âlem yaratıldığı ve oluşum vakitlerinde hepsinin ortak olmadığıdır. Her ne olursa olsun, günlerden maksat miktarlardır; yoksa tekili güneşin doğuşundan batışına kadar olan gün demek değildir; zira o sürenin bir kısmında güneş yoktu. Bu konuda aşırı derin araştırmalara girmek ise Kur'an'ın maksadının dışına çıkmaktır.
وَالِاسْتِوَاءُ حَقِيقَتُهُ الِاعْتِدَالُ، وَالَّذِي يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ وَالْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الِارْتِفَاعِ وَالِاعْتِلَاءِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ جِبْرِيلَ فَاسْتَوى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى [النَّجْم: ٦- ٨] .
İstivânın hakikati 'itidal'dir (doğrulmak, dengelenmek). Dil âlimleri ve müfessirlerden muhakkik olanların sözlerinden anlaşılan ise onun 'yükselmek' ve 'yücelmek' manasında hakiki olduğudur; nitekim Yüce Allah'ın Cebrail'in vasfı hakkındaki: { فَاسْتَوى وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى } “O en yüksek ufukta iken doğruldu (istivâ etti), sonra yaklaştı ve sarktı” [Necm: 6-8] kavlinde böyledir.
وَالِاسْتِوَاءُ لَهُ مَعَانٍ مُتَفَرِّعَةٌ عَنْ حَقِيقَتِهِ، أَشْهَرُهَا الْقَصْدُ وَالِاعْتِلَاءُ، وَقَدِ الْتُزِمَ هَذَا اللَّفْظُ فِي الْقُرْآنِ مُسْنَدًا إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ عِنْدَ الْإِخْبَارِ عَنْ أَحْوَالٍ سَمَاوِيَّةٍ، كَمَا فِي هَذَا الْآيَةِ. وَنَظَائِرُهَا سَبْعُ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ: هُنَا.
İstivâ kelimesinin hakiki anlamından türeyen manaları vardır ki bunların en meşhuru 'yönelmek' (kast) ve 'yücelmek'tir (i'tilâ). Kur'an'da bu lafız, bu ayette olduğu gibi semavî haller haber verilirken Lafza-i Celâl zamirine isnad edilerek kullanılmıştır. Bunun Kur'an'daki benzerleri yedi ayettir: Burada,
وَفِي يُونُسَ، وَالرَّعْدِ، وَطه، وَالْفَرْقَانِ، وَأَلْم
Yûnus, Ra'd, Tâhâ, Furkân, Elif-lâm-mîm
السَّجْدَةِ، وَالْحَدِيدِ، وَفُصِّلَتْ. فَظَهَرَ لِي أَنَّ لِهَذَا الْفِعْلِ خُصُوصِيَّةً فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَانَ بِسَبَبِهَا أَجْدَرَ بِالدَّلَالَةِ عَلَى الْمَعْنَى الْمُرَادِ تَبْلِيغُهُ مُجْمَلًا مِمَّا يَلِيقُ بِصِفَاتِ اللَّهِ وَيُقَرِّبُ إِلَى الأفهام من مَعْنَى عَظَمَتِهِ، وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي فَسَّرَهُ بِهَا الْمُفَسِّرُونَ.
Secde, Hadîd ve Fussilet surelerindedir. Bana öyle görünüyor ki bu fiilin Arap kelamında özel bir yeri vardır; bu sebeple Allah'ın sıfatlarına yakışan ve O'nun azametinin manasını zihinlere yaklaştıran, mücmel olarak tebliğ edilmek istenen manaya delalet etmeye en layık fiil olmuştur. İşte bu yüzden bu ayetlerde, müfessirlerin onu açıkladığı diğer fiiller yerine bu kelime seçilmiştir.
فَالِاسْتِوَاءُ يُعَبِّرُ عَنْ شَأْنٍ عَظِيم من شؤون عَظَمَةِ الْخَالِقِ تَعَالَى، اخْتِيرَ التَّعْبِيرُ بِهِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ وَالتَّمْثِيلِ: لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَقْرَبُ مَعَانِي الْمَوَادِّ الْعَرَبِيَّةِ إِلَى الْمَعْنَى الْمُعَبِّرِ عَنهُ من شؤونه تَعَالَى، فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا أَرَادَ تَعْلِيمَ مَعَانٍ مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ لَمْ يَكُنْ يَتَأَتَّى ذَلِكَ فِي اللُّغَةِ إِلَّا بِأَمْثِلَةٍ مَعْلُومَةٍ مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ، فَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنَ التَّعْبِيرِ عَنِ الْمَعَانِي الْمُغَيَّبَةِ بِعِبَارَاتٍ تُقَرِّبُهَا مِمَّا يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ، وَلِذَلِكَ يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ الاستعارات التّمثيليّة والتّخييليّة فِي مِثْلِ هَذَا.
İstivâ, Yüce Yaratıcı'nın azamet hallerinden ulu bir hali ifade eder; istiare ve temsil yoluyla bununla ifade edilmesi seçilmiştir: Çünkü onun manası, Arapça kelime köklerinin manaları içinde O'nun yüce hallerinden ifade edilmek istenen manaya en yakın olanıdır. Zira Allah gayb âlemine dair manaları öğretmek istediğinde, dilde bu ancak şehadet âleminden bilinen misallerle mümkün olabilirdi; bu yüzden gaybî manaların şehadet âlemini ifade eden tabirlere yakın ifadelerle anlatılması kaçınılmazdı. Bu sebeple Kur'an'da bu tür konularda temsilî ve tahyîlî istiarelere sıkça yer verilir.
وَقَدْ كَانَ السَّلَفُ يَتَلَقَّوْنَ أَمْثَالَهَا بِلَا بَحْثٍ وَلَا سُؤَالٍ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا الْمَقْصُودَ الْإِجْمَالِيَّ مِنْهَا فَاقْتَنَعُوا بِالْمَعْنَى مُجْمَلًا، وَيُسَمُّونَ أَمْثَالَهَا بِالْمُتَشَابِهَاتِ، ثُمَّ لَمَّا ظَهَرَ عَصْرُ ابْتِدَاءِ الْبَحْثِ كَانُوا إِذَا سُئِلُوا عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ يَقُولُونَ: اسْتَوَى اللَّهُ عَلَى الْعَرْشِ وَلَا نَعْرِفُ لِذَلِكَ كَيْفًا، وَقَدْ بَيَّنْتُ أَنَّ مِثْلَ هَذَا مِنَ الْقِسْمِ الثَّانِي مِنَ الْمُتَشَابِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧] ، فَكَانُوا يَأْبَوْنَ تَأْوِيلَهَا. وَقَدْ حَكَى عِيَاضٌ فِي «الْمَدَارِكِ» عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ مَالِكًا فَقَالَ: الرَّحْمَانُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى. كَيْفَ اسْتَوَى يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَسَكَتَ مَالِكٌ مَلِيًّا حَتَّى عَلَاهُ الرُّحَضَاءُ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ، فَقَالَ: «الِاسْتِوَاءُ مَعْلُومٌ وَالْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ وَالسُّؤَالُ عَنْ هَذَا بِدْعَةٌ وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ وَإِنِّي لَأَظُنَّكَ ضَالًّا» وَاشْتُهِرَ هَذَا عَنْ مَالِكٍ فِي رِوَايَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ قَالَ لِمَنْ سَأَلَهُ: «وَأَظُنُّكَ رَجُلَ سُوءٍ أَخْرِجُوهُ عَنِّي» وَأَنَّهُ قَالَ
Selef-i Sâlihîn bu gibi ayetleri araştırıp sormaksızın kabul ederlerdi; zira bunlardaki genel maksadı biliyor ve mananın mücmeliyle yetiniyorlardı ve bu tür ayetleri 'müteşâbihat' olarak isimlendiriyorlardı. Daha sonra araştırmaların başladığı asır ortaya çıkınca, bu ayet hakkında kendilerine sorulduğunda: 'Allah Arş'a istivâ etmiştir ve biz bunun keyfiyetini bilemeyiz' diyorlardı. Ben bunun Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } “diğerleri de müteşâbihlerdir” [Âl-i İmrân: 7] kavlinin tefsirinde müteşâbihin ikinci kısmından olduğunu açıklamıştım; dolayısıyla onlar bu ayetleri tevil etmekten çekinirlerdi. İyâz, el-Medârik'te Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediğini nakletmiştir: Bir adam Mâlik'e sordu ve: 'Rahmân Arş'a istivâ etti; nasıl istivâ etti ey Ebû Abdillâh?' dedi. Mâlik, üzerinden ter boşalıncaya kadar uzun bir süre sustu; sonra üzerinden bu hal kalkınca şöyle dedi: 'İstivâ malumdur, keyfiyet akılla bilinemez, buna dair soru sormak bidattir, ona iman etmek vaciptir ve ben senin ancak bir sapık olduğunu düşünüyorum.' Bu söz Mâlik'ten pek çok rivayetle şöhret bulmuştur; bazılarında kendisine soran kimseye: 'Senin kötü bir adam olduğunu düşünüyorum, onu yanımdan çıkarın' dediği ve şöyle söylediği yer alır:
: «وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدْعَةٌ» . وَعَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْهَا: «فَقَالَ: فَعَلَ اللَّهُ فِعْلًا فِي الْعَرْشِ سَمَّاهُ اسْتِوَاءً» . قَدْ تَأَوَّلَهُ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنَ الْأَشَاعِرَةِ تَأْوِيلَاتٍ، أَحْسَنُهَا: مَا جَنَحَ إِلَيْهِ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالِاسْتِوَاءِ الِاسْتِيلَاءُ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ بِحَرْفِ عَلَى، وَأَنْشَدُوا على وَجه الاستيناس لِذَلِكَ قَوْلَ الْأَخْطَلِ:
: 'Ondan soru sormak da bidattir.' Süfyân es-Sevrî'den nakledildiğine göre kendisine bu ayet sorulduğunda: 'Allah Arş'ta bir fiil işlemiş ve bunu istivâ olarak isimlendirmiştir' demiştir. Müteahhirîn Eş'arîler bunu çeşitli tevillerle açıklamışlardır; bunların en güzeli İmâmü'l-Haremeyn'in benimsediği görüştür: İstivâ fiilinin 'alâ (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınması karinesiyle buradaki istivâdan maksat istilâ (hükümranlık kurma/egemen olma)dır. Buna örnek gösterme kabilinden el-Ahtal'ın şu beytini inşad etmişlerdir:
قَدِ اسْتَوَى بِشْرٌ عَلَى الْعِرَاقِ ... بِغَيْرِ سَيْفٍ وَدَمٍ مُهْرَاقِ
Kılıçsız ve dökülen bir kan olmaksızın... / Bişr Irak'a istivâ etti (hâkim oldu).
وَأَرَاهُ بَعِيدًا، لِأَنَّ الْعَرْشَ مَا هُوَ إِلَّا مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ فَلَا وَجْهَ لِلْإِخْبَارِ بِاسْتِيلَائِهِ عَلَيْهِ، مَعَ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْأَخْطَلُ قَدِ انْتَزَعَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: إِنَّ مَعَانِيَهُ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ تَعْدِيَتِهِ بِعَلَى أَوْ بِإِلَى، قَالَ الْبُخَارِيُّ، عَنْ مُجَاهِدٍ: اسْتَوَى عَلَا عَلَى
Bunu uzak bir ihtimal olarak görüyorum; çünkü Arş O'nun mahlûkatından başkası değildir, dolayısıyla O'nun Arş'a istilâ ettiğinin bildirilmesinin bir anlamı yoktur. Kaldı ki el-Ahtal'ın bu ifadeyi söz konusu ayetten iktibas etmiş olması da muhtemeldir. Dil ehli demiştir ki: İstivânın manaları, 'alâ (عَلَى) veya ilâ (إِلَى) harf-i cerleriyle geçişli kılınmasına göre farklılık gösterir. Buhârî, Mücâhid'den nakletmiştir: 'İstivâ etti, Arş'ın üzerine yükseldi'
الْعَرْشِ، وَعَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ: اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ ارْتَفَعَ فَسَوَّى خَلْقَهُنَّ.
demektir; Ebu'l-Âliye'den de: 'Göğe istivâ etti; yükseldi ve onların yaratılışını nizam ve intizama koydu' [dediği nakledilmiştir].
وَأَحْسَبُ أَنَّ اسْتِعَارَتَهُ تَخْتَلِفُ بِقَرِينَةِ الْحَرْفِ الَّذِي يُعَدَّى بِهِ فِعْلُهُ، فَإِنْ عُدِّيَ بِحَرْفِ (عَلَى) كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا فَهُوَ مُسْتَعَارٌ مِنْ مَعْنَى الِاعْتِلَاءِ، مُسْتَعْمَلٌ فِي اعْتِلَاءٍ مَجَازِيٍّ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى التَّمَكُّنِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أُرِيدَ مِنْهُ التَّمْثِيلُ، وَهُوَ تَمْثِيلُ شَأْنِ تَصَرُّفِهِ تَعَالَى بِتَدْبِيرِ الْعَوَالِمِ، وَلِذَلِكَ نَجِدُهُ بِهَذَا التَّرْكِيبِ فِي الْآيَاتِ السَّبْعِ وَاقِعًا عَقِبَ ذِكْرِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَالْمَعْنَى حِينَئِذٍ: خَلَقَهَا ثُمَّ هُوَ يُدَبِّرُ أُمُورَهَا تَدْبِيرَ الْمَلِكِ أُمُورَ مَمْلَكَتِهِ مُسْتَوِيًا عَلَى عَرْشِهِ. وَمِمَّا يُقَرِّبُ هَذَا الْمَعْنَى
Bana öyle geliyor ki onun istiaresi, fiilin kendisiyle geçişli kılındığı harfin karinesiyle farklılık arz eder. Şayet bu ayette ve benzerlerinde olduğu gibi 'alâ (عَلَى) harfiyle geçişli kılınmışsa, yükseklik manasından istiare edilmiş olup tam bir hâkimiyet manasına delalet eden mecazi bir yükseklikte kullanılmıştır. Dolayısıyla bundan bir temsilin kastedilmiş olması muhtemeldir; o da Yüce Allah'ın âlemleri sevk ve idare etmedeki tasarruf halinin temsilidir. Bu sebeple [istivâ fiilinin] yedi ayette bu terkiple göklerin ve yerin yaratılışının zikrinin hemen ardından geldiğini görmekteyiz. O takdirde mana şöyledir: Onları yarattı, sonra da tahtına kurulmuş bir hükümdarın mülkünün işlerini idare etmesi gibi onların işlerini sevk ve idare etmektedir. Bu manayı yakınlaştıran hususlardan biri de
قَول النّبيء ﷺ: «يَقْبِضُ اللَّهُ الْأَرْضَ وَيَطْوِي السَّمَاوَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: 'Allah kıyamet günü yeri kabzeder (avucuna alır), gökleri de dürer; sonra da: Ben Hükümdarım, nerede yeryüzünün kralları? buyurur.'
. وَلِذَلِكَ أَيْضا عقب هَذَا التَّرْكِيبَ فِي مَوَاقِعِهِ كُلِّهَا بِمَا فِيهِ مَعْنَى التَّصَرُّفِ كَقَوْلِهِ هُنَا يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ إِلَخْ، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٣] : يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢] : وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ. وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ ألم السَّجْدَةِ [٤، ٥] : مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ. وَكَمَالُ هَذَاِِ
Ayrıca bu sebeple, bu terkibin geçtiği bütün yerlerin ardı, buradaki { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “geceyi gündüze bürür” vb. buyruğunda, Yûnus Suresi'ndeki: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } “İşi O yönetip yönlendirir. O'nun izni olmaksızın hiçbir şefaatçi yoktur” [Yûnus: 3] kavlinde, Ra'd Suresi'ndeki: { وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ } “Güneşi ve ayı da buyruk altına aldı. Her biri belirli bir vakte kadar akıp gitmektedir. O işi yönetip yönlendirir, ayetleri açıklar” [Ra'd: 2] kavlinde ve Elif-Lâm-Mîm es-Secde Suresi'ndeki: { مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ } “Sizin O'ndan başka hiçbir dostunuz ve şefaatçiniz yoktur. Hâlâ düşünüp öğüt almayacak mısınız? O, gökten yere kadar her işi yönetip yönlendirir” [Secde: 4-5] kavlinde olduğu gibi tasarruf manası içeren ifadelerle getirilmiştir. Bu
التَّمْثِيلِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُمَثَّلَةِ مُشَبَّهًا بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُمَثَّلِ بِهَا، فَيَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ثَمَّةَ مَوْجُودٌ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُمَثَّلَةِ مُشَابِهًا لِعَرْشِ الْمَلِكِ فِي الْعَظَمَةِ، وَكَوْنِهِ مَصْدَرَ التَّدْبِيرِ وَالتَّصَرُّفِ الْإِلَهِيِّ يَفِيضُ عَلَى الْعَوَالِمِ قُوَى تَدْبِيرِهَا. وَقَدْ دَلَّتِ الْآثَارُ الصَّحِيحَةُ مِنْ أَقْوَالِ الرَّسُولِ ﵊ عَلَى وُجُودِ هَذَا الْمَخْلُوقِ الْعَظِيمِ الْمُسَمَّى بِالْعَرْشِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.
temsilin yetkinliği, temsil edilen heyetin (durumun) her bir cüzünün, benzetilen heyetin bir cüzüne benzetilmesini gerektirir. Bu da temsil edilen heyetin cüzlerinden, azamette hükümdarın tahtına benzeyen, ilahî tasarruf ve idarenin kaynağı olup âlemlere onların sevk ve idare güçlerini akıtan bir mevcudun bulunmasını iktiza eder. Nitekim Resûl aleyhisselâm'ın sahih hadisleri de beyan edeceğimiz üzere 'Arş' adı verilen bu muazzam yaratılmışın varlığına delalet etmiştir.
فَأَمَّا إِذَا عُدِّيَ فِعْلُ الِاسْتِوَاءِ بِحَرْفِ اللَّامِ فَهُوَ مُسْتَعَارٌ مِنْ مَعْنَى الْقَصْدِ وَالتَّوَجُّهِ إِلَى مَعْنَى تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ [الْبَقَرَة: ٢٩] . وَقَدْ نَحَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» نَحْوًا مِنْ هَذَا الْمَعْنَى، إِلَّا أَنَّهُ سَلَكَ بِهِ طَرِيقَةَ الْكِنَايَةِ عَنِ الْمُلْكِ: يَقُولُونَ اسْتَوَى فُلَانٌ عَلَى الْعَرْشِ يُرِيدُونَ مَلَكَ.
İstivâ fiili ilâ (إِلَى) harf-i ceriyle geçişli kılındığında ise: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yöneldi” [Bakara: 29] kavlinde olduğu gibi, yönelme ve kastetme manasından iradenin taalluk etmesi manasına istiare edilmiştir. el-Keşşâf sahibi de buna yakın bir mana tercih etmiş, ancak bunu mülk ve hükümranlıktan kinaye yoluyla ele almıştır: 'Filanca tahta istivâ etti' derler ve bununla hükümran oldu manasını kastederler.
وَالْعَرْشُ حَقِيقَتُهُ الْكُرْسِيُّ الْمُرْتَفِعُ الَّذِي يَجْلِسُ عَلَيْهِ الْمَلِكُ، قَالَ تَعَالَى: وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ [النما: ٢٣] وَقَالَ: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ [يُوسُف: ١٠٠] ، وَهُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا مُسْتَعْمَلٌ جُزْءًا مِنَ التَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ، وَمِنْ بَدَاعَةٍ هَذَا التَّشْبِيهِ أَنْ كَانَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ مُمَاثِلًا لِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، وَذَلِكَ أَكْمَلُ التَّمْثِيلِ فِي الْبَلَاغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، كَمَا قَدَّمْتُهُ آنِفًا. وَإِذْ قَدْ كَانَ هَذَا التَّمْثِيلُ مَقْصُودًا لِتَقْرِيبِ شَأْن من شؤون
Arş kelimesinin hakiki manası, hükümdarın üzerine oturduğu yüksek kürsü (taht) demektir; Yüce Allah: { وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ } “onun büyük bir tahtı var” [Neml: 23] ve: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Ana babasını tahta çıkardı” [Yûsuf: 100] buyurmuştur. Bu kelime, bu ayette ve benzerlerinde mürekkep teşbihin bir parçası olarak kullanılmıştır. Bu teşbihin bediî güzelliği, benzetilen heyetin her bir cüzünün, kendisine benzetilen heyetin bir cüzüne denk düşmesidir; bu da az önce ifade ettiğim gibi Arap belagatındaki en mükemmel temsildir. Bu temsil, Allah'ın mülkünün azametine dair hallerden bir hali
عَظَمَةِ مُلْكِ اللَّهِ بِحَالِ هَيْئَةٍ مِنَ الْهَيْئَاتِ الْمُتَعَارَفَةِ، نَاسَبَ أَنْ يَشْتَمِلَ عَلَى مَا هُوَ شِعَارُ أَعْظَمِ الْمُدَبِّرِينَ لِلْأُمُورِ الْمُتَعَارَفَةِ أَعْنِي الْمُلُوكَ، وَذَلِكَ شِعَارُ الْعَرْشِ الَّذِي مِنْ حَوْلِهِ تَصْدُرُ تَصَرُّفَاتُ الْمَلِكِ، فَإِنَّ تَدْبِيرَ اللَّهِ لِمَخْلُوقَاتِهِ بِأَمْرِ التَّكْوِينِ يَكُونُ صُدُورُهُ بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَقَدْ بَيَّنَ الْقُرْآنُ عَمَلَ بَعْضِهِمْ مِثْلِ جِبْرِيلَ ﵇ وَمَلَكِ الْمَوْتِ، وَبَيَّنَتِ السُّنَّةُ بَعْضَهَا:
bilinen durumlardan bir duruma benzeterek zihinlere yaklaştırmayı hedeflediğine göre, bilinen işleri yönetenlerin en büyüğünün yani kralların şiarı olan şeyi içermesi uygun düşmüştür; o da etrafından hükümdarın tasarruflarının sadır olduğu Arş (taht) şiarıdır. Zira Allah'ın yaratılmışları tekvînî emriyle sevk ve idare etmesi, melekler vasıtasıyla gerçekleşir. Kur'an bunlardan Cibrîl aleyhisselâm ve Ölüm Meleği gibi bazılarının vazifesini beyan etmiş, Sünnet de bir kısmını açıklamıştır:
فَذَكَرَتْ مَلِكَ الْجِبَالِ، وَمَلِكَ الرِّيَاحِ، وَالْمَلِكَ الَّذِي يُبَاشِرُ تَكْوِينَ الْجَنِينِ، وَيَكْتُبُ رِزْقَهُ وَأَجَلَهُ وَعَاقِبَتَهُ، وَكَذَلِكَ أَشَارَ الْقُرْآنُ إِلَى أَنَّ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْعُلْوِيَّةِ مَوْجُودًا مُنَوَّهًا بِهِ سَمَّاهُ الْعَرْشَ ذَكَرَهُ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَلَمَّا ذَكَرَ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَذَكَرَ الْعَرْشَ ذَكَرَهُ بِمَا يُشْعِرُ بِأَنَّهُ مَوْجُودٌ قَبْلَ هَذَا الْخَلْقِ. وَبَيَّنَتِ السُّنَّةُ أَنَّ الْعَرْشَ أَعْظَمُ
Nitekim [Sünnet] dağlar meleğini, rüzgârlar meleğini ve rahimde ceninin yaratılışını bizzat yürüten, onun rızkını, ecelini ve akıbetini yazan meleği zikretmiştir. Aynı şekilde Kur'an da yüce mevcudat içinde 'Arş' adı verilen ve birçok ayette zikredilen şanı yüce bir varlığa işaret etmiştir. Kur'an göklerin ve yerin yaratılışını ve Arş'ı zikrettiğinde, onu bu yaratılıştan önce var olduğunu hissettirecek şekilde zikretmiştir. Sünnet de Arş'ın göklerden
مِنَ السَّمَاوَاتِ وَمَا فِيهِنَّ، مِنْ ذَلِكَ
ve içindekilerden daha büyük olduğunu açıklamıştır. Bunlardan biri
حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أنّ النّبيء ﷺ قَالَ: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ قَبْلَهُ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ ثُمَّ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ»
İmrân b. Husayn'ın rivayet ettiği Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisidir: 'Allah vardı ve O'ndan önce hiçbir şey yoktu; O'nun Arş'ı suyun üzerindeydi, sonra gökleri ve yeri yarattı.'
وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُول الله ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ: «فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ، وَأَعْلَى الْجَنَّةِ وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحِمَانِ وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ»
Bir diğeri de Ebû Hüreyre'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği uzun bir hadiste geçen şu buyruktur: 'Allah'tan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin; zira o, Cennet'in ortası ve Cennet'in en yüksek yeridir. Onun üzerinde Rahmân'ın Arş'ı bulunur ve Cennet ırmakları oradan fışkırır.'
وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْعَرْشَ هُوَ الْكُرْسِيُّ وَأَنَّهُ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كَمَا تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٥] .
Arş'ın Kürsî olduğu ve Yüce Allah'ın: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” kavlinde kastedilenin de bu olduğu söylenmiştir; nitekim buna dair açıklama Bakara Suresi'nde [Bakara: 255] geçmişti.
وَقَدْ دَلَّتْ (ثُمَّ) فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ أَيْ وَأَعْظَمُ مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ اسْتِوَاءُهُ عَلَى الْعَرْشِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَمْ يُحْدِثْ تَغْيِيرًا فِي تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ بِزِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ، وَلِذَلِكَ ذُكِرَ الِاسْتِوَاءُ عَلَى الْعَرْشِ عَقِبَ ذِكْرِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَلَعَلَّ الْمَقْصِدَ مِنْ ذَلِكَ إِبْطَالُ مَا يَقُولُهُ الْيَهُودُ: إِنَّ اللَّهَ اسْتَرَاحَ فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ فَهُوَ كَالْمَقْصِدِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ [ق: ٣٨] .
{ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “sonra Arş'a istivâ etti” kavlindeki 'sümme' (ثُمَّ), rütbece sonralığa (terâhî-i rütbî) delalet eder; yani O'nun Arş'a istivâ etmesi göklerin ve yerin yaratılışından daha büyüktür. Bu da göklerin ve yerin yaratılmasının, Allah'ın tasarruflarında bir artma ya da eksilme şeklinde hiçbir değişiklik meydana getirmediğine dikkat çekmek içindir. Bu sebeple birçok ayette Arş'a istivâ, göklerin ve yerin yaratılışının zikrinin hemen ardından anılmıştır. Bundan maksat belki de Yahudilerin: 'Allah yedinci günde dinlendi' şeklindeki iddialarını iptal etmektir; nitekim bu, Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” [Kāf: 38] kavlindeki maksat gibidir.
وَجُمْلَةُ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، ذُكِرَ بِهِ شَيْءٌ مِنْ عُمُومِ تَدْبِيرِهِ تَعَالَى وَتَصَرُّفِهِ الْمُضَمَّنِ فِي الِاسْتِوَاءِ عَلَى الْعَرْشِ، وَتَنْبِيهٌ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنَ الِاسْتِوَاءِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بِهِ فِي صُورَةِ الْحَالِ لَا فِي صُورَةِ الْخَبَرِ، كَمَا ذُكِرَ بِوَجْهِ الْعُمُومِ فِي آيَةِ سُورَةِ يُونُسَ [٣] وَسُورَةِ الرَّعْدِ [٢] بِقَوْلِهِ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ وَخَصَّ هَذَا التَّصَرُّفَ بِالذِّكْرِ لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ عَظِيمِ الْمَقْدِرَةِ، وَمَا فِيهِ مِنْ عِبْرَةِ التَّغَيُّرِ وَدَلِيلِ الْحُدُوثِ، وَلِكَوْنِهِ مُتَكَرِّرًا حُدُوثُهُ فِي مُشَاهَدَةِ النَّاسِ كُلِّهِمْ. وَالْإِغْشَاءُ وَالتَّغْشِيَةُ: جَعْلُ الشَّيْءِ غَاشِيًا، وَالْغَشْيُ وَالْغَشَيَانُ حَقِيقَتُهُ التَّغْطِيَةُ وَالْغَمُّ.
{ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Geceyi gündüze bürür” cümlesi, lafz-ı celâlden hâl konumundadır; bununla Yüce Allah'ın Arş'a istivâsında mündemiç olan genel tedbir ve tasarrufundan bir cüz zikredilmiş ve istivâdan maksada dikkat çekilmiştir. Bu sebeple haber sîgasıyla değil, hâl sîgasıyla getirilmiştir; nitekim Yûnus Suresi [Yûnus: 3] ve Ra'd Suresi'ndeki [Ra'd: 2] ayette: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “İşi yönetip yönlendirir” kavliyle genel olarak zikredilmiştir. Bu tasarruf, büyük bir kudrete delalet etmesi, içinde değişimin ibretini ve yaratılmışlığın delilini barındırması ve bütün insanların müşahedesinde sürekli tekrarlanan bir hadise olması sebebiyle özellikle zikredilmiştir. İğşâ (إِغْشَاء) ve tağşiye (تَغْشِيَة): Bir şeyi örtücü kılmak demektir. Gaşy (غَشْي) ve gaşeyân (غَشَيَان) kelimelerinin hakiki manası ise örtmek ve bürümektir.
فَمَعْنَى: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ أَنَّ اللَّهَ يَجْعَلُ أَحَدَهُمَا غَاشِيًا الْآخَرَ.
{ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } ifadesinin manası; Allah'ın bu ikisinden birini diğerine örtü kılmasıdır.
وَالْغَشْيُ مُسْتَعَارٌ للإخفاء، لِأَنَّ النَّهَارَ يُزِيلُ أَثَرَ اللَّيْلِ وَاللَّيْلَ يُزِيلُ أَثَرَ النَّهَارِ، وَمِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ وَرَشَاقَةِ التَّرْكِيبِ: جَعْلُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَفْعُولَيْنِ لِفِعْلِ فَاعِلِ الْإِغْشَاءِ، فَهُمَا مَفْعُولَانِ كِلَاهُمَا صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ فَاعِلَ الْغَشْيِ، وَلِهَذَا اسْتَغْنَى بِقَوْلِهِ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ عَنْ ذِكْرِ عَكْسِهِ وَلَمْ يَقُلْ: وَالنَّهَارَ اللَّيْلَ، كَمَا فِي آيَةِ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ [الزمر: ٥] لَكِنَّ الْأَصْلَ فِي تَرْتِيبِ الْمَفَاعِيلِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ هُوَ الْفَاعِلَ فِي الْمَعْنَى، وَيَجُوزُ الْعَكْسُ إِذَا أَمِنَ اللَّبْسَ، وَبِالْأَحْرَى إِذَا اسْتَوَى الِاحْتِمَالَانِ.
Gaşy (bürümek/örtmek) kelimesi gizlemek manasından istiare edilmiştir; zira gündüz gecenin eserini, gece de gündüzün eserini yok eder. İğşâ fiilinin fâilinin mefulleri olarak gece ile gündüzün kılınması eşsiz bir îcâz ve zarif bir tertiptir; zira bu iki mefulün her biri gaşy fiilinin fâili olmaya elverişlidir. Bu sebeple: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } buyruğu ile yetinilerek bunun tersini zikretmeye gerek duyulmamış ve: { يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ } “Geceyi gündüzün üzerine sarıp örter” [Zümer: 5] ayetinde olduğu gibi 'gündüzü de geceye' denilmemiştir. Ancak bu bapta mefullerin dizilişindeki asıl kural, mana bakımından ilk mefulün fâil olmasıdır; karışıklık ihtimali olmadığında tersi de caizdir, iki ihtimal eşit olduğunda ise bu kural evleviyetle geçerlidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ يُغْشِي- بِضَمِّ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْغَيْنِ وَتَخْفِيفِ الشِّينِ-. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ وَتَشْدِيدِ الشِّينِ- وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ فِي التَّعْدِيَةِ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs rivayetinde Âsım; { يُغْشِي } kelimesini ye'nin zammesi, gayn'ın sükûnu ve şîn'in şeddesiz haliyle okumuşlardır. Hamza, Kisâî, Ebû Bekr rivayetinde Âsım, Ya'kūb ve Halef ise ye'nin zammesi, gayn'ın fethası ve şîn'in şeddesiyle [yuğaşşî şeklinde] okumuşlardır; her iki kıraat de geçişlilik (ta'diye) bakımından aynı manadadır.
وَجُمْلَةُ: يَطْلُبُهُ إِن جعلت استينافا أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ (يُغْشِي) فَأَمْرُهَا وَاضِحٌ، وَاحْتَمَلَ الضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي (يَطْلُبُهُ) أَنْ يَعُودَ إِلَى اللَّيْلِ وَإِلَى النَّهَارِ، وَإِنْ جُعِلَتْ حَالًا تُعِينُ أَنْ تُعْتَبَرَ حَالًا مِنْ أَحَدِ الْمَفْعُولَيْنِ عَلَى السَّوَاءِ فَإِنَّ كِلَا اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ يُعْتَبَرُ طَالِبًا وَمَطْلُوبًا، تَبَعًا لِاعْتِبَارِ أَحَدِهِمَا مَفْعُولًا أَوَّلَ أَوْ ثَانِيًا.
{ يَطْلُبُهُ } “onu kovalar” cümlesi, şayet istînâf ya da { يُغْشِي } cümlesinden bedel-i iştimal kılınırsa durumu açıktır; bu takdirde { يَطْلُبُهُ } kelimesindeki mansub zamirin hem geceye hem de gündüze dönmesi muhtemeldir. Şayet hâl kılınırsa, iki mefulden birinden eşit şekilde hâl kabul edilmesi gerekir; zira gece ve gündüzün her biri, birincinin veya ikincinin meful kabul edilmesine bağlı olarak kovalayan da kovalanan da sayılabilir.