وَشُبِّهَ ظُهُورُ ظَلَامِ اللَّيْلِ فِي الْأُفُقِ مُمْتَدًّا مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ عِنْدَ الْغُرُوبِ وَاخْتِفَاءُ نُورِ النَّهَارِ فِي الْأُفُقِ سَاقِطًا مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ حَتَّى يَعُمَّ الظَّلَامُ الْأُفُقَ بِطَلَبِ اللَّيْلِ النَّهَارَ، عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ، وَكَذَلِكَ يُفْهَمُ تَشْبِيهُ امْتِدَادِ ضَوْءِ الْفَجْرِ فِي الْأُفُقِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ وَاخْتِفَاءِ ظَلَامِ اللَّيْلِ فِي الْأُفُقِ سَاقِطًا فِي الْمَغْرِبِ حَتَّى يَعُمَّ الضِّيَاءُ الْأُفُقَ: بِطَلَبِ النَّهَارِ اللَّيْلَ عَلَى وَجْهِ التَّمْثِيلِ، وَلَا مَانِعَ مِنَ اعْتِبَارِ التَّنَازُعِ لِلْمَفْعُولَيْنِ فِي جُمْلَةِ الْحَالِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ [مَرْيَم: ٢٧] وَقَوْلِهِ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ.
Güneş batarken gece karanlığının ufukta doğudan batıya doğru uzanarak belirmesi ve gündüz ışığının doğudan batıya doğru çekilerek ufukta kaybolup nihayet karanlığın bütün ufku kaplaması, temsil yoluyla gecenin gündüzü kovalamasına benzetilmiştir. Aynı şekilde fecir aydınlığının ufukta doğudan batıya doğru uzanması ve gece karanlığının batıya doğru çekilip ufukta kaybolarak nihayet aydınlığın bütün ufku kaplaması da temsil yoluyla gündüzün geceyi kovalamasına teşbih edilmiştir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ } “Onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi” [Meryem: 27] kavlinde ve: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } kavlinde olduğu gibi, hâl cümlesinde iki mefulün tenâzu' içinde kabul edilmesine hiçbir engel yoktur.
وَالْحَثِيثُ: الْمُسْرِعُ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، مِنْ حَثَّهُ إِذَا أَعْجَلَهُ وَكَرَّرَ إِعْجَالَهُ لِيُبَادِرَ بِالْعَجَلَةِ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قَول سَلامَة من جَنْدَلٍ يَذْكُرُ انْتِهَاءَ شَبَابِهِ وَابْتِدَاءَ عَصْرِ شَيْبِهِ:
Hathîs (حَثِيث): Acele eden, hızlı koşan demektir; fâil manasında feîl kalıbındadır. Bir kimseyi acele etmeye sevk edip aceleyle harekete geçmesi için sıkıştırmak manasındaki 'hassehû' (حَثَّهُ) fiilinden gelir. Selâme b. Cendel'in gençliğinin bitişini ve ihtiyarlık devrinin başlangıcını anlattığı şu sözü buna yakındır:
أَوْدَى الشَّبَابُ الَّذِي مَجْدٌ عَوَاقِبُهُ ... فِيهِ نَلَذُّ وَلَا لَذَّاتِ لِلشِّيبِ
Akıbetleri övülen o gençlik göçüp gitti... / Onda lezzet alırdık, ihtiyarlıkta ise lezzet yoktur.
وَلَّى حَثِيثًا وَهَذَا الشَّيْبُ يَتْبَعُهُ ... لَوْ كَانَ يُدْرِكُهُ رَكْضُ الْيَعَاقِيبِ
Hızlıca arkasını dönüp gitti, şu ihtiyarlık da onu takip ediyor... / Erkek kekliklerin hızlı koşuşu bile ona yetişebilseydi!
فَالْمَعْنَى يَطْلُبُهُ سَرِيعًا مُجِدًّا فِي السُّرْعَةِ لِأَنَّهُ لَا يَلْبَثُ أَنْ يُعْفَى أَثَرُهُ.
Mana şöyledir: Onu hızlıca ve süratle takip eder; zira onun izi silinmekte hiç gecikmez.
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ- بِالنَّصْبِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مَعْطُوفَاتٌ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ وَخَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ، وَهِيَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا السَّمَاوَاتُ. ومُسَخَّراتٍ حَالٌ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ.
Cumhurun kıraatinde mansub olan { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ } “güneşi, ayı ve yıldızları da” kelimeleri göklere ve yere matuftur; yani: 'Güneşi, ayı ve yıldızları da yarattı' demektir. Bunlar, göklerin ihtiva ettiği en büyük mahlûklardandır. { مُسَخَّراتٍ } kelimesi ise zikredilen bu varlıklardan hâldir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِرَفْعِ الشَّمْسَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ وَرَفْعِ مُسَخَّراتٍ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ اسْمِ الْجَلَالَةِ كَقَوْلِهِ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ.
İbn Âmir ise { الشَّمْسُ } kelimesini ve ona matuf olanları merfû, { مُسَخَّراتٌ } kelimesini de merfû okumuştur; bu durumda cümle, tıpkı: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } kavlinde olduğu gibi lafz-ı celâldeki zamirden hâl olur.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] وَيَأْتِي فِي سُورَةِ الشَّمْسِ.
Gece ve gündüze dair açıklamalar, Bakara Suresi'ndeki: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde...” [Bakara: 164] kavlinde geçmişti; Şems Suresi'nde de gelecektir.
وَالتَّسْخِيرُ حَقِيقَتُهُ تَذْلِيلُ ذِي عَمَلٍ شَاقٍّ أَوْ شَاغِلٍ بِقَهْرٍ وَتَخْوِيفٍ أَوْ بِتَعْلِيمٍ وَسِيَاسَةٍ بِدُونِ عِوَضٍ، فَمِنْهُ تَسْخِيرُ الْعَبِيدِ وَالْأَسْرَى، وَمِنْهُ تَسْخِيرُ الْأَفْرَاسِ وَالرَّوَاحِلِ، وَمِنْهُ تَسْخِيرُ الْبَقَرِ لِلْحَلْبِ، وَالْغَنَمِ لِلْجَزِّ. وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي تَصْرِيفِ الشَّيْءِ غَيْرِ ذِي الْإِرَادَةِ فِي عَمَلٍ عَجِيبٍ أَوْ عَظِيمٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَصْعُبَ اسْتِعْمَالُهُ فِيهِ، بِحِيلَةٍ أَوْ إِلْهَامٍ تَصْرِيفًا يُصَيِّرُهُ من خَصَائِصه وشؤونه، كَتَسْخِيرِ الْفُلْكِ لِلْمَخْرِ فِي الْبَحْرِ بِالرِّيحِ أَوْ بِالْجَذْفِ، وَتَسْخِيرِ السَّحَابِ لِلْأَمْطَارِ، وَتَسْخِيرِ النَّهَارِ لِلْعَمَلِ، وَاللَّيْلِ لِلسُّكُونِ، وَتَسْخِيرِ اللَّيْلِ لِلسَّيْرِ فِي الصَّيْفِ، وَالشَّمْسِ لِلدِّفْءِ فِي الشِّتَاءِ، وَالظِّلِّ لِلتَّبَرُّدِ فِي الصَّيْفِ، وَتَسْخِيرِ الشَّجَرِ لِلْأَكْلِ مِنْ ثِمَارِهِ حَيْثُ خُلِقَ مُجَرَّدًا عَنْ مَوَانِعَ تَمْنَعُ
Teshîr (تَسْخِير) kelimesinin hakiki manası; meşakkatli veya meşgul edici bir işi yapan kimseyi zor ve korkutma yoluyla yahut bir bedel ödemeksizin terbiye ve idare ile boyun eğdirmektir. Kölelerin ve esirlerin boyun eğdirilmesi, atların ve bineklerin hizmete koşturulması, sığırların süt sağımı, koyunların kırkım için boyun eğdirilmesi bu kabildendir. İrade sahibi olmayan bir varlığın, doğası gereği onda kullanılması güç olan şaşırtıcı veya büyük bir işte, bir hile veya ilham yoluyla onun hususiyetlerinden ve hallerinden kılınacak tarzda tasarruf edilmesi anlamında mecazen de kullanılır. Gemilerin denizde rüzgârla veya kürekle yol alması için boyun eğdirilmesi, bulutların yağmur için boyun eğdirilmesi, gündüzün çalışmak, gecenin sükûnet bulmak için boyun eğdirilmesi, gecenin yazın yolculuk yapmak, güneşin kışın ısınmak, gölgenin yazın serinlemek için boyun eğdirilmesi ve ağaçların, meyvesini toplamaya engel olacak
مِنِ اجْتِنَائِهِ مِثْلَ الشَّوْكِ الشَّدِيدِ، فَالْأَسَدُ غَيْرُ مُسَخَّرٍ بِهَذَا الْمَعْنَى وَلَكِنَّهُ بِحَيْثُ يُسَخَّرُ إِذَا شَاءَ الْإِنْسَانُ الِانْتِفَاعَ بِلَحْمِهِ أَوْ جِلْدِهِ بِحِيلَةٍ لِصَيْدِهِ بِزُبْيَةٍ أَوْ نَحْوِهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ [الجاثية: ١٣] بِاعْتِبَارِ هَذَا الْمَجَازِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِي قُوَّةِ الْعَلَاقَةِ. فَقَوْلُهُ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أُطْلِقَ التَّسْخِيرُ فِيهِ مَجَازًا عَلَى جَعْلِهَا خَاضِعَةً لِلنِّظَامِ الَّذِي خَلَقَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ بِدُونِ تَغْيِيرٍ، مَعَ أَنَّ شَأْنَ عِظَمِهَا أَنْ لَا يَسْتَطِيعَ غَيْرُهُ تَعَالَى وَضْعَهَا عَلَى نِظَامٍ مَحْدُودٍ مُنْضَبِطٍ.
şiddetli dikenler gibi engellerden arındırılmış olarak yaratılarak meyvesinden yenilmesi için boyun eğdirilmesi böyledir. Aslan bu manada boyun eğdirilmiş değildir; ancak insan onun etinden veya derisinden faydalanmak istediğinde bir çukur veya benzeri bir tuzak hilesiyle avlamak suretiyle boyun eğdirilebilir. İşte bu sebeple Yüce Allah: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } “Göklerde olanları ve yerde olanları, hepsini kendinden bir lütuf olarak sizin hizmetinize verdi” [Câsiye: 13] buyurmuştur ki bu, alâkanın kuvvetindeki farklılıklarla birlikte mezkûr mecaz itibarıyladır. Dolayısıyla: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } kavlinde teshîr, gök cisimlerinin büyüklüğü gereği Yüce Allah'tan başkasının onları belirli ve intizamlı bir nizama koymaya güç yetirememesine rağmen, Allah'ın onları üzerinde yarattığı nizama hiçbir değişiklik olmaksızın boyun eğmiş kılınması anlamında mecazen kullanılmıştır.
وَلَفْظُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: بِأَمْرِهِ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي التَّصْرِيفِ بِحَسْبِ الْقُدْرَةِ الْجَارِيَةِ عَلَى وَفْقِ الْإِرَادَةِ. وَمِنْهُ أَمْرُ التَّكْوِينِ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] لِأَنَّ (كُنْ) تَقْرِيبٌ لِنَفَاذِ الْقُدْرَةِ الْمُسَمَّى بِالتَّعَلُّقِ التَّسْخِيرِيِّ عِنْدَ تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ التَّنْجِيزِيِّ أَيْضًا فَالْأَمْرُ هُنَا مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ تَصْرِيفُ نِظَامِ
{ بِأَمْرِهِ } “O'nun emriyle” kavlindeki 'emir' lafzı, iradeye uygun olarak cereyan eden kudret uyarınca tasarrufta bulunmak anlamında mecazen kullanılmıştır. Kur'an'da: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece o şeye 'Ol' demektir; o da hemen oluverir” [Yâsîn: 82] buyruğuyla ifade edilen tekvîn emri de bu kabildendir. Çünkü 'Kün' (Ol) emri, iradenin tencîzî taalluku esnasında 'teshîrî taalluk' olarak adlandırılan kudretin nüfuzunu zihinlere yaklaştırmadır. Buradaki emir de bu kabilden olup bütün mevcudatın
الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا.
nizamını sevk ve idare etmektir.
وَجُمْلَةُ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافَ التَّذْيِيلِ لِلْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” cümlesi, önceki sözü pekiştirip tamamlayan bir tezyîl istînâfıdır;
الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لِإِفَادَةِ تَعْمِيمِ الْخَلْقِ. وَالتَّقْدِيرُ: لِمَا ذُكِرَ آنِفًا وَلِغَيْرِهِ.
{ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } sözünden itibaren yaratmanın umumi olduğunu bildirmektedir. Takdiri şöyledir: 'Az önce zikredilenler de başkaları da [O'na aittir].'
فَالْخَلْقُ: إِيجَادُ الْمَوْجُودَاتِ، وَالْأَمْرُ تَسْخِيرُهَا لِلْعَمَلِ الَّذِي خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ.
Halk (yaratma): Mevcudatı var etmektir. Emir ise: Onları yaratılış gayeleri olan fiile boyun eğdirmektir.
وَافْتُتِحَتِ الْجُمْلَةُ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ لِتَعِيَ نُفُوسُ السَّامِعِينَ هَذَا الْكَلَامَ الْجَامِعَ.
Dinleyenlerin zihinleri bu kapsamlı sözü iyice kavrasın diye cümle tenbih edatıyla (elâ) başlatılmıştır.
وَاللَّامُ الْجَارَّةُ لِضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لَامُ الْمِلْكِ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ هُنَا لِتَخْصِيصِهِ بِالْمُسْنِدِ إِلَيْهِ.
Lafz-ı celâl zamirinin başındaki lâmu'l-cer, mülkiyet bildiren lâm'dır. Burada müsnedin öne geçirilmesi, onun müsnedün ileyhe tahsis edilmesi (hasr) içindir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْخَلْقِ وَالْأَمْرِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَتُفِيدُ الْجُمْلَةُ قَصْرَ جِنْسِ الْخَلْقِ وَجِنْسِ الْأَمْرِ عَلَى الْكَوْنِ فِي مُلْكِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَيْسَ لِغَيْرِهِ شَيْء من هدا الْجِنْسِ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ مَعْنَاهُ: لَيْسَ لِآلِهَتِهِمْ شَيْءٌ مِنَ الْخَلْقِ وَلَا مِنَ الْأَمْرِ، وَأَمَّا قَصْرُ الْجِنْسِ فِي الْوَاقِعِ عَلَى الْكَوْنِ فِي مُلْكِ الله تَعَالَى فَذَلِك يُرْجَعُ فِيهِ إِلَى الْقَرَائِنِ، فَالْخَلْقُ مَقْصُورٌ حَقِيقَةً عَلَى الْكَوْنِ فِي مُلْكِهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْأَمْرُ
'el-Halk' ve 'el-Emr' kelimelerindeki belirteç (harf-i tarif) cins belirtecidir. Dolayısıyla bu cümle, yaratma cinsini ve emir cinsini bütünüyle Yüce Allah'ın mülkünde olmaya hasretmeyi ifade eder; O'ndan başkası bu cinsten hiçbir şeye sahip değildir. Bu, izâfî bir hasrdır ve manası: 'Onların ilahlarının yaratmadan da emirden de hiçbir payı yoktur' demektir. Gerçekte cinsin bütünüyle Yüce Allah'ın mülküne hasredilmesine gelince, bu hususta karinelere müracaat edilir; zira yaratma hakikatte yalnızca O'nun mülküne hasredilmiştir. Emre gelince,
فَهُوَ مَقْصُورٌ عَلَى الْكَوْنِ فِي مُلْكِ اللَّهِ قَصْرًا ادِّعَائِيًّا لِأَنَّ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ تَدْبِيرَ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ الْمُدَبِّرُ مَخْلُوقًا لِلَّهِ تَعَالَى كَانَ تَدْبِيرُهُ رَاجِعًا إِلَى تَدْبِيرِ اللَّهِ كَمَا قِيلَ فِي قِصَرِ جِنْسِ الْحَمْدِ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] .
o, Allah'ın mülkünde olmaya iddiâî bir hasr ile hasredilmiştir; çünkü pek çok mevcudatın pek çok işi idare etme yetkisi vardır. Ancak idare eden varlık da Yüce Allah'ın mahlûku olduğundan, onun tedbiri de: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” [Fâtiha: 2] kavlindeki hamd cinsinin hasrında söylendiği gibi neticede Allah'ın tedbirine racidir.
وَجُمْلَةُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ تَذْيِيلٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ وَجُمْلَةِ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الْأَعْرَاف: ٥٥] إِذْ قَدْ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِلتَّذْكِيرِ بِفَضْلِ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ، وَبِنَافِعِ تَصَرُّفَاتِهِ، عَقِبَ مَا أَجْرَى مِنْ إِخْبَارٍ عَنْ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَسِعَةِ عِلْمِهِ وَإِتْقَانِ صُنْعِهِ.
{ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir” cümlesi, { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ } cümlesi ile { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [A'râf: 55] cümlesi arasında yer alan bir tezyîl ve itiraziyedir (ara cümledir). Zira O'nun azametli kudretine, ilminin genişliğine ve sanatının mükemmelliğine dair haberler verildikten sonra, Allah'ın insanlar üzerindeki lütfunu ve faydalı tasarruflarını hatırlatmak için makam tam anlamıyla hazır hale gelmiştir.
وَفِعْلُ تَبارَكَ فِي صُورَةِ اشْتِقَاقِهِ يُؤْذِنُ بِإِظْهَارِ الْوَصْفِ عَلَى صَاحِبِهِ الْمُتَّصِفِ بِهِ مِثْلُ: تَثَاقَلَ، أَظْهَرَ الثِّقَلَ فِي الْعَمَلِ، وَتَعَالَلَ، أَيْ أَظْهَرَ الْعِلَّةَ، وَتَعَاظَمَ: أَظْهَرَ الْعَظَمَةَ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى ظُهُورِ الْفِعْلِ عَلَى الْمُتَّصِفِ بِهِ ظُهُورًا بَيِّنًا حَتَّى كَأَنَّ صَاحِبَهُ يُظْهِرُهُ، وَمِنْهُ: تَعالَى اللَّهُ [النَّمْل: ٦٣] أَيْ ظَهَرَ عُلُوُّهُ، أَيْ شَرَفُهُ عَلَى الْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا، وَمِنْهُ تَبارَكَ أَيْ ظَهَرَتْ بَرَكَتُهُ.
'Tebâreke' (تَبارَكَ) fiili, iştikak yapısı itibarıyla bir vasfın o vasıfla nitelenen zatta açığa vurulmasını hissettirir; nitekim 'tesâkale' (تَثَاقَلَ) işte ağırlık göstermek, 'teâlele' (تَعَالَلَ) mazeret/hastalık göstermek, 'teâzame' (تَعَاظَمَ) büyüklük taslamak demektir. Bazen de fiilin, o vasıfla nitelenen zatta sanki sahibi onu bizzat açığa vuruyormuşçasına apaçık ortaya çıkması manasında kullanılır; nitekim: { تَعالَى اللَّهُ } [Neml: 63] O'nun yüceliği, yani bütün mevcudata olan şerefi zahir oldu demektir. 'Tebâreke' de bu kabilden olup O'nun bereketi zahir oldu manasındadır.
وَالْبَرَكَةُ: شِدَّةُ الْخَيْرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٢] . فَبَرَكَةُ اللَّهِ الْمَوْصُوفُ بِهَا هِيَ مَجْدُهُ وَنَزَاهَتُهُ وَقُدْسُهُ، وَذَلِكَ جَامِعٌ
Bereket: Hayrın çokluğu ve bolluğu demektir. Buna dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } “Şüphesiz, insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan bereketli evdir” [Âl-i İmrân: 96] kavlinde ve En'âm Suresi'ndeki: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır” [En'âm: 92] kavlinde geçmişti. Dolayısıyla Allah'ın kendisiyle vasıflandığı bereket; O'nun şanı, yüceliği, tenzihi ve kudsiyetidir; bu da
صِفَاتِ الْكَمَالِ، وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ لَهُ الْخَلْقَ وَالْأَمْرَ.
bütün kemal sıfatlarını toplayıcıdır; yaratmanın ve emretmenin yalnız O'na ait olması da bu kabildendir.
وَاتْبَاعُ اسْمِ الْجَلَالَةِ بِالْوَصْفِ وَهُوَ رَبُّ الْعالَمِينَ فِي مَعْنَى الْبَيَانِ لِاسْتِحْقَاقِهِ الْبَرَكَةِ وَالْمَجْدِ، لِأَنَّهُ مُفِيضُ خَيْرَاتِ الْإِيجَادِ وَالْإِمْدَادِ، وَمُدَبِّرُ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ، بِوَصْفِ كَوْنِهِ رَبَّ أَنْوَاعِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَمَضَى الْكَلَامُ عَلَى الْعالَمِينَ فِي سُورَة الْفَاتِحَة [٢] .
Lafz-ı celâlin ardından { رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” vasfının getirilmesi, O'nun berekete ve yüceliğe müstahak olduğunu beyan etme makamındadır. Çünkü O, var etme ve yaşatma hayırlarını bolca bahşeden ve mahlûkat türlerinin Rabbi olma vasfıyla mevcudatın ahvalini sevk ve idare edendir. 'el-Âlemîn' kelimesine dair açıklama Fâtiha Suresi'nde [Fâtiha: 2] geçmişti.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٥]
[A'RÂF SURESİ (7): AYET 55]
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥)
{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” (55)
اسْتِئْنَافٌ جَاءَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ ذِكْرِ دَلَائِلِ وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى بِذِكْرِ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ عَلَى تَكْوِينِ أَشْيَاءَ لَا يُشَارِكُهُ غَيْرُهُ فِي تَكْوِينِهَا. فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ
[Bu ayet], Yüce Allah'ın yaratmasında başkasının ortak olamayacağı şeyleri var etmeye dair muazzam kudretinin zikredilmesiyle Allah'ın birliğinin delillerinin anlatıldığı yerin arasına giren bir istînâftır. Cümle şunun arasına giren bir itiraziyedir (ara cümledir):
جُمْلَةِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ [الْأَعْرَاف: ٥٤] وَجُمْلَةِ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ [الْأَعْرَاف: ٥٧] جَرَى هَذَا الِاعْتِرَاضُ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي انتهاز فرص تهنّؤ الْقُلُوبِ لِلذِّكْرَى. وَالْخِطَابُ بِ ادْعُوا خَاصٌّ بِالْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُ تَعْلِيمٌ لِأَدَبِ دُعَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِبَادَتِهِ، وَلَيْسَ الْمُشْرِكُونَ بِمُتَهَيِّئِينَ لِمِثْلِ هَذَا الْخِطَابِ، وَهُوَ تَقْرِيبٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَإِدْنَاءٌ لَهُمْ وَتَنْبِيهٌ عَلَى رِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ وَمَحَبَّتِهِ، وَشَاهِدُهُ قَوْلُهُ بعده:
{ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } [A'râf: 54] “Geceyi gündüze bürür” cümlesi ile { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } [A'râf: 57] “Rüzgârları gönderen O'dur” cümlesi [arasına girmiştir]. Bu itiraz (ara cümle), kalplerin öğüt almaya hazır ve elverişli olduğu fırsatları değerlendirme konusundaki Kur'an'ın mutat üslubuna uygun olarak gelmiştir. { ادْعُوا } “Dua edin” hitabı Müslümanlara mahsustur; çünkü bu, Yüce Allah'a dua etme ve O'na ibadet etme edebini öğretmektedir. Müşrikler ise böyle bir hitaba muhatap olmaya hazır değillerdir. Bu hitap, müminleri [Allah'a] yaklaştırma, mertebelerini yükseltme ve Allah'ın onlardan razı olduğuna ve onları sevdiğine bir dikkat çekmedir. Bunun şahidi de peşinden gelen şu kavlidir:
إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَاف: ٥٦] . وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ.
{ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere çok yakındır” [A'râf: 56]. Hitap, bağlamın karinesiyle Müslümanlara yöneliktir.
وَ (الدُّعَاءُ) حَقِيقَتُهُ النِّدَاءُ، وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى النِّدَاءِ لِطَلَبٍ مُهِمٍّ، وَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي الْعِبَادَةِ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى الدُّعَاءِ وَالطَّلَبِ بِالْقَوْلِ أَوْ بِلِسَانِ الْحَالِ، كَمَا فِي الرُّكُوعِ والسّجود، مَعَ مقارنتها لِلْأَقْوَالِ وَهُوَ إِطْلَاقٌ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.
Dua (الدُّعَاءُ) kelimesinin hakiki anlamı nidadır (çağırmaktır); ayrıca mühim bir talep için seslenmeye de denir. Sözle veya rükû ve secdede olduğu gibi sözlere eşlik eden hâl diliyle dua ve talebi içerdiği için ibadet anlamında mecazen kullanılmıştır ki bu, Kur'an'da çokça geçen bir kullanımdır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هُنَا الطَّلَبُ وَالتَّوَجُّهُ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ عَبَدُوا اللَّهَ وَأَفْرَدُوهُ بِالْعِبَادَةِ، وَإِنَّمَا الْمُهِمُّ إِشْعَارُهُمْ بِالْقُرْبِ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِمْ وَإِدْنَاءِ مَقَامِهِمْ مِنْهَا.
Zahir olan şudur ki, buradaki maksat talep ve yöneliştir; çünkü Müslümanlar zaten Allah'a ibadet etmiş ve ibadette O'nu birlemişlerdir. Burada asıl önemli olan, onların Rablerinin rahmetine yakın olduklarını ve makamlarının bu rahmete yaklaştırıldığını hissettirmektir.
وَجِيءَ لِتَعْرِيفِ الرَّبِّ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ دُونَ ضَمِيرِ الْغَائِبِ، مَعَ وُجُودِ مُعَادٍ قَرِيبٍ فِي قَوْلِهِ: تَبارَكَ اللَّهُ [الْأَعْرَاف: ٥٤] وَدُونَ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ، لِأَنَّ فِي لَفْظِ الرَّبِّ إِشْعَارًا بِتَقْرِيبِ الْمُؤْمِنِينَ بِصِلَةِ الْمَرْبُوبِيَّةِ، وَلِيَتَوَسَّلَ بِإِضَافَةِ الرَّبِّ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ إِلَى تَشْرِيفِ الْمُؤْمِنِينَ وَعِنَايَةِ الرَّبِّ بِهِمْ كَقَوْلِهِ: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ [آل عمرَان: ١٥٠] .
{ تَبارَكَ اللَّهُ } [A'râf: 54] “Allah yücedir” kavlinde yakın bir merci (dönüş zamiri) bulunmasına rağmen gaib zamiri ve mütekellim zamiri kullanılmayıp Rab lafzının tamlama yoluyla [muhatap zamirine] izafetle getirilmesi, Rab lafzında merbubluk bağıyla müminleri [Allah'a] yaklaştırma hissi bulunmasından ve Rab lafzının muhatap zamirine izafe edilmesi yoluyla müminlerin şereflendirilmesi ve Rabbin onlara gösterdiği inayet hedeflendiğindendir; nitekim: { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } “Bilakis mevlânız Allah'tır” [Âl-i İmrân: 150] kavlinde de böyledir.
وَالتَّضَرُّعُ: إِظْهَارُ التَّذَلُّلِ بِهَيْئَةٍ خَاصَّةٍ، وَيُطْلَقُ التَّضَرُّعُ عَلَى الْجَهْرِ بِالدُّعَاءِ لِأَنَّ الْجَهْرَ مِنْ هَيْئَةِ التَّضَرُّعِ، لِأَنَّهُ تَذَلُّلٌ جَهْرِيٌّ، وَقَدْ فُسِّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي قَوْلِهِ فِي الْأَنْعَامِ [٦٣] :
Tedarru (التَّضَرُّعُ): Özel bir heyetle (duruşla) tezellül (alçakgönüllülük ve boyun eğiş) göstermektir. Tedarru kelimesi, açıktan dua etmek (cehr) anlamında da kullanılır; zira açıktan dua etmek tedarru heyetindendir, çünkü o sesli bir tezellüldür. Nitekim bu ayette ve En'âm Suresi'ndeki [En'âm: 63] şu kavilde:
تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً بِالْجَهْرِ بِالدُّعَاءِ، وَهُوَ الَّذِي نَخْتَارُهُ لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِمُقَابَلَتِهِ بِالْخُفْيَةِ،
{ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “O'na yalvara yakara ve gizlice dua edersiniz” [ifadesinde], açıktan dua etmek olarak tefsir edilmiştir. Bizim tercih ettiğimiz [görüş] de budur; zira gizliliğin (hufye) karşısında yer almasına en uygun olanı budur.
فَيَكُونُ أُسْلُوبُهُ وَفْقًا لِأُسْلُوبِ نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً [الْأَعْرَاف: ٥٦] وَتَكُونُ، الْوَاوُ لِلتَّقْسِيمِ بِمَنْزِلَةِ (أَوْ) وَقَدْ قَالُوا: إِنَّهَا فِيهِ أَجْوَدُ مِنْ (أَوْ) . وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ أَبْقَى التَّضَرُّعَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَهُوَ التَّذَلُّلُ، فَيَكُونُ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْحَالِ، أَيْ مُتَذَلِّلِينَ،
Böylece ayetin üslubu, benzeri olan: { ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “O'na korku ve ümitle dua edin” [A'râf: 56] kavlinin üslubuna uygun olur ve vav harfi 'ev' (أَوْ / veya) menzilesinde taksim (kısımlara ayırma) ifade eder; nitekim burada [vav harfinin], 'ev' (veya) lafzından daha beliğ olduğunu söylemişlerdir. Müfessirlerden bazıları ise tedarru kelimesini hakiki manasında, yani tezellül (alçakgönüllülük) anlamında bırakmışlardır; bu durumda [kelime] hâl anlamında masdar olur, yani 'boyun bükerek/yalvararak' demektir.
أَوْ مَفْعُولًا مُطْلَقًا لِ ادْعُوا، لِأَنَّ التَّذَلُّلَ بَعْضٌ أَحْوَالِ الدُّعَاءِ فَكَأَنَّهُ نَوْعٌ مِنْهُ، وَجَعَلُوا قَوْلَهُ:
Veya { ادْعُوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olur; çünkü tezellül duanın hâllerinden biridir, dolayısıyla sanki onun bir türüdür. Onlar [bu durumda] Allah Teâlâ'nın:
وَخُفْيَةً مَأْمُورا بِهِ مَقْصُودا بِذَاتِهِ، أَيِ ادْعُوهُ مُخْفِينَ دُعَاءَكُمْ، حَتَّى أَوْهَمَ كَلَامُ بَعْضِهِمْ أَنَّ الْإِعْلَانَ بِالدُّعَاءِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ أَوْ غَيْرُ مَثُوبٍ عَلَيْهِ، وَهَذَا خَطَأٌ: فإنّ النّبيء ﷺ دَعَا عَلَنًا غَيْرَ مَرَّةٍ. وَعَلَى الْمِنْبَرِ بِمَسْمَعٍ مِنَ النَّاسِ
{ وَخُفْيَةً } “Ve gizlice” kavlini bizzat kastedilen bir emir kılmışlardır; yani “Duanızı gizleyerek O'na dua edin” [demektir]. Hatta bazılarının sözleri, duayı açıktan yapmanın nehyedildiği ya da ona sevap verilmeyeceği vehmini doğurmuştur. Oysa bu yanlıştır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem defalarca aleni olarak ve minberde insanların işiteceği şekilde dua etmiş
وَقَالَ: «اللَّهُمَّ اسْقِنَا»
ve: “Allahümme'skınâ” (Allah'ım bize yağmur ver) demiştir;
وَقَالَ: «اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلَا عَلَيْنَا»
yine: “Allahümme havâleynâ ve lâ aleynâ” (Allah'ım etrafımıza yağdır, üzerimize değil) demiştir;
وَقَالَ: «اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ»
yine: “Allahümme aleyke bi-Kureyş” (Allah'ım, Kureyş'i sana havale ediyorum) buyurmuştur;
الْحَدِيثَ. وَمَا رُوِيَتْ أَدْعِيَتُهُ إِلَّا لِأَنَّهُ جَهَرَ بِهَا يَسْمَعُهَا مَنْ رَوَاهَا، فَالصَّوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ: تَضَرُّعاً إِذْنٌ بِالدُّعَاءِ بِالْجَهْرِ وَالْإِخْفَاءِ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْجَهْرِ فَإِنَّمَا هُوَ عَنِ الْجَهْرِ الشَّدِيدِ الْخَارِجِ عَنْ حَدِّ الْخُشُوعِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَخُفْيَةً- بِضَمِّ الْخَاءِ- وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ- بِكَسْرِ الْخَاءِ- وَتَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ.
...hadis[in sonuna kadar]. Zaten onun duaları, ancak onları rivayet edenlerin işitebileceği şekilde açıktan yapması sayesinde rivayet edilmiştir. Dolayısıyla doğru olan, [ayetteki] { تَضَرُّعاً } “Yalvara yakara” ifadesinin duayı hem açıktan hem de gizli yapmaya ruhsat vermesidir. Açıktan dua etmekten nehyedildiğine dair gelen rivayetler ise ancak huşû sınırını aşan aşırı derecedeki yüksek sesle ilgilidir. Cumhur { وَخُفْيَةً } kelimesini 'hâ' harfinin zammesiyle (Hufyeten) okumuştur; Ebû Bekr ise 'hâ' harfinin kesresiyle (Hifyeten) okumuştur; buna dair açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالدُّعَاءِ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ أَمْرُ تَكْرِيمٍ للْمُسلمين يتضمّن رضى اللَّهِ عَنْهُمْ، وَلَكِنْ سَلَكَ فِي التَّعْلِيلِ طَرِيقَ إِثْبَاتِ الشَّيْءِ بِإِبْطَالِ ضِدِّهِ، تَنْبِيهًا عَلَى قَصْدِ الْأَمْرَيْنِ وَإِيجَازًا فِي الْكَلَامِ. وَلِكَوْنِ الْجُمْلَةِ وَاقِعَةً مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ افْتُتِحَتْ بِ (إِنَّ) الْمُفِيدَةِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ، بِقَرِينَةِ خُلُوِّ الْمُخَاطَبِينَ عَنِ التَّرَدُّدِ فِي هَذَا الْخَبَرِ، وَمِنْ شَأْنِ (إِنَّ) إِذَا جَاءَتْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ تُفِيدَ التَّعْلِيلَ وَالرَّبْطَ، وَتَقُومَ مَقَامَ الْفَاءِ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ.
{ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” cümlesi, dua emrinin illetini (gerekçesini) bildirme makamındadır; bu da Müslümanlar için Allah'ın rızasını içeren bir ikram emri olduğuna işaret eder. Fakat gerekçelendirmede, her iki hususun da kastedildiğine dikkat çekmek ve sözde icaz (özlülük) sağlamak amacıyla bir şeyi zıddını iptal ederek ispat etme yolu tutulmuştur. Cümle ta'lîl (gerekçelendirme) makamında olduğu için, muhatapların bu haberde herhangi bir tereddüdü bulunmadığı karinesiyle, sırf habere ihtimam gösterme ifade eden 'inne' (إِنَّ) ile başlatılmıştır. 'İnne' edatı bu şekilde geldiğinde illet bildirme ve bağlama görevi görür ve Şeyh Abdülkâhir'in de dikkat çektiği üzere 'fâ' edatının yerine geçer.
وَإِطْلَاقُ الْمَحَبَّةِ وَصْفًا لِلَّهِ تَعَالَى، فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا، إِطْلَاقٌ مَجَازِيٌّ مُرَادٌ بِهَا لَازِمُ مَعْنَى الْمَحَبَّةِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ حَقِيقَةَ الْمَحَبَّةِ انْفِعَالٌ نَفْسَانِيٌّ، وَعِنْدِي فِيهِ احْتِمَالٌ، فَقَالُوا: أُرِيدَ لَازِمُ الْمَحَبَّةِ، أَيْ فِي الْمَحْبُوبِ وَالْمُحِبِّ، فَيَلْزَمُهَا اتِّصَافُ الْمَحْبُوبِ بِمَا يُرْضِي الْمُحِبَّ لِتَنْشَأَ الْمَحَبَّةُ الَّتِي أَصْلُهَا الِاسْتِحْسَانُ، وَيَلْزَمُهَا رِضَى الْمُحِبِّ عَنْ مَحْبُوبِهِ وَإِيصَالُ النَّفْعِ لَهُ. وَهَذَانِ اللَّازِمَانِ مُتَلَازِمَانِ فِي أَنْفُسِهِمَا. فَإِطْلَاقُ الْمَحَبَّةِ وَصْفًا لِلَّهِ مَجَازٌ بِهَذَا اللَّازِمِ الْمُرَكَّبِ.
Bu ayette ve benzerlerinde muhabbetin Yüce Allah'a bir vasıf olarak ıtlak edilmesi (kullanılması), muhabbetin hakikatinin nefsanî bir infial (duygusal tepki) olduğu kabulüne dayanılarak muhabbet manasının lâzımının (gereğinin) kastedildiği mecazi bir kullanımdır ki bence bu konuda farklı bir ihtimal de vardır. Nitekim şöyle demişlerdir: Muhabbetin lâzımı, yani hem sevilen hem de seven yönünden kastedilmiştir; dolayısıyla aslı beğenip takdir etmek olan muhabbetin doğması için sevilenin seveni razı edecek niteliklerle vasıflanması gerekir; seven yönünden de sevdiğinden razı olması ve ona menfaat ulaştırması gerekir. Bu iki lâzım (gerek) kendi aralarında da birbirini gerektirir. Dolayısıyla muhabbetin Allah için bir vasıf olarak kullanılması, bu mürekkep (birleşik) lâzım yoluyla yapılmış bir mecazdır.
وَالْمُرَادُ بِ الْمُعْتَدِينَ: الْمُشْركُونَ، لأنّ يُرَادِفُ الظَّالِمِينَ.
{ الْمُعْتَدِينَ } “Haddi aşanlar” ifadesinden murat müşriklerdir; çünkü [haddi aşmak], zâlimler ile eş anlamlıdır.
وَالْمَعْنَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ لِأَنَّهُ يُحِبُّكُمْ وَلَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ، كَقَوْلِهِ: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غَافِر: ٦٠] تَعْرِيضٌ
Manası şudur: Rabbinize dua edin; çünkü O sizi sever, haddi aşanları ise sevmez. Nitekim: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin ki size karşılık vereyim. Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Gâfir: 60] kavlinde olduğu gibi burada da bir tariz (dolaylı anlatım) vardır.
بِالْوَعْدِ بِإِجَابَةِ دُعَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَّهُ لَا يَسْتَجِيبُ دُعَاءَ الْكَافِرِينَ، قَالَ تَعَالَى: وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ [الرَّعْد: ١٤] عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ فِيهَا. وَحَمَلَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ التَّضَرُّعَ عَلَى الْخُضُوعِ، فَجَعَلُوا الْآيَةَ مَقْصُورَةً عَلَى طَلَبِ الدُّعَاءِ الْخَفِيِّ حَتَّى بَالَغَ بَعْضُهُمْ فَجَعَلَ الْجَهْرَ بِالدُّعَاءِ مَنْهِيًّا عَنْهُ، وَتَجَاوَزَ بَعْضُهُمْ فَجَعَلَ قَوْلَهُ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى الْأَمْرِ بِإِخْفَاءِ الدُّعَاءِ، وَجَعَلَ الْجَهْرَ بِالدُّعَاءِ مِنَ الِاعْتِدَاءِ وَالْجَاهِرِينَ بِهِ مِنَ الْمُعْتَدِينَ الَّذِينَ لَا يُحِبُّهُمُ اللَّهُ. وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُ نَقْلٌ عَنْهُ غَيْرُ مَضْبُوطِ الْعِبَارَةِ، كَيْفَ وَقَدْ دَعَا رَسُول الله ﷺ جَهْرًا ودعا أَصْحَابه.
[Bu tariz], müminlerin duasının kabul edileceği vaadini ve kâfirlerin duasının kabul edilmeyeceğini içermektedir; nitekim Yüce Allah: { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklık (ve boşa çıkma) içindedir” [Ra'd: 14] buyurmuştur (oradaki iki tevilin birine göre). Müfessirlerden bazıları tedarru kelimesini huzu' (boyun eğme) manasına hamlederek ayeti sadece gizli dua talebine hasretmişler, hatta bazısı aşırıya giderek açıktan dua etmenin nehyedildiğini savunmuştur. Kimileri de daha ileri giderek: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” kavlini duayı gizleme emrinin manasını tekit kılmış, açıktan dua etmeyi haddi aşmaktan ve açıktan dua edenleri de Allah'ın sevmediği haddi aşanlardan saymıştır. Bu görüş İbn Cüreyc'den nakledilmiştir; fakat zannımca bu, ondan lafzı tam zabtedilmemiş bir nakildir. Nasıl öyle olmasın ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ashabı da açıktan dua etmiştir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٦]
[A'RÂF SURESİ (7): AYET 56]
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. O'na korkuyla ve ümitle dua edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır.” (56)
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها.
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.”
عُطِفَ النَّهْيُ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ [الْأَعْرَاف: ٥٥] عَطْفًا عَلَى طَرِيقَةِ الِاعْتِرَاضِ، فَإِنَّ الْكَلَامَ لَمَّا أَنْبَأَ عَنْ عِنَايَةِ اللَّهِ بِالْمُسْلِمِينَ وَتَقْرِيبِهِ إِيَّاهُمْ إِذْ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَدْعُوَهُ وَشَرَّفَهُمْ بِذَلِكَ الْعُنْوَانِ الْعَظِيمِ فِي قَوْله: رَبَّكُمْ [الْأَعْرَاف: ٥٥] ، وَعَرَّضَ لَهُمْ بِمَحَبَّتِهِ إِيَّاهُمْ دُونَ أَعْدَائِهِمُ الْمُعْتَدِينَ، أَعْقَبَهُ بِمَا يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِدْلَالِ عَلَى اللَّهِ بِالِاسْتِرْسَالِ فِيمَا تُمْلِيهِ عَلَيْهِمْ شَهَوَاتُهُمْ مِنْ ثَوَرَانِ الْقُوَّتَيْنِ الشَّهْوِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ، فَإِنَّهُمَا تَجْنِيَانِ فَسَادًا فِي الْغَالِبِ، فَذَكَّرَهُمْ بِتَرْكِ الْإِفْسَادِ لِيَكُونَ صَلَاحُهُمْ مُنَزَّهًا عَنْ أَنْ يُخَالِطَهُ فَسَادٌ، فَإِنَّهُمْ إِنْ أَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ أَفْسَدُوا مَخْلُوقَاتٍ كَثِيرَةً وَأَفْسَدُوا أَنْفُسَهُمْ فِي ضِمْنِ ذَلِكَ الْإِفْسَادِ، فَأَشْبَهَ مَوْقِعَ الِاحْتِرَاسِ، وَكَذَلِكَ دَأْبُ الْقُرْآنِ أَنْ يُعَقِّبَ التَّرْغِيبَ بِالتَّرْهِيبِ، وَبِالْعَكْسِ، لِئَلَّا يَقَعَ النَّاسُ فِي الْيَأْسِ أَوِ الْأَمْنِ.
Yeryüzünde fesat çıkarmaktan (bozgunculuk yapmaktan) nehyedilmesi, itiraz (ara cümle) yöntemiyle: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” [A'râf: 55] cümlesine atfedilmiştir. Çünkü söz, Allah'ın Müslümanlara olan inayetini ve kendilerine dua etmelerini emredip: { رَبَّكُمْ } “Rabbiniz” [A'râf: 55] kavlindeki o yüce unvanla onları şereflendirdiğinde kendilerini yaklaştırdığını haber verip, haddi aşan düşmanlarına değil bizzat onlara olan sevgisini ima edince; peşinden, şehvet ve gazap kuvvetlerinin kabarmasıyla nefislerinin kendilerine dikte ettiği şeylere kapılarak Allah'a karşı nazlanıp şımarmalarına engel olacak şeyi getirdi. Çünkü bu iki kuvvet çoğunlukla fesada yol açar. Bu yüzden, salahları (iyilikleri) fesat karışmasından arınmış olsun diye onlara fesadı terk etmeyi hatırlattı. Zira yeryüzünde fesat çıkarırlarsa birçok mahlukatı ifsat etmiş ve o ifsâdın içinde kendi nefislerini de ifsat etmiş olurlar. Bu sebeple [bu ifade] ihtiras (yanlış anlamayı önleme) makamına benzedi. Kur'an'ın âdeti de böyledir; insanların ümitsizliğe veya aşırı güvene kapılmamaları için rağbet ettirmenin (tergîb) peşinden korkutmayı (terhîb) veya aksini getirir.
وَالِاهْتِمَامُ بِدَرْءِ الْفَسَادِ كَانَ مَقَامًا هُنَا مُقْتَضِيًا التَّعْجِيلَ بِهَذَا النَّهْيِ مُعْتَرِضًا بَيْنَ جُمْلَتَيِ الْأَمْرِ بِالدُّعَاءِ.
Fesadın bertaraf edilmesine verilen ehemmiyet, bu makamda, dua emrini bildiren iki cümlenin arasına itiraziyye (ara cümle) olarak bu nehyin aceleyle getirilmesini iktiza etmiştir.
وَفِي إِيقَاعِ هَذَا النَّهْيِ عَقِبَ قَوْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ [الْأَعْرَاف: ٥٥] تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُعْتَدِينَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ، وَإِرْبَاءٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَنْ مُشَابِهَتِهِمْ، أَيْ لَا يَلِيقُ بِكُمْ وَأَنْتُمُ الْمُقَرَّبُونَ مِنْ رَبِّكُمْ، الْمَأْذُونُ لَكُمْ بِدُعَائِهِ، أَنْ تَكُونُوا مِثْلَ الْمُبْعَدِينَ مِنْهُ الْمُبْغَضِينَ.
Bu nehyin { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” [A'râf: 55] kavlinin hemen ardından getirilmesinde; haddi aşanların, yani müşriklerin yeryüzünde bozguncular olduğuna ve Müslümanların onlara benzemekten tenzih edildiğine dair bir tariz vardır. Yani: Rabbinize yaklaştırılmış ve O'na dua etmelerine izin verilmiş kimseler olarak size, O'ndan uzaklaştırılmış ve buğzedilmiş kimseler gibi olmak yakışmaz.
وَالْإِفْسَادُ فِي الْأَرْضِ وَالْإِصْلَاحُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ
Yeryüzünde fesat çıkarmak ve ıslah kavramlarına dair açıklama, Yüce Allah'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiği zaman”
لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ
{ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “Yeryüzünde fesat çıkarmayın [denildiğinde]: Biz sadece ıslah edicileriz, dediler”
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١] ، وَبَيَّنَّا هُنَالِكَ أُصُولَ الْفَسَادِ وَحَقَائِقَ الْإِصْلَاحِ، وَمَرَّ هُنَالِكَ الْقَوْلُ فِي حَذْفِ مَفْعُولِ تُفْسِدُوا مِمَّا هُوَ نَظِيرُ مَا هُنَا.
kavlinin tefsirinde Bakara Suresi'nde [Bakara: 11] geçmişti. Orada fesadın esaslarını ve ıslahın hakikatlerini açıklamıştık; buradakinin dengi olan 'tüfsidû' (تُفْسِدُوا) fiilinin mef'ûlünün hazfedilmesine dair açıklama da orada geçmişti.
والْأَرْضِ هُنَا هِيَ الْجِسْمُ الْكُرَوِيُّ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالدُّنْيَا.
Buradaki el-Ard (الْأَرْضِ / yeryüzü), dünya olarak ifade edilen küre şeklindeki cisimdir.
وَالْإِفْسَادُ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنَ الْأَرْضِ هُوَ إِفْسَادٌ لِمَجْمُوعِ الْأَرْضِ، وَقَدْ يَكُونُ بَعْضُ الْإِفْسَادِ مُؤَدِّيًا إِلَى صَلَاحٍ أَعْظَمَ مِمَّا جَرَّهُ الْإِفْسَادُ مِنَ الْمَضَرَّةِ، فَيَتَرَجَّحُ الْإِفْسَادُ إِذَا لَمْ يُمْكِنْ تَحْصِيلُ صَلَاحٍ ضَرُورِيٍّ إِلَّا بِهِ، فَقَدْ قَطَعَ رَسُول الله ﷺ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ، وَنَهَى أَبُو بَكْرٍ ﵁ عَنْ قَطْعِ شَجَرِ الْعَدُوِّ، لِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ.
Yeryüzünün herhangi bir parçasında fesat çıkarmak, bütün yeryüzünü ifsat etmektir. Bazen bir fesat, onun getirdiği zarardan daha büyük bir salaha (iyiliğe) yol açabilir; bu takdirde zorunlu bir salah ancak onunla elde edilebiliyorsa fesat [işlemek] tercih edilir. Nitekim durumların farklılığından ötürü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Nadîr'in hurmalıklarını kestirmiş, Ebû Bekr radıyallâhu anh ise düşmanın ağaçlarını kesmekten nehyetmiştir.
وَالْبَعْدِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: بَعْدَ إِصْلاحِها بَعْدِيَّةٌ حَقِيقِيَّةٌ، لِأَنَّ الْأَرْضَ خُلِقَتْ مِنْ أَوَّلِ أَمْرِهَا عَلَى صَلَاحٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها [فصلت: ١٠] عَلَى نِظَامٍ صَالِحٍ بِمَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ، وَبِخَاصَّةٍ الْإِنْسَانُ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَى الْأَرْضِ، وَخَلَقَ لَهُ مَا فِي الْأَرْضِ، وَعَزَّزَ ذَلِكَ النِّظَامَ بِقَوَانِينَ وَضْعَهَا اللَّهُ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُرْسَلِينَ وَالصَّالِحِينَ وَالْحُكَمَاءِ مِنْ عِبَادِهِ، الَّذِينَ أَيَّدَهُمْ بِالْوَحْيِ وَالْخِطَابِ الْإِلَهِيِّ، أَوْ بِالْإِلْهَامِ وَالتَّوْفِيقِ وَالْحِكْمَةِ، فَعَلَّمُوا النَّاسَ كَيْفَ يَسْتَعْمِلُونَ مَا فِي الْأَرْضِ عَلَى نِظَامٍ يَحْصُلُ بِهِ الِانْتِفَاعُ بِنَفْعِ النَّافِعِ وَإِزَالَةِ مَا فِي بعض النَّافِعِ مِنَ الضُّرِّ وَتَجَنُّبِ ضُرِّ الضَّارِّ، فَذَلِكَ النِّظَامُ الْأَصْلِيُّ، وَالْقَانُونُ الْمُعَزِّزُ لَهُ، كِلَاهُمَا
{ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltilmesinden sonra” kavlindeki sonralık (ba'diyyet) hakiki bir sonralıktır; çünkü yeryüzü ilk var edildiği andan itibaren salah üzere yaratılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها } “Orada üstünden sarsılmaz dağlar yerleştirdi, orada bereketler var etti ve orada rızıkları takdir etti” [Fussilet: 10] buyurmuştur. Yeryüzü, ihtiva ettiği varlıklar ve bilhassa Allah'ın yeryüzünde var ettiği en şerefli mahluk olan, yerdeki her şeyin kendisi için yaratıldığı insan bakımından elverişli bir nizam üzere yaratılmıştır. Allah bu nizamı; vahiy ve ilahi hitapla yahut ilham, tevfik ve hikmetle desteklediği peygamberler, salihler ve hikmet ehli kullarının diliyle koyduğu kanunlarla pekiştirmiştir. Böylece onlar, faydalı olanın faydasından istifade etmeyi, bazı faydalı şeylerde bulunan zararı gidermeyi ve zararlı olanın zararından sakınmayı temin eden bir nizam dairesinde insanların yerdeki varlıkları nasıl kullanacaklarını öğretmişlerdir. İşte o asıl nizam ve onu pekiştiren kanun, her ikisi de
إِصْلَاحٌ فِي الْأَرْضِ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ إِيجَادُ الشَّيْءِ صَالِحًا، وَالَثَانِي جَعْلُ الضَّارِّ صَالِحًا بِالتَّهْذِيبِ أَوْ بِالْإِزَالَةِ، وَقَدْ مَضَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١] ، أَنَّ الْإِصْلَاحَ مَوْضُوعٌ لِلْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ إِيجَادِ الشَّيْءِ صَالِحًا وَبَيْنَ جَعْلِ الْفَاسِدِ صَالِحًا. فَالْإِصْلَاحُ هُنَا مَصْدَرٌ فِي مَعْنَى الِاسْمِ الْجَامِدِ، وَلَيْسَ فِي مَعْنَى الْفِعْلِ، لِأَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ إِصْلَاحٌ حَاصِلٌ ثَابِتٌ فِي الْأَرْضِ لَا إِصْلَاحٌ هُوَ بِصَدَدِ الْحُصُولِ، فَإِذَا غُيِّرَ ذَلِكَ النِّظَامُ فَأُفْسِدَ الصَّالِحُ، وَاسْتُعْمِلَ الضَّارُّ عَلَى ضُرِّهِ، أَوِ اسْتُبِقِيَ مَعَ إِمْكَانِ إِزَالَتِهِ، كَانَ إِفْسَادًا بَعْدَ إِصْلَاحٍ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ [الْأَنْفَال: ٧٣] .
yeryüzünde bir ıslahtır. Çünkü birincisi bir şeyi elverişli/düzgün olarak var etmek, ikincisi ise zararlı olanı terbiye veya izale yoluyla elverişli kılmaktır. Nitekim Bakara Suresi'ndeki: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “Onlara: Yeryüzünde fesat çıkarmayın denildiğinde: Biz ancak ıslah edicileriz, dediler” [Bakara: 11] kavlinde, ıslah kelimesinin bir şeyi elverişli var etmek ile bozuk olanı düzeltmek arasındaki ortak payda için vazedildiği geçmişti. Dolayısıyla buradaki ıslah, fiil manasında değil camid (donuk) isim manasında bir masdardır; çünkü bununla gerçekleşmekte olan bir ıslah değil, yeryüzünde hâsıl ve sabit olan ıslah kastedilmiştir. İşte o nizam bozulup elverişli olan ifsat edilir, zararlı olan zararıyla kullanılır yahut giderilmesi mümkünken olduğu gibi bırakılırsa, düzeltilmesinden sonra yapılmış bir ifsât olur; nitekim Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “İnkâr edenler birbirlerinin velileridir. Eğer siz bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur” [Enfâl: 73] kavli de buna işaret etmektedir.
وَالتَّصْرِيحُ بِالْبَعْدِيَّةِ هُنَا تَسْجِيلٌ لِفَظَاعَةِ الْإِفْسَادِ بِأَنَّهُ إِفْسَادٌ لِمَا هُوَ حَسَنٌ وَنَافِعٌ، فَلَا مَعْذِرَةَ لِفَاعِلِهِ وَلَا مَسَاغَ لِفِعْلِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْأَرْضِ.
Burada sonralığın (ba'diyyet) açıkça belirtilmesi; güzel ve faydalı olanı ifsat etmek anlamına geldiği için ifsâdın çirkinliğini tescil etmek içindir; dolayısıyla bunu yapanın hiçbir mazereti olamaz ve yeryüzü halkı nezdinde bu fiilin hiçbir meşruiyeti yoktur.
وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ.
{ وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “O'na korkuyla ve ümitle dua edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır.”
عَوْدٌ إِلَى أَمْرِ الدُّعَاءِ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْإِفْسَادِ أَشْبَهَ الِاحْتِرَاسَ الْمُعْتَرِضَ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْكَلَامِ، وَأُعِيدَ الْأَمْرُ بِالدُّعَاءِ لِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ: خَوْفاً وَطَمَعاً قَصْدًا لِتَعْلِيمِ الْبَاعِثِ عَلَى الدُّعَاءِ بَعْدَ أَنْ عَلِمُوا كَيْفِيَّتَهُ، وَهَذَا الْبَاعِثُ تَنْطَوِي تَحْتَهُ أَغْرَاضُ الدُّعَاءِ وَأَنْوَاعُهُ، فَلَا إِشْكَالَ فِي عَطْفِ الْأَمْرِ بِالدُّعَاءِ عَلَى مِثْلِهِ لِأَنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ بِاخْتِلَافِ مُتَعَلَّقَاتِهِمَا.
Bu, dua emrine bir dönüştür; zira bundan önceki fesattan nehyetme, kelamın cüzleri arasına giren ihtirasa (ara cümleye) benzemektedir. Dua emri; [Müslümanlar] duanın keyfiyetini öğrendikten sonra duaya sevk eden saiki öğretmek maksadıyla: { خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korku ve ümitle” kavlinin onun üzerine bina edilmesi için tekrarlanmıştır. Duaya sevk eden bu saikin altında duanın gayeleri ve türleri yer alır. Dolayısıyla dua emrinin benzerine atfedilmesinde hiçbir müşkillik yoktur; zira bu ikisi müteallaklarının (bağlantılı oldukları hususların) farklılığı sebebiyle birbirinden farklıdır.
وَالْخَوْفُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] .
Havf (الْخَوْفُ / korku) kelimesi Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları müstesna” [Bakara: 229] kavlinde geçmişti.
وَالطَّمَعُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٥] .
Tama' (الطَّمَعُ / ümit, arzu) kelimesi ise Bakara Suresi'ndeki: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” [Bakara: 75] kavlinde geçmişti.
وَانْتِصَابُ خَوْفاً وَطَمَعاً هُنَا عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، أَيْ أَنَّ الدُّعَاءَ يَكُونُ لِأَجْلِ خَوْفٍ مِنْهُ وَطَمَعٍ فِيهِ، فَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الْخَوْفِ وَالطَّمَعِ لِدَلَالَةِ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي ادْعُوهُ.
Buradaki { خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korkuyla ve ümitle” lafızlarının mensubiyeti mef'ûlün lieclih (sebep bildiren öge) olmasındandır; yani dua, O'ndan korkulduğu ve O'ndan ümit edildiği için yapılır. { ادْعُوهُ } “O'na dua edin” ifadesindeki mensup zamirin delaletinden ötürü korku ve ümidin müteallakı (kime yönelik olduğu) hazfedilmiştir.
وَالْوَاوُ لِلتَّقْسِيمِ لِلدُّعَاءِ بِأَنَّهُ يَكُونُ عَلَى نَوْعَيْنِ:
Vav harfi, duanın iki tür olduğunu gösteren taksim (kısımlara ayırma) içindir:
فَالْخَوْفُ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ، وَالطَّمَعُ فِي رِضَاهُ وَثَوَابِهِ، وَالدُّعَاءُ لِأَجْلِ الْخَوْفِ نَحْوَ الدُّعَاءِ بِالْمَغْفِرَةِ، وَالدُّعَاءُ لِأَجَلِ الطَّمَعِ نَحْوَ الدُّعَاءِ بِالتَّوْفِيقِ وَبِالرَّحْمَةِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الدُّعَاءَ يَشْتَمِلُ عَلَى خَوْفٍ وَطَمَعٍ فِي ذَاتِهِ كَمَا فَسَّرَ بِهِ الْفَخْرُ فِي السُّؤَالِ الثَّالِثِ لِأَنَّ ذَلِكَ وَإِنْ صَحَّ فِي الطَّمَعِ لَا يَصِحُّ فِي الْخَوْفِ إِلَّا بِسَمَاجَةٍ. وَفِي الْأَمْرِ بِالدُّعَاءِ خَوْفًا وَطَمَعًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مِنْ حُظُوظِ الْمُكَلَّفِينَ فِي أَعْمَالِهِمْ مُرَاعَاةَ جَانِبِ الْخَوْفِ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ وَالطَّمَعِ فِي ثَوَابِهِ، وَهَذَا مِمَّا طَفَحَتْ بِهِ أَدِلَّةُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَقَدْ أَتَى الْفَخْرُ فِي السُّؤَالِ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ بِكَلَامٍ غَيْرِ مُلَاقٍ لِلْمَعْرُوفِ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ، وَنَزَعَ بِهِ نَزْعَةَ الْمُتَصَوِّفَةِ الْغُلَاةِ. وَتَعَقُّبُهُ يَطُولُ، فَدُونَكَ فَانْظُرْهُ إِنْ شِئْتَ.
Korku O'nun gazabından ve azabından, ümit ise rızasından ve sevabındandır. Korkudan dolayı yapılan dua mağfiret dileme duası gibi, ümitten dolayı yapılan dua ise muvaffakiyet ve rahmet dileme duası gibidir. Fahreddin er-Râzî'nin üçüncü soruda tefsir ettiği gibi duanın bizzat kendisinin hem korku hem ümit içermesi murat edilmemiştir; zira bu durum ümit için geçerli olsa bile korku için ancak tekellüfle (zorlamayla) geçerli olabilir. Korku ve ümitle dua etme emrinde, mükelleflerin amellerinde Allah'ın azabından korkma ve sevabını umma cihetini gözetmelerinin onların haklarından olduğuna dair delil vardır ki bu, Kitap ve Sünnet delillerinin dopdolu olduğu hususlardandır. Fahreddin er-Râzî bu ayetin tefsirinde ikinci soruda, ümmetin âlimleri nezdinde bilinenle uyuşmayan sözler söylemiş ve aşırı mutasavvıfların meşrebine meyletmiştir. Onu eleştirmek uzun sürer; istersen ona bizzat bakabilirsin.
وَقَدْ شَمِلَ الْخَوْفُ وَالطَّمَعُ جَمِيعَ مَا تَتَعَلَّقُ بِهِ أَغْرَاضُ الْمُسْلِمِينَ نَحْوَ رَبِّهِمْ فِي عَاجِلِهِمْ وَآجِلِهِمْ، لِيَدْعُوا اللَّهَ بِأَنْ يُيَسِّرَ لَهُمْ أَسْبَابَ حُصُولِ مَا يَطْمَعُونَ، وَأَنْ يُجَنِّبَهُمْ أَسْبَابَ حُصُولِ مَا يَخَافُونَ. وَهَذَا يَقْتَضِي تَوَجُّهَ هِمَّتِهِمْ إِلَى اجْتِنَابِ الْمَنْهِيَّاتِ لِأَجْلِ خَوْفِهِمْ مِنَ الْعِقَابِ، وَإِلَى امْتِثَالِ الْمَأْمُورَاتِ لِأَجْلِ الطَّمَعِ فِي الثَّوَابِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ اقْتَضَى الْأَمْرَ بِالْإِحْسَانِ، وَهُوَ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ عِبَادَةَ مَنْ هُوَ حَاضِرٌ بَيْنَ يَدَيْهِ فَيَسْتَحْيِي مِنْ أَنْ يَعْصِيَهُ، فَالتَّقْدِيرُ: وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا وَأَحْسِنُوا بِقَرِينَةِ تَعْقِيبِهِ بقوله: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ. وَهَذَا إِيجَازٌ.
Korku ve ümit, Müslümanların dünya ve ahiretlerinde Rablerine yönelik bütün gayelerini kuşatmıştır; ta ki umdukları şeylerin meydana gelme sebeplerini kolaylaştırması ve korktukları şeylerin meydana gelme sebeplerinden kendilerini uzak tutması için Allah'a dua etsinler. Bu durum, azap korkusu sebebiyle nehiylerden kaçınmaya ve sevap ümidi sebebiyle de emirlere uymaya himmetlerini yöneltmelerini iktiza eder. Şüphesiz bu da ihsanı, yani O'na isyan etmekten hayâ edecek şekilde Allah'a huzurunda hazır bulunan bir kimsenin ibadeti gibi ibadet etmelerini emretmeyi iktiza etmiştir. Dolayısıyla takdir: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” kavlinin peşinden gelmesi karinesiyle: “O'na korkuyla ve ümitle dua edin ve ihsanda bulunun (iyilik yapın)” şeklindedir. Bu da bir îcâzdır (veciz anlatımdır).
وَجُمْلَة: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّفْرِيعِ عَلَى جُمْلَةِ وَادْعُوهُ، فَلِذَلِكَ قُرِنَتْ بِ إِنَّ الدَّالَّةَ عَلَى التَّوْكِيدِ، وَهُوَ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، إِذْ لَيْسَ الْمُخَاطَبُونَ بِمُتَرَدِّدِينَ فِي مَضْمُونِ الْخَبَرِ، وَمِنْ شَأْنِ (إِنَّ) إِذَا جَاءَتْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ تُفِيدَ التَّعْلِيلَ وَرَبْطَ مَضْمُونِ جُمْلَتِهَا بِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، فَتُغْنِي عَنْ فَاءِ التَّفْرِيعِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا فَلَمْ تُعْطَفْ لِإِغْنَاءِ (إِنَّ) عَنِ الْعَاطِفِ.
{ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” cümlesi, { وَادْعُوهُ } “O'na dua edin” cümlesine bir tefri' (hüküm çıkarma) makamında yer almaktadır. Bu sebeple tekide delalet eden 'inne' (إِنَّ) ile birleştirilmiştir; bu da sırf habere ihtimam göstermek içindir, zira muhataplar haberin içeriğinde tereddüt içinde değillerdir. 'İnne' edatı bu şekilde geldiğinde illet bildirme ve kendi cümlesinin içeriğini önceki cümlenin içeriğine bağlama işlevi görür, böylece tefri' ifade eden 'fâ' edatına ihtiyaç bırakmaz. Bu yüzden cümle, 'inne' edatının atıf harfine ihtiyaç bırakmaması sebebiyle önceki cümleden fasledilmiş (ayrı tutulmuş) ve ona atfedilmemiştir.
ورَحْمَةِ اللَّهِ: إحسانه وإيتاؤه الْخَبَر.
Rahmetullâh (رَحْمَةِ اللَّهِ / Allah'ın rahmeti): O'nun ihsanı ve hayrı bahşetmesidir.
وَالْقُرْبُ حَقِيقَتُهُ دُنُوُّ الْمَكَانِ وَتَجَاوُرُهُ، وَيُطْلَقُ عَلَى الرَّجَاءِ مَجَازًا يُقَالُ: هَذَا قَرِيبٌ، أَيْ مُمْكِنٌ مَرْجُوٌّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً [المعارج: ٦، ٧] فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْحَشْرَ وَهُوَ عِنْدُ اللَّهِ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، فَالْقَرِيبُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَرْجُوِّ الْحُصُولِ وَلَيْسَ بِقُرْبِ مَكَانٍ. وَدَلَّ قَوْلُهُ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ عَلَى مُقَدَّرٍ فِي الْكَلَامِ، أَيْ وَأَحْسِنُوا لِأَنَّهُمْ إِذَا دعوا خوفًا وطعما فَقَدْ تَهَيَّأُوا لِنَبْذِ مَا يُوجِبُ الْخَوْفَ، وَاكْتِسَابِ مَا يُوجِبُ الطَّمَعَ، لِئَلَّا يَكُونَ الْخَوْفُ وَالطَّمَعُ كَاذِبِينَ، لِأَنَّ مَنْ خَافَ لَا يُقْدِمُ عَلَى الْمَخُوفِ، وَمَنْ طَمَعَ لَا يَتْرُكُ طَلَبَ الْمَطْمُوعِ، وَيَتَحَقَّقُ ذَلِكَ بِالْإِحْسَانِ فِي الْعَمَلِ وَيَلْزَمُ مِنَ الْإِحْسَانِ تَرْكُ السَّيِّئَاتِ، فَلَا جَرَمَ تَكُونُ رَحْمَةُ اللَّهِ قَرِيبًا مِنْهُمْ، وَسَكَتَ عَنْ ضِدِّ الْمُحْسِنِينَ رِفْقًا بِالْمُؤْمِنِينَ وَتَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ لَا يَظُنُّ بِهِمْ أَنْ يُسِيئُوا فَتَبْعُدُ الرَّحْمَةُ عَنْهُمْ.
Kurb (الْقُرْبُ / yakınlık) kelimesinin hakiki anlamı mekânın yakınlığı ve komşuluğudur; mecazen ise ümit için kullanılır ve: “Bu yakındır” yani mümkündür, umulur denir. Nitekim: { إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً } “Onlar onu uzak görüyorlar, biz ise onu yakın görüyoruz” [Meâric: 6-7] kavli de bu kabildendir. Çünkü onlar haşri inkâr ediyorlardı, oysa Allah katında o mutlaka vuku bulacaktır. Dolayısıyla buradaki yakın (karîb), mekân yakınlığı değil, gerçekleşmesi umulan anlamındadır. { قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere yakındır” kavli, kelamda takdir edilmiş bir ifadeye, yani: “ve ihsanda bulunun” [anlamına] delalet etmiştir; çünkü onlar korku ve ümitle dua ettiklerinde, korku ve ümitlerinin asılsız olmaması için korkuyu gerektiren şeyleri terk etmeye ve ümidi gerektiren şeyleri kazanmaya hazır hâle gelmiş olurlar. Zira korkan kimse korktuğu şeye girişmez, ümit eden kimse de umduğu şeyi talep etmeyi bırakmaz. Bu da amelde ihsan ile gerçekleşir; ihsandan da kötülükleri terk etmek lâzım gelir. Şüphesiz bu takdirde Allah'ın rahmeti onlara yakın olur. Müminlere bir lütuf olarak ve rahmetin kendilerinden uzaklaşacağı şekilde kötülük yapmalarının onlar hakkında düşünülemeyeceğine bir tariz olmak üzere ihsan edenlerin zıddından bahsedilmemiştir.
وَعَدَمُ لِحَاقِ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِوَصْفِ قَرِيبٌ مَعَ أَنَّ مَوْصُوفَهُ مُؤَنَّثُ اللَّفْظِ، وَجَّهَهُ عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ بِوُجُوهٍ كَثِيرَة، وَأَشَارَ إِلَيْهَا فِي «الْكَشَّافِ» .
Mevsûfunun lafzen müennes olmasına rağmen { قَرِيبٌ } vasfına müenneslik alâmetinin bitişmemesini Arap dili âlimleri pek çok vecihle açıklamışlar ve el-Keşşâf'ta da bunlara işaret edilmiştir.
وَجُلُّهَا يَحُومُ حَوْلَ تَأْوِيلِ الِاسْمِ الْمُؤَنَّثِ بِمَا يُرَادِفُهُ مِنِ اسْمٍ مُذَكَّرٍ، أَوِ الِاعْتِذَارِ بِأَنَّ بَعْضَ الْمَوْصُوفِ بِهِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ التَّأْنِيثِ كَمَا هُنَا، وَأَحْسَنُهَا- عِنْدِي- قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ: أَنَّ قَرِيبًا أَوْ بَعِيدًا إِذَا أُطْلِقَ عَلَى قَرَابَةِ النَّسَبِ أَوْ بُعْدِ النَّسَبِ فَهُوَ مَعَ الْمُؤَنَّثِ بِتَاءٍ وَلَا بُدَّ، وَإِذَا أُطْلِقَ عَلَى قُرْبِ الْمَسَافَةِ أَوْ بُعْدِهَا جَازَ فِيهِ مُطَابَقَةُ مَوْصُوفِهِ وَجَازَ فِيهِ التَّذْكِيرُ عَلَى التَّأْوِيلِ بِالْمَكَانِ، وَهُوَ الْأَكْثَرُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ [هود:
Bunların çoğu, müennes ismin eş anlamlısı olan müzekker bir isimle tevil edilmesi yahut buradaki gibi mevsûfunun mecazi müennes olduğu gerekçesi etrafında dönmektedir. Bence bunların en güzeli Ferrâ ve Ebû Ubeyde'nin şu sözüdür: 'Karîb' (قريب) veya 'baîd' (بعيد) kelimeleri soy yakınlığı veya soy uzaklığı için kullanıldığında müennesle birlikte mutlaka 'tâ' harfiyle (قريبة / بعيدة) gelir; şayet mesafe yakınlığı veya mesafe uzaklığı için kullanılırsa mevsûfuna mutabık gelmesi de, mekân teviliyle müzekker kılınması da caizdir ki yaygın olanı da budur. Nitekim Yüce Allah: { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } [Hûd:
٨٣] وَقَالَ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً [الْأَحْزَاب: ٦٣] . وَلَمَّا كَانَ إِطْلَاقُهُ فِي هَذِه الْآيَة عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ مِنْ قُرْبِ الْمَسَافَةِ جَرَى عَلَى الشَّائِعِ فِي اسْتِعْمَالِهِ فِي الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، وَهَذَا مِنْ لَطِيفِ الْفُرُوقِ الْعَرَبِيَّةِ فِي اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ إِزَالَةً لِلْإِبْهَامِ بِقدر الْإِمْكَان.
“O [taşlar], zâlimlerden uzak değildir” [Hûd: 83] ve: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır” [Ahzâb: 63] buyurmuştur. Bu ayetteki kullanımı mesafe yakınlığından istiare yoluyla olduğu için, hakiki manasındaki yaygın kullanıma uygun olarak gelmiştir. Bu da kapalılığı imkân nispetinde gidermek üzere müşterek lafızların kullanımındaki Arap diline ait latif inceliklerdendir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٧]
[A'RÂF SURESİ (7): AYET 57]
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur. Nihayet o rüzgârlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz de onunla suyu indiririz ve onunla her türlü meyveyi çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki ibret alıp düşünürsünüz.” (57)
جُمْلَةُ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ [الْأَعْرَاف: ٥٤] وَقَدْ حَصَلَتِ الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ آخِرِ الْجُمَلِ الْمُعْتَرِضَةِ وَبَيْنَ الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرَضِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا عُطِفَتْ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ قُرْبَ رَحْمَتِهِ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ذَكَرَ بَعْضًا مِنْ رَحْمَتِهِ الْعَامَّةِ وَهُوَ الْمَطَرُ. فَذِكْرُ إِرْسَالِ الرِّيَاحِ هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَهَمُّ لِأَنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ وَالتَّدْبِيرِ، وَلِذَلِكَ جَعَلْنَاهُ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ [الْأَعْرَاف: ٥٤] أَوْ عَلَى جُمْلَةِ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الْأَعْرَاف: ٥٤] . وَذِكْرُ بَعْضِ الْأَحْوَالِ الْمُقَارَنَةِ لِإِرْسَالِ الرِّيَاحِ يَحْصُلُ مِنْهُ إِدْمَاجُ الِامْتِنَانِ فِي الِاسْتِدْلَالِ وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي أَنَّ الرِّيَاحَ لَا تُرْسَلُ إِلَّا لِلتَّبْشِيرِ بِالْمَطَرِ، وَلَا أَنَّ الْمَطَرَ لَا يَنْزِلُ إِلَّا عَقِبَ إِرْسَالِ الرِّيَاحِ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ تَعْلِيمَ حَوَادِثِ الْجَوِّ، وَإِذْ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ مَا يَقْتَضِي انْحِصَارَ الْمُلَازَمَةِ وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِبِشَارَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِإِغْدَاقِ الْغَيْثِ عَلَيْهِمْ وَنِذَارَةِ الْمُشْرِكِينَ بِالْقَحْطِ وَالْجُوعِ كَقَوْلِهِ وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاء غَدَقاً [الْجِنّ: ١٦]- وَقَوْلِهِ- فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ [الدُّخان: ١٠] .
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur” cümlesi, { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Geceyi gündüze bürür” [A'râf: 54] cümlesine matuftur. Ara cümlelerin (cümle-i mu'tarıza) sonuncusu ile arasını kesen cümle ve kendisine atfedilen cümle arasındaki irtibat şöyle gerçekleşmiştir: Yüce Allah rahmetinin iyilik edenlere (muhsinlere) yakın olduğunu zikredince, genel rahmetinin bir kısmını, yani yağmuru zikretmiştir. Rüzgârların gönderilişinin zikredilmesi asıl önemli maksattır; çünkü bu, kudret ve tedbirin büyüklüğüne bir delildir. Bu sebeple biz onu { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } [A'râf: 54] cümlesine veya { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir” [A'râf: 54] cümlesine matuf kıldık. Rüzgârların gönderilişine eşlik eden bazı durumların zikredilmesiyle, delil getirme (istidlal) içerisine nimet hatırlatma (imtinan) idraç edilmiş (katılmış) olmaktadır. Bu durum, rüzgârların sadece yağmuru müjdelemek için gönderildiğini veya yağmurun ancak rüzgârların gönderilmesinin ardından yağacağını gerektirmez. Zira maksat meteorolojik hadiseleri öğretmek değildir ve sözde de [bu iki durum arasında] ayrılmaz bir zorunluluk bulunduğuna dair bir ifade yoktur. Ayrıca bunda müminlere bol yağmur bahşedileceği müjdelenirken, müşriklere de kıtlık ve açlıkla bir uyarıda bulunma tarizi vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاء غَدَقاً } “Eğer doğru yolda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol bir su içirirdik” [Cin: 16] ve: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ } “O hâlde göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle” [Duhân: 10].
وَأُطْلِقَ الْإِرْسَالُ عَلَى الِانْتِقَالِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، فَإِرْسَالُ الرِّيَاحِ هُبُوبُهَا مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي تَهُبُّ فِيهِ وَوُصُولُهَا، وَحَسَّنَ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةَ أَنَّ الرِّيحَ مُسَخَّرَةٌ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي يُرِيدُ اللَّهُ هُبُوبَهَا فِيهِ فَشُبِّهَتْ بِالْعَاقِلِ الْمُرْسَلِ إِلَى جِهَةٍ مَا، وَمِنْ بَدَائِعِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ أَنَّ الرِّيحَ لَا تُفَارِقُ كُرَةَ الْهَوَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
İrsâl (إرسال - gönderme) kelimesi, istiare yoluyla intikal etme (bir yerden bir yere geçme) anlamında kullanılmıştır. Rüzgârların gönderilmesi, estikleri yerden esip ulaşmalarıdır. Bu istiareyi güzelleştiren husus, rüzgârın Allah'ın esmesini dilediği mekâna boyun eğdirilmiş (musahhar) olmasıdır; böylece o, bir yöne gönderilen akıl sahibi bir varlığa benzetilmiştir. Bu istiarenin bediî inceliklerinden biri de Bakara Suresi'ndeki: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yarar sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” ayetinde [164] geçtiği üzere, rüzgârın hava küresinden ayrılmamasıdır.
فَتَصْرِيفُ الرِّيَاحِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ أَشْبَهُ بِالْإِرْسَالِ مِنْهُ بِالْإِيجَادِ.
Dolayısıyla rüzgârların bir yönden diğer bir yöne sevk edilmesi (tasrifi), yoktan var edilmesinden ziyade gönderilmeye (irsâle) daha çok benzemektedir.
وَالرِّيَاحُ: جَمْعُ رِيحٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Riyâh (الرِّيَاحُ) kelimesi rîh (ريح) kelimesinin çoğuludur ve [açıklaması] Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: الرِّياحَ- بِصِيغَةِ الْجَمْعِ- وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: الرِّيحَ- بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ بِاعْتِبَارِ الْجِنْسِ، فَهُوَ مُسَاوٍ لِقِرَاءَةِ الْجَمْعِ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Cumhur, çoğul sığasıyla { الرِّياحَ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Halef ise cins [anlamı] gözeterek tekil sığasıyla { الرِّيحَ } şeklinde okumuşlardır ki bu da çoğul kıraatiyle aynı manadadır. İbn Atiyye şöyle demiştir:
مَنْ قَرَأَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فَقِرَاءَتُهُ أَسْعَدُ، لِأَنَّ الرِّيَاحَ حَيْثُمَا وَقَعَتْ فِي الْقُرْآنِ فَهِيَ مُقْتَرِنَةٌ بِالرَّحْمَةِ، كَقَوْلِهِ: وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ [الْحجر: ٢٢] وَأَكْثَرُ ذِكْرِ الرِّيحِ الْمُفْرَدَةِ أَنْ تَكُونَ مُقْتَرِنَةً بِالْعَذَابِ كَقَوْلِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ [الْأَحْقَاف: ٢٤] وَنَحْوَ ذَلِكَ. وَمَنْ قَرَأَ بِالْإِفْرَادِ فَتَقْيِيدُهَا بِالنَّشْرِ يُزِيلُ الِاشْتِرَاكَ أَيِ الْإِيهَامَ. وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ التَّعْبِيرَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ قَدْ يُرَادُ بِهِ تَعَدُّدُ الْمَهَابِّ أَوْ حُصُولُ الْفَتَرَاتِ فِي الْهُبُوبِ، وَأَنَّ الْإِفْرَادَ قَدْ يُرَادُ بِهِ أَنَّهَا مَدْفُوعَةٌ دُفْعَةً
“Çoğul sığasıyla okuyanın kıraati [anlama] daha uygundur; zira rüzgârlar (er-riyâh) kelimesi Kur'an'da nerede geçerse geçsin rahmetle birlikte yer almıştır; nitekim Yüce Allah: { وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ } “Rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” [Hicr: 22] buyurmuştur. Tekil olan rüzgâr (er-rîh) kelimesi ise ekseriyetle azapla birlikte zikredilir; nitekim Yüce Allah: { رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “İçinde elem dolu bir azap bulunan bir rüzgâr” [Ahkāf: 24] ve benzeri ifadeler kullanmıştır. Tekil okuyana gelince, kelimenin neşr (veya büşr) ile kayıtlanması müşterekliği yani vehmi ortadan kaldırır.” Tahkik şudur ki, çoğul sığasıyla ifade edilmesinden esiş yönlerinin çokluğu yahut esişte fasılalar bulunması kastedilmiş olabilir; tekil sığasından ise esişleri arasında fasıla olmaksızın tek
وَاحِدَةً قَوِيَّةً لَا فَتْرَةَ بَيْنَ هَبَّاتِهَا.
bir seferde güçlü bir şekilde sevk edildiği kastedilmiş olabilir.
وَقَوْلُهُ: نَشْراً قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: نُشُرًا- بِضَمِّ النُّونِ وَالشِّينِ- عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ نَشُورٍ- بِفَتْحِ النُّونِ- كَرَسُولٍ وَرُسُلٍ، وَهُوَ فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعل، والنّشور الرّياح الْحَيَّةُ الطيّبة لأنّها تنثر السَّحَابَ، أَيْ تَبُثُّهُ وَتُكَثِّرُهُ فِي الْجَوِّ، كَالشَّيْءِ الْمَنْشُورِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَعُولًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مَنْشُورَةً، أَيْ مَبْثُوثَةً فِي الْجِهَاتِ، مُتَفَرِّقَةً فِيهَا، لِأَنَّ النَّشْرَ هُوَ التَّفْرِيقُ فِي جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ رِيحَ الْمَطَرِ تَكُونُ لَيِّنَةً، تَجِيءُ مَرَّةً مِنَ الْجَنُوبِ وَمَرَّةً مِنَ الشَّمَالِ، وَتَتَفَرَّقُ فِي الْجِهَاتِ حَتَّى يَنْشَأَ بِهَا السَّحَابُ وَيَتَعَدَّدَ سَحَابَاتٌ مَبْثُوثَةٌ، كَمَا قَالَ الْكُمَيْتُ فِي السَّحَابِ:
Yüce Allah'ın { نَشْراً } sözünü; Nâfi', Ebû Amr, İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer, nûn ve şîn harflerinin dammesiyle { نُشُرًا } şeklinde, rasûl-rusul gibi üstünlü nûn ile gelen neşûr (نشور) kelimesinin çoğulu olarak okumuşlardır. Bu, fâil anlamında faûl veznindedir. En-Neşûr, bulutları dağıtıp yaydığı, yani yayılmış bir şey gibi gökyüzünde saçıp çoğalttığı için hayat dolu ve tatlı esen rüzgârlardır. Mef'ûl manasında faûl olması, yani yönlere saçılmış ve dağılmış manasında 'menşûre' olması da caizdir; zira neşr (النشر), pek çok yöne dağıtmak demektir. Bunun anlamı, yağmur rüzgârının yumuşak olması, bazen güneyden bazen kuzeyden gelmesi ve bulutların onunla meydana gelip yayılmış bulut kümeleri hâlinde çoğalması için farklı yönlere dağılmasıdır; nitekim Kümeyt bulut hakkında şöyle demiştir:
مَرَتْهُ الْجَنُوبُ بِأَنْفَاسِهَا ... وَحَلَّتْ عَزَالِيَهُ الشَّمْأَلُ
“Güney rüzgârı nefesiyle onu sağdı... / Kuzey rüzgârı da tulumlarının ağzını çözdü.”
وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ لِتَعَدُّدِ مَهَابِّهَا، وَلِذَلِكَ لَمْ تُجْمَعْ فِيمَا لَا يحمد فِيهِ تعود الْمَهَابِّ كَقَوْلِهِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يُونُس: ٢٢] مِنْ حَيْثُ جَرْيُ السُّفُنِ إِنَّمَا جِيدُهُ بِرِيحٍ مُتَّصِلَةٍ.
İşte bu yüzden, esiş yönlerinin çokluğu sebebiyle rüzgârdan çoğul sığasıyla bahsedilmiştir. Bu sebeple, yönlerin değişmesinin övülmediği durumlarda çoğul getirilmemiştir; nitekim: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Onları hoş bir rüzgârla alıp götürdüklerinde” [Yûnus: 22] buyrulmuştur, zira gemilerin akıp gitmesi ancak kesintisiz [tek yönden esen] bir rüzgârla iyi olur.
وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ نَشْراً- بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الشِّينِ- وَهُوَ تَخْفِيفُ نُشُرٍ- الَّذِي هُوَ بِضَمَّتَيْنِ- كَمَا يُقَالُ: رُسْلٌ فِي رُسُلٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ،
İbn Âmir ise nûn'un dammesi ve şîn'in sükûnuyla { نُشْراً } şeklinde okumuştur ki bu, 'rusul' kelimesinin 'rusl' denilerek hafifletilmesi gibi iki dammeli olan { نُشُرٍ } kelimesinin hafifletilmiş hâlidir. Hamza,
وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِفَتْحِ النُّونِ، وَسُكُونِ الشِّينِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَانْتَصَبَ إِمَّا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِأَنَّهُ مُرَادِفٌ لِ (أَرْسَلَ) بِمَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ، أَيْ أَرْسَلَهَا إِرْسَالًا أَوْ نَشْرَهَا نَشْرًا، وَإِمَّا عَلَى الْحَالِ مِنَ الرِّيحِ، أَيْ نَاشِرَةً أَيِ السَّحَابُ، أَوْ مِنَ الضَّمِيرِ فِي (أَرْسَلَ) أَيْ أَرْسَلَهَا نَاشِرًا أَيْ مُحْيِيًا بِهَا الْأَرْضَ الْمَيْتَةَ، أَيْ مُحْيِيًا بِآثَارِهَا وَهِيَ الْأَمْطَارُ.
Kisâî ve Halef ise nûn'un fethası ve şîn'in sükûnuyla { نَشْراً } şeklinde mastar olarak okumuşlardır. Kelime ya mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; çünkü mecazi anlamıyla { أَرْسَلَ } fiilinin eş anlamlısıdır, yani 'onları tam bir göndermeyle gönderdi' veya 'tam bir yaymayla yaydı' demektir; ya da rüzgârdan hâl olarak mansubdur, yani 'bulutları yayıcı olarak' demektir; yahut { أَرْسَلَ } fiilindeki zamirden hâldir, yani 'onları ölü toprağı canlandırarak, yani onun eseri olan yağmurlarla ihya ederek gönderdi' manasındadır.
وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ فِي مَوْضِعِ النُّونِ مَضْمُومَةً وَبِسُكُونِ الشِّينِ- وَبِالتَّنْوِينِ وَهُوَ تَخْفِيفُ (بُشُرًا) بِضَمِّهِمَا عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ بَشِيرٍ مِثْلُ نُذُرٍ وَنَذِيرٍ، أَيْ مُبَشِّرَةً لِلنَّاسِ بِاقْتِرَابِ الْغَيْثِ.
Âsım ise nûn yerine ötreli tek noktalı bâ, sâkin şîn ve tenvin ile { بُشْرًا } şeklinde okumuştur. Bu da nezîr-nüzür gibi beşîr kelimesinin çoğulu olan iki ötreli { بُشُرًا } kelimesinin hafifletilmiş hâlidir; yani 'insanlara yağmurun yaklaşmasını müjdeleyici olarak' demektir.
فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ أَنَّ الرِّيَاحَ تَنْشُرُ السَّحَابَ، وَأَنَّهَا تَأْتِي مِنْ جِهَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ تَتَعَاقَبُ فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبَ امْتِلَاءِ الْأَسْحِبَةِ بِالْمَاءِ وَأَنَّهَا تُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا، وَأَنَّهَا تُبَشِّرُ النَّاسَ بِهُبُوبِهَا، فَيَدْخُلُ عَلَيْهِم بهَا سرُور.
Bu kıraatlerin toplamından şu netice ortaya çıkmaktadır: Rüzgârlar bulutları yayar, farklı yönlerden peş peşe gelerek bulutların suyla dolmasına vesile olur, ölümünden sonra toprağı diriltir ve esişleriyle insanları müjdeleyerek onlara sevinç verir.
وَأَصْلُ مَعْنَى قَوْلِهِمْ: بَيْنَ يَدَيْ فُلَانٍ، أَنَّهُ يَكُونُ أَمَامَهُ بِقُرْبٍ مِنْهُ (وَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِالْخَلْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] ) فَقَصْدُ قَائِلِهِ الْكِنَايَةُ
Arapların 'falancanın iki eli arasında' (beyne yedey fülan - بَيْنَ يَدَيْ فُلَانٍ) sözünün asıl anlamı, bir kimsenin onun önünde ve ona yakın bir yerde bulunmasıdır (bu yüzden Yüce Allah'ın: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” [Bakara: 255] ayetinde 'arka' [half] ile karşılıklı getirilmiştir). Bunu söyleyen kimsenin kastı,
عَنِ الْأَمَامِ، وَلَيْسَ صَرِيحًا، حَيْثُ إِنَّ الْأَمَامَ الْقَرِيبَ أَوْسَعُ مِنَ الْكَوْنِ بَيْنَ الْيَدَيْنِ، ثُمَّ لِشُهْرَةِ هَذِهِ الْكِنَايَةِ وَأَغْلَبِيَّةِ مُوَافَقَتِهَا لِلْمَعْنَى الصَّرِيحِ جُعِلَتْ كَالصَّرِيحِ، وَسَاغَ أَنْ تُسْتَعْمَلَ مَجَازًا فِي التَّقَدُّمِ وَالسَّبْقِ الْقَرِيبِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ [سبأ:
açık bir ifadeyle değil, kinaye yoluyla 'ön' tarafı anlatmaktır; zira yakın ön taraf, iki elin arasında bulunmaktan daha geniştir. Daha sonra bu kinayenin meşhur olması ve çoğunlukla sarih anlama uygun düşmesi sebebiyle sarih gibi kabul edilmiş; böylece: { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır” [Sebe':
٤٦] ، وَفِي تَقَدُّمِ شَيْءٍ عَلَى شَيْءٍ مَعَ قُرْبِهِ مِنْهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ أَمَامَهُ وَمِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِلْمُتَقَدَّمِ عَلَيْهِ يَدَانِ. وَهَكَذَا اسْتِعْمَالُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَيْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ سَابِقَةً رَحْمَتُهُ.
46] ayetinde olduğu gibi, önde olma ve yakın öncelik anlamında mecazen kullanılması caiz olmuştur. Keza bir şeyin diğer bir şeyin önünde bulunmaksızın ve önüne geçilen şeyin iki eli olmaksızın, ona yakın bir şekilde önünde bulunması durumunda da kullanılmıştır. Bu ayetteki kullanımı da böyledir; yani rüzgârları rahmetinin önünde [onu müjdeleyerek] göndermektedir.
وَالرَّحْمَةُ هَذِهِ أُرِيدَ بِهَا الْمَطَرُ، فَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ، لِأَنَّ اللَّهَ يَرْحَمُ بِهِ. وَالْقَرِينَةُ عَلَى الْمُرَادِ بَقِيَّةُ الْكَلَامِ، وَلَيْسَتِ الرَّحْمَةُ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَطَرِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَمْ يَثْبُتْ، وَإِضَافَةُ الرَّحْمَةِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تُبْعِدُ دَعْوَى مَنِ ادَّعَاهَا مِنْ أَسْمَاءِ الْمَطَرِ. وَالْمَقْصِدُ الْأَوَّلُ مِنْ قَوْلِهِ:
Buradaki rahmet ile yağmur kastedilmiştir; dolayısıyla bu, mastarın mef'ûl yerine kullanılması (ıtlâkı) kabilindendir, zira Allah onunla merhamet eder. Kastedilen anlama karine ise sözün devamıdır. Rahmet kelimesi Arap kelamında yağmurun isimlerinden biri değildir, çünkü bu sabit olmamıştır. Bu ayette rahmetin lafza-i celâle izafe edilmesi de onun yağmurun isimlerinden biri olduğunu iddia edenin davasını zayıflatmaktadır. Yüce Allah'ın:
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ تَقْرِيعُ الْمُشْرِكِينَ وتفنيد إشراكهم، ويتبعه تَذْكِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَإِثَارَةُ اعْتِبَارِهِمْ، لِأَنَّ الْمَوْصُولَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الصِّلَةَ مَعْلُومَةُ الِانْتِسَابِ لِلْمَوْصُولِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ لِلرِّيَاحِ مُصَرِّفًا وَأَنَّ لِلْمَطَرِ مُنَزِّلًا، غَيْرَ أَنَّهُمْ يَذْهَلُونَ أَوْ يَتَذَاهَلُونَ عَنْ تَعْيِينِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ، وَلِذَلِكَ يَجِيئُونَ فِي الْكَلَامِ بِأَفْعَالِ نُزُولِ الْمَطَرِ مَبْنِيَّةً إِلَى الْمَجْهُولِ غَالِبًا، فَيَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ الثُّرَيَّا- وَيَقُولُونَ: غِثْنَا مَا شِئْنَا. مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ أَيْ أَغِثْنَا، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّ فَاعِلَ تِلْكَ الْأَفْعَالِ هُوَ اللَّهُ، وَذَلِكَ بِإِسْنَادِ هَذَا الْمَوْصُولِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ أَيِ الَّذِي عَلِمْتُمْ أَنَّهُ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ وَيُنَزِّلُ الْمَاءَ، هُوَ اللَّهُ تَعَالَى كَقَوْلِهِ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [الْبَقَرَة: ١٦] ، فَالْخَبَرُ مُسَوِّقٌ لِتَعْيِينِ صَاحِبِ هَذِهِ الصِّلَةِ. فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْجَوَابِ عَنِ اسْتِفْهَامٍ مَقْصُودٌ مِنْهُ طَلَبُ التَّعْيِينِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِمْ: أَرَاحِلٌ أَنْتَ أَمْ ثَاوٍ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ قَصْرٌ لِأَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ بِهِ رَدَّ اعْتِقَادٍ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ غَيْرَ اللَّهِ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ، وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا كَمَنْ يَجْهَلُ ذَلِكَ مِنْ جِهَةِ إِشْرَاكِهِمْ مَعَهُ غَيْرَهُ، فَرُوعِيَ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ حَالُهُمُ ابْتِدَاءً، وَيَحْصُلُ رَعْيُ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ تَبَعًا، لِأَنَّ السِّيَاقَ مُنَاسِبٌ لِمُخَاطَبَةِ الْفَرِيقَيْنِ كَمَا تقدّم فِي الْآيَة السَّابِقَةِ.
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur” kavlinden birinci maksat, müşrikleri azarlamak ve şirklerini çürütmektir; bunu müminlere hatırlatma ve onların ibret duygularını harekete geçirme takip eder. Zira ism-i mevsûl, sılasının mevsûle nispetinin bilindiğine delalet eder. Çünkü müşrikler rüzgârları sevk edenin ve yağmuru indirenin bir faili olduğunu bilirler, fakat o failin kim olduğunu belirlemekten gaflet eder veya bilmezlikten gelirler. Bu yüzden sözlerinde yağmurun yağış fiillerini çoğunlukla meçhul (edilgen) sığada getirerek 'Süreyyâ yıldızının batışıyla bize yağmur yağdırıldı' (mutırnâ) veya meçhul sığada 'Dilediğimizce bize yağmur verildi' (ğısnâ), yani 'bize yardım edildi/yağmur verildi' derlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah, bu fiillerin failinin Allah olduğunu bildirmiş ve bunu: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } sözündeki ism-i mevsûlü lafza-i celâl zamirine isnat ederek yapmıştır; yani rüzgârları gönderdiğini ve suyu indirdiğini bildiğiniz zat, Yüce Allah'tır. Nitekim: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” [Bakara: 16] ayetinde de böyledir. Dolayısıyla haber, bu sılanın sahibini tayin etmek için sevk edilmiştir. Bu, Arapların 'Yolcu musun yoksa mukim mi?' sözündeki gibi tayin talep etme maksadı taşıyan bir soruya cevap konumundadır. Bu sebeple bu isnatta bir kasr (hasr) yoktur; çünkü bununla bir inancı reddetmek kastedilmemiştir. Zira onlar Allah'tan başkasının rüzgârları gönderdiğini iddia etmiyorlardı; fakat O'na başkalarını ortak koşmaları cihetiyle bunu bilmeyen kimse gibiydiler. Dolayısıyla bu isnatta öncelikle onların durumu gözetilmiş, önceki ayette geçtiği üzere bağlam her iki gruba da hitap etmeye uygun olduğu için buna bağlı olarak müminlerin durumu da gözetilmiştir.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ وَهِيَ غَايَةٌ لمضمون قَوْله: بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ، الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى مُتَقَدِّمَةً رَحْمَتَهُ، أَيْ تَتَقَدَّمُهَا مُدَّةً وَتَنْشُرُ أَسْحِبَتَهَا حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا أَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ، فَإِنْزَالُ الْمَاءِ هُوَ غَايَةُ تَقَدُّمِ الرِّيَاحِ وَسَبْقِهَا الْمَطَرَ، وَكَانَتِ الْغَايَةُ مُجَزَّأَةً أَجْزَاءً فَأَوَّلُهَا مَضْمُونُ قَوْلِهِ: أَقَلَّتْ أَيِ الرِّيَاحُ السَّحَابَ، ثُمَّ مَضْمُونُ قَوْلِهِ: ثِقالًا، ثُمَّ مَضْمُونُ سُقْناهُ أَيْ إِلَى الْبَلَدِ الَّذِي أَرَادَ اللَّهُ غَيْثَهُ، ثُمَّ أَنْ يَنْزِلَ مِنْهُ الْمَاءُ. وَكُلُّ ذَلِكَ غَايَةٌ لِتَقَدُّمِ
Ayetin başındaki { حَتَّى } ibtidâiyyedir ve O'nun: 'rahmetinin önünde' anlamına gelen { بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } sözünün içeriğinin gayesidir (son sınırıdır). Yani [rüzgârlar] bir süre onun önünden gider ve bulutlarını yayar; nihayet rüzgârlar bulutu yüklendiğinde onunla suyu indiririz. Suyun indirilmesi, rüzgârların önden gitmesinin ve yağmurun önüne geçmesinin gayesidir. Bu gaye kısımlara ayrılmıştır: İlki { أَقَلَّتْ } kavlinin içeriğidir; yani rüzgârların bulutu yüklenmesidir; sonra { ثِقالًا } sözünün içeriği, sonra { سُقْناهُ } yani Allah'ın yağmur yağdırmayı dilediği beldeye sevk etmemiz ve ardından ondan suyun inmesidir. Bütün bunlar rüzgârların önden gitmesinin
الرِّيَاحِ، لِأَنَّ الْمُفَرَّعَ عَنِ الْغَايَةِ هُوَ غَايَةٌ.
gayesidir; çünkü gayeden türeyen (müferra') olan şey de bir gayedir.
الثِّقَالَ: الْبَطِيئَةُ التَّنَقُّلِ لِمَا فِيهَا مِنْ رُطُوبَةِ الْمَاءِ، وَهُوَ الْبُخَارُ، وَهُوَ السَّحَابُ الْمَرْجُوُّ مِنْهُ الْمَطَرُ، وَمِنْ أَحْسَنِ مَعَانِي أَبِي الطَّيِّبِ قَوْلُهُ فِي: «حُسْنِ الِاعْتِذَارِ» :
Es-Sikāl (الثِّقَالَ - ağır bulutlar), içindeki suyun neminden, yani buhardan dolayı hareketi yavaşlayan buluttur ki kendisinden yağmur umulan bulut da budur. Ebü't-Tayyib [Mütenebbî]'in 'Hüsnü'l-İ'tizâr'ındaki şu sözü en güzel manalardandır:
وَمِنَ الْخَيْرِ بُطْءُ سَيْبِكَ عَنِّي ... أَسْرَعُ السُّحْبِ فِي الْمَسِيرِ الْجَهَامُ
“İhsanının bana geç gelmesi de bir hayırdır... / Zira harekette bulutların en hızlısı yağmursuz olanıdır.”
وَطُوِيَ بَعْضُ الْمُغَيَّا: وَذَلِكَ أَنَّ الرِّيَاحَ تُحَرِّكُ الْأَبْخِرَةَ الَّتِي عَلَى سَطْحِ الْأَرْضِ، وَتَمُدُّهَا بِرُطُوبَاتٍ تَسُوقُهَا إِلَيْهَا مِنَ الْجِهَاتِ النَّدِّيَّةِ الَّتِي تَمُرُّ عَلَيْهَا كَالْبِحَارِ والأنهار، والبحيرات والأراضين النَّدِّيَّةِ، وَيَجْتَمِعُ بَعْضُ ذَلِكَ إِلَى بَعْضٍ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْإِثَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُثِيرُ سَحاباً [الرّوم: ٤٨] فَإِذَا بَلَغَ حَدَّ الْبُخَارِيَّةِ رَفَعَتْهُ الرِّيَاحُ مِنْ سَطْحِ الْأَرْضِ إِلَى الْجَوِّ.
Gayeye bağlanan sürecin (mugayyâ) bir kısmı katlanarak [kısa kesilerek] geçilmiştir: Şöyle ki, rüzgârlar yer yüzeyindeki buharları harekete geçirir ve denizler, nehirler, göller ve nemli araziler gibi üzerinden geçtiği ıslak alanlardan oralara sevk ettiği nemlerle buharları besler. Bunlar birbiriyle birleşir; Yüce Allah'ın: { فَتُثِيرُ سَحاباً } “Böylece bulutları kaldırır” [Rûm: 48] ayetinde 'isâre' (harekete geçirme/kaldırma) ile ifade edilen de budur. Buhar kıvamına ulaştığında rüzgârlar onu yer yüzeyinden göğe doğru yükseltir.