Binûn

7- A'râf Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَعْنَى أَقَلَّتْ، حَمَلَتْ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقِلَّةِ لِأَنَّ الْحَامِلَ يُعَدُّ مَحْمُولُهُ قَلِيلًا فَالْهَمْزَةُ فِيهِ لِلْجَعْلِ.

{ أَقَلَّتْ } kelimesinin manası, taşıdı (yüklendi) demektir ve 'kıllet' (azlık) kökünden türemiştir. Çünkü taşıyan kimse taşıdığı yükü az/hafif sayar; dolayısıyla buradaki hemze ta'diye (ettirgenlik/ca'l) içindir.

وَإِقْلَالُ الرِّيحِ السَّحَابَ هُوَ أَنَّ الرِّيَاحَ تَمُرُّ عَلَى سَطْحِ الْأَرْضِ فَيَتَجَمَّعُ بِهَا مَا عَلَى السَّطْحِ مِنَ الْبُخَارِ، وَتَرْفَعُهُ الرِّيَاحُ إِلَى الْعُلُوِّ فِي الْجَوِّ، حَتَّى يَبْلُغَ نُقْطَةً بَارِدَةً فِي أَعْلَى الْجَوِّ، فَهُنَالِكَ يَنْقَبِضُ الْبُخَارُ وَتَتَجَمَّعُ أَجْزَاؤُهُ فَيَصِيرُ سَحَابَاتٍ، وَكُلَّمَا انْضَمَّتْ سَحَابَةٌ إِلَى أُخْرَى حَصَلَتْ مِنْهُمَا سَحَابَةٌ أَثْقَلُ مِنْ إِحْدَاهُمَا حِينَ كَانَتْ مُنْفَصِلَةً عَنِ الْأُخْرَى، فَيَقِلُّ انْتِشَارُهَا إِلَى أَنْ تَصِيرَ سَحَابًا عَظِيمًا فَيَثْقُلُ، فَيَنْمَاعُ، ثُمَّ يَنْزِلُ مَطَرًا. وَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أَقَلَّتْ غَيْرُ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فَتُثِيرُ سَحاباً [الرّوم: ٤٨] .

Rüzgârın bulutu yüklenmesi (iklâli), rüzgârların yer yüzeyinden geçip yüzeydeki buharı toplaması ve onu göğün en yüksek tabakasındaki soğuk bir noktaya ulaşıncaya kadar atmosfere doğru yükseltmesidir. Orada buhar yoğunlaşır, parçaları bir araya gelir ve bulut kümelerine dönüşür. Bir bulut diğerine katıldıkça, birbirinden ayrı oldukları zamana kıyasla ikisinden daha ağır bir bulut meydana gelir; böylece dağılması azalır, nihayet devasa bir bulut hâlini alıp ağırlaşır, erir ve sonra yağmur olarak iner. Böylece { أَقَلَّتْ } kavlinden kastedilenin, diğer ayetteki { فَتُثِيرُ سَحاباً } “Böylece bulutları kaldırır” [Rûm: 48] kavlinden kastedilenden farklı olduğu açıklık kazanmıştır.

وَالسَّحَابُ اسْمُ جَمْعٍ لِسَحَابَةٍ فَلِذَلِكَ جَازَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى اعْتِبَارِ التَّذْكِيرِ نَظَرًا لِتَجَرُّدِ لَفْظِهِ عَنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ، وَجَازَ اعْتِبَارُ التَّأْنِيثِ فِيهِ نَظَرًا لِكَوْنِهِ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ وُصِفَ السَّحَابُ فِي ابْتِدَاءِ إِرْسَالِهِ بِأَنَّهَا تُثِيرُ، وَوُصِفَ بَعْدَ الْغَايَةِ بِأَنَّهَا ثِقَالٌ، وَهَذَا مِنْ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ الْعِلْمِيِّ، وَقَدْ وَرَدَ الِاعْتِبَارَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَوَصَفَ السَّحَابَ بِقَوْلِهِ: ثِقالًا اعْتِبَارًا بِالْجَمْعِ كَمَا

Bulut (es-sahâb - السَّحَابُ), sehâbe (سَحَابَة) kelimesinin cins ismidir (ism-i cinsidir). Bu sebeple lafzı müenneslik alametinden soyutlandığı için müzekker muamelesi görmesi caiz olduğu gibi, çoğul manasında olduğu için müennes kabul edilmesi de caizdir. İşte bu nükteye binaen bulut, gönderilişinin başlangıcında [müennes fiille] 'tüsîru' (kaldırır/harekete geçirir) şeklinde nitelenmiş, gayeden sonra ise [çoğul sıfatla] 'sikāl' (ağır bulutlar) şeklinde nitelenmiştir. Bu da Kur'an'ın ilmî mucizelerindendir. Her iki itibar da bu ayette yer almıştır; nitekim bulutu çoğul kabul ederek { ثِقالًا } kavliyle nitelemiştir; tıpkı

قَالَ ﷺ: و «رَأَيْت بَقَرًا تُذْبَحُ»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Boğazlanan sığırlar gördüm” buyurmasında olduğu gibi.

، وَأُعِيدَ الضَّمِيرُ إِلَيْهِ بِالْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ:

Ayrıca O'nun şu kavlinde zamir ona tekil olarak döndürülmüştür:

سُقْناهُ.

{ سُقْناهُ } “Onu sevk ederiz”.

وَحَقِيقَةُ السَّوْقِ أَنَّهُ تَسْيِيرُ مَا يَمْشِي وَمُسَيِّرُهُ وَرَاءَهُ يُزْجِيهِ وَيُحِثُّهُ، وَهُوَ هُنَا مستعار لتسير السَّحَابِ بِأَسْبَابِهِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ، وَقَدْ يُجْعَلُ تَمْثِيلًا إِذَا

Sevk etmenin (sevk - السَّوْق) hakiki anlamı, yürüyen bir varlığı, onu yürüten kimsenin arkasından itip hızlandırması suretiyle hareket ettirmesidir. Buradaki kullanımı ise Allah'ın kıldığı sebeplerle bulutun yürütülmesi için istiare edilmiştir. Şayet

رُوعِيَ قَوْلُهُ: أَقَلَّتْ سَحاباً أَيْ:

{ أَقَلَّتْ سَحاباً } kavli gözetilirse bu bir temsili istiare de kılınabilir; yani:

سُقْنَاهُ بِتِلْكَ الرِّيحِ إِلَى بَلَدٍ، فَيَكُونُ تَمْثِيلًا لِحَالَةِ دَفْعِ الرِّيحِ السَّحَابَ بِحَالَةِ سَوْقِ السَّائِقِ

“Onu o rüzgârla bir beldeye sevk ettik” demektir. Bu durumda rüzgârın bulutu itmesi durumu, sürücünün hayvanı sürmesi

الدَّابَّةَ.

durumuna benzetilmiş bir temsil olur.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِبَلَدٍ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ لِأَجْلِ بَلَدٍ مَيِّتٍ، وَفِي هَذِهِ اللَّامِ دَلَالَةٌ عَلَى الْعِنَايَةِ الرَّبَّانِيَّةِ بِذَلِكَ الْبَلَدِ فَلِذَلِكَ عَدَلَ عَنْ تَعْدِيَةِ (سُقْنَاهُ) بِحَرْفِ (إِلَى) .

{ لِبَلَدٍ } kavlindeki lâm harf-i ceri ta'lil (illet) lâmıdır; yani 'ölü bir belde için' demektir. Bu lâm harfinde o beldeye yönelik rabbani bir inayetin varlığına delalet vardır; bu yüzden { سُقْنَاهُ } fiilinin { إِلَى } harfiyle müteaddi kılınmasından vazgeçilmiştir.

وَالْبَلَدُ: السَّاحَةُ الْوَاسِعَةُ مِنَ الْأَرْضِ.

Beled (الْبَلَدُ), yeryüzündeki geniş alan demektir.

وَالْمَيِّتُ: مَجَازٌ أُطْلِقَ عَلَى الْجَانِبِ الَّذِي انْعَدَمَ مِنْهُ النَّبَاتُ، وَإِسْنَادُ الْمَوْتِ الْمَجَازِيِّ إِلَى الْبَلَدِ هُوَ أَيْضًا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، لِأَنَّ الْمَيِّتَ إِنَّمَا هُوَ نَبَاتُهُ وَثَمَرُهُ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى.

Meyyit (الْمَيِّتُ - ölü) kelimesi, bitkisi yok olmuş bölge için kullanılan bir mecazdır. Mecazi ölümün beldeye isnat edilmesi de bir mecal-i aklîdir; çünkü asıl ölen, onun bitkisi ve meyvesidir. Nitekim { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } “İşte ölüleri de böyle çıkaracağız” kavlindeki teşbih de buna delalet etmektedir.

وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْبَلَدِ، فَيَكُونُ الْبَاءُ بِمَعْنَى (فِي) وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْمَاءِ فَيَكُونُ الْبَاءُ لِلْآلَةِ.

{ فَأَخْرَجْنا بِهِ } kavlinde bâ harfiyle mecrur olan zamirin beldeye dönmesi caizdir; bu durumda bâ, 'fi' (içinde) manasındadır; suya dönmesi de caizdir, bu durumda bâ vasıta (âlet) içindir.

وَالِاسْتِغْرَاقُ فِي كُلِّ الثَّمَراتِ اسْتِغْرَاقٌ حَقِيقِيٌّ، لِأَنَّ الْبَلَدَ الْمَيِّتَ لَيْسَ مُعَيَّنًا بَلْ يَشْمَلُ كُلَّ بَلَدٍ مَيِّتٍ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْمَطَرُ، فَيَحْصُلُ مِنْ جَمِيعِ أَفْرَادِ الْبَلَدِ الْمَيِّتِ جَمِيعُ الثَّمَرَاتِ قَدْ أَخْرَجَهَا اللَّهُ بِوَاسِطَةِ الْمَاءِ، وَالْبَلَدُ الْوَاحِدُ يُخْرِجُ ثَمَرَاتِهِ الْمُعْتَادَةَ فِيهِ، فَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى ذَلِكَ الْبَلَدِ خَاصَّةً فَاجْعَلِ اسْتِغْرَاقَ كُلِّ الثَّمَرَاتِ اسْتِغْرَاقًا عُرْفِيًّا، أَيْ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ الْمَعْرُوفَةِ فِي ذَلِكَ الْبَلَدِ وَحَرْفُ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ.

{ كُلِّ الثَّمَراتِ } “her türlü meyveyi” ifadesindeki istiğrâk (bütünleme/kapsam) hakiki bir istiğrâktır; çünkü ölü belde belirli bir belde olmayıp üzerine yağmur inen her ölü beldeyi kapsar. Böylece ölü belde fertlerinin tamamından bütün meyveler Allah tarafından su vasıtasıyla çıkarılmış olur. Tek bir belde ise kendisinde alışılagelen meyvelerini çıkarır; dolayısıyla eğer bilhassa o beldeye bakarsan, 'bütün meyveler' kapsamını örfî bir istiğrâk sayarsın; yani 'o beldede bilinen her türlü meyveden' manasına gelir. { مِنْ } harfi ise teb'îz (kısmilik) içindir.

وَجُمْلَةُ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى مُعْتَرِضَةٌ اسْتِطْرَادًا لِلْمَوْعِظَةِ وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَى تَقْرِيبِ الْبَعْثِ الَّذِي يَسْتَبْعِدُونَهُ، وَالْإِشَارَةُ بِ (كَذَلِكَ) إِلَى الْإِخْرَاجِ الْمُتَضَمِّنِ لَهُ فِعْلُ فَأَخْرَجْنا بِاعْتِبَارِ مَا قَبْلَهُ مِنْ كَوْنِ الْبَلَدِ مَيِّتًا، ثُمَّ إِحْيَائِهِ أَيْ إِحْيَاءِ مَا فِيهِ مِنْ أَثَرِ الزَّرْعِ وَالثَّمَرِ، فَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ إِحْيَاءٌ بَعْدَ مَوْتٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ لِذَلِكَ الْإِحْيَاءِ كَيْفِيَّةً قَدَّرَهَا اللَّهُ وَأَجْمَلَ ذِكْرَهَا لِقُصُورِ الْإِفْهَامِ عَنْ تَصَوُّرِهَا.

{ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } “İşte ölüleri de böyle çıkaracağız” cümlesi, öğüt vermek ve onların akıldan uzak gördükleri dirilişi (ba'sı) akla yaklaştırmak üzere delil getirmek amacıyla istidradî (konu dışı geçişle) bir ara cümledir (mu'tarıza). { كَذَلِكَ } kelimesindeki işaret, öncesindeki beldenin ölü olması ve ardından diriltilmesi, yani içindeki ekin ve meyve eserlerinin ihya edilmesi dikkate alınarak { فَأَخْرَجْنا } fiilinin içerdiği çıkarma fiilinedir. Benzetme yönü (vech-i şebeh) ise ölümden sonra diriltmedir. Şüphe yok ki bu diriltmenin, Allah'ın takdir ettiği ve zihinler onu kavramaktan aciz olduğu için mücmel (öz) olarak zikrettiği bir keyfiyeti vardır.

وَجُمْلَةُ: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ مستأنفة، والرّجاء ناشىء عَنِ الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ قَوْلِهِ:

{ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki ibret alıp düşünürsünüz” cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Ümit anlamı (recâ), Yüce Allah'ın:

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ لِأَنَّ

{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur” kavlinden itibaren geçen önceki cümlelerden doğmaktadır; çünkü

الْمُرَادَ التَّذَكُّرُ الشَّامِلُ الَّذِي يَزِيدُ الْمُؤْمِنَ عِبْرَةً وَإِيمَانًا، وَالَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُقْلِعَ مِنَ الْمُشْرِكِ اعْتِقَادَ الشِّرْكِ وَمِنْ مُنْكِرِ الْبَعْثِ إِنْكَارَهُ.

kastedilen; müminin ibret ve imanını artıran, müşrikin şirk inancını, dirilişi inkâr edenin de inkârını söküp atacak nitelikteki kapsamlı tezekkürdür (düşünüp ibret almaktır).

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَذَكَّرُونَ- بِتَشْدِيدِ الذَّالِ- عَلَى إِدْغَامِ التَّاءِ الثَّانِيَةِ فِي الذَّالِ بَعْدَ قَلْبِهَا ذَالًا، وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ تَذَكَّرُونَ- بِتَخْفِيفِ الذَّالِ- عَلَى حَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ.

Cumhur, ikinci tâ harfinin zâl'e dönüştürülüp zâl harfine idğam edilmesiyle şeddeli zâl ile { تَذَكَّرُونَ } şeklinde okumuştur. Âsım ise Hafs rivayetinde iki tâ'dan birinin hazfedilmesiyle şeddesiz zâl ile { تَذَكَّرُونَ } şeklinde okumuştur.

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٨]

[A'RÂF SURESİ (7): AYET 58]

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)

{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle [kolayca ve bolca] çıkar; kötü olandan ise kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz. İşte şükreden bir topluluk için ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz.” (58)

جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى [الْأَعْرَاف: ٥٧] وَبَيْنَ جُمْلَةِ: لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً [الْأَعْرَاف: ٥٩] تَتَضَمَّنُ تَفْصِيلًا لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ [الْأَعْرَاف: ٥٧] إِذْ قَدْ بَيَّنَ فِيهَا اخْتِلَافَ حَالِ الْبَلَدِ الَّذِي يُصِيبُهُ مَاءُ السَّحَابِ، دَعَا إِلَى هَذَا التَّفْصِيلِ أَنَّهُ لَمَّا مُثِّلَ إِخْرَاجُ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ بِإِخْرَاجِ الْمَوْتَى مِنْهَا يَوْمَ الْبَعْثِ تَذْكِيرًا بِذَلِكَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَإِبْطَالًا لِإِحَالَةِ الْبَعْثِ عِنْدَ الْمُشْرِكِينَ، مُثِّلَ هُنَا بِاخْتِلَافِ حَالِ إِخْرَاجِ النَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ اخْتِلَافُ حَالِ النَّاسِ الْأَحْيَاءِ فِي الِانْتِفَاعِ بِرَحْمَةِ هُدَى اللَّهِ، فَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى [الْأَعْرَاف: ٥٧] وَلِذَلِكَ ذُيِّلَ هَذَا بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ كَمَا ذُيِّلَ مَا قَبْلَهُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [الْأَعْرَاف: ٥٧] .

{ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } [A'râf: 57] cümlesi ile { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً } [A'râf: 59] cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'tarıza). { فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } [A'râf: 57] cümlesinin içeriğine dair bir tafsilat içermektedir; zira burada bulut suyunun isabet ettiği beldenin farklı durumları açıklanmıştır. Bu tafsilata sevk eden sebep şudur: Yeryüzünün meyvelerini çıkarması, müminlere bir hatırlatma ve müşriklerin dirilişi imkânsız görmelerini boşa çıkarma kabilinden diriliş (ba's) gününde ölülerin oradan çıkarılmasına benzetilince; burada da yeryüzünden bitkinin çıkışındaki farklı durumlar üzerinden, yaşayan insanların Allah'ın hidayet rahmetinden istifade etmelerindeki farklı durumlara temsil getirilmiştir. Dolayısıyla: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar” sözünün konumu, { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } [A'râf: 57] sözünün konumu gibidir. Bu yüzden, önceki ayetin sonu { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } [A'râf: 57] şeklinde bittiği gibi, bu ayetin sonu da { كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “İşte şükreden bir topluluk için ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” sözüyle fezleke yapılmıştır (bitirilmiştir).

وَالْمَعْنَى: كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى وَكَذَلِكَ يَنْتَفِعُ بِرَحْمَةِ الْهَدْيِ مَنْ خُلِقَتْ فِطْرَتُهُ طَيِّبَةً قَابِلَةً لِلْهُدَى كَالْبَلَدِ الطَّيِّبِ يَنْتَفِعُ بِالْمَطَرِ، وَيَحْرُمُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِالْهُدَى مَنْ خُلِقَتْ فِطْرَتُهُ خَبِيثَةً كَالْأَرْضِ الْخَبِيثَةِ لَا تَنْتَفِعُ بِالْمَطَرِ فَلَا تُنْبِتُ نَبَاتًا نَافِعًا، فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ التَّمْثِيلُ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مُجَرَّدَ تَفْصِيلِ أَحْوَالِ الْأَرْضِ بَعْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ، لِأَنَّ الْغَرَضَ الْمَسُوقَ لَهُ الْكَلَامُ

Mana şudur: Ölüleri böyle çıkardığımız gibi; fıtratı temiz, hidayeti kabule elverişli yaratılan kimse de tıpkı yağmurdan yararlanan güzel belde gibi hidayet rahmetinden öyle yararlanır. Fıtratı kötü yaratılan kimse ise tıpkı yağmurdan faydalanmayıp yararlı hiçbir bitki bitirmeyen çorak/kötü toprak gibi hidayetten yararlanmaktan mahrum kalır. Dolayısıyla bu ayetten maksat temsildir (benzetmedir); yoksa sadece yağmur indikten sonra toprağın durumlarını detaylandırmak değildir. Zira sözün sevk ediliş gayesi

يَجْمَعُ أَمْرَيْنِ: الْعِبْرَةَ بِصُنْعِ اللَّهِ، وَالْمَوْعِظَةَ بِمَا يُمَاثِلُ أَحْوَالَهُ. فَالْمَعْنَى: كَمَا أَنَّ الْبَلَدَ الطَّيِّبَ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ سَرِيعًا بَهِجًا عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ، وَالْبَلَدَ الْخَبِيثَ لَا يَكَادُ يُنْبِتُ فَإِنْ أَنْبَتَ أَخْرَجَ نَبْتًا خَبِيثًا لَا خَيْرَ فِيهِ.

iki hususu bir araya getirmektedir: Allah'ın sanatından ibret almak ve onun durumlarına benzeyen şeylerle öğüt almak. Buna göre mana şudur: Tıpkı güzel beldenin yağmur indiğinde bitkisini hızlıca ve neşe verici şekilde çıkarması, kötü beldenin ise neredeyse hiç bitki bitirmemesi, bitirse bile kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kötü bir bitki çıkarması gibidir.

وَالطَّيِّبُ وَصْفٌ عَلَى وَزْنِ فَيْعِلٍ وَهِيَ صِيغَةٌ تَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ الْوَصْفِ فِي الْمَوْصُوفِ مِثْلُ: قَيِّمٍ، وَهُوَ الْمُتَّصِفُ بِالطَّيِّبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الطَّيِّبِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٤] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٨] .

et-Tayyib (الطَّيِّبُ), "fey'il" vezninde bir sıfattır. Bu vezin, kayyim kelimesinde olduğu gibi, nitelenen şeyde sıfatın kuvvetli olduğunu gösterir; o da temizlik ve güzellikle nitelenmiş olandır. et-Tayyib kelimesinin tefsiri daha önce Mâide Suresi'ndeki { قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } [Mâide: 4] “De ki: Size temiz ve hoş şeyler helal kılındı” ve Bakara Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } [Bakara: 168] “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helal ve temiz olanlarından yiyin” ayetlerinde geçmişti.

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ الْأَرْضُ الْمَوْصُوفَةُ بِالطَّيِّبِ، وَطِيبُهَا زَكَاءُ تُرْبَتِهَا وَمُلَاءَمَتُهَا لِإِخْرَاجِ النَّبَاتِ الصَّالِحِ وللزّرع وَالْغَرْس النّافع وَهِيَ الْأَرْضُ النَّقِيَّةُ.

Güzel belde; iyilik ve temizlikle nitelenen topraktır. Onun güzelliği toprağının verimli/temiz olması, elverişli bitkileri çıkarmaya, faydalı ekim ve dikime uygun bulunmasıdır; o arı duru bir topraktır.

وَالَّذِي خَبُثَ ضِدَّ الطِّيبِ.

Kötü ve çorak olan ise güzelin zıddıdır.

وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِ رَبِّهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ نَباتُهُ وَالْإِذْنُ: الْأَمْرُ، وَالْمُرَادُ بِهِ أَمْرُ

{ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Rabbinin izniyle” ifadesi, { نَباتُهُ } “onun bitkisi” kelimesinden hâl konumundadır. İzin ise emirdir; bununla kastedilen de

الْعِنَايَةِ بِهِ كَقَوْلِهِ: لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] لِيَدُلَّ عَلَى تَشْرِيفِ ذَلِكَ النَّبَاتِ، فَهُوَ فِي مَعْنَى الْوَصْفِ بِالزَّكَاءِ، وَالْمَعْنَى: الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ طَيِّبًا زَكِيًّا مِثْلَهُ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى طِيبِ نَبَاتِهِ بِأَنَّ خُرُوجَهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ، فَأُرِيدُ بِهَذَا الْإِذْنِ إِذْنٌ خَاصٌّ هُوَ إِذْنُ عِنَايَةٍ وَتَكْرِيمٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ إِذْنَ التَّقْدِيرِ وَالتَّكْوِينِ فَإِنَّ ذَلِكَ إِذْنٌ مَعْرُوفٌ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِبَيَانِهِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ.

ona olan inayet emridir; nitekim { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } [Sâd: 75] “İki elimle yarattığıma” buyruğunda olduğu gibi o bitkinin şerefini göstermek içindir. Dolayısıyla bu, temizlik ve verimlilikle nitelenme anlamındadır. Mana şudur: Güzel beldenin bitkisi de kendisi gibi güzel ve bereketli çıkar. Nitekim onun bitkisinin güzelliğine, çıkışının Rabbinin izniyle olduğu belirtilerek işaret edilmiştir. Dolayısıyla bu izinle kastedilen, özel bir izin olup inayet ve ikram iznidir; yoksa takdir ve yaratma (tekvin) izni değildir. Çünkü o bilinen bir izindir ve böylesi bir makamda onun açıklanması amaçlanmaz.

وَالَّذِي خَبُثَ حَمَلَهُ جَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِلْبَلَدِ، أَيِ الْبَلَدُ الَّذِي خَبُثَ وَهُوَ مُقَابِلُ الْبَلَدِ الطَّيِّبِ، وَفَسَّرُوهُ بِالْأَرْضِ الَّتِي لَا تُنْبِتُ إِلَّا نَبَاتًا لَا يَنْفَعُ، وَلَا يُسْرِعُ إِنْبَاتُهَا، مِثْلَ السِّبَاخِ، وَحَمَلُوا ضَمِيرَ يَخْرُجُ عَلَى أَنَّهُ عَائِدٌ لِلنَّبَاتِ، وَجَعَلُوا تَقْدِيرَ الْكَلَامِ:

{ وَالَّذِي خَبُثَ } “Kötü olana gelince” ifadesini bütün müfessirler beldenin bir sıfatı olarak kabul etmişlerdir; yani kötüleşen/çoraklaşan belde demektir ki bu da güzel beldenin zıddıdır. Bunu da çorak araziler gibi ancak faydasız bitki bitiren ve bitkiyi çabuk çıkarmayan toprak olarak tefsir etmişler, { يَخْرُجُ } “çıkar” fiilindeki zamirin bitkiye döndüğünü kabul etmişler ve sözün takdirini şöyle yapmışlardır:

وَالَّذِي خَبُثَ لَا (يَخْرُجُ) نَبَاتُهُ إِلَّا نَكِدًا، فَحُذِفَ الْمُضَافُ فِي التَّقْدِيرِ، وَهُوَ نَبَاتُ، وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، وَهُوَ ضَمِيرُ الْبَلَدِ الَّذِي خَبُثَ، الْمُسْتَتِرُ فِي فِعْلِ يَخْرُجُ.

“Kötü olan beldenin bitkisi ancak kıt çıkar”; burada takdirde muzâf olan "bitkisi" kelimesi hazfedilmiş, yerine muzâfun ileyh olan ve { يَخْرُجُ } “çıkar” fiilinde gizli bulunan kötü belde zamiri geçirilmiştir.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي: أَنْ يَكُونَ الَّذِي صَادِقًا عَلَى نَبَاتِ الْأَرْضِ، وَالْمَعْنَى: وَالنَّبْتُ الَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا، وَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ احْتِبَاكٌ إِذْ لَمْ يُذْكَرْ وَصْفُ الطَّيِّبِ بَعْدَ نَبَاتِ الْبَلَدِ الطَّيِّبِ، وَلَمْ تُذْكَرِ الْأَرْضُ الْخَبِيثَةُ قَبْلَ ذِكْرِ النَّبَاتِ الْخَبِيثِ، لِدَلَالَةِ كِلَا الضِّدَّيْنِ عَلَى الْآخَرِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ طَيِّبًا بِإِذْنِ رَبِّهِ، وَالنَّبَاتُ الَّذِي خَبُثَ يَخْرُجُ نَكِدًا مِنَ الْبَلَدِ الْخَبِيثِ، وَهَذَا صُنْعٌ دَقِيقٌ لَا يُهْمَلُ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ.

Bana zahir olan ise { الَّذِي } ism-i mevsûlünün yerin bitkisine raci olmasıdır. Buna göre mana şöyledir: “Kötü olan bitki ise ancak kıt/faydasız çıkar.” Bu durumda sözde ihtibâk sanatı (karşılıklı hazif) bulunur; zira iki zıddın birbirine delalet etmesinden ötürü, güzel beldenin bitkisinden sonra "güzel" sıfatı anılmamış, kötü bitki anılmadan önce de "kötü toprak" zikredilmemiştir. İfadenin takdiri şöyledir: “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle güzel çıkar; kötü olan bitki ise kötü beldeden kıt/güçlükle çıkar.” Bu, beliğ sözde göz ardı edilmeyecek derecede ince bir sanattır.

وَقَرَأَ الْجَمِيعُ لَا يَخْرُجُ- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الرَّاءِ- إِلَّا ابْنَ وَرْدَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَرَأَ بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَكَسْرِ الرَّاءِ- عَلَى خِلَافِ الْمَشْهُورِ عَنْهُ، وَقِيلَ إِنَّ نِسْبَةَ هَذَا لِابْنِ وَرْدَانَ تَوَهَّمٌ.

Herkes { لَا يَخْرُجُ } kelimesini -başındaki ye'nin fethası ve ra'nın dammesiyle- okumuştur; ancak Ebû Ca'fer'den rivayetle İbn Verdân -kendisine dair meşhur olanın aksine- ye'nin dammesi ve ra'nın kesresiyle okumuştur. Bu kıraatin İbn Verdân'a nispet edilmesinin bir yanılgı olduğu da söylenmiştir.

وَالنَّكِدُ وَصْفٌ مِنَ النَّكَدِ- بِفَتْحِ الْكَافِ وَهُوَ مَصْدَرُ نَكِدَ الشَّيْءُ إِذَا كَانَ غَيْرَ صَالِحٍ يَجُرُّ عَلَى مُسْتَعْمِلِهِ شَرًّا. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ إِلَّا نَكِداً، بِفَتْحِ الْكَافِ.

en-Nekid (النَّكِدُ), kâf harfinin fethasıyla en-neked kökünden bir sıfattır; bir şey elverişsiz olup kullanıcısına kötülük getirdiğinde kullanılan nekide eş-şey'u fiilinin masdarıdır. Ebû Ca'fer ise { إِلَّا نَكِداً } kelimesini kâf harfinin fethasıyla okumuştur.

وَفِي تَفْصِيلِ مَعْنَى الْآيَةِ

Ayetin anlamının detaylandırılması hakkında

جَاءَ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَن النّبيء ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالْعِلْمِ كَمَثَلِ الْغَيْثِ الْكَثِيرِ أَصَابَ أَرْضًا فَكَانَ مِنْهَا نَقِيَّةٌ قَبِلَتِ الْمَاءَ فَأَنْبَتَتِ الْكَلَأَ وَالْعُشْبَ الْكَثِيرَ، وَكَانَتْ مِنْهَا أَجَادِبُ أَمْسَكَتِ الْمَاءَ فَنَفَعَ بِهَا اللَّهُ النَّاسَ فَشَرِبُوا وَسَقَوْا وَزَرَعُوا، وَأَصَابَ طَائِفَةً أُخْرَى إِنَّمَا هِيَ قِيعَانٌ لَا تُمْسِكُ مَاءً وَلَا تُنْبِتُ كَلَأً فَذَلِكَ مَثَلُ مَنْ فَقِهَ فِي دِينِ اللَّهِ وَنَفَعَهُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ فَعَلِمَ وَعَلَّمَ، وَمَثَلُ مَنْ لَمْ يَرْفَعْ لِذَلِكَ رَأْسًا وَلَمْ يَقْبَلْ هُدَى اللَّهِ الَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den şöyle buyurduğu sahih hadis olarak nakledilmiştir: “Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa isabet eden bol yağmur gibidir. O toprağın bir kısmı temiz ve verimlidir; suyu kabul eder, bolca ot ve çayır bitirir. Bir kısmı da çoraktır; suyu tutar da Allah onunla insanları faydalandırır; ondan içerler, hayvanlarını sularlar ve ekin ekerler. Yağmur diğer bir kısma da isabet eder ki orası sadece düzlüktür; ne su tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah'ın dininde fakih olan (derin anlayış kazanan) ve Allah'ın benimle gönderdiği şeyden yararlanıp öğrenen ve öğreten kimse ile; buna hiç başını kaldırıp bakmayan ve kendisiyle gönderildiğim Allah'ın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir.”

وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ إِلَى تَفَنُّنِ الِاسْتِدْلَالِ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ الْمُقْتَضِيَةِ الْوَحْدَانِيَّةَ، وَالدَّالَّةِ أَيْضًا عَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالدَّالَّةِ عَلَى اخْتِلَافِ قَابِلِيَّةِ النَّاسِ لِلْهُدَى وَالِانْتِفَاعِ بِهِ بِالِاسْتِدْلَالِ الْوَاضِحِ الْبَيِّنِ الْمُقَرَّبِ فِي جَمِيع ذَلِك، فَلذَلِك تَصْرِيفٌ أَيْ تَنْوِيعٌ وَتَفْنِينٌ لِلْآيَاتِ

{ كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” buyruğundaki işaret; birliği gerektiren yüce kudrete delalet eden, ölümden sonra dirilişin gerçekleşeceğini gösteren ve insanların hidayeti kabul etme ve ondan istifade etme hususundaki farklı kabiliyetlerini bütün bunlarda açık, bariz ve anlaşılır kılınmış delillerle ispat etmenin çeşitliliğinedir. İşte bu, ayetlerin yani delillerin

أَيِ الدَّلَائِلِ.

sarfedilmesi, yani çeşitlendirilip türlü şekillerde sergilenmesidir.

وَالْمُرَادُ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ يَشْكُرُونَ: الْمُؤْمِنُونَ: تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ مَوْرِدُ التَّمْثِيلِ بِالْبَلَدِ الطَّيِّبِ، وَأَنَّ غَيْرَهُمْ مَوْرِدُ التَّمْثِيلِ بِالْبَلَدِ الْخَبِيثِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] .

Şükreden bir topluluk ile kastedilen müminlerdir; bu, onların güzel belde misaline, başkalarının ise kötü belde misaline konu olduklarına dikkat çekmek içindir. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } [Ankebût: 43] “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; ancak onları sadece âlimler akıl edebilir”.

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٥٩]

[A'râf Suresi (7), Ayet 59]

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩)

{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum!'” (59)

اسْتِئْنَافٌ انْتَقَلَ بِهِ الْغَرَضُ مِنْ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ وَالْمِنَّةِ (الْمُبْتَدِئَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَاف: ١٠] ، وَتَنْبِيهِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ أَنَّهُمْ غَارِقُونَ فِي كَيْدِ الشَّيْطَانِ، الَّذِي هُوَ عَدُوُّ نَوْعِهِمْ، مِنْ قَوْلِهِ: قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ- إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْأَعْرَاف: ١٦- ٣٣] ، ثُمَّ بِالتَّهْدِيدِ بِوَصْفِ عَذَابِ الْآخِرَةِ وَأَحْوَالِ النَّاسِ فِيهِ، وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْأَمْثَالِ وَالتَّعْرِيضِ) إِلَى غَرَضِ الِاعْتِبَارِ وَالْمَوْعِظَةِ بِمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ. فَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ لَهُ مَزِيدُ اتِّصَالٍ بِقَوْلِهِ فِي أَوَائِلِ السُّورَةِ [٤] : وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها الْآيَةَ، وَقَدْ أُفِيضَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي مُعْظَمِ السُّورَةِ وَتَتْبَعُ هَذَا الِاعْتِبَارَ أَغْرَاضٌ أُخْرَى: وَهِيَ تَسْلِيَة الرّسول ﷺ، وَتَعْلِيمُ أُمَّتِهِ بِتَارِيخِ الْأُمَمِ الَّتِي قَبْلَهَا مِنَ الْأُمَمِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، لِيَعْلَمَ الْمُكَذِّبُونَ مِنَ الْعَرَبِ أَنْ لَا غَضَاضَةَ على محمّد ﷺ وَلَا عَلَى رِسَالَتِهِ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ، وَلَا يَجْعَلُهُ ذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الرُّسُلِ، بَلْهَ أَنْ يُؤَيِّدَ زَعْمَهُمْ أَنَّهُ لَوْ كَانَ صَادِقًا فِي رِسَالَتِهِ لَأَيَّدَهُ الله بعقاب مكذّيبه (لَمَّا قَالُوا عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ أَوِ الْحِجَاجِ: «اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ» ) . وَلِيَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ وَغَيْرُهُمْ أَنَّ مَا لقِيه محمّد ﷺ مِنْ قَوْمِهِ هُوَ شِنْشِنَةُ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ تِلْقَاءَ دَعْوَةِ رُسُلِ اللَّهِ. وَأُكِّدَ هَذَا الْخَبَرُ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذِهِ الْأَخْبَارِ

Bu, delil getirme ve nimetleri hatırlatma gayesinden ({ وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ } [A'râf: 10] “Andolsun, sizi yeryüzünde yerleştirdik” sözüyle başlayan; { قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Dedi ki: 'Beni azdırmana karşılık, andolsun ben de onlar için senin doğru yoluna oturacağım'” ayetinden { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [A'râf: 16-33] “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [haram kıldı]” ayetine kadar kendi türlerinin düşmanı olan şeytanın tuzağına daldıklarını sapıklık ehline hatırlatan; ardından ahiret azabının ve insanların oradaki durumlarının nitelenmesiyle korkutma ve aradaki temsiller ile kinayelerden oluşan gayeden) geçmiş ümmetlerin başına gelenlerden ibret alma ve öğüt alma gayesine geçiş yapan yeni bir başlangıçtır (istînâftır). Bu istînâfın surenin başlarındaki { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } [A'râf: 4] “Nice kentleri helak ettik” ayetiyle kuvvetli bir bağı vardır ve surenin büyük bir kısmında bu konu genişçe ele alınmıştır. Bu ibret alma gayesini başka hedefler de takip eder: Bunlar Resul sallallâhu aleyhi ve sellem’i teselli etmek ve ümmetine kendisinden önceki peygamber gönderilmiş ümmetlerin tarihini öğretmektir; ta ki Araplardan yalanlayanlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e ve onun risaletine, kendilerinin yalanlamalarından ötürü hiçbir eksiklik gelmeyeceğini, bunun onu diğer peygamberlerden aşağı kılmayacağını, hele hele (alay veya tartışma yoluyla: “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir” dediklerinde) iddia ettikleri gibi şayet risaletinde doğru olsaydı Allah'ın onu yalanlayanları cezalandırarak destekleyeceği yönündeki iddialarını asla doğrulamayacağını bilsinler. Yine Ehl-i Kitap ve başkaları bilsinler ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in kavminden gördüğü muamele, bedbahtların Allah'ın elçilerinin davetine karşı sergiledikleri eski bir huydur. Bu haber, yemin lâm'ı ve tahkik harfi ile tekit edilmiştir; çünkü bu haberlerden maksat,

تَنْظِيرُ أَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ رُسُلَهَا بِحَالِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ فِي تَكْذِيبِهِمْ رِسَالَة محمّد ﷺ.

peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin durumlarını, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in risaletini yalanlama konusunda Arap müşriklerinin durumuna benzetmektir.

وَكَثُرَ فِي الْكَلَامِ اقْتِرَانُ جُمْلَةِ جَوَابِ الْقسم: بقد لأنّ الْقسم يهيىء نَفْسَ السَّامِعِ

Arap kelamında yemin cevabı cümlesinin "kad" (قَدْ) ile birlikte gelmesi yaygındır; zira yemin, dinleyicinin nefsini

لِتَوَقُّعِ خَبَرٍ مُهِمٍّ فَيُؤْتَى بِقَدْ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى تَحْقِيقِ أَمْرٍ مُتَوَقَّعٍ، كَمَا أَثْبَتَهُ الْخَلِيلُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ، وَالتَّوَقُّعُ قَدْ يَكُونُ تَوَقُّعًا لِلْمُخْبَرِ بِهِ، وَقَدْ يَكُونُ تَوَقُّعًا لِلْخَبَرِ كَمَا هُنَا.

önemli bir haberi beklemeye hazırlar. Bu yüzden "kad" harfi getirilir; çünkü Halîl ve Zemahşerî'nin tespit ettiği üzere o, beklenen bir durumun gerçekleştiğini bildirir. Beklenti bazen haber verilen şeyin kendisi için olur, bazen de burada olduğu gibi bizzat haberin kendisi için olur.

وَتَقَدَّمَ التَّعْرِيفُ بِنُوحٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣٣] . وَكَانَ قَوْمُ نُوحٍ يَسْكُنُونَ الْجَزِيرَةَ وَالْعِرَاقَ، حَسَبَ ظَنِّ الْمُؤَرِّخِينَ. وَعَبَّرَ عَنْهُمُ الْقُرْآنُ بِطَرِيقِ الْقَوْمِيَّةِ الْمُضَافَةِ إِلَى نُوحٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ لَهُمُ اسْمٌ خَاصٌّ مِنْ أَسْمَاءِ الْأُمَمِ يُعْرَفُونَ بِهِ، فَالتَّعْرِيفُ بِالْإِضَافَةِ هُنَا لِأَنَّهَا أَخْصَرُ طَرِيقٍ.

Nûh hakkında bilgi, Âl-i İmrân Suresi'ndeki { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً } [Âl-i İmrân: 33] “Şüphesiz Allah Âdem'i ve Nûh'u seçti” ayetinde geçmişti. Tarihçilerin kanaatine göre Nûh kavmi el-Cezîre ve Irak bölgesinde yaşamaktaydı. Kendileriyle tanınacakları millet isimlerinden özel bir adları bulunmadığı için Kur'an onları Nûh'a nispet edilen bir kavim olarak ifade etmiştir; dolayısıyla buradaki izafetle tanıtım, en kısa yol olduğu içindir.

وَعَطَفَ جُمْلَةَ فَقالَ يَا قَوْمِ عَلَى جُمْلَةِ أَرْسَلْنا بِالْفَاءِ إِشْعَارًا بِأَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ صَدَرَ مِنْهُ بِفَوْرِ إِرْسَالِهِ، فَهِيَ مَضْمُونُ مَا أُرْسِلَ بِهِ.

{ فَقالَ يَا قَوْمِ } “Dedi ki: Ey kavmim!” cümlesinin { أَرْسَلْنا } “gönderdik” cümlesine fâ (فَ) harfiyle bağlanması, bu sözün gönderilmesinin hemen ardından kendisinden sadır olduğunu hissettirmek içindir; zira bu söz, gönderildiği şeyin bizzat içeriğidir.

وَخَاطَبَ نُوحٌ قَوْمَهُ كُلَّهُمْ لِأَنَّ الدَّعْوَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا عَامَّةً لَهُمْ، وَعَبَّرَ فِي نِدَائِهِمْ بِوَصْفِ الْقَوْمِ لِتَذْكِيرِهِمْ بِآصِرَةِ الْقَرَابَةِ، لِيَتَحَقَّقُوا أَنَّهُ نَاصِحٌ وَمُرِيدٌ خَيْرَهُمْ وَمُشْفِقٌ عَلَيْهِمْ، وَأَضَافَ (الْقَوْمَ) إِلَى ضَمِيرِهِ لِلتَّحْبِيبِ وَالتَّرْقِيقِ لِاسْتِجْلَابِ اهْتِدَائِهِمْ.

Nûh kavminin tamamına hitap etti; çünkü davet onlar için ancak genel olur. Onlara seslenirken akrabalık bağını hatırlatmak, böylece kendisinin bir nasihatçi, onlar için hayır dileyen ve kendilerine şefkat gösteren biri olduğunu kesin olarak anlamalarını sağlamak için "kavim" nitelemesini kullanmış; hidayete ermelerini sağlamak üzere sevgi ve yumuşaklık göstermek amacıyla da "kavm" kelimesini kendi zamirine izafe etmiştir.

وَقَوْلُهُ لَهُمُ: اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِبْطَالٌ لِلْحَالَةِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا، وَهِيَ تَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ حَالَةُ شِرْكٍ كَحَالَةِ الْعَرَبِ، وَتَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ حَالَةَ وَثَنِيَّةٍ بِاقْتِصَارِهِمْ على عبَادَة لأصنام دُونَ اللَّهِ تَعَالَى، كَحَالَةِ الصَّابِئَةِ وَقُدَمَاءِ الْيُونَانِ، وَآيَاتُ الْقُرْآنِ صَالِحَةٌ لِلْحَالَيْنِ، وَالْمَنْقُولُ فِي الْقَصَصِ: أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ كَانُوا مُشْرِكِينَ، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ مَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ آلِهَةَ قَوْمِ نُوحٍ أَسْمَاءُ جَمَاعَةٍ مِنْ صَالِحِيهِمْ فَلَمَّا مَاتُوا قَالَ

Onlara yönelik { اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” sözü, içinde bulundukları durumu iptal etmektir. Bu durumun, Arapların durumu gibi bir şirk durumu olması muhtemel olduğu gibi, Sâbiîler ve eski Yunanlıların durumu gibi Yüce Allah'ı bırakıp sadece putlara ibadet etmekle yetindikleri bir putperestlik durumu olması da muhtemeldir. Kur'an ayetleri her iki duruma da uygundur. Kıssalarda nakledilen ise Nûh kavminin müşrik olduklarıdır. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan nakledilen; Nûh kavminin ilahlarının, aralarındaki salih kimselerin isimleri olduğu, onlar ölünce

قَوْمُهُمْ: لَوِ اتَّخَذْنَا فِي مَجَالِسِهِمْ أَنْصَابًا فَاتَّخَذُوهَا وَسَمَّوْهَا بِأَسْمَائِهِمْ حَتَّى إِذَا هَلَكَ أُولَئِكَ وَتَنَسَّخَ الْعِلْمُ عُبِدَتْ.

kavimlerinin: "Onların oturdukları meclislere anıtlar diksek" deyip bunları diktikleri ve onlara o salihlerin isimlerini verdikleri, nihayet o nesil helak olup ilim unutulunca bunlara tapıldığı şeklindeki rivayet de bunu gerektirmektedir.

وَظَاهِرُ مَا فِي سُورَةِ نُوحٍ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ لِقَوْلِهِ: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ [نوح: ٣] وَظَاهِرُ مَا فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ أَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِاللَّهِ لِقَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً [فصلت: ١٤] مَعَ احْتِمَالِ أَنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ التَّسْلِيمِ الْجَدَلِيِّ فَإِنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ كَانَ أَمْرُهُ إِيَّاهُمْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ مُقَيَّدًا بِمَدْلُولِ قَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَيْ أَفْرِدُوهُ بِالْعِبَادَةِ وَلَا تُشْرِكُوا مَعَهُ الْأَصْنَامَ، وَإِنْ كَانُوا مُقْتَصِرِينَ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ كَانَ قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ تَعْلِيلًا لِلْإِقْبَالِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ، أَي هُوَ الْإِلَه لَا أَوْثَانُكُمْ.

Nûh Suresi'ndeki { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ } [Nûh: 3] “Allah'a kulluk edin ve O'ndan sakının” buyruğunun zahirine göre onlar Allah'a ibadet etmiyorlardı. Fussilet Suresi'ndeki { لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } [Fussilet: 14] “Eğer Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi” sözlerinin zahirine göre ise -bunun cedelî bir teslim (varsayım) kabilinden söylenmiş olması ihtimaliyle birlikte- Allah'ı ikrar ediyorlardı. Şayet müşrik idiyseler, onlara Allah'a ibadet etmeyi emretmesi, { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” sözünün delaletiyle kayıtlıdır; yani ibadeti yalnızca O'na has kılın ve putları O'na ortak koşmayın demektir. Eğer sadece putlara tapmakla yetiniyor idiyseler, { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” sözü, Allah'a ibadete yönelmenin gerekçesi (ta'lili) olur; yani ilah olan putlarınız değil sadece O'dur, demek olur.

وَجُمْلَةُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ بَيَانٌ لِلْعِبَادَةِ الَّتِي أَمَرَهُمْ بِهَا، أَيْ أَفْرِدُوهُ بِالْعِبَادَةِ دُونَ غَيْرِهِ، إِذْ لَيْسَ غَيره لكم بالإله.

{ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” cümlesi birinci veche göre onlara emrettiği kulluğun açıklamasıdır; yani ibadeti başkasına değil sadece O'na has kılın, çünkü sizin için O'ndan başka hiçbir ilah yoktur demektir.

وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِلْأَمْرِ بِالْإِقْلَاعِ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ.

İkinci veche göre ise O'ndan başkasına ibadetten vazgeçme emrinin istînâf-ı beyânîsi olur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ غَيْرُهُ بِالرَّفْعِ عَلَى الصِّفَةِ (لِإِلَهٍ) بِاعْتِبَارِ مَحَلِّهِ لِأَنَّهُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ إِذْ هُوَ مُبْتَدَأٌ وَإِنَّمَا جُرَّ لِدُخُولِ حَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدِ وَلَا يُعْتَدُّ بِجَرِّهِ، وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ:

Cumhur { غَيْرُهُ } kelimesini, { إِلهٍ } kelimesinin mahalline sıfat olarak merfû (ötreli) okumuştur; çünkü o mübtedâ olduğu için ref mahallindedir, zâid cer harfi girdiği için mecrur olmuştur ve bu lafzî cer dikkate alınmaz. Kisâî ve Ebû Ca'fer ise

بِجَرِّ غَيْرِ عَلَى النّعت للّفظ (إلاه) نَظَرًا لِحَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدِ.

zâid cer harfini gözeterek (إِلهٍ) lafzının sıfatı olmak üzere "gayr" kelimesini mecrur (kesreli) okumuşlardır.

وَجُمْلَةُ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ، كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» : أَيْ لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: اتْرُكُوا عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ خَوْفًا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ عَظِيمٍ، وَبُنِيَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى خَوْفِ الْمُتَكَلِّمِ عَلَيْهِمْ، دَلَالَةً عَلَى إِمْحَاضِهِ النُّصْحَ لَهُمْ وَحِرْصِهِ عَلَى سَلَامَتِهِمْ، حَتَّى جَعَلَ مَا يَضُرُّ بِهِمْ كَأَنَّهُ يَضُرُّ بِهِ، فَهُوَ يَخَافُهُ كَمَا يَخَافُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ هَذَا كَانَ فِي مَبْدَأِ خِطَابِهِمْ بِمَا أُرْسِلُ بِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ قَالَهُ بَعْدَ أَنْ ظَهَرَ مِنْهُمُ التَّكْذِيبُ: أَيْ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ عَذَابًا فَإِنِّي أَخَافُهُ

{ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ } “Doğrusu ben sizin üzerinize [büyük] bir günün azabından korkuyorum” cümlesinin, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere gerekçe (ta'lîl) konumunda olması caizdir: Yani { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğunun içeriğine yönelik olarak sanki şöyle denmiştir: Büyük bir günün azabından korkarak Allah'tan başkasına ibadeti bırakın. Sözün dizilişinin, konuşanın onlar adına duyduğu korku üzerine kurulması; onlara samimi bir şekilde nasihat ettiğine ve kurtuluşlarına ne kadar düşkün olduğuna delalet etmek içindir; öyle ki onlara zarar verecek şeyi sanki kendisine zarar verecekmiş gibi görmüş ve onların kendi nefisleri için korktukları gibi o da onlar için korkmuştur. Zira bu sözü, tebliğle gönderildiği şeyle onlara ilk hitabında söylemiştir. Bunu, kendilerinden yalanlama ortaya çıktıktan sonra söylemiş olması da muhtemeldir: Yani şayet siz azaptan korkmuyorsanız bile ben

عَلَيْكُمْ، وَهَذَا مِنْ رَحْمَةِ الرُّسُلِ بِقَوْمِهِمْ.

sizin adınıza o azaptan korkuyorum, demektir. Bu da peygamberlerin kavimlerine olan merhametindendir.

وَفِعْلُ الْخَوْفِ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ إِلَى الشَّيْءِ الْمَخُوفِ مِنْهُ، وَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ بِحَرْفِ (عَلَى) إِذَا كَانَ الْخَوْفُ مِنْ ضُرٍّ يَلْحَقُ غَيْرَ الْخَائِفِ، كَمَا قَالَ الْأَحْوَصُ:

Korku fiili (havf), korkulan şeye bizzat geçişli (müteaddî) olur; korku, korkan kimsenin dışındakine dokunacak bir zarardan kaynaklanıyorsa { عَلَى } harf-i ceriyle ikinci bir mef'ûle geçişli olur. Nitekim el-Ahvas şöyle demiştir:

فَإِذَا تَزُولُ تَزُول على مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ

“O zevale erdiği zaman, akranlarının öfkesinden ve anî çıkışlarından korktuğu kükremiş bir yiğidin başına zeval erer.”

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً ثَانِيَةً بَعْدَ جُمْلَةِ اعْبُدُوا اللَّهَ لِقَصْدِ الْإِرْهَابِ وَالْإِنْذَارِ، وَنُكْتَةُ بِنَاءِ نَظْمِ الْكَلَامِ عَلَى خَوْفِ الْمُتَكَلِّمِ عَلَيْهِمْ هِيَ هِيَ.

Bu cümlenin, korkutma ve uyarma maksadıyla { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” cümlesinden sonra ikinci bir müstakil başlangıç (istînâf) olması da caizdir. Kelamın dizilişinin, konuşanın onlar hakkındaki korkusu üzerine kurulmasındaki ince nüans ise aynıdır.

وَالْعَذَابُ الْمَخُوفُ وَيَوْمُهُ يُحْتَمَلُ أَنَّهُمَا فِي الْآخِرَةِ أَوْ فِي الدُّنْيَا، وَالْأَظْهَرُ الْأَوَّلُ لِأَنَّ جَوَابَهُمْ بِأَنَّهُ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ يُشْعِرُ بِأَنَّهُمْ أَحَالُوا الْوَحْدَانِيَّةَ وَأَحَالُوا الْبَعْثَ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ نُوحٍ [١٧، ١٨] : وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً فَحَالُهُمْ كَحَالِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لِأَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ تُمَحِّضُ أَهْلَهَا لِلِاقْتِصَارِ عَلَى أغراض الدّنيا.

Korkulan azabın ve onun gününün ahirette veya dünyada olması muhtemeldir. Birincisi daha zahirdir; çünkü onların, Nûh'un apaçık bir sapıklık içinde olduğu şeklindeki cevabı, tevhidi imkânsız gördükleri gibi dirilişi de imkânsız gördüklerini hissettirmektedir; Nûh Suresi'ndeki { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً } [Nûh: 17-18] “Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi. Sonra sizi oraya döndürecek ve sizi [yeniden] çıkaracaktır” buyruğu da buna delalet eder. Dolayısıyla onların durumu Arap müşriklerinin durumu gibidir; zira putlara tapmak, taraftarlarını sırf dünya hedefleriyle yetinmeye sevk eder.

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٦٠]

[A'râf Suresi (7), Ayet 60]

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠)

{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz!'” (60)

فُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ عَلَى طَرِيقَةِ الْفَصْلِ فِي الْمُحَاوَرَاتِ، وَاقْتَرَنَ جَوَابُهُمْ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ حَقَّقُوا وَأَكَّدُوا اعْتِقَادَهُمْ أَنَّ نُوحًا مُنْغَمِسٌ فِي الضَّلَالَةِ. الْمَلَأُ مَهْمُوزٌ بِغَيْرِ مَدٍّ: الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ وَرَأْيُهُمْ وَاحِد لأنّهم يمالىء بَعْضُهُمْ بَعْضًا،

{ قالَ } “Dedi” cümlesi diyaloglardaki fasl (bağlaçsız getirme) üslubuyla getirilmiştir. Cevapları, Nûh'un sapıklığa gömüldüğüne dair inançlarını pekiştirdiklerini ve tekit ettiklerini göstermek için tekit harfiyle getirilmiştir. Medsiz ve hemzeli olan el-Mele' (الْمَلَأُ): Birbirlerine destek oldukları,

أَيْ يُعَاوِنُهُ وَيُوَافِقُهُ، وَيُطْلَقُ الْمَلَأُ عَلَى أَشْرَافِ الْقَوْمِ وَقَادَتِهِمْ لِأَنَّ شَأْنَهُمْ أَنْ يَكُونَ رَأْيُهُمْ وَاحِدًا عَنْ تَشَاوُرٍ، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُنَاسِبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَرِينَةِ (مِنْ) الدَّالَّةِ عَلَى التَّبْعِيضِ أَيْ أَنَّ قَادَةَ الْقَوْمِ هُمُ الَّذِينَ تَصَدَّوْا لِمُجَادَلَةِ نُوحٍ وَالْمُنَاضَلَةِ عَنْ دِينِهِمْ بِمَسْمَعٍ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ خَاطَبَ جَمِيعَهُمْ، وَالرُّؤْيَةُ قَلْبِيَّةٌ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، أَيْ إِنَّا لَنُوقِنُ أَنَّكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ وَلَمْ يُوصَفِ الْمَلَأُ هُنَا بِالَّذِينَ كَفَرُوا، أَوْ بِالَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا كَمَا وُصِفَ الْمَلَأُ فِي قِصَّةِ هُودٍ بِالَّذِينَ

yani yardım edip uyuştukları için işleri bir ve görüşleri bir olan topluluk demektir. Mele' kelimesi kavmin eşrafı ve ileri gelenleri için de kullanılır; çünkü onların şanı istişare neticesinde görüşlerinin tek olmasıdır. Kısmiyet (teb'îz) bildiren { مِنْ } harfinin karinesiyle bu ayete uygun düşen mana da budur; yani Nûh ile tartışmaya ve -onun tamamına hitap ettiği- kavmin işiteceği şekilde dinlerini savunmaya girişenler kavmin ileri gelenleridir. Buradaki görme (rü'yet), bilme anlamında kalbî bir görmedir; yani "şüphesiz biz senin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu kesinlikle biliyoruz" demektir. Hûd kıssasındaki ileri gelenler küfredenler diye nitelendiği halde, buradaki ileri gelenler küfredenler veya büyüklük taslayanlar şeklinde nitelenmemiştir; zira

كَفَرُوا اسْتِغْنَاءً بِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَى أَنَّهُمْ كَذَّبُوا وَكَفَرُوا.

durumun onların yalanlayıp inkâr ettiklerine delalet etmesiyle yetinilmiştir.

وَظَرْفِيَّةُ فِي ضَلالٍ مَجَازِيَّةٌ تَعْبِيرًا عَنْ تَمَكُّنِ وَصْفِ الضَّلَالِ مِنْهُ حَتَّى كَأَنَّهُ مُحِيطٌ بِهِ مِنْ جَوَانِبِهِ إِحَاطَةَ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ.

{ فِي ضَلالٍ } “sapıklık içinde” ifadesindeki zarfiyet mecazidir; sapıklık niteliğinin onda yerleştiğini, hatta bir zarfın içindekini kuşattığı gibi onu her yönden kuşattığını ifade eder.

«وَالضَّلَالُ» اسْمُ مَصْدَرِ ضَلَّ إِذَا أَخْطَأَ الطَّرِيقَ الْمُوصِلَ، «وَالْمُبِينُ» اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَبَانَ الْمُرَادِفِ بَانَ، وَذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَالِغُ الْغَايَةَ فِي الْبُعْدِ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَهَذِهِ شُبْهَةٌ مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّ الْحَقَّ هُوَ مَا هُمْ عَلَيْهِ، فَلَا عَجَبَ إِذَا جَعَلُوا مَا بَعُدَ عَنْهُ بُعْدًا عَظِيمًا ضَلَالًا بَيِّنًا لِأَنَّهُ خَالَفَهُمْ، وَجَاءَ بِمَا يَعُدُّونَهُ مِنَ الْمُحَالِ، إِذْ نَفَى الْإِلَهِيَّةَ عَنْ آلِهَتِهِمْ، فَهَذِهِ مُخَالَفَةٌ، وَأَثْبَتَهَا لِلَّهِ وَحْدَهُ، فَإِنْ كَانُوا وَثَنِيِّينَ فَهَذِهِ مُخَالَفَةٌ أُخْرَى، وَتَوَعَّدَهُمْ بِعَذَابٍ عَلَى ذَلِكَ وَهَذِهِ مُخَالَفَةٌ أَيْضًا، وَإِنْ كَانَ الْعَذَابُ الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِهِ عَذَابُ الْآخِرَةِ فَقَدْ أَخْبَرَهُمْ بِأَمْرٍ مُحَالٍ عِنْدَهُمْ وَهُوَ الْبَعْثُ، فَهِيَ مُخَالِفَةٌ أُخْرَى، فَضَلَالُهُ عِنْدَهُمْ مُبِينٌ، وَقَدْ يَتَفَاوَتُ ظُهُورُهُ، وَادَّعَى أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ وَهَذَا فِي زَعْمِهِمْ تَعَمُّدُ كَذِبٍ وَسَفَاهَةُ عَقْلٍ وَادِّعَاءُ مُحَالٍ كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ [الْأَعْرَاف: ٦٦]- وَقَوْلِهِ هُنَا- أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَعْرَاف: ٦٣] الْآيَة.

ed-Dalâl (الضَّلَالُ), ulaştıran yolu şaşırmak anlamındaki dalle fiilinin ism-i masdarıdır. el-Mübîn (الْمُبِينُ) ise bâne ile eş anlamlı olan ebâne fiilinin ism-i fâilidir. Bu da hak yolundan uzaklaşmada son noktaya varan sapıklıktır. Bu onların bir vehmidir; zira onlar hakkın kendi üzerinde bulundukları şey olduğunu sanmışlardır. Dolayısıyla ondan alabildiğine uzaklaşan şeyi apaçık bir sapıklık saymalarına şaşılmaz; çünkü Nûh onlara muhalefet etmiş ve ilahlarının ilahlığını nefyederek onların imkânsız gördüğü bir şeyi getirmiştir; bu bir muhalefettir. İlahlığı sadece Allah'a has kılmıştır; şayet putperest iseler bu da başka bir muhalefettir. Bundan ötürü onları azapla tehdit etmiştir ki bu da bir muhalefettir. Onları tehdit ettiği azap şayet ahiret azabı ise, bu durumda onlara kendi nezdlerinde imkânsız olan bir şeyi, yani dirilişi haber vermiştir; bu da diğer bir muhalefettir. Bu yüzden onun sapıklığı onlara göre apaçıktır ve bunun açıklığı farklı derecelerde olabilir. Nûh, Allah'ın kendisini peygamber olarak gönderdiğini iddia etmiştir; bu ise onların zannına göre kasten söylenen bir yalan, bir akılsızlık ve imkânsız olanı iddia etmektir. Nitekim Yüce Allah'ın şu ayetlerinde onlardan nakledildiği gibidir: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } [A'râf: 66] “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni kesinlikle bir akılsızlık içinde görüyoruz ve seni gerçekten yalancılardan sanıyoruz'”; ve buradaki { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } [A'râf: 63] “Size Rabbinizden bir öğüt gelmesine şaştınız mı?” ayeti.

[٦١- ٦٣]

[61-63]

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٦١]

[A'râf Suresi (7), Ayet 61]

قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١)

{ قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim'” (61)

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٦٢]

[A'râf Suresi (7), Ayet 62]

أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢)

{ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Size Rabbimin gönderdiklerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından [gelen vahiy sayesinde] sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” (62)

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٦٣]

[A'râf Suresi (7), Ayet 63]

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣)

{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete nâil olmanız için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı?” (63)

فُصِلَتْ جُمْلَةُ: قالَ عَلَى طَرِيقَةِ فَصْلِ الْمُحَاوَرَاتِ. وَالنِّدَاءُ فِي جَوَابِهِ إِيَّاهُمْ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، وَلَمْ يَخُصَّ خُطَّابَهُ بِالَّذِينَ جَاوَبُوهُ، بَلْ أَعَادَ الْخِطَابَ إِلَى الْقَوْمِ كُلِّهِمْ، لِأَنَّ جَوَابَهُ مَعَ كَوْنِهِ مُجَادَلَةً

{ قالَ } cümlesi, karşılıklı konuşma üslubu (fasl-ı muhâverât) gereğince [atfeden bir harf olmaksızın] fasl edilmiştir. Onlara verdiği cevaptaki nida, haberin önemine dikkat çekmek içindir. Nûh hitabını sadece kendisine cevap verenlere has kılmamış, aksine hitabı kavmin tamamına yöneltmiştir; çünkü onun bu cevabı, bir yandan kavminden ileri gelenlerle tartışma (mücadele) iken,

لِلْمَلَأِ مِنْ قَوْمِهِ هُوَ أَيْضًا يَتَضَمَّنُ دَعْوَةً عَامَّةً، كَمَا هُوَ بَيِّنٌ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا نُكْتَةُ التَّعْبِيرِ فِي نِدَائِهِمْ بِوَصْفِ الْقَوْمِ الْمُضَافِ إِلَى ضَمِيرِهِ، فَأَعَادَ ذَلِكَ مَرَّةً ثَانِيَةً

diğer yandan gayet açık olduğu üzere genel bir daveti de içermektedir. Onlara seslenirken 'kavm' vasfını kendi zamirine izafe etmesindeki incelik az önce geçmişti; [Nûh], bu ifadeyi ikinci kez tekrarlamıştır;

اسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ نُفُوسِهِمْ مِمَّا سَيَعْقُبُ النِّدَاءَ مِنَ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] .

tâ ki nidadan sonra gelecek olan reddiye ve onların { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [A'râf: 60] “Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” sözlerinin iptali karşısında nefislerinin kabaran öfkesini teskin etsin.

وَالضَّلَالَةُ مَصْدَرٌ مِثْلُ الضَّلَالِ، فَتَأْنِيثُهُ لَفْظِيٌّ مَحْضٌ، وَالْعَرَبُ يَسْتَشْعِرُونَ التَّأْنِيثَ غَالِبًا فِي أَسْمَاءِ أَجْنَاسِ الْمَعَانِي، مِثْلِ الْغَوَايَةِ وَالسَّفَاهَةِ، فَالتَّاءُ لِمُجَرَّدِ تَأْنِيثِ اللَّفْظِ وَلَيْسَ فِي هَذِهِ التَّاءِ مَعْنَى الْوَحْدَةِ لِأَنَّ أَسْمَاءَ أَجْنَاسِ الْمَعَانِي لَا تُرَاعَى فِيهَا الْمُشَخِّصَاتُ، فَلَيْسَ الضَّلَالُ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْجَمْعِ لِلضَّلَالَةِ، خِلَافًا لِمَا فِي «الْكَشَّافِ» ، وَكَأَنَّهُ حَاوَلَ إِثْبَاتَ الْفَرْقِ بَيْنَ قَوْلِ قَوْمِهِ لَهُ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] ، وَقَوْلِهِ هُوَ: لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَتَبِعَهُ فِيهِ الْفَخْرُ، وَابْنُ الْأَثِيرِ فِي «الْمَثَلِ السَّائِرِ» ، وَقَدْ تكلّف لتصحيحه التفتازانيّ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ التَّخَالُفَ بَيْنَ كَلِمَتِي ضَلَالٍ وَضَلَالَةٍ اقْتَضَاهُ التَّفَنُّنُ حَيْثُ سَبَقَ لَفْظُ ضَلَالٍ، وَمُوجِبُ سَبْقِهِ إِرَادَةُ وَصْفِهِ ب مُبِينٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] ، فَلَوْ عَبَّرَ هُنَالِكَ بِلَفْظِ ضَلَالَةٍ لَكَانَ وَصْفُهَا بِمُبِينَةٍ غَيْرَ مَأْلُوفِ الِاسْتِعْمَالِ، وَلَمَّا تَقَدَّمَ لفظ ضَلالٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] اسْتُحْسِنَ أَنْ يُعَادَ بِلَفْظٍ يُغَايِرُهُ فِي السُّورَةِ دَفْعًا لِثِقَلِ الْإِعَادَةِ فَقَوْلُهُ: لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ:

Dalâlet (الضَّلَالَةُ), tıpkı dalâl (الضَّلَالُ) gibi bir masdardır; dolayısıyla müennesliği tamamen lafzîdir. Araplar genellikle gavâyet (الْغَوَايَةُ) ve sefâhet (السَّفَاهَةُ) gibi mânevî cins isimlerinde müenneslik hissederler. Dolayısıyla buradaki te (ة), sadece lafzın müennesliği içindir ve bu te'de teklik (vahdet) anlamı yoktur; çünkü mânevî cins isimlerinde müşahhas varlıklar dikkate alınmaz. Bu bakımdan el-Keşşâf'ta yer alanın aksine dalâl, dalâlet'in ismi cemi konumunda değildir. [Zemahşerî], kavminin ona { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ } [A'râf: 60] demesi ile onun { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } demesi arasında bir fark ortaya koymaya çalışmış; Fahreddin er-Râzî ile el-Meselü's-Sâir'de İbnü'l-Esîr de bu hususta ona uymuş; Teftâzânî de bunu doğrulamak için tekellüfe girmiştir. Oysa buna gerek yoktur; çünkü dalâl ve dalâlet kelimeleri arasındaki farklılık, üslup zenginliğinden (tefennün) kaynaklanmıştır; zira önce dalâl lafzı geçmiş, onun öne geçmesinin sebebi de { مُبِينٍ } [A'râf: 60] ile nitelenmek istenmesidir. Şayet orada dalâlet lafzı kullanılsaydı, onun mübîne şeklinde nitelenmesi alışılagelmiş bir kullanım olmazdı. { ضَلالٍ } [A'râf: 60] lafzı öne geçince de, surenin akışında tekrarın ağırlığını gidermek için ona aykırı bir lafızla getirilmesi güzel bulunmuştur. Dolayısıyla onun { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } sözü, onların:

إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] بِمُسَاوِيهِ لَا بِأَبْلَغَ مِنْهُ.

{ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [A'râf: 60] sözüne, daha beliğ bir ifadeyle değil, denk bir ifadeyle verilmiş bir cevaptır.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِي لِلْمُصَاحَبَةِ أَوِ الْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ تُنَاقِضُ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِمْ فِي ضَلالٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] فَإِنَّهُمْ جَعَلُوا الضَّلَالَ مُتَمَكِّنًا مِنْهُ، فَنَفَى هُوَ أَنْ يَكُونَ لِلضَّلَالِ مُتَلَبَّسٌ بِهِ.

{ بِي } ifadesindeki bâ harfi cerri musâhabet (birliktelik) veya mülâbeset (ilişiklik) içindir ve onların { فِي ضَلالٍ } [A'râf: 60] sözündeki mecâzî zarfiyet mânasını reddetmektedir. Çünkü onlar sapıklığı onda yerleşmiş kılmışlar, o ise sapıklığın kendisine ilişecek hiçbir tarafının olmadığını nefyetmiştir.

وَتَجْرِيدُ لَيْسَ مِنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ مَعَ كَوْنِ اسْمِهَا مُؤَنَّثَ اللَّفْظِ جَرَى عَلَى الْجَوَازِ فِي تَجْرِيدِ الْفِعْلِ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ، إِذَا كَانَ مَرْفُوعُهُ غَيْرَ حَقِيقِيِّ التَّأْنِيثِ، وَلِمَكَانِ الْفَصْلِ بِالْمَجْرُورِ.

{ لَيْسَ } fiilinin, isminin lafzen müennes olmasına rağmen müenneslik te'sinden arındırılmış (müzekker) olması; faili/merfûu hakiki müennes olmadığında fiilin müenneslik alâmetinden soyutlanabilmesi kuralına ve mecrûr ile araya fasıla girmesine binaendir.

وَالِاسْتِدْرَاكُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ وَلكِنِّي رَسُولٌ لِرَفْعِ مَا تَوَهَّمُوهُ مِنْ أَنَّهُ فِي ضَلَالٍ حَيْثُ خَالَفَ دِينَهُمْ، أَيْ هُوَ فِي حَالِ رِسَالَةٍ عَنِ اللَّهِ، مَعَ مَا تَقْتَضِي الرِّسَالَةُ

{ وَلكِنِّي رَسُولٌ } sözündeki istidrâk (düzeltme), dinlerine muhalefet ettiği için onun sapıklık içinde olduğu yönündeki vehimlerini gidermek içindir. Yani o, Allah katından bir elçilik vazifesi üzeredir; bununla birlikte elçilik;

مِنَ التَّبْلِيغِ وَالنُّصْحِ وَالْإِخْبَارِ بِمَا لَا يَعْلَمُونَهُ، وَذَلِكَ مَا حَسِبُوهُ ضَلَالًا، وَشَأْنُ (لَكِنَّ) أَنْ تَكُونَ جُمْلَتُهَا مُفِيدَةً مَعْنَى يُغَايِرُ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ قَبْلَهَا، وَلَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ السَّابِقَةُ وَذَلِكَ هُوَ حَقِيقَةُ الِاسْتِدْرَاكِ الْمَوْضُوعَةُ لَهُ (لَكِنَّ) فَلَا بُدَّ مِنْ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ مَضْمُونَيِ الْجُمْلَتَيْنِ: إِمَّا فِي الْمُسْنَدِ نَحْوَ وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ [الْأَنْفَال: ٤٣] أَوْ فِي الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ نَحْوَ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الْأَنْفَال: ١٧] فَلَا يَحْسُنُ أَنْ تَقُولَ: مَا سَافَرْتُ وَلَكِنِّي مُقِيمٌ، وَأَكْثَرُ وُقُوعِهَا بَعْدَ جُمْلَةٍ مَنْفِيَّةٍ، لِأَنَّ النَّفْيَ مَعْنًى وَاسِعٌ، فَيَكْثُرُ أَنْ

tebliğ etmeyi, öğüt vermeyi ve bilmedikleri şeyleri haber vermeyi gerektirir ki onların sapıklık sandıkları şey de işte budur. Lâkinne (لَكِنَّ) edatının şânı, cümlesinin kendisinden önceki cümlenin anlamından farklı ve önceki cümlenin delâlet etmediği bir mânayı ifade etmesidir; lâkinne edatının kendisi için vazedildiği gerçek istidrâk da işte budur. Bu sebeple iki cümlenin içeriği arasında bir münasebet bulunması şarttır: Ya müsnedde (yüklemde) olur, örneğin: { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } [Enfâl: 43] “Eğer onları sana çok gösterseydi, mutlaka yılgınlık gösterir ve bu konuda çekişirdiniz; fakat Allah [sizi] kurtardı” ayetinde olduğu gibi; ya da müsnedün ileyhte (öznede) olur, örneğin: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } [Enfâl: 17] “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” ayetinde olduğu gibi. Dolayısıyla 'Yolculuk yapmadım ama mukimim' demek güzel olmaz. Lâkinne edatının menfî bir cümleden sonra gelmesi çok yaygındır; çünkü nefy (olumsuzluk) geniş kapsamlı bir anlamdır, dolayısıyla sonrasında mütekellimin

يَحْتَاجَ الْمُتَكَلِّمُ بَعْدَهُ إِلَى زِيَادَةِ بَيَانٍ، فَيَأْتِي بِالِاسْتِدْرَاكِ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ حَقِيقَةَ الِاسْتِدْرَاكِ هُوَ رَفْعُ مَا يَتَوَهَّمُ السَّامِعُ ثُبُوتَهُ أَوْ نَفْيَهُ فَإِنَّمَا نَظَرَ إِلَى بَعْضِ أَحْوَالِ الِاسْتِدْرَاكِ أَوْ إِلَى بَعْضِ أَغْرَاضِ وُقُوعِهِ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ، وَلَيْسَ مُرَادُهُمْ أَنَّ حَقِيقَةَ الِاسْتِدْرَاك لَا تتقوم إِلَّا بِذَلِكَ.

ilave bir açıklamaya ihtiyaç duyması ve istidrâka başvurması sıkça görülür. 'İstidrâkın hakikati, dinleyicinin sübûtunu veya nefyini vehmettiği şeyi gidermektir' diyen kimse ise istidrâkın sadece bazı durumlarını yahut beliğ kelamda vuku bulduğu bazı gayeleri göz önüne almıştır; yoksa onların kastı istidrâkın hakikatinin yalnızca bundan ibaret olduğu demek değildir.

وَاخْتِيَارُ طَرِيقِ الْإِضَافَةِ فِي تَعْرِيفِ الْمُرْسَلِ: لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ مِنْ تَفْخِيمِ الْمُضَافِ وَمِنْ وُجُوبِ طَاعَتِهِ عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ، تَعْرِيضًا بِقَوْمِهِ إِذْ عَصَوْهُ.

Gönderilenin (elçinin) tanıtılmasında izâfet yolunun seçilmesi; muzafın yüceliğini hissettirmesi ve ona itaatin bütün insanlara vacip olduğunu bildirmesi içindir; bu da ona isyan eden kavmine üstü kapalı bir sitemdir.

وَجُمْلَةُ: أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي صِفَةٌ لِرَسُولٍ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا إِفَادَةُ التَّجَدُّدِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ تَارِكِ التَّبْلِيغِ مِنْ أَجْلِ تَكْذِيبِهِمْ تَأْيِيسًا لَهُمْ مِنْ مُتَابَعَتِهِ إِيَّاهُمْ، وَلَوْلَا هَذَا الْمَقْصِدُ لَكَانَ مَعْنَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ حَاصِلًا مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلكِنِّي رَسُولٌ، وَلِذَلِكَ جَمَعَ الرِّسَالَاتِ لِأَنَّ كُلَّ تَبْلِيغٍ يَتَضَمَّنُ رِسَالَةً بِمَا بَلَّغَهُ، ثُمَّ إِنِ اعْتُبِرَتْ جُمْلَةُ: أُبَلِّغُكُمْ صِفَةً، يَكُنْ الْعُدُولُ عَنْ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ إِلَى ضَمِيرِ التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ: أُبَلِّغُكُمْ وَقَوْلِهِ: رَبِّي الْتِفَاتًا، بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْمَوْصُوفِ خَبَرًا عَنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ، وَإِن اعْتبرت استينافا، فَلَا الْتِفَاتَ.

{ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } cümlesi ya { رَسُولٌ } kelimesinin sıfatıdır ya da müste'nefedir (bağımsız yeni bir cümledir). Bundan maksat, teceddüdü (eylemin yenilenerek sürdüğünü) ve onların yalanlaması yüzünden tebliği bırakmayacağını bildirerek kendilerine uymasından ümitlerini kesmelerini sağlamaktır. Şayet bu maksat olmasaydı, bu cümlenin anlamı zaten { وَلكِنِّي رَسُولٌ } sözünün anlamından anlaşılmış olurdu. Bu sebeple 'risâlet' kelimesini çoğul yaparak [risâlât şeklinde] getirmiştir; çünkü her bir tebliğ, tebliğ edilen hususa dair bir risâlet (mesaj) içerir. Şayet { أُبَلِّغُكُمْ } cümlesi sıfat kabul edilirse, { أُبَلِّغُكُمْ } ve { رَبِّي } ifadelerinde gâib zamirinden mütekellim zamirine geçiş, mevsûfun mütekellim zamirinin haberi olması hasebiyle bir iltifat olur; şayet istînâf kabul edilirse iltifat olmaz.

وَالتَّبْلِيغُ وَالْإِبْلَاغُ: جَعْلُ الشَّيْءِ بَالِغًا، أَيْ وَاصِلًا إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ، وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلْإِعْلَامِ بِالْأَمْرِ الْمَقْصُودِ عِلْمُهُ، فَكَأَنَّهُ يَنْقُلُهُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ.

Teblîğ (التَّبْلِيغُ) ve iblâğ (الْإِبْلَاغُ): Bir şeyi ulaştırmak, yani hedeflenen mekâna vardırmaktır. Buradaki kullanımı ise bilinmesi amaçlanan hususu bildirmek anlamında bir istiâredir; sanki o bilgiyi bir mekândan diğer mekâna nakletmektedir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أُبَلِّغُكُمْ- بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ- وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ: بِسُكُونِ الْمُوَحَّدَةِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ مِنَ الْإِبْلَاغِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.

Cumhur, bu lafzı -bâ harfinin fethası ve lâm harfinin şeddesiyle- { أُبَلِّغُكُمْ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kūb ise el-iblâğ kökünden gelerek -bâ harfinin sükûnu ve lâm harfinin şeddesiz haliyle- [ubligukum şeklinde] okumuşlardır; mâna birdir.

وَوَجْهُ الْعُدُولِ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ: رِسالاتِ رَبِّي هُوَ مَا تُؤْذِنُ بِهِ إِضَافَةُ الرَّبِّ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ لُزُومِ طَاعَتِهِ، وَأَنَّهُ لَا يَسَعُهُ إِلَّا تَبْلِيغُ مَا أَمَرَهُ بِتَبْلِيغِهِ، وَإِنْ كَرِهَ قَوْمُهُ.

{ رِسالاتِ رَبِّي } ifadesinde zamir yerine açık ismin (izharın) tercih edilme sebebi; Rab isminin mütekellim zamirine izafe edilmesinin O'na itaatin gerekliliğini ve kavmi hoşlanmasa bile tebliğ etmesini emrettiği şeyleri tebliğ etmekten başka bir seçeneğinin olmadığını hissettirmesidir.

وَالنُّصْحُ وَالنَّصِيحَةُ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ، يُعَبَّرُ بِهَا عَنْ حُسْنِ النِّيَّةِ وَإِرَادَةِ الْخَيْرِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ عَمَلٍ،

Nush (النُّصْحُ) ve nasîhat (النَّصِيحَةُ), söz veya fiilde iyi niyetli olmayı ve hayır dilemeyi ifade eden kapsamlı bir kelimedir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «الدِّينُ النَّصِيحَةُ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «الدِّينُ النَّصِيحَةُ» “Din samimiyettir (nasihattir)”

- وَأَنْ تَنَاصَحُوا مَنْ وَلَّاهُ اللَّهُ أَمْرَكُمْ. وَيَكْثُرُ إِطْلَاقُ النُّصْحِ عَلَى الْقَوْلِ الَّذِي فِيهِ تَنْبِيهٌ لِلْمُخَاطَبِ إِلَى مَا يَنْفَعُهُ وَيَدْفَعُ عَنْهُ الضُّرَّ.

ve “Allah'ın işinizin başına geçirdiği kimselere samimiyetle nasihat etmenizdir.” Nush kelimesi çoğunlukla, muhataba kendisine fayda verecek ve kendisinden zararı defedecek hususları hatırlatan söz için kullanılır.

وَضِدُّهُ الْغِشُّ. وَأَصْلُ مَعْنَاهُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ، وَيَكْثُرَ أَنْ يُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِلَامٍ زَائِدَةٍ دَالَّةٍ عَلَى مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ النَّاصِحَ أَرَادَ مِنْ نُصْحِهِ ذَاتَ الْمَنْصُوحِ، لَا جَلْبَ خَيْرٍ لِنَفْسِ النَّاصِحِ، فَفِي ذَلِكَ مُبَالَغَةٌ وَدَلَالَةٌ عَلَى إِمْحَاضِ النَّصِيحَةِ، وَأَنَّهَا وَقَعَتْ خَالِصَةً لِلْمَنْصُوحِ، مَقْصُودًا بِهَا جَانِبُهُ لَا غَيْرَ، فَرُبَّ نَصِيحَةٍ يَنْتَفِعُ

Zıddı ise gışş (aldatma/samimiyetsizlik)tir. Kelimenin asıl kullanımında mef'ûlüne bizzat geçişli (müteaddî) olması gerekir; ancak nasihat edenin bu nasihatiyle kendi nefsine bir hayır sağlamayı değil, yalnızca kendisine nasihat edilen kimsenin bizzat kendisini amaçladığını göstermek üzere, tahsis mânası ifade eden zâid bir lâm ile mef'ûle geçişli kılınması çok yaygındır. Bunda bir mübalağa ve nasihatin sırf nasihat edilenin şahsı hedeflenerek tamamen onun için ihlâsla yapıldığına delâlet vardır. Zira nice nasihat vardır ki nasihat eden kimse de ondan faydalanır,

بِهَا النَّاصِحُ فَيَقْصِدُ النَّفْعَيْنِ جَمِيعًا، وَرُبَّمَا يَقَعُ تَفَاوُتٌ بَيْنَ النَّفْعَيْنِ فَيَكُونُ تَرْجِيحُ نَفْعِ النَّاصِحِ تَقْصِيرًا أَوْ إِجْحَافًا بِنَفْعِ الْمَنْصُوحِ.

böylece her iki faydayı birden gözetir; kimi zaman da iki fayda arasında dengesizlik olur ve nasihat edenin kendi menfaatini öncelemesi, kendisine nasihat edilenin faydasında bir eksilmeye veya haksızlığa yol açar.

وَفِي الْإِتْيَانِ بِالْمُضَارِعِ دَلَالَةٌ عَلَى تَجْدِيدِ النُّصْحِ لَهُمْ، وَأَنَّهُ غَيْرُ تَارِكِهِ مِنْ أَجْلِ كَرَاهِيَتِهِمْ أَوْ بَذَاءَتِهِمْ.

Muzâri fiilin getirilmesinde onlara yönelik nasihatin sürekli tazelendiğine ve onların hoşnutsuzluğu ya da kaba sözleri yüzünden bunu terk etmeyeceğine delâlet vardır.

وَعَقَّبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ جَمْعًا لِمَعَانٍ كَثِيرَةٍ مِمَّا تَتَضَمَّنُهُ الرِّسَالَةُ وَتَأْيِيدًا لِثَبَاتِهِ عَلَى دَوَامِ التَّبْلِيغِ وَالنُّصْحِ لَهُمْ، وَالِاسْتِخْفَافِ بِكَرَاهِيَتِهِمْ وَأَذَاهُمْ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ مَا لَا يعلمونه مِمَّا يَحْمِلُهُ عَلَى الِاسْتِرْسَالِ فِي عَمَلِهِ ذَلِكَ، فَجَاءَ بِهَذَا الْكَلَامِ الْجَامِعِ، وَيَتَضَمَّنُ هَذَا الْإِجْمَالُ الْبَدِيعُ تَهْدِيدًا لَهُمْ بِحُلُولِ عَذَابٍ بِهِمْ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ، وَتَنْبِيهًا لِلتَّأَمُّلِ فِيمَا

Bunun ardından { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } ifadesini eklemiştir ki bu, peygamberliğin içerdiği birçok anlamı bir araya getirmek; onlara tebliğ ve nasihatte devamlılık hususundaki kararlılığını pekiştirmek; onların hoşnutsuzluğunu ve eziyetlerini hiçe saydığını göstermek içindir. Çünkü o, kendisini bu görevini sürdürmeye sevk eden ve onların bilmediği hususları bilmektedir; bu yüzden bu kuşatıcı sözü getirmiştir. Bu eşsiz icmâl (özlü anlatım); onları hem dünyada hem ahirette başlarına bir azabın ineceğiyle tehdit etmeyi, kendilerine

أَتَاهُمْ بِهِ، وَفَتْحًا لِبَصَائِرِهِمْ أَنْ تَتَطَلَّبَ الْعِلْمَ بِمَا لَمْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ شَأْنُهُ أَنْ يَبْعَثَهُمْ عَلَى تَصْدِيقِهِ وَقَبُولِ مَا جَاءَهُمْ بِهِ.

getirdiği mesaj üzerinde düşünmeleri için bir uyarıyı ve bilmedikleri şeyleri öğrenmeye talip olmaları için basiretlerini açmayı içermektedir. Bütün bunlar, onları kendisini tasdik etmeye ve getirdiği vahyi kabul etmeye sevk edecek mahiyettedir.

ومِنَ ابْتِدَائِيَّةٌ أَيْ: صَارَ لِي عِلْمٌ وَارِدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ الْمَعَانِي الَّتِي تَضَمَّنَهَا هَذَا الِاسْتِدْرَاكُ هِيَ مَا يُسَلِّمُ كُلُّ عَاقِلٍ أَنَّهَا مِنَ الْهُدَى وَالصَّلَاحِ، وَتِلْكَ هِيَ أَحْوَالُهُ، وَهُمْ وَصَفُوا حَالَهُ بِأَنَّهُ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، فَفِي هَذَا الِاسْتِدْرَاكِ نَعْيُ عَلَى كَمَالِ سَفَاهَةِ عُقُولِهِمْ.

Min (مِنَ) harfi cerri ibtidâiyye (başlangıç) bildirir; yani 'Benim için Yüce Allah'tan gelen bir ilim meydana gelmiştir.' Bu istidrâkın içerdiği bu anlamlar, her akıl sahibinin hidayet ve salah olduğuna teslim olacağı hususlardır ve işte onun durumu budur. Oysa onlar onun halini apaçık bir sapıklık içinde olmakla nitelemişlerdi; dolayısıyla bu istidrâkta onların akıllarının son derece beyinsizce oluşunu yüzlerine vurma (ta'rîz) vardır.