وَانْتَقَلَ إِلَى كَشْفِ الْخَطَأِ فِي شُبْهَتِهِمْ فَعَطَفَ عَلَى كَلَامِهِ قَوْلَهُ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ مُفْتَتِحًا الْجُمْلَةَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ، وَهَذَا مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ أَحَالُوا أَنْ يَكُونَ رَسُولًا، مُسْتَدِلِّينَ بِأَنَّهُ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ، كَمَا وَقَعَتْ حِكَايَتُهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٤] .
Sonra [Nûh], onların şüphelerindeki yanlışı açığa çıkarmaya geçerek, atıf vavından sonra inkârî istifham ile cümleye başlayıp sözüne { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } ayetini bağlamıştır. Bu ifade, başka bir ayette: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ } [Mü'minûn: 24] “Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; size üstünlük taslamak istiyor” şeklinde nakledildiği üzere, kendileri gibi bir insan oluşunu delil getirerek onun peygamber olmasını imkânsız gördüklerini hissettirmektedir.
وَاخْتِيرَ الِاسْتِفْهَامُ دُونَ أَنْ يَقُولَ: لَا عَجَبَ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّ احْتِمَالَ وُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُمْ مِمَّا يَتَرَدَّدُ فِيهِ ظَنُّ الْعَاقِلِ بِالْعُقَلَاءِ. فَقَوْلُهُ: أَوَعَجِبْتُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمَنْعِ لِقَضِيَّةِ قَوْلِهِمْ: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَعْرَاف: ٦٠] لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ مُقَدِّمَةِ دَلِيلٍ عَلَى بُطْلَانِ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ.
'Şaşılacak bir şey yok' demek yerine istifhamın tercih edilmesi, böyle bir tutumun onlardan sâdır olma ihtimalinin, akıl sahibi birinin diğer akıllılar hakkında tereddüt edeceği [akıl almaz] bir durum olduğuna işaret etmek içindir. Dolayısıyla onun { أَوَعَجِبْتُمْ } sözü, onların { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [A'râf: 60] iddialarını menetme (reddetme) mesabesindedir; çünkü onların bu sözü, kendilerini davet ettiği şeyin bâtıl olduğuna dair bir delilin mukaddimesi hükmündedir.
وَحَقِيقَةُ الْعَجَبِ أَنَّهُ انْفِعَالٌ نَفْسَانِيٌّ يَحْصُلُ عِنْدَ إِدْرَاكِ شَيْءٍ غَيْرِ مَأْلُوفٍ، وَقَدْ يَكُونُ الْعَجَبُ مَشُوبًا بِإِنْكَارِ الشَّيْءِ الْمُتَعَجَّبِ مِنْهُ وَاسْتِبْعَادِهِ وَإِحَالَتِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْكافِرُونَ هَذَا شَيْءٌ عَجِيبٌ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ [ق: ٢، ٣] وَقَدِ اجْتَمَعَ الْمَعْنَيَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَإِذا كُنَّا تُراباً أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ [الرَّعْد: ٥] وَالَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ كِنَايَةٌ
Hayretin (aceb) hakikati, alışılmadık bir şey algılandığında hâsıl olan psikolojik bir etkilenmedir. Kimi zaman hayret, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, hayret edilen şeyi inkâr etme, uzak görme ve imkânsız sayma ile karışık olur: { بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْكافِرُونَ هَذَا شَيْءٌ عَجِيبٌ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ } [Kâf: 2-3] “Aksine, aralarından bir uyarıcının kendilerine gelmesine şaştılar da inkâr edenler: 'Bu şaşılacak bir şey! Biz ölüp toprak olduğumuz zaman mı [dirileceğiz]? Bu, uzak bir dönüştür' dediler”. Her iki anlam da Yüce Allah'ın şu buyruğunda bir araya gelmiştir: { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَإِذا كُنَّا تُراباً أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ } [Ra'd: 5] “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak olan onların: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?' sözleridir. İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir”. Bu ayetteki ise inkârdan kinayedir;
عَنِ الْإِنْكَارِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هود: ٧٣] أَنْكَرُوا عَلَيْهَا أَنَّهَا عَدَّتْ وِلَادَتَهَا وَلَدًا، وَهِيَ عَجُوزٌ، مُحَالًا.
nitekim Yüce Allah'ın: { قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } [Hûd: 73] “Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?'” ayetinde olduğu gibi; yaşlı bir kadın olduğu halde çocuk doğurmasını imkânsız saymasını kınamışlardır.
وَتَنْكِيرُ ذِكْرٌ ورَجُلٍ لِلنَّوْعِيَّةِ إِذْ لَا خُصُوصِيَّةَ لِذِكْرٍ دُونَ ذِكْرٍ
{ ذِكْرٌ } ve { رَجُلٍ } kelimelerinin nekra kılınması nev'iyet (tür belirtmek) içindir; zira belirli bir öğüdün diğer bir öğüde,
وَلَا لِرَجُلٍ دُونَ رَجُلٍ، فَإِنَّ النَّاسَ سَوَاءٌ، وَالذِّكْرَ سَوَاءٌ فِي قَبُولِهِ لِمَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ وَرَدِّهِ لِمَنْ حُرِمَ التَّوْفِيقَ، أَي هَذَا الحَدِيث الَّذِي عَظَّمْتُمُوهُ وَضَجَجْتُمْ لَهُ مَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ.
belirli bir adamın da diğer bir adama üstünlüğü ve ayrıcalığı yoktur; çünkü bütün insanlar eşittir, öğüt de Allah'ın muvaffak kıldığı kimselerin kabul etmesi ve muvaffakiyetten mahrum bıraktığı kimselerin reddetmesi bakımından birdir. Yani: Büyüttüğünüz ve hakkında gürültü kopardığınız bu söz, Rabbinizden aranızdan bir adam vasıtasıyla gelen bir öğütten başka bir şey değildir.
وَوَصْفُ رَجُلٍ بِأَنَّهُ مِنْهُمْ، أَيْ مِنْ جِنْسِهِمُ الْبَشَرِيِّ فَضْحٌ لِشُبْهَتِهِمْ، وَمَعَ مَا فِي هَذَا الْكَلَامِ مِنْ فَضْحِ شُبْهَتِهِمْ فِيهِ أَيْضًا رَدٌّ لَهَا بِأَنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِأَنْ يَكُونَ مَا جَعَلُوهُ مُوجِبَ اسْتِبْعَادٍ وَاسْتِحَالَةٍ هُوَ مُوجِبُ الْقَبُولِ وَالْإِيمَانِ، إِذِ الشَّأْنُ أَنْ يَنْظُرُوا فِي الذِّكْرِ الَّذِي جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَنْ لَا يُسْرِعُوا إِلَى تَكْذِيبِ الْجَائِي بِهِ، وَأَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ كَوْنَ الْمُذَكِّرِ رَجُلًا مِنْهُمْ أَقْرَبُ إِلَى التَّعَقُّلِ مِنْ كَوْنِ مُذَكِّرِهِمْ مِنْ جِنْسٍ آخَرَ مِنْ مَلَكٍ أَوْ جِنِّيٍّ، فَكَانَ هَذَا الْكَلَامُ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ فِي إِبْطَالِ دَعْوَى الْخَصْمِ وَالِاسْتِدْلَالِ لِصِدْقِ دَعْوَى الْمُجَادِلِ، وَهُوَ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ سَنَدِ الْمَنْعِ فِي عِلْمِ الْجَدَلِ.
Bir adamın 'onlardan' oluşuyla, yani kendi insan türlerinden biriyle nitelenmesi, onların şüphelerini ifşa etmektir. Bu sözde onların şüphelerini ifşa etmenin yanında, uzak görme ve imkânsız sayma gerekçesi yaptıkları şeyin aslında kabul ve iman gerekçesi olması gerektiğine dair bir reddiye de vardır. Zira asıl yapılması gereken; Rablerinden kendilerine gelen öğüt üzerinde düşünmeleri, onu getireni hemen yalanlamaya kalkışmamaları ve öğüt verenin kendilerinden bir adam olmasının, melek yahut cin gibi başka bir türden olmasına kıyasla akla daha yakın olduğunu bilmeleridir. Dolayısıyla bu söz, hasmın iddiasını çürütme ve tartışan tarafın iddiasının doğruluğunu delillendirme hususunda cevâmiu'l-kelim (özlü ve hikmetli sözler) kabilindendir ve cedel ilminde sened-i men' (itirazın gerekçesi) mesabesindedir.
وَمَعْنَى (عَلَى) مِنْ قَوْلِهِ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ يُشْعِرُ بِأَنَّ جاءَكُمْ ضُمِّنَ مَعْنَى نَزَلَ:
{ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ } ifadesindeki alâ (عَلَى) harfinin mânası, { جاءَكُمْ } fiilinin nezele (indi) mânasını tazammun ettiğini (içerdiğini) hissettirmektedir:
أَيْ نَزَلَ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ، وَهَذَا مُخْتَارُ ابْنِ عَطِيَّةَ، وَعَنِ الْفَرَّاءِ أَنْ (عَلَى) بِمَعْنَى مَعَ.
Yani 'Rabbinizden size aranızdan bir adama bir öğüt indi' demektir; bu İbn Atiyye'nin tercihidir. Ferrâ'dan ise alâ harfinin mea (birlikte/ile) mânasında olduğu nakledilmiştir.
وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: لِيُنْذِرَكُمْ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ رَجُلٍ، أَوْ هُوَ ظَرْفُ لَغْوٍ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: جاءَكُمْ وَهُوَ زِيَادَةٌ فِي تَشْوِيهِ خَطَئِهِمْ إِذْ جَعَلُوا ذَلِكَ ضَلَالًا مُبِينًا، وَإِنَّمَا هُوَ هَدْيٌ وَاضِحٌ لِفَائِدَتِكُمْ بِتَحْذِيرِكُمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ، وَإِرْشَادِكُمْ إِلَى تَقْوَى اللَّهِ، وَتَقْرِيبِكُمْ مَنْ رَحْمَتِهِ.
{ لِيُنْذِرَكُمْ } ifadesindeki mecrûr (car-mecrûr tamlaması), ya { رَجُلٍ } kelimesinden hâl konumunda bir zarf-ı müstakardır ya da { جاءَكُمْ } fiiline müteallık bir zarf-ı lağvdır. Bu da onların bu durumu apaçık bir sapıklık saymakla düştükleri hatanın çirkinliğini daha da artırmaktadır; zira bu durum, cezadan sakındırmak, Allah'a karşı takvaya iletmek ve sizi O'nun rahmetine yaklaştırmak suretiyle sırf sizin menfaatinize olan apaçık bir hidayettir.
وَقَدْ رُتِّبَتِ الْجُمَلُ عَلَى تَرْتِيبِ حُصُولِ مَضْمُونِهَا فِي الْوُجُودِ، فَإِنَّ الْإِنْذَارَ مُقَدَّمٌ لِأَنَّهُ حَمْلٌ عَلَى الْإِقْلَاعِ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ أَوِ الْوَثَنِيَّةِ، ثُمَّ يَحْصُلُ بَعْدَهُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فَتُرْجَى مِنْهُ الرَّحْمَةُ.
Cümleler, içeriklerinin fiilî olarak meydana geliş sırasına göre dizilmiştir. Nitekim uyarı (inzâr) önce gelir; çünkü o, içinde bulundukları şirkten veya putperestlikten vazgeçirmeye yöneliktir. Ardından sâlih amel hâsıl olur ve böylece rahmet ümit edilir.
وَالْإِنْذَارُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٩] .
İnzâr (uyarı) konusu, Bakara Suresi'ndeki { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } [119] ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَالتَّقْوَى تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Takva konusu, Bakara Suresi'nin başındaki { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَمَعْنَى (لَعَلَّ) تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١] .
Lealle (لَعَلَّ) edatının anlamı, Bakara Suresi'ndeki { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [21] ayetinde geçmişti.
وَالرَّحْمَةُ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فِي سُورَة الْفَاتِحَة [٣] .
Rahmet konusu da Fâtiha Suresi'ndeki { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } [3] ayetinin tefsirinde geçmişti.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٦٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 64]
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Bunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla birlikte olanları kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Şüphesiz onlar kör bir kavim idiler” (64)
وَقَعَ التَّكْذِيبُ مِنْ جَمِيعِ قَوْمِهِ: مِنْ قَادَتِهِمْ، وَدَهْمَائِهِمْ، عَدَا بَعْضَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَمَنْ آمَنَ بِهِ عَقِبَ سَمَاعِ قَوْلِ نُوحٍ، فَعَطَفَ عَلَى كَلَامِهِ بِالْفَاءِ أَيْ صَدَرَ مِنْهُمْ قَوْلٌ يَقْتَضِي تَكْذِيبَ دَعْوَى أَنَّهُ رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ يُبَلِّغُ وَيَنْصَحُ وَيَعْلَمُ مَا لَا يَعْلَمُونَ، فَصَارَ تَكْذِيبًا أَعَمَّ مِنَ التَّكْذِيبِ الْأَوَّلِ، فَهُوَ بالنّسبة للملأ يؤول إِلَى مَعْنَى الِاسْتِمْرَارِ عَلَى التَّكْذِيبِ، وَبِالنِّسْبَةِ لِلْعَامَّةِ تَكْذِيبٌ أُنُفٍ، بَعْدَ سَمَاعِ قَوْلِ قَادَتِهِمْ وَانْتِهَاءِ الْمُجَادَلَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ نُوحٍ، فَلَيْسَ الْفِعْلُ مُسْتَعْمَلًا فِي الِاسْتِمْرَارِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ [النِّسَاء: ١٣٦] إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ هُنَا، وَضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدٌ إِلَى الْقَوْمِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَنْجَيْناهُ لِلتَّعْقِيبِ، وَهُوَ تَعْقِيبٌ عُرْفِيٌّ: لِأَنَّ التَّكْذِيبَ حَصَلَ بَعْدَهُ الْوَحْيُ إِلَى نُوحٍ بِأَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ، وَلَا يُرْجَى زِيَادَةُ مُؤْمِنٍ آخَرَ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَدْخُلَ الْفُلْكَ وَيَحْمِلَ مَعَهُ مَنْ آمَنَ إِلَى آخَرِ مَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي سُورَةِ هُودٍ.
Yalanlama, Nûh'un ev halkından bazıları ve onun sözünü işittikten hemen sonra iman edenler müstesna, kavminin tamamından; hem önderlerinden hem de avamından sâdır olmuştur. Bu yüzden fâ harfiyle sözüne atıf yapılmıştır; yani onlardan, onun Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş, tebliğ eden, nasihatte bulunan ve onların bilmediklerini bilen bir elçi olduğu iddiasını yalanlamayı gerektiren bir söz sâdır olmuştur. Böylece bu, ilk yalanlamadan daha kapsamlı bir yalanlama haline gelmiştir. Bu durum ileri gelenler (mele') açısından yalanlamayı sürdürme anlamına gelirken, avam halk açısından ise önderlerinin sözünü işittikten ve Nûh ile aralarındaki tartışma sona erdikten sonra başlayan yeni bir yalanlamadır. Dolayısıyla buradaki fiil, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ } [Nisâ: 136] “Ey iman edenler! Allah'a iman edin” ayetinde olduğu gibi devamlılık anlamında kullanılmamıştır; zira burada buna bir gerekçe yoktur. Çoğul zamiri kavme dönmektedir. { فَأَنْجَيْناهُ } ifadesindeki fâ harfi ta'kîb (ardışıklık) içindir; bu da örfî bir ardışıklıktır: Çünkü yalanlamanın ardından Nûh'a, kavminden daha önce iman etmiş olanlar dışında artık hiç kimsenin iman etmeyeceği ve başka bir müminin artmasının beklenemeyeceği vahyedilmiş; Hûd Suresi'nde Allah'ın anlattığı hususların sonuna kadar devam ettiği üzere gemiye binmesi ve iman edenleri yanına alması emredilmiştir.
وَقُدِّمَ الْإِخْبَارُ بِالْإِنْجَاءِ عَلَى الْإِخْبَارِ بِالْإِغْرَاقِ، مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى مَقَامِ الْعِبْرَةِ تَقْدِيمُ الْإِخْبَارِ بِإِغْرَاقِ الْمُنْكِرِينَ، فَقُدِّمَ الْإِنْجَاءُ لِلِاهْتِمَامِ بِإِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَتَعْجِيلًا لِمَسَرَّةِ السَّامِعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ عَادَةَ اللَّهِ إِذَا أَهْلَكَ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَجِّيَ الرّسول وَالْمُؤمنِينَ، فَلذَلِك التَّقْدِيمُ يُفِيدُ التَّعْرِيضَ بِالنِّذَارَةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْإِغْرَاقَ وَقَعَ قَبْلَ الْإِنْجَاءِ، إِذْ لَا يَظْهَرُ تَحَقُّقُ إِنْجَاءِ نُوحٍ وَمَنْ مَعَهُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الْعَذَابِ لِمَنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ، فَالْمُعَقَّبُ بِهِ التَّكْذِيبُ ابْتِدَاءً هُوَ
Kurtuluşun haber verilmesi, suda boğulmanın haber verilmesinden öne alınmıştır; halbuki ibret alma makamının gereği, inkârcıların boğulduğunun haber verilmesini öne almaktı. Ancak müminlerin kurtuluşuna verilen önem sebebiyle ve Allah'ın âdetinin müşrikleri helak ettiğinde peygamberi ve müminleri kurtarmak olduğu gerçeğiyle mümin dinleyicilerin sevincini çabuklaştırmak maksadıyla kurtuluş öne geçirilmiştir. Dolayısıyla bu takdim, üstü kapalı bir uyarıyı ifade eder; aksi takdirde boğulma hadisesi kurtuluştan önce gerçekleşmiştir, zira Nûh ve beraberindekilerin kurtuluşunun gerçekleştiği ancak ona iman etmeyenlerin azaba uğramasından sonra belirginleşir. Şu halde yalanlamayı hemen ilk olarak takip eden şey
الْإِغْرَاقُ، وَالْإِنْجَاءُ وَاقِعٌ بَعْدَهُ، وَلِيَتَأَتَّى هَذَا التَّقْدِيمُ عُطِفَ فِعْلُ الْإِنْجَاءِ بِالْوَاوِ الْمُفِيدَةِ لِمُطْلَقِ الْجَمْعِ، دُونَ الْفَاءِ.
suda boğulmadır; kurtuluş ise onun ardından vuku bulmuştur. İşte bu takdimin sağlanabilmesi için, kurtarma fiili fâ yerine mutlak birliktelik bildiren vav harfi ile atfedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: فِي الْفُلْكِ مُتَعَلِّقٌ بِمَعْنَى قَوْلِهِ: مَعَهُ لِأَنَّ تَقْدِيرَهُ: اسْتَقَرُّوا مَعَهُ فِي الْفُلْكِ، وَبِهَذَا التَّعْلِيقِ عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَحْمِلَ فِي الْفُلْكِ مَعْشَرًا، وَأَنَّهُمْ كَانُوا مُصَدِّقِينَ لَهُ، فَكَانَ هَذَا التَّعْلِيقٌ إِيجَازًا بَدِيعًا.
{ فِي الْفُلْكِ } "gemide" sözü, { مَعَهُ } "onunla beraber" sözünün anlamına taalluk etmektedir (bağlıdır); çünkü takdiri: "onunla beraber gemide yerleştiler / kaldılar" şeklindedir. Bu taalluk sayesinde, Allah'ın ona gemiye bir topluluğu bindirmesini emrettiği ve onların da onu tasdik eden kimseler olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla bu taalluk, bedî' (harika) bir îcaz (özlü anlatım) olmuştur.
وَالْفُلْكُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
el-Fülk (gemi) kelimesi, Bakara Suresi'nde [164] yer alan { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” ayetinde geçmişti.
وَالَّذِينَ مَعَهُ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ، وَسَنَذْكُرُ تَعْيِينَهُمْ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قِصَّتِهِ فِي سُورَةِ هُودٍ.
{ وَالَّذِينَ مَعَهُ } "ve onunla beraber olanlar", ona iman edenlerdir; onların kimler olduğunu Hûd Suresi'ndeki kıssası ele alınırken zikredeceğiz.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَأَغْرَقْنَا سَائِرَهُمْ، أَوْ بَقِيَّتَهُمْ، لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ وَجْهِ تَعْلِيلِ الْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ: وَأَغْرَقْنَا أَيْ أَغْرَقْنَاهُمْ لِأَجْلِ تَكْذِيبِهِمْ.
“Geri kalanlarını boğduk” veya “onlardan geriye kalanları boğduk” denilmeyip { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } "Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk" ifadesinde ism-i mevsûl getirilmesi, sıla cümlesinin { وَأَغْرَقْنَا } “boğduk” sözündeki haberin gerekçelendirilme yönünü hissettirmesi içindir; yani: Onları yalanlamaları sebebiyle boğduk, demektir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ أَغْرَقْنَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ (إِنَّ) لِأَنَّ حَرْفَ (إِنَّ) هُنَا لَا يُقْصَدُ بِهِ رَدُّ الشَّكِّ وَالتَّرَدُّدِ، إِذْ لَا شَكَّ فِيهِ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنَ الْحَرْفِ الدَّلَالَةُ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، وَمِنْ شَأْنِ (إِنَّ) إِذَا جَاءَتْ لِلِاهْتِمَامِ أَنْ تَقُومَ مَقَامَ فَاءِ التَّفْرِيعِ، وَتُفِيدَ التَّعْلِيلَ وَرَبْطَ الْجُمْلَةِ بِالَّتِي قَبْلَهَا. فَفَصْلُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَلَا فَصْلٍ.
{ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Çünkü onlar kör bir kavim idiler” cümlesi, { إِنَّ } harfinin de gösterdiği üzere { أَغْرَقْنَا } “boğduk” cümlesinin gerekçesi konumundadır. Zira buradaki { إِنَّ } harfi ile şüpheyi ve tereddüdü savuşturmak kastedilmemiştir; çünkü ortada bir şüphe yoktur. Bilakis bu harften maksat, habere verilen önemi (ihtimamı) göstermektir. İhtimam için gelen { إِنَّ } harfinin özelliği ise, ta'lîl (gerekçe) bildirmek ve cümleyi kendisinden öncekine bağlamak suretiyle tefrî' (sonuç bildiren) fâ harfinin yerine geçmesidir. Dolayısıyla bu cümlenin fasledilmesi (atıfsız bırakılması), fasledilmemiş gibidir.
وعَمِينَ جَمْعُ عَمٍ جَمْعُ سَلَامَةٍ بِوَاوٍ وَنُونٍ. وَهُوَ صِفَةٌ عَلَى وَزْنِ فَعِلٍ مِثْلُ أَشِرٍ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَمَى، وَأَصْلُهُ فُقْدَانُ الْبَصَرِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى فُقْدَانِ الرَّأْيِ النَّافِعِ، وَيُقَالُ:
Ayet metnindeki { عَمِينَ } kelimesi, amî (عَمٍ) kelimesinin vâv ve nûn ile yapılmış kurallı eril çoğuludur (cem-i müzekker sâlim). Bu kelime, eşir (أَشِر) gibi fe'il (فَعِل) vezninde bir sıfattır ve el-amâ (الْعَمَى) kökünden türemiştir. Asıl anlamı görme duyusunu kaybetmektir; mecazi olarak ise faydalı basireti/görüşü kaybetmek anlamında kullanılır ve şöyle denir:
عَمَى الْقَلْبِ، وَقَدْ غُلِّبَ فِي الْكَلَامِ تَخْصِيصُ الْمَوْصُوفِ بِالْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ بِالصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى ثُبُوتِ الصِّفَةِ، وَتُمَكِّنُهَا بِأَنْ تَكُونَ سَجِيَّةً وَإِنَّمَا يَصْدُقُ ذَلِكَ فِي فَقْدِ الرَّأْيِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ يُخْلَقُ عَلَيْهِ غَالِبًا، بِخِلَافِ فَقْدِ الْبَصَرِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى هُنَا عَمِينَ وَلَمْ يَقُلْ عُمْيًا كَمَا
Amâ el-kalb (عَمَى الْقَلْبِ - kalp körlüğü). Dilde mecazi anlamdaki mevsufta (nitelenende), sıfatın sabit olduğunu ve bir seciye/karakter haline gelecek şekilde yerleştiğini göstermesi sebebiyle sıfat-ı müşebbehe kalıbının kullanılması galip gelmiştir. Bu durum ancak basiret/görüş kaybında doğru olur; çünkü insan genellikle bunun üzerine yaratılır (fıtraten böyle kalır), görme duyusu kaybı ise böyle değildir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ burada { عَمِينَ } buyurmuş,
قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الْإِسْرَاء: ٩٧] وَمِثْلُهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
diğer ayette { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } [İsrâ: 97] “körler, dilsizler ve sağırlar olarak” buyurduğu gibi [asıl görme engeli için kullanılan] umyâ (عُمْيًا) dememiştir. Züheyr'in şu sözü de bunun gibidir:
وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمٍ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا كَانُوا عَمِينَ لِأَنَّ قَادَتَهُمْ دَاعُونَ إِلَى الضَّلَالَةِ مُؤَيِّدُونَهَا، وَدَهْمَاؤُهُمْ مُتَقَبِّلُونَ تِلْكَ الدَّعْوَةِ سَمَّاعُونَ لَهَا.
“Fakat ben yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm (amin).” Yalanlayanlar basiretsiz/kör idiler; çünkü onların önderleri sapıklığa çağıran ve onu destekleyen kimselerdi, avam halkı ise bu çağrıyı kabul eden ve ona cankulağıyla kulak veren kimselerdi.
وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَلَى مَعْنًى عَظِيمٍ فِي إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى تَطَوُّرَ الْخَلْقِ الْإِنْسَانِيِّ: فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، وَخَلَقَ لَهُ الْحِسَّ الظَّاهِرَ وَالْحِسَّ الْبَاطِنَ، فَانْتَفَعَ بِاسْتِعْمَالِ بَعْضِ قُوَاهُ الْحِسِّيَّةِ فِي إِدْرَاكِ أَوَائِلِ الْعُلُومِ، وَلَكِنَّهُ اسْتَعْمَلَ بَعْضَ ذَلِكَ فِيمَا جَلَبَ إِلَيْهِ الضُّرَّ وَالضَّلَالَ، وَذَلِكَ بِاسْتِعْمَالِ الْقَوَاعِدِ الْحِسِّيَّةِ فِيمَا غَابَ عَنْ حِسِّهِ وَإِعَانَتِهَا بِالْقُوَى الْوَهْمِيَّةِ وَالْمُخَيَّلَةِ، فَفَكَّرَ فِي خَالِقِهِ وَصِفَاتِهِ فَتَوَّهُمْ لَهُ أَنْدَادًا وَأَعْوَانًا وَعَشِيرَةً وَأَبْنَاءً وَشُرَكَاءً فِي مُلْكِهِ، وَتَفَاقَمَ ذَلِكَ فِي الْإِنْسَانِ مَعَ مُرُورِ الْأَزْمَانِ حَتَّى عَادَ عَلَيْهِ بِنِسْيَانِ خَالِقِهِ، إِذْ لَمْ يَدْخُلِ الْعِلْمُ بِهِ تَحْتَ حَوَاسِّهِ الظَّاهِرَةِ، وَأَقْبَلَ عَلَى عِبَادَةِ الْآلِهَةِ الْمَوْهُومَةِ حَيْثُ اتَّخَذَ لَهَا
Bu kıssa, Allah Teâlâ'nın insan yaratılışını tekâmül ettirme iradesindeki yüce bir anlama delalet etmiştir: Şüphesiz Allah insanı en güzel biçimde yaratmış, ona dış duyuları ve iç idrak yetilerini bahşetmiştir. İnsan, ilimlerin başlangıç ilkelerini kavramada bu duyu güçlerinin bir kısmını kullanarak faydalanmıştır; fakat bunların bir kısmını da kendisine zarar ve sapıklık getirecek hususlarda kullanmıştır. Bu da duyularının ötesinde kalan gaybî konularda duyu kurallarını uygulaması ve bunları kuruntu ve hayal güçleriyle desteklemesi suretiyle olmuştur. Böylece yaratıcısı ve O'nun sıfatları hakkında düşünmüş; fakat O'na denkler, yardımcılar, bir soy, oğullar ve mülkünde ortaklar vehmetmiştir. Zamanın geçmesiyle bu durum insanda daha da vahimleşmiş, nihayetinde yaratıcısını unutmasına yol açmıştır; zira O'nun bilgisi insanın dış duyularının altına girmemekteydi. Böylece insan, somut suretler edindiği
صُوَرًا مَحْسُوسَةً، فَأَرَادَ اللَّهُ إِصْلَاحَ الْبَشَرِ وَتَهْذِيبَ إِدْرَاكِهِمْ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ نُوحًا فَآمَنَ بِهِ قَلِيلٌ مِنْ قَوْمِهِ وَكَفَرَ بِهِ جُمْهُورُهُمْ، فَأَرَادَ اللَّهُ انْتِخَابَ الصَّالِحِينَ مِنَ الْبَشَرِ الَّذِينَ قَبِلَتْ عُقُولُهُمُ الْهُدَى، وَهُمْ نُوحٌ وَمَنْ آمن بِهِ، واستيصال الَّذِينَ تَمَكَّنَتِ الضَّلَالَةُ من عُقُولهمْ لينشىء مِنْ الصَّالِحِينَ ذُرِّيَّةً صَالِحَةً وَيَكْفِيَ الْإِنْسَانِيَّةَ فَسَادَ الضَّالِّينَ، كَمَا قَالَ نُوحٌ: إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نوح: ٢٧] ، فَكَانَتْ بِعْثَةُ نُوحٍ وَمَا طَرَأَ عَلَيْهَا تَجْدِيدًا لِصَلَاحِ الْبَشَرِ وانتخابا للأصلح.
vehmedilen ilahlara tapınmaya yöneldi. Bunun üzerine Allah insanları ıslah etmeyi ve idraklerini arındırmayı murat etti; onlara Nûh'u gönderdi. Kavminden pek azı ona iman etti, çoğunluğu ise onu inkâr etti. Allah da insanlardan akılları hidayeti kabul eden salih kimseleri seçip ayırmayı -ki onlar Nûh ve ona iman edenlerdir- ve sapıklığın zihinlerine iyice yerleştiği kimseleri ise kökünden kazımayı murat etti; ta ki salih kimselerden salih bir nesil var etsin ve insanlığı sapanların fesadından korusun. Nitekim Nûh şöyle demiştir: { إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } [Nûh: 27] “Çünkü sen onları bırakırsan, kullarını saptırırlar ve sadece ahlaksız, nankör [evlatlar] doğururlar.” Dolayısıyla Nûh'un peygamber olarak gönderilmesi ve akabinde gelişen olaylar, insanlığın salahının yenilenmesi ve en liyakatlilerin seçilip arındırılması olmuştur.
[٦٥، ٦٦]
[65, 66]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٦٥ إِلَى ٦٦]
[A'RÂF SURESİ (7): 65'TEN 66'YA KADAR OLAN AYETLER]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [peygamber gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' (65) Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni kesinlikle bir akılsızlık içinde görüyoruz ve gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz.'
(٦٦)
(66)”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ بِأَنْ يُقَدَّرَ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ «أَرْسَلْنَا» لِدَلَالَةِ حَرْفِ (إِلَى) عَلَيْهِ، مَعَ دَلَالَةِ سَبْقِ نَظِيرِهِ فِي الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، وَالتَّقْدِيرُ وَأَرْسَلْنَا إِلَى عَادٍ، فَتَكُونُ الْوَاوُ لِمُجَرَّدِ الْجَمْعِ اللَّفْظِيِّ مِنْ عَطْفِ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ وَلَيْسَ مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ: عَطَفَتِ الْوَاوُ هُوداً على نُوحاً [الْأَعْرَاف: ٥٩] ، فَتكون الْوَاو نائية عَنِ الْعَامِلِ وَهُوَ أَرْسَلْنا [الْأَعْرَاف: ٥٩] ، وَالتَّقْدِيرُ: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ وَهُودًا أَخَا عَادٍ إِلَيْهِمْ وَقُدِّمَتْ (إِلَى) فَهُوَ مِنَ الْعَطْفِ عَلَى مَعْمُولَيْ عَامِلٍ وَاحِدٍ، وَتَقْدِيمُ (إِلَى) اقْتَضَاهُ حُسْنُ نَظْمِ الْكَلَامِ فِي عَوْدِ الضَّمَائِرِ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَحْسَنُ.
Buradaki atfın, cümlelerin birbirine atfedilmesi (atf-ı cümel) olması caizdir; şöyle ki: { إِلَى } "-e/-a" harf-i cerrinin delaleti ve matûfun aleyh olan (kendisine atfedilen) cümledeki benzerinin önceden geçmiş olmasının delaletiyle atıf vâv'ından sonra "gönderdik" [fiili] takdir edilir. Takdiri: "Âd kavmine de gönderdik" şeklindedir. Bu durumda vâv, salt lafzî birliktelik için olup kıssanın kıssaya atfı kabilindendir, müfredlerin (tekil kelimelerin) atfı değildir. Atfın müfredlerin atfı olması da caizdir: Vâv harfi { هُوداً } kelimesini { نُوحاً } [A'râf: 59] kelimesine atfetmiş olur; böylece vâv harfi, âmil olan { أَرْسَلْنا } [A'râf: 59] “gönderdik” fiiline vekâlet etmiş olur. Takdiri: "Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik; Âd'ın kardeşi Hûd'u da onlara gönderdik" şeklindedir. { إِلَى } öne geçirilmiştir; dolayısıyla bu, tek bir âmilin iki mamulü üzerine atıf yapılması türündendir. { إِلَى } edatının öne geçirilmesini, zamirlerin dönüşü bakımından söz diziminin güzelliği (hüsn-i nazm) iktiza etmiştir. Birinci vecih daha güzeldir.
وَقُدِّمَ الْمَجْرُورُ عَلَى الْمَفْعُولِ الْأَصْلِيِّ لِيَتَأَتَّى الْإِيجَازُ بِالْإِضْمَارِ حَيْثُ أُرِيدَ وَصْفُ هُودٍ بِأَنَّهُ مِنْ إِخْوَةِ عَادٍ وَمن صَمِيمِهِمْ، مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى إِعَادَةِ لَفْظِ عَادٍ، وَمَعَ تَجَنُّبِ عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى مُتَأَخِّرٍ لَفْظًا وَرُتْبَةً، فَقِيلَ وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا وهُوداً بَدَلٌ أَوْ بَيَانٌ مِنْ أَخاهُمْ.
Hûd'un Âd kavminin kardeşlerinden ve onların özünden biri olduğu nitelendirilmek istendiğinde, Âd lafzını tekrar etmeye gerek kalmaksızın ve zamirin hem lafız hem de rütbe bakımından sonradan gelen bir kelimeye dönmesinden kaçınarak zamir kullanımı yoluyla îcazın sağlanabilmesi için mecrûr olan kelime asıl mef'ûlün önüne geçirilmiştir. Böylece { وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u...” denilmiştir. { هُوداً } kelimesi, { أَخاهُمْ } ifadesinden bedel veya atf-ı beyândır.
وَعَادٌ أُمَّةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْعَرَبِ الْعَارِبَةِ الْبَائِدَةِ، وَكَانُوا عَشْرَ قَبَائِلَ، وَقِيلَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ قَبِيلَةً وَهُمْ أَبْنَاءُ عَادِ بْنِ عُوصٍ، وَعُوصٌ هُوَ ابْنُ إِرَمِ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، كَذَا اصْطَلَحَ الْمُؤَرِّخُونَ.
Âd, eski devirlerde yok olmuş saf Arap (Arab-ı Âribe-i Bâide) topluluklarından büyük bir ümmettir. On kabile idiler; on üç kabile oldukları da söylenmiştir. Bunlar Âd b. Ûs'un oğullarıdır; Ûs ise İrem b. Sâm b. Nûh'un oğludur; tarihçilerin ıstılahı böyledir.
وَهُودٌ اخْتُلِفَ فِي نَسَبِهِ، فَقِيلَ: هُوَ مِنْ ذُرِّيَّةِ عَادٍ، فَقَالَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا: هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحِ بْنِ الْخُلُودِ بْنِ عَادٍ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ ذُرِّيَّةِ سَامٍ جَدِّ عَادٍ، وَلَيْسَ مِنْ ذُرِّيَّةِ عَادٍ،
Hûd'un nesebi konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Onun Âd'ın soyundan olduğu söylenmiştir; bu görüşü savunanlar: O, Abdullah b. Rabâh b. el-Hulûd b. Âd'dır, demişlerdir. Âd'ın dedesi Sâm'ın soyundan olduğu ve Âd'ın soyundan olmadığı da söylenmiştir.
وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا قَالُوا هُوَ هُودُ بْنُ شَالِخِ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَذَكَرَ الْبَغَوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّ قَبْرَ هُودٍ بِحَضْرَمَوْتَ فِي كَثِيبٍ أَحْمَرَ، وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ: أَنَّ قَبْرَ هُودٍ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ وَزَمْزَمَ.
Bu görüşü savunanlar da şöyle demişlerdir: O, Hûd b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur. Begavî, Ali'den rivayetle Hûd'un kabrinin Hadramut'ta kırmızı bir kum tepesinde olduğunu zikretmiştir. Abdurrahman b. Sâbit'ten ise Hûd'un kabrinin Rükn, Makâm ve Zemzem arasında olduğu rivayet edilmiştir.
وَعَادٌ أُرِيدَ بِهِ الْقَبِيلَةُ وَسَاغَ صَرْفُهُ لِأَنَّهُ ثُلَاثِيٌّ سَاكِنُ الْوَسَطُ، وَكَانَتْ مَنَازِلُ عَادٍ بِبِلَادِ الْعَرَبِ بِالشِّحْرِ- بِكَسْرِ الشِّينِ الْمُعْجَمَةِ وَسُكُونِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ- مِنْ أَرض الْيمن وَحضر موت وَعُمَانَ وَالْأَحْقَافِ، وَهِيَ الرِّمَالُ
Âd kelimesiyle kabile kastedilmiştir ve ortası sakin üç harfli bir kelime olduğu için tenvin alması (munsarıf olması) caiz olmuştur. Âd kavminin yurtları Arap diyarında, Yemen topraklarından -noktalı şîn'in kesresi ve noktasız ha'nın sükûnu ile- eş-Şihr bölgesinde, Hadramut'ta, Umman'da ve Ahkâf'ta idi. Ahkâf ise,
الَّتِي بَيْنَ حَضْرَمَوْتَ وَعُمَانَ.
Hadramut ile Umman arasındaki kum tepeleridir.
وَالْأَخُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مُطْلَقِ الْقَرِيبِ، عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ يَا أَخَا الْعَرَبِ، وَقَدْ كَانَ هُودٌ مِنْ بَنِي عَادٍ، وَقِيلَ: كَانَ ابْنَ عَمِّ إِرَمَ، وَيُطْلَقُ الْأَخُ مَجَازًا أَيْضًا عَلَى الْمُصَاحِبِ الْمُلَازِمِ، كَقَوْلِهِمْ: هُوَ أَخُو الْحَرْبِ، وَمِنْهُ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ [الْإِسْرَاء: ٢٧]- وَقَوْلُهُ- وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ [الْأَعْرَاف: ٢٠٢] . فَالْمُرَادُ أَنَّ هُودًا كَانَ مِنْ ذَوِي نَسَبِ قَوْمِهِ عَادٍ، وَإِنَّمَا وُصِفَ هُودٌ وَغَيْرُهُ بِذَلِكَ، وَلَمْ يُوصَفْ نُوحٌ بِأَنَّهُ أَخٌ لِقَوْمِهِ: لِأَنَّ النَّاسَ فِي زَمَنِ نُوحٍ لَمْ يَكُونُوا قَدِ انْقَسَمُوا شُعُوبًا وَقَبَائِلَ، وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ:
Buradaki ah (kardeş) kelimesi, mecâz-ı mürsel yoluyla mutlak akraba anlamında kullanılmıştır; Arapların "Ey Arap kardeşi!" sözü de bu kabildendir. Nitekim Hûd da Âd oğullarından idi; İrem'in amcasının oğlu olduğu da söylenmiştir. Kardeş kelimesi mecazen ayrılmaz yoldaş için de kullanılır; tıpkı "O, savaşın kardeşidir (ayrılmazıdır)" demeleri gibi. { إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } [İsrâ: 27] “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” ve { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } [A'râf: 202] “Kardeşleri ise onları azgınlığa sürüklerler” ayetleri de bu türdendir. Kastedilen, Hûd'un kendi kavmi olan Âd ile soy bağına sahip olduğudur. Hûd ve diğer peygamberler bu şekilde nitelendirilirken Nûh'un kendi kavminin kardeşi olarak nitelendirilmemesinin sebebi şudur: Çünkü Nûh zamanında insanlar henüz milletlere ve kabilelere ayrılmamışlardı. Araplar ise,
لِلْوَاحِدِ مِنَ الْقَبِيلَةِ: أَخُو بَنِي فُلَانٍ، قَصْدًا لَعَزْوِهِ وَنِسْبَتِهِ تَمْيِيزًا لِلنَّاسِ إِذْ قَدْ يَشْتَرِكُونَ فِي الْأَعْلَامِ، وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا أَنَّ نِظَامَ الْقَبَائِلِ مَا حَدَثَ إِلَّا بَعْدَ الطُّوفَانِ.
insanların özel isimlerde ortak olabilmeleri sebebiyle onları birbirinden ayırt etmek, soyunu ve nispetini belirtmek maksadıyla kabileden bir kimse için: "Filanoğullarının kardeşi" derler. Bu ayetten ve benzerlerinden, kabile nizamının ancak Tufan'dan sonra ortaya çıktığı anlaşılmaktadır.
وفصلت جُمْلَةُ: قالَ يَا قَوْمِ وَلَمْ تُعْطَفْ بِالْفَاءِ كَمَا عُطِفَ نَظِيرُهَا الْمُتَقَدِّمُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ لِأَنَّ الْحَالَ اقْتَضَى هُنَا أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ قِصَّةَ هُودٍ لَمَّا وَرَدَتْ عَقِبَ قِصَّةِ نُوحٍ الْمَذْكُورِ فِيهَا دَعْوَتُهُ قَوْمَهُ صَارَ السَّامِعُ مُتَرَقِّبًا مَعْرِفَةَ مَا خَاطَبَ بِهِ هُودٌ قَوْمَهُ حَيْثُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ، فَكَانَ ذَلِكَ مَثَارَ سُؤَالٍ فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَقُولَ: فَمَاذَا دَعَا هُودٌ قَوْمَهُ وَبِمَاذَا أَجَابُوا؟ فَيَقَعُ الْجَوَابُ بِأَنَّهُ قَالَ: يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ إِلَخْ مَعَ مَا فِي هَذَا الِاخْتِلَافِ مِنَ التَّفَنُّنِ فِي أَسَالِيبِ الْكَلَامِ، وَلِأَنَّ الْفِعْلَ الْمُفَرَّعَ عَنْهُ الْقَوْلُ بِالْعَطْفِ لَمَّا كَانَ مَحْذُوفًا لَمْ يَكُنْ التَّفْرِيعُ حَسَنًا فِي صُورَةِ النَّظْمِ.
{ قالَ يَا قَوْمِ } “Dedi ki: 'Ey kavmim!'” cümlesi, Nûh kıssasında geçen benzerinin fâ harfiyle atfedildiği gibi atfedilmeyip fasledilmiştir (atıfsız bırakılmıştır). Çünkü buradaki durum, bu cümlenin istînâf-ı beyânî olmasını gerektirmiştir: Zira Hûd kıssası, kavmini davetinin zikredildiği Nûh kıssasının hemen ardından gelince, dinleyici Allah'ın kendilerine peygamber gönderdiği Hûd'un kavmine ne söylediğini öğrenme beklentisine girmiştir. Bu da dinleyicinin zihninde: "Peki, Hûd kavmini neye davet etti ve onlar nasıl karşılık verdiler?" şeklinde bir soru uyandırmıştır; böylece "Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin...' ilh." şeklinde cevap gelmiştir. Bununla birlikte bu farklılıkta söz sanatları (üslup çeşitliliği) da bulunmaktadır; ayrıca atıf yoluyla bu söze dayanak olacak fiil hazfedilmiş (gizlenmiş) olduğundan, tefrî' (fâ ile bağlama) nazım biçimi açısından güzel düşmeyecekti.
وَالرَّبْطُ بَيْنَ الْجُمَلِ حَاصِلٌ فِي الْحَالَتَيْنِ لِأَنَّ فَاءَ الْعَطْفِ رَابِطٌ لَفْظِيٌّ لِلْمَعْطُوفِ بِالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَجَوَابُ السُّؤَالِ رَابِطٌ جُمْلَةَ الْجَوَابِ بِجُمْلَةِ مَثَارِ السُّؤَالِ رَبْطًا مَعْنَوِيًّا.
Cümleler arasındaki bağ her iki durumda da mevcuttur; çünkü atıf fâ'sı matûfu matûfun aleyhe lafzî olarak bağlar; sorunun cevabı ise cevap cümlesini soru uyandıran cümleye manevi olarak bağlar.
وَجُمْلَةُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَقَدْ شَابَهَتْ دَعْوَةُ هُودٍ قَوْمَهُ دَعْوَةَ نُوحٍ قَوْمَهُ فِي الْمُهِمِّ مِنْ كَلَامِهَا: لِأَنَّ الرُّسُلَ مُرْسَلُونَ
{ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” cümlesi müstakil bir başlangıç cümlesidir (istînâf-ı ibtidâîdir). Hûd'un kavmine olan daveti, sözlerinin ana omurgası bakımından Nûh'un kavmine olan davetine benzemiştir; çünkü peygamberler
مِنَ اللَّهِ وَالْحِكْمَةُ مِنَ الْإِرْسَالِ وَاحِدَةٌ، فَلَا جَرَمَ أَنْ تَتَشَابَهَ دَعَوَاتُهُمْ،
Allah tarafından gönderilmişlerdir ve gönderiliş hikmeti birdir; dolayısıyla davetlerinin birbirine benzemesi kaçınılmazdır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «الْأَنْبِيَاءُ أَبْنَاءُ عَلَّاتٍ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Peygamberler baba bir kardeştirler (dinleri bir, şeriatleri farklıdır).»
وَقَالَ تَعَالَى:
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى
{ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “[Allah] dinden Nûh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e ve Mûsâ'ya tavsiye ettiğimizi sizin için din kıldı”
وَعِيسى
{ وَعِيسى } “ve Îsâ'ya da [tavsiye ettiğimizi].”
[الشورى: ١٣] .
[Şûrâ: 13] “O, Nûh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya tavsiye ettiğimizi sizin için de din kıldı.”
وَجُمْلَةُ: أَفَلا تَتَّقُونَ اسْتِفْهَامِيَّةٌ إِنْكَارِيَّةٌ مَعْطُوفَةٌ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ عَلَى جُمْلَةِ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ. وَالْمُرَادُ بِالتَّقْوَى الْحَذَرُ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِشْرَاكِهِمْ غَيْرَهُ فِي الْعِبَادَةِ وَاعْتِقَادِ الْإِلَهِيَّةِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِوَعِيدِهِمْ إِنِ اسْتَمَرُّوا عَلَى ذَلِكَ. وَإِنَّمَا ابْتَدَأَ بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ إِغْلَاظًا فِي الدَّعْوَةِ وَتَهْوِيلًا لِفَظَاعَةِ الشِّرْكِ، إِنْ كَانَ قَالَ ذَلِكَ فِي ابْتِدَاءِ دَعْوَتِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ ذَلِكَ حِكَايَةُ قَوْلٍ مِنْ أَقْوَالِهِ فِي تَكْرِيرِ الدَّعْوَةِ بَعْدَ أَنْ دَعَاهُمُ الْمَرَّةَ بَعْدَ الْمَرَّةِ وَوَعَظَهُمْ، كَمَا قَالَ نُوحٌ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً [نوح: ٥] كَمَا اقْتَضَاهُ بَعْضُ تَوْجِيهَاتِ تَجْرِيدِ حِكَايَةِ كَلَامِهِ عَنْ فَاءِ التَّفْرِيعِ الْمَذْكُورِ آنِفًا.
{ أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” cümlesi, tefrî' bildiren fâ ile { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” cümlesine atfedilmiş kınayıcı bir soru (istifhâm-ı inkârî) cümlesidir. Takvadan maksat, kullukta ve ilahlık inancında O'na başkasını ortak koşmaları sebebiyle Allah Teâlâ'nın azabından sakınmaktır. Bunda, bu tutumu sürdürmeleri halinde onları bekleyen azaba dair üstü kapalı bir uyarı (ta'riz) vardır. Eğer bunu davetinin başında söylemişse, davette sert davranmak ve şirkin dehşetini vurgulamak için onlara inkâr/kınama ile başlamıştır. Bunun, az önce zikredilen tefrî' fâ'sından sözün soyutlanması yönündeki bazı değerlendirmelerin gerektirdiği gibi, Nûh'un { إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً } [Nûh: 5] “Ben kavmimi gece gündüz davet ettim” dediği gibi, onları defalarca davet edip öğüt verdikten sonra daveti tekrarlarken söylediği sözlerden birinin aktarımı olması da muhtemeldir.
وَوَصْفُ الْمَلَأِ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا، دُونَ مَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ، وَصْفٌ كَاشِفٌ وَلَيْسَ لِلتَّقْيِيدِ تَفَنُّنًا فِي أَسَالِيبِ الْحِكَايَةِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ وَصَفَ مَلَأَ قَوْمِ نُوحٍ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي آيَةِ سُورَةِ هُودٍ، وَالتَّوْجِيهُ الَّذِي فِي «الْكَشَّافِ» هُنَا غَفْلَةٌ عَمَّا فِي سُورَةِ هُودٍ.
Burada ileri gelenlerin (mele'), Nûh kıssasındakinin aksine { الَّذِينَ كَفَرُوا } "inkâr edenler" şeklinde nitelenmesi, kayıtlayıcı değil açıklayıcı bir nitelemedir (vasf-ı kâşiftir); bu da anlatım üsluplarındaki bir sanattır. Görmez misin ki Hûd Suresi'ndeki ayette Nûh kavminin ileri gelenlerini de { الَّذِينَ كَفَرُوا } "inkâr edenler" şeklinde nitelemiştir. Keşşâf'ın buradaki izahı, Hûd Suresi'ndekini gözden kaçırmaktan ibarettir.
وَالرُّؤْيَةُ قَلْبِيَّةٌ، أَيْ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّكَ فِي سَفَاهَةٍ.
Buradaki görme (rü'yet) kalbîdir (akılla bilmektir); yani: "Biz senin kesinlikle bir akılsızlık içinde olduğunu biliyoruz/görüyoruz" demektir.
وَالسَّفَاهَةُ سَخَافَةُ الْعَقْلِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي هَذِهِ الْمَادَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ [الْبَقَرَةِ: ١٣]- وَقَوله- وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٣٠] . جَعَلُوا قَوْلَهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ كَلَامًا لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ مُخْتَلِّ الْعَقْلِ لِأَنَّهُ مِنْ قَوْلِ الْمُحَالِ عِنْدَهُمْ.
Sefâhet, akıl hafifliği/kıtlığı demektir. Bu kök hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'nde yer alan { قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } [Bakara: 13] “'Biz de akılsızların iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler” ve { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } [Bakara: 130] “Kendini bilmeyenden (akılsızlık edenden) başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?” ayetlerinde geçmişti. Onlar Hûd'un { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” sözünü, ancak aklı kıt bir kimseden sâdır olabilecek bir söz saydılar; çünkü bu onların nezdinde imkânsız bir iddia idi.
وَأَطْلَقُوا الظَّنَّ عَلَى الْيَقِينِ فِي قَوْلِهِمْ: وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٦] ، وَأَرَادُوا تَكْذِيبَهُ فِي قَوْلِهِ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ، وَفِيمَا يَتَضَمَّنُهُ قَوْلُهُ ذَلِكَ مِنْ كَوْنِهِ رَسُولًا إِلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ.
{ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Ve gerçekten seni yalancılardan sanıyoruz” sözlerinde zan kelimesini kesin bilgi (yakîn) anlamında kullanmışlardır. Bu, Bakara Suresi'nde [46] geçen { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar ki Rablerine kavuşacaklarına kesin olarak inanırlar” ayetinde olduğu gibi çokça kullanılan bir ifadedir. Onlar, onun { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” sözünü ve bu sözün gerektirdiği Allah tarafından kendilerine gönderilmiş bir peygamber olduğu iddiasını yalanlamak istemişlerdir.
وَقَدْ تَشَابَهَتْ أَقْوَالُ قَوْمِ هُودٍ وَأَقْوَالُ قَوْمِ نُوحٍ فِي تَكْذِيبِ الرَّسُولِ لِأَنَّ ضَلَالَةَ الْمُكَذِّبِينَ مُتَّحِدَةٌ، وَشُبُهَاتِهِمْ مُتَّحِدَةٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ [الْبَقَرَة: ١١٨] فَكَأَنَّهُمْ لَقَّنَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ [الذاريات: ٥٣] .
Peygamberi yalanlama hususunda Hûd kavminin sözleri ile Nûh kavminin sözleri birbirine benzemiştir; zira yalanlayanların sapıklığı birdir ve şüpheleri birdir; nitekim Allah Teâlâ: { تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } [Bakara: 118] “Kalpleri birbirine benzedi” buyurmuştur. Sanki birbirlerine bunu telkin etmiş gibidirler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ } [Zâriyât: 53] “Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir kavimdir.”
[٦٧، ٦٨]
[67, 68]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٦٧ إِلَى ٦٨]
[A'RÂF SURESİ (7): 67'DEN 68'E KADAR OLAN AYETLER]
قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨)
{ قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir peygamberim. (67) Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.' (68)”
فُصِلَتْ جُمْلَةُ: قالَ لِأَنَّهَا عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا آنِفًا وَفِيمَا مَضَى.
{ قالَ } “Dedi ki” cümlesi, karşılıklı konuşma (muhâvere) üslubunda olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Bununla ilgili açıklama az önce ve daha önce geçmişti.
وَتَفْسِيرُ الْآيَةِ تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهَا آنِفًا فِي قِصَّةِ نُوحٍ، إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِي قِصَّةِ نُوحٍ وَأَنْصَحُ لَكُمْ [الْأَعْرَاف: ٦٢] وَقَالَ فِي هَذِهِ وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ فَنُوحٌ قَالَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُقْلِعٍ عَنِ النُّصْحِ لِلْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ، وَهُودٌ قَالَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نُصْحَهُ لَهُمْ وَصْفٌ ثَابِتٌ فِيهِ مُتَمَكِّنٌ مِنْهُ، وَأَنَّ مَا زَعَمُوهُ سَفَاهَةً هُوَ نُصْحٌ.
Ayetin tefsiri, az önce Nûh kıssasındaki benzerinde geçmişti. Ancak Nûh kıssasında { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } [A'râf: 62] “ve size öğüt veriyorum” demiş; bu kıssada ise { وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ } “ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm” demiştir. Nûh, yukarıda geçen gerekçeyle öğüt vermekten vazgeçmediğini gösteren bir ifade kullanmış; Hûd ise onlara öğüt vermesinin kendisinde yerleşik ve sabit bir sıfat olduğunu, onların akılsızlık zannettikleri şeyin aslında bir nasihat olduğunu gösteren bir ifade kullanmıştır.
وَأُتْبِعَ ناصِحٌ بِ آمِّينَ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِالْأَمَانَةِ لِرَدِّ قَوْلِهِمْ لَهُ: لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ [الْأَعْرَاف: ٦٦] لِأَنَّ الْأَمِينَ هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالْأَمَانَةِ، وَالْأَمَانَةُ حَالَةٌ فِي الْإِنْسَانِ تَبْعَثُهُ عَلَى حِفْظِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنْ حَقٍّ لِغَيْرِهِ، وَتَمْنَعُهُ مِنْ إِضَاعَتِهِ، أَوْ جَعْلِهِ لِنَفْعِ نَفْسِهِ، وَضِدُّهَا الْخِيَانَةُ.
{ ناصِحٌ } “öğütçü” kelimesinin ardından, güvenilirlikle nitelenen kişi anlamına gelen { أَمِينٌ } “güvenilir” kelimesi getirilmiştir; bu, onların kendisine yönelik { لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } [A'râf: 66] “kesinlikle seni yalancılardan sanıyoruz” sözlerini reddetmek içindir. Zira emîn, emanet vasfıyla nitelenen kimsedir. Emanet ise insanda, başkasına ait olan ve korunması gereken bir hakkı korumasını sağlayan, onu zayi etmekten veya kendi menfaatine tahsis etmekten alıkoyan bir haslettir; zıddı ise hıyanettir.
وَالْأَمَانَةُ مِنْ أَعَزِّ أَوْصَافِ الْبَشَرِ، وَهِيَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُسْلِمِينَ،
Emanet (güvenilirlik), insan vasıflarının en değerlilerindendir ve Müslümanların ahlakındandır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَ لَهُ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Emaneti (güvenilirliği) olmayanın imanı yoktur.»
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ الْأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جِذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ- ثُمَّ قَالَ- يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ- إِلَى أَنْ قَالَ- فَيُقَالُ: إِنَّ فِي بَنِي فُلَانٍ رَجُلًا أَمِينًا وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ مَا أَعْقَلَهُ وَمَا أَظْرَفَهُ وَمَا أَجْلَدَهُ وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ»
Yine hadiste şöyle buyrulmuştur: «Emanet insanların kalplerinin derinliğine indi; sonra Kur'an'dan öğrendiler, sonra Sünnet'ten öğrendiler.» Sonra şöyle buyurdu: «Kişi bir kere uyur, kalbinden emanet çekilip alınır...» nihayet şöyle buyurdu: «Bunun üzerine: 'Filanoğulları içinde güvenilir (emîn) bir adam varmış' denilir. Bir kimse hakkında da: 'Ne kadar akıllı, ne kadar zarif, ne kadar dirençli!' denilir; halbuki kalbinde hardal tanesi kadar iman yoktur.»
فَذَكَرَ الْإِيمَانَ فِي مَوْضِعِ الْأَمَانَةِ. وَالْكَذِبُ مِنَ الْخِيَانَةِ،
Böylece emanet yerinde imanı zikretmiştir. Yalan hıyanettendir,
وَالصِّدْقُ مِنَ الْأَمَانَةِ، لِأَنَّ الْكَذِبَ الْخَبَرُ بِأَمْرٍ غَيْرِ وَاقِعٍ فِي صُورَةٍ تُوهِمُ السَّامِعَ وَاقِعٌ، فَذَلِكَ خِيَانَةٌ لِلسَّامِعِ، وَالصِّدْقُ إِبْلَاغُ الْأَمْرِ الْوَاقِعِ كَمَا هُوَ فَهُوَ أَدَاءٌ لِأَمَانَةِ مَا عَلِمَهُ الْمُخْبِرُ، فَقَوْلُهُ فِي الْآيَةِ أَمِينٌ وَصْفٌ يَجْمَعُ الصِّفَاتِ الَّتِي تَجْعَلُهُ بِمَحَلِّ الثِّقَةِ مِنْ قَوْمِهِ، وَمِنْ ذَلِكَ إِبْطَالُ كَوْنِهِ مِنَ الْكَاذِبِينَ.
doğruluk ise emanettendir. Çünkü yalan, gerçekleşmemiş bir durumu dinleyene gerçekleşmiş gibi hissettirecek bir surette haber vermektir ki bu, dinleyene karşı bir hıyanettir. Doğruluk ise gerçekleşen durumu olduğu gibi aktarmaktır; dolayısıyla bu, haber verenin bildiği emaneti yerine getirmesidir. İşte ayetteki { أَمِينٌ } "güvenilir" sözü, onu kavmi nezdinde güvenilir kılacak bütün nitelikleri kendisinde toplayan bir vasıftır; onun yalancılardan olduğu iddiasını çürütmek de bunlardandır.
وَتَقْدِيمُ لَكُمْ عَلَى عَامِلِهِ لِلْإِيذَانِ بِاهْتِمَامِهِ بِمَا يَنْفَعُهُمْ.
{ لَكُمْ } ifadesinin amilinden önce takdim edilmesi, onların yararına olan şeye verdiği önemi bildirmek içindir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٦٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 69]
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Sizi uyarmak için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir (öğüt/uyarı) gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O, sizi Nûh kavminden sonra onların yerine halifeler kıldı ve yaratılışta size boy pos ve güç bakımından bir üstünlük verdi. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.” (69)
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ.
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ } “Sizi uyarmak için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir gelmesine şaştınız mı?”
هَذَا مُمَاثِلٌ قَوْلَ نُوحٍ لِقَوْمِهِ وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا سَبَبُ الْمُمَاثَلَةِ. وَتَقَدَّمَ مِنْ قَبْلُ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ.
Bu, Nûh'un kavmine söylediği sözün benzeridir; az önce bu benzerliğin sebebi geçmişti. Benzerinin tefsiri de daha önce geçmişti.
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.
{ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Hatırlayın ki O, sizi Nûh kavminden sonra onların yerine halifeler kıldı ve yaratılışta size boy pos ve güç bakımından bir üstünlük verdi. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.”
يَجُوزُ أَنْ يكون قَوْله: لِيُنْذِرَكُمْ عَطْفًا عَلَى قَوْله: اعْبُدُوا [الْأَعْرَاف: ٦٥] وَيَكُونَ مَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا حُكِيَ بِهِ مَا جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ مِنَ الْمُحَاوَرَةِ الَّتِي قَاطَعُوهُ بِهَا عَقِبَ قَوْلِهِ لَهُمُ اعْبُدُوا اللَّهَ [الْأَعْرَاف: ٦٥] ، فَلَمَّا أَتَمَّ جَوَابَهُمْ عَمَّا قَاطَعُوا بِهِ كَلَامَهُ عَادَ إِلَى دَعْوَتِهِ، فَيَكُونُ رُجُوعًا إِلَى الدَّعْوَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ: لَا تُنْكِرُوا أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ، فَيَكُونُ تَكْمِلَةً لِلِاسْتِدْلَالِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْمَآلُ وَاحِدٌ، وَانْتَقَلَ مِنْ أَمْرِهِمْ بِالتَّوْحِيدِ إِلَى تَذْكِيرِهِمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمُ الَّتِي لَا يُنْكِرُونَ أَنَّهَا مِنْ نِعَمِ اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ، لِأَنَّ الْخَلْقَ وَالْأَمْرَ لِلَّهِ لَا لِغَيْرِهِ. تَذْكِيرًا مِنْ شَأْنِهِ إِيصَالُهُمْ إِلَى إِفْرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْعِبَادَةِ. وَإِنَّمَا أَمَرَهُمْ
{ لِيُنْذِرَكُمْ } [veya { وَاذْكُرُوا }] sözünün, { اعْبُدُوا } [A'râf: 65] “kulluk edin” sözüne matuf olması caizdir; bu durumda ikisi arasındaki kısım, onlara { اعْبُدُوا اللَّهَ } [A'râf: 65] “Allah'a kulluk edin” dedikten hemen sonra sözünü keserek aralarında geçen karşılıklı konuşmanın hikâye edildiği bir itiraz (ara cümle) olur. Sözünü kestikleri şeye verdiği cevabı tamamlayınca tekrar davetine dönmüştür; dolayısıyla bu, asıl davaya bir dönüştür. Ayrıca { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size bir zikir gelmesine şaştınız mı?” sözüne matuf olması da caizdir; yani: “Rabbinizden size bir zikir gelmesini yadırgamayın ve O'nun üzerinizdeki nimetini hatırlayın” demektir. Bu durumda delillendirmenin bir tamamlayıcısı olur. Hangisi olursa olsun netice birdir. Onlara tevhid emrinden, başkasına değil yalnızca Allah'a ait olduğunu inkâr edemedikleri Allah'ın üzerlerindeki nimetini hatırlatmaya geçmiştir; çünkü yaratma ve emir başkasına değil yalnızca Allah'a aittir. Bu, onları Yüce Allah'ı ibadette birlemeye ulaştıracak nitelikte bir hatırlatmadır. Onlara yalnızca
بِالذِّكْرِ (بِضَمِّ الذَّالِ) لِأَنَّ النَّفْسَ تَنْسَى النِّعَمَ فَتَكْفُرُ الْمُنْعِمَ، فَإِذَا تَذَكَّرَتِ النِّعْمَةَ رَأَتْ حَقًّا عَلَيْهَا أَنْ تَشْكُرَ الْمُنْعِمَ، وَلِذَلِكَ كَانَتْ مَسْأَلَةُ شُكْرِ الْمُنْعِمِ مِنْ أَهَمِّ مَسَائِلِ التَّكْلِيفِ، وَالِاكْتِفَاءِ بِحُسْنِهِ عَقْلًا عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِينَ سَوَاءٌ مِنْهُمْ من اكْتفى بالحس الْعَقْلِيِّ وَمَنْ لَمْ يَكْتَفِ بِهِ وَاعْتَبَرَ التَّوَقُّفَ عَلَى الْخِطَابِ الشَّرْعِيِّ.
Zikr (ذال harfinin ötresiyle / zikir/hatırlama) ile emretmiştir; çünkü nefis nimetleri unutur ve böylece nimeti verene nankörlük eder. Nimeti hatırladığında ise nimeti verene şükretmeyi üzerinde bir hak olarak görür. Bu sebeple nimeti verene şükretme (şükrü'l-mün'im) meselesi, teklifin en önemli meselelerinden biri olmuştur. Kelamcılar nezdinde bunun aklen güzel görülmesiyle yetinilmesi hususunda, aklî güzellikle yetinenler ile bununla yetinmeyip şer'î hitaba bağlı kalmayı (tevakkuf) gerekli görenler arasında bir fark yoktur.
وإِذْ اسْمُ زَمَانٍ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ، وَلَيْسَ ظَرْفًا لِعَدَمِ اسْتِقَامَةِ الْمَعْنَى عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ (إِذْ) لَا تُلَازِمُ الظَّرْفِيَّةَ بَلْ هِيَ ظَرْفٌ مُتَصَرِّفٌ، وَهُوَ مُخْتَارُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ، وَالْمَعْنَى: اذْكُرُوا الْوَقْتَ الَّذِي ظَهَرَتْ فِيهِ خِلَافَتُكُمْ عَنْ قَوْمِ نُوحٍ فِي تَعْمِيرِ الْأَرْضِ وَالْهَيْمَنَةِ عَلَى الْأُمَمِ، فَإِنَّ عَادًا كَانُوا ذَوِي قُوَّةٍ وَنِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً [فصلت: ١٥] .
{ إِذْ } mef'ûlün bih olarak mansub bir zaman ismidir; zarfiyet üzere anlamın düzgün olmaması sebebiyle zarf değildir. Tahkik edilen görüşe göre { إِذْ } kelimesi zarfiyete mülazım (sadece zarf olarak kalan) değildir, aksine çekimi olan (mutesarrıf) bir zarftır; Keşşâf sahibinin tercih ettiği görüş de budur. Anlam şudur: Yeryüzünü imar etmede ve ümmetlere hâkim olmada Nûh kavminin ardından sizin hilafetinizin (onların yerine geçişinizin) ortaya çıktığı vakti hatırlayın. Zira Âd kavmi güç ve büyük nimet sahibiydi ve { قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً } [Fussilet: 15] “Bizden daha güçlü kim varmış? dediler.”
فَالْخُلَفَاءُ جَمْعُ خَلِيفَةٍ وَهُوَ الَّذِي يَخْلُفُ غَيْرَهُ فِي شَيْءٍ، أَيْ يَتَوَلَّى عَمَلَ مَا كَانَ يَعْمَلُهُ الْآخَرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] ، فَالْمُرَادُ: جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ فِي تَعْمِيرِ الْأَرْضِ، وَلَمَّا قَالَ: مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ عُلِمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّهُمْ خُلَفَاءُ قَوْمِ نُوحٍ، فَعَادٌ أَوَّلُ أُمَّةٍ اضْطَلَعَتْ بِالْحَضَارَةِ بَعْدَ الطُّوفَانِ، وَكَانَ بَنُو نُوحٍ قَدْ تَكَاثَرُوا وَانْتَشَرُوا فِي الْأَرْضِ، فِي أَرْمِينِيَّةَ وَالْمَوْصِلِ وَالْعِرَاقِ وَبِلَادِ الْعَرَبِ، وَكَانُوا أُمَمًا كَثِيرَةً، أَوْ كَانَت عَاد عظم تِلْكَ الْأُمَمِ وَأَصْحَابَ السِّيَادَةِ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ خَلَّفُوا قَوْمَ نُوحٍ فِي دِيَارِهِمْ لِأَنَّ مَنَازِلَ عَادٍ غَيْرُ مُنَازِلِ قَوْمِ نُوحٍ عِنْدَ الْمُؤَرِّخِينَ، وَهَذَا التَّذْكِيرُ تَصْرِيحٌ بِالنِّعْمَةِ، وَتَعْرِيضٌ بِالنِّذَارَةِ وَالْوَعِيدِ بِأَنَّ قَوْمَ نُوحٍ إِنَّمَا اسْتَأْصَلَهُمْ
Hulefâ (خُلَفَاء), halîfe (خَلِيفَة) kelimesinin çoğuludur; o da bir hususta başkasının ardılı olan, yani diğerinin yapmakta olduğu işi üstlenen kimsedir. Bu, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [30] sözü açıklanırken geçmişti. Kastedilen: Sizi yeryüzünü imar etmede halifeler kıldı. { مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Nûh kavminden sonra” buyurunca, onların Nûh kavminin halifeleri (ardılları) olmasının kastedildiği anlaşılmıştır. Âd kavmi, Tufan'dan sonra medeniyeti üstlenen ilk ümmettir. Nûh'un oğulları ise çoğalmış ve yeryüzünde; Ermenistan'da, Musul'da, Irak'ta ve Arap diyarlarında yayılmışlardı ve birçok ümmet idiler. Âd kavmi ise bu ümmetlerin en büyüğü ve diğer bütün ümmetler üzerinde egemenlik sahibi olanıydı. Kastedilen, tarihçilere göre Âd'ın yurtları Nûh kavminin yurtlarından farklı olduğu için, onların Nûh kavminin diyarlarında onların yerine geçmiş olmaları değildir. Bu hatırlatma, nimeti açıkça belirtmekte; Nûh kavmini kökten kazıyıp
وَأَبَادَهُمْ عَذَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى شِرْكِهِمْ، فَمَنِ اتَّبَعَهُمْ فِي صُنْعِهِمْ يُوشِكُ أَنْ يَحِلَّ بِهِ عَذَابٌ أَيْضًا.
yok edenin, şirkleri sebebiyle Allah'tan gelen bir azap olduğunu bildirmek suretiyle üstü kapalı bir uyarı ve tehdit içermektedir. Dolayısıyla yaptıkları işte onlara uyan kimsenin başına da bir azabın inmesi pek yakındır.
والْخَلْقِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا خَالِصًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَهُوَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْمَعْنَيَيْنِ.
{ الْخَلْقِ } kelimesinin yalın bir masdar olması muhtemel olduğu gibi, ism-i mef'ûl (yaratılanlar/insanlar) anlamında olması da muhtemeldir; kelime her iki anlamda da kullanılır.
وَقَوْلُهُ: بَصْطَةً ثَبَتَ فِي الْمَصَاحِفِ بِصَادٍّ قَبْلَ الطَّاءِ وَهُوَ مُرَادِفُ بَسْطَةٍ
Ayetteki { بَصْطَةً } kelimesi mushaflarda tâ (ط) harfinden önce sâd (ص) ile sabit olmuştur; o da { بَسْطَةً } kelimesinin eş anlamlısıdır,
الَّذِي هُوَ- بِسِينٍ- قَبْلَ الطَّاءِ. وَوَقَعَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى. وَأَهْمَلَ الرَّاغِبُ (بَصْطَةً) الَّذِي بِالصَّادِّ. وَظَاهِرُ عِبَارَةِ الْقُرْطُبِيِّ أَنَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ- بِسِينٍ- وَلَيْسَ كَذَلِكَ.
yani tâ'dan önce sîn (س) ile olandır. Başka ayetlerde bu şekilde yer almıştır. Râgıb, sâd ile olan (بَصْطَةً) kelimesini ihmal etmiştir. Kurtubî'nin ifadesinin zahiri ise bu ayette sîn ile olduğu yönündedir; fakat durum öyle değildir.
وَالْبَصْطَةُ: الْوَفْرَةُ وَالسَّعَةُ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ.
Bastah (الْبَصْطَةُ); herhangi bir hususta bolluk ve genişlik demektir.
فَإِنْ كَانَ (الْخَلْقُ) بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ فَالْبَصْطَةُ الزِّيَادَةُ فِي الْقُوَى الْجِبِلِّيَّةِ أَيْ زَادَهُمْ قُوَّةً فِي عُقُولِهِمْ وَأَجْسَامِهِمْ فَخَلَقَهُمْ عُقَلَاءَ أَصِحَّاءَ، وَقَدِ اشْتُهِرَ عِنْدَ الْعَرَبِ نِسْبَةُ الْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ إِلَى عَادٍ، وَنِسْبَةُ كَمَالِ قُوَى الْأَجْسَامِ إِلَيْهِمْ قَالَ النَّابِغَةُ:
Eğer { الْخَلْقِ } masdar anlamında ise bastah, yaratılıştan gelen güçlerdeki fazlalıktır; yani akıllarında ve bedenlerinde onlara güç fazlalığı vermiş, onları akıllı ve sağlıklı yaratmıştır. Araplar arasında üstün akılları Âd kavmine nispet etmek ve beden güçlerinin mükemmelliğini onlara dayandırmak meşhur olmuştur. Nâbiga şöyle demiştir:
أَحْلَامُ عَادٍ وَأَجْسَامٌ مُطَهَّرَةٌ ... مِنَ الْمَعَقَّةِ وَالْآفَاتِ وَالْإِثْمِ
Âd'ın akılları ve itaatsizlikten, afetlerden ve günahtan arındırılmış bedenler...
وَقَالَ وَدَّاكُ بن ثميل المازتي فِي «الْحَمَاسَةِ» :
Veddâk b. Sümeyl el-Mâzinî de el-Hamâse'de şöyle demiştir:
وَأَحْلَامُ عَادٍ لَا يَخَافُ جَلِيسُهُمْ ... وَلَوْ نَطَقَ الْعُوَّارُ غَرْبَ لِسَانِ
Âd'ın akılları... Meclislerinde oturan kimse, kusur arayanın keskin dili konuşsa bile korkmaz.
وَقَالَ قِيسُ بْنُ عُبَادَةَ:
Kays b. Ubâde de şöyle demiştir:
وَأَنْ لَا يَقُولُوا غَابَ قَيْسٌ وَهَذِهِ ... سَرَاوِيلُ عَادِيٍّ نَمَتْهُ ثَمُود
Kays kayboldu demesinler diye; işte bu, Semûd'un yetiştirdiği bir Âdlı şalvarıdır.
وعَلى هَذِه الْوَجْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: فِي الْخَلْقِ مُتَعَلِّقًا بِ بَصْطَةً، وَإِنْ كَانَ الْخَلْقُ بِمَعْنَى النَّاسِ فَالْمَعْنَى: وَزَادَكُمْ بَصْطَةً فِي النَّاسِ بِأَنَّ جَعْلَكُمْ أَفْضَلَ مِنْهُمْ فِيمَا تَتَفَاضَلُ بِهِ الْأُمَمُ مِنَ الْأُمُورِ كُلِّهَا، فَيَشْمَلُ رُجْحَانَ الْعُقُولِ وَقُوَّةَ الْأَجْسَامِ وَسَلَامَتَهَا مِنَ الْعَاهَاتِ وَالْآفَاتِ وَقُوَّةَ الْبَأْسِ، وَقَدْ نُسِبَتِ الدُّرُوعُ إِلَى عَادٍ فَيُقَالُ لَهَا: الْعَادِيَّةُ، وَكَذَلِكَ السُّيُوفُ الْعَادِيَّةُ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً [فصلت: ١٥] وَحَكَى عَنْ هُودٍ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ [الشُّعَرَاء:
Bu veche göre { فِي الْخَلْقِ } sözü { بَصْطَةً } kelimesine mütealliktir. Şayet halk (الْخَلْقُ) insanlar anlamında ise mana şöyledir: Ümmetlerin birbirine üstünlük sağladığı bütün hususlarda sizi onlardan daha üstün kılmak suretiyle insanlar arasında size bir üstünlük ve genişlik verdi. Bu da akılların üstünlüğünü, bedenlerin gücünü, kusur ve afetlerden arınmış olmasını ve caydırıcı gücü kapsar. Zırhlar da Âd kavmine nispet edilmiş, bu yüzden onlara «âdiyye» denilmiştir; nitekim kılıçlar da «âdiyye» diye anılır. Yüce Allah onlardan naklen şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً } [Fussilet: 15] “Bizden daha güçlü kim varmış? dediler.” Hûd'dan naklen de onların şöyle dediğini bildirmiştir: { وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } [Şuarâ:
١٢٩- ١٣٤] وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: فِي الْخَلْقِ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ.
129-134] “Ölümsüzleşeceğinizi umarak köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz? Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden korkun; size davarlar, oğullar, bahçeler ve pınarlarla yardım etti.” Bu veche göre { فِي الْخَلْقِ } sözü, muhatap zamirinden hâl konumunda bir zarf-ı müstekar olur.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ فَصِيحَةٌ، أَيْ: إِنْ ذَكَرْتُمْ وَقْتَ جَعَلَكُمُ اللَّهُ خُلَفَاءَ فِي الْأَرْضِ وَوَقْتَ زَادَكُمْ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا نِعَمَهُ الْكَثِيرَةَ تَفْصِيلًا، فَالْكَلَامُ جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ الْقِيَاسِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْجُزْئِيِّ عَلَىِِ
{ فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } sözündeki fâ (ف) fasîhadır; yani: Allah'ın sizi yeryüzünde halifeler kıldığı vakti ve size güç/üstünlük fazlalığı verdiği vakti hatırladıysanız, O'nun pek çok nimetini ayrıntılı olarak da hatırlayın demektir. Söz, cüz'î olandan hareketle
إِثْبَاتِ حُكْمٍ كُلِّيٍّ، فَإِنَّهُ ذَكَّرَهُمْ بِنِعْمَةٍ وَاضِحَةٍ وَهِيَ كَوْنُهُمْ خُلَفَاءَ وَنِعَمٍ مُجْمَلَةٍ وَهِيَ زِيَادَةُ بَصْطَتِهِمْ، ثُمَّ ذَكَّرَهُمْ بَقِيَّةَ النِّعَمِ بِلَفْظِ الْعُمُومِ وَهُوَ الْجَمْعُ الْمُضَافُ.
küllî bir hükmü ispatlama şeklindeki kıyas yöntemiyle gelmiştir; zira onlara açık bir nimeti yani halifeler kılınmış olmalarını ve mücmel nimetleri yani güçlerinin/üstünlüklerinin artırılmasını hatırlatmış, ardından da diğer nimetleri umumi bir lafızla, yani muzaf çoğul ile hatırlatmıştır.
وَالْآلَاءُ جَمْعُ (إِلًى) ، وَالْإِلَى: النِّعْمَةُ، وَهَذَا مِثْلُ جَمْعِ عِنَبٍ عَلَى أَعْنَابٍ، وَنَظِيرُهُ جَمْعُ إِنًى بِالنُّونِ، وَهُوَ الْوَقْتُ، عَلَى آنَاءٍ قَالَ تَعَالَى: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الْأَحْزَاب: ٥٣] أَيْ وَقْتَهُ، وَقَالَ وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ [طه: ١٣٠] .
Âlâ (الْآلَاءُ), ilen (إِلًى) kelimesinin çoğuludur; ilen (الْإِلَى) ise nimet demektir. Bu, inebe (عِنَب) kelimesinin a'nâb (أَعْنَاب) şeklinde çoğul yapılması gibidir. Bunun benzeri, vakit anlamına gelen ve nûn ile olan inen (إِنًى) kelimesinin ânâ' (آنَاء) şeklinde çoğul yapılmasıdır; nitekim Yüce Allah: { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } [Ahzâb: 53] “vaktini gözetmeksizin” yani vaktini, ve { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ } [Tâhâ: 130] “Gecenin bazı vakitlerinde de tesbih et” buyurmuştur.
وَرُتِّبَ عَلَى ذِكْرِ نِعَمِ اللَّهِ رَجَاءُ أَنْ يُفْلِحُوا لِأَنَّ ذِكْرَ النِّعَمِ يُؤَدِّي إِلَى تَكْرِيرِ شُكْرِ الْمُنْعِمِ، فَيَحْمِلُ الْمُنْعَمَ عَلَيْهِ عَلَى مُقَابَلَةِ النّعم بالطّاعة.
Allah'ın nimetlerinin hatırlanmasının ardından kurtuluşa erme umudu sıralanmıştır; çünkü nimetlerin hatırlanması, nimeti verene tekrar tekrar şükretmeye sevk eder, bu da kendisine nimet verilen kimseyi nimetleri itaatle karşılamaya yöneltir.
[٧٠، ٧١]
[70, 71]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٧٠ إِلَى ٧١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 70'ten 71'e]
قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) } “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' Dedi ki: 'Üzerinize Rabbinizden bir azap ve bir gazap inmiştir bile. Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.'” (70-71)