بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ خِطَابًا لِسَامِعِي الْقُرْآنِ، أَيْ قَالَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ لِكُلٍّ ضِعْفًا فَلِذَلِكَ سَأَلُوا التَّغْلِيظَ عَلَى الْقَادَةِ فَأُجِيبُوا بِأَنَّ التَّغْلِيظَ قَدْ سُلِّطَ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ.
...Kur'an'ı dinleyenlere yönelik bir hitap olarak tezyil (tamamlayıcı açıklama) mesabesinde olur; yani: Allah onlara bunu söylemiştir, onlar ise her biri için kat kat azap olduğunu bilmemektedirler; bu yüzden önderler için azabın ağırlaştırılmasını istemişler, kendilerine azabın her iki gruba da tatbik edildiği cevabı verilmiştir.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ عَلَى جُمْلَةِ: قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَدْخُلُوا فِي الْمُحَاوَرَةِ ابْتِدَاءً فَلِذَلِكَ لَمْ تُفْصَلِ الْجُمْلَةُ.
{ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ } “Öncekileri de sonrakilerine dedi ki...” cümlesi { قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ } “Sonrakileri öncekilerine dedi ki...” cümlesine atfedilmiştir; çünkü onlar karşılıklı konuşmaya başlangıçta girmemişlerdir, bu sebeple cümle fasl edilmemiştir (atıfsız bırakılmamıştır).
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِمْ: فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَاءٌ فَصِيحَةٌ، مُرَتَّبَةٌ عَلَى قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِكُلٍّ ضِعْفٌ حَيْثُ سَوَّى بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ فِي مُضَاعَفَةِ الْعَذَابِ. وَ (مَا) نَافِيَةٌ. وَ (مِنْ) زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ نَفْيِ الْفَضْلِ، لِأَنَّ إِخْبَارَ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: (لِكُلٍّ ضِعْفٌ) سَبَبٌ لِلْعِلْمِ بِأَنْ لَا مَزِيَّةَ لِأُخْرَاهُمْ عَلَيْهِمْ فِي تَعْذِيبِهِمْ عَذَابًا أَقَلَّ مِنْ عَذَابِهِمْ، فَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا كَانَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ فَمَا كَانَ لَكُمْ مِنْ فَضْلٍ، وَالْمُرَادُ بِالْفَضْلِ الزِّيَادَةُ مِنَ الْعَذَابِ.وَقَوْلُهُ:
{ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } kavlindeki fâ, fasîha fâ'sıdır; Yüce Allah'ın iki fırkayı azabın katlanması hususunda eşit kıldığı { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “Her biri için kat kat vardır” kavline terettüp etmiştir. { ما } nefiy (olumsuzluk) edatıdır. { مِنْ } ise üstünlüğün bulunmadığını pekiştirmek için zâiddir; zira Yüce Allah'ın { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } buyurarak bildirmesi, sonrakilerin öncekilerden daha az azap görme hususunda hiçbir üstünlüklerinin bulunmadığını bilmenin sebebidir. Takdiri şöyledir: 'Mademki her biri için kat kat vardır, o halde sizin hiçbir üstünlüğünüz yoktur.' Üstünlükten kasıt, azap bakımından bir fazlalıktır. Şu kavline gelince:
فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ أُولَاهُمْ: عطفوا قَوْلهم:
{ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } kavlinin ilk fırkanın sözünden olması caizdir; şöyle ki şu sözlerini atfetmişlerdir:
فَذُوقُوا الْعَذابَ عَلَى قَوْلِهِمْ: فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بِفَاءِ الْعَطْفِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّرَتُّبِ. فَالتَّشَفِّي مِنْهُمْ فِيمَا نَالَهُمْ مِنْ عَذَابِ الضِّعْفِ تَرَتَّبَ عَلَى تَحَقُّقِ انْتِفَاءِ الْفَضْلِ بَيْنَهُمْ فِي تَضْعِيفِ الْعَذَابِ الَّذِي أَفْصَحَ عَنْهُ إِخْبَارُ اللَّهِ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا ضِعْفًا.
{ فَذُوقُوا الْعَذابَ } sözlerini, tertip bildiren atıf fâ'sı ile { فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } sözlerine atfetmişlerdir. Dolayısıyla kat kat azaptan paylarına düşen şey sebebiyle onlardan hınç alma (rahatlama) duygusu, Allah'ın kendilerine kat kat azap olduğunu açıkça bildirmesinin ortaya koyduğu üzere, azabın katlanmasında aralarında bir üstünlük bulunmadığının kesinleşmesine terettüp etmiştir.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِمْ: فَذُوقُوا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِهَانَةِ وَالتَّشَفِّي.
{ فَذُوقُوا } kavlindeki emir kipi, aşağılama ve hınç alma/içini soğutma anlamında kullanılmıştır.
وَالذَّوْقُ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا مُرْسَلًا فِي الْإِحْسَاسِ بِحَاسَّةِ اللَّمْسِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظَائِرُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Zevk (tatma) lafzı, dokunma duyusuyla hissetme anlamında mecâz-ı mürsel olarak kullanılmıştır; bunun benzerleri daha önce defalarca geçmiştir.
وَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ، أَيْ بِسَبَبِ مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ مِمَّا أَوْجَبَ لَكُمْ مُضَاعَفَةَ الْعَذَابِ، وَعَبَّرَ
Bâ harfi sebebiyyet bildirir; yani azabın katlanmasını sizin için gerekli kılan kazandığınız şeyler sebebiyle demektir. Şöyle ifade edilmiştir:
بِالْكَسْبِ دُونَ الْكُفْرِ لِأَنَّهُ أَشْمَلُ لِأَحْوَالِهِمْ، لِأَنَّ إِضْلَالَهُمْ لِأَعْقَابِهِمْ كَانَ بِالْكُفْرِ وَبِحُبِّ الْفَخْرِ وَالْإِغْرَابِ بِمَا عَلَّمُوهُمْ وَمَا سَنُّوا لَهُمْ، فَشَمِلَ ذَلِكَ كُلُّهُ أَنَّهُ كَسْبٌ.
Küfür yerine kesb (kazanma) ifadesi kullanılmıştır, çünkü bu onların durumlarını daha kapsamlı ifade eder; zira onların kendilerinden sonrakileri saptırması, küfürle ve onlara öğrettikleri ile onlar için koydukları kurallarla övünme sevgisi ve acayiplik yapma isteğiyle olmuştur. Dolayısıyla bütün bunları kazanç (kesb) kavramı kapsamıştır.
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، مُخَاطِبًا بِهِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ، فَيَكُونُ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ جُمْلَةً مُعْتَرِضَةً بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ، وَعَلَى اعْتِبَارِهِ يَكُونُ الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَذُوقُوا لِلتَّكْوِينِ وَالْإِهَانَةِ.
{ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduğunuz şeylerden dolayı azabı tadın” kavlinin, her iki gruba da hitap eden Allah Teâlâ'nın kelamından olması caizdir; bu durumda { لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } “Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz” kavline matuf olur ve { وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Öncekileri sonrakilere: Sizin bize bir üstünlüğünüz yoktur, dedi” kavli de birbirine atfedilen iki cümle arasında bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olur. Bu kabule göre { فَذُوقُوا } “Tadın” kavlindeki emir, tekvin ve ihane (aşağılama) içindir.
وَفِيمَا قَصَّ اللَّهُ مِنْ مُحَاوَرَةِ قَادَةِ الْأُمَمِ وَأَتْبَاعِهِمْ مَا فِيهِ مَوْعِظَةٌ وَتَحْذِيرٌ لِقَادَةِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْإِيقَاعِ بِأَتْبَاعِهِمْ فِيمَا يَزُجُّ بِهِمْ فِي الضَّلَالَةِ، وَيُحَسِّنُ لَهُمْ هَوَاهُمْ، وَمَوْعِظَةٌ لِعَامَّتِهِمْ مِنَ الِاسْتِرْسَالِ فِي تَأْيِيدِ مَنْ يُشَايِعُ هَوَاهُمْ، وَلَا يُبَلِّغُهُمُ النَّصِيحَةَ،
Allah'ın ümmetlerin önderleri ile tâbileri arasındaki konuşmalardan anlattığı şeylerde, Müslümanların önderlerine, kendilerine tâbi olanları sapıklığa sürükleyecek ve hevalarını onlara süslü gösterecek şeylere düşürmemeleri konusunda bir öğüt ve uyarı vardır; avam tabakasına da hevalarına uyan ve kendilerine samimi nasihatte bulunmayan kimseleri şuursuzca desteklemeye dalmamaları hususunda bir öğüt bulunmaktadır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «كُلُّكُمْ رَاع وكلّكم مسؤول عَن رعيّته»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: { كُلُّكُمْ رَاع وكلّكم مسؤول عَن رعيّته } “Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz elinizin altındakilerden sorumlusunuz.”
. [٤٠، ٤١]
. [40, 41]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٤٠ إِلَى ٤١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 40-41]
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) } “Âyetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı kibirlenenler var ya, işte onlara gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir. Biz suçluları işte böyle cezalandırırız. (40) Onlar için cehennemden bir yatak ve üstlerinde de örtüler vardır. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız. (41)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مَسُوقٌ لِتَحْقِيقِ خُلُودِ الْفَرِيقَيْنِ فِي النَّارِ، الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٦] فَأَخْبَرَ اللَّهُ بِأَنَّهُ حَرَمَهُمْ أَسْبَابَ النَّجَاةِ، فَسَدَّ عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ الْخَيْرِ وَالصَّلَاحِ، وَبِأَنَّهُ حَرَمَهُمْ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ.
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Âyetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, işte onlar cehennemliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [A'râf 36] kavlinde geçen her iki fırkanın da ateşte ebedî kalışını pekiştirmek için sevk edilmiş bir başlangıç istînâfıdır. Allah, onları kurtuluş sebeplerinden mahrum bıraktığını, hayır ve salah kapılarını yüzlerine kapattığını ve cennete girmekten mahrum ettiğini bildirmiştir.
وَأَكَّدَ الْخَبَرَ بِ إِنَّ لِتَأْيِيسِهِمْ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ، لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْخُلُودِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ الْكِنَايَةَ عَنْ طُولِ مُدَّةِ الْبَقَاءِ فِي النَّارِ فَإِنَّهُ وَرَدَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مُرَادًا بِهِ هَذَا الْمَعْنَى.
Haberi { إِنَّ } ile tekit etmiştir ki onları cennete girmekten tamamen ümitsiz kılsın ve daha önce zikredilen 'ebedîlik' (hulûd) ifadesinden, ateşte kalma süresinin uzunluğuna dair bir kinaye olduğu vehmini bertaraf etsin; nitekim bu ifade pek çok yerde bu anlama gelecek şekilde vârit olmuştur.
وَوَقَعَ الْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِدَفْعِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ الْمُتَحَاوِرَتَيْنِ فِي النَّارِ، وَاخْتِيرَ مِنْ طُرُقِ الْإِظْهَارِ طَرِيقُ التَّعْرِيفِ بِالْمَوْصُولِ إِيذَانًا بِمَا تومىء إِلَيْهِ الصِّلَةُ مِنْ وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، أَيْ: إِنَّ ذَلِكَ لِأَجْلِ تَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاسْتِكْبَارِهِمْ عَنْهَا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهَا السَّابِقِ آنِفًا.
Zamir yerine açık isim (ızhâr) kullanılması, zamirin ateşte karşılıklı konuşan iki gruptan birine dönmesi ihtimalini ortadan kaldırmak içindir. Açık isim yollarından da sıla cümlesinin haberin inşa gerekçesine ima ettiği şeyi bildirmek üzere ism-i mevsul ile marife kılma yolu seçilmiştir; yani bu durum, daha önce geçen benzerinde ifade edildiği gibi, onların Allah'ın ayetlerini yalanlamaları ve onlara karşı kibirlenmeleri sebebiyledir.
وَالسَّمَاءُ أُطْلِقَتْ فِي الْقُرْآنِ عَلَى مَعَانٍ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الْعَوَالِمُ الْعُلْيَا غَيْرُ
Semâ (gök) kelimesi Kur'an'da çeşitli manalarda kullanılmıştır; en çok da yeryüzüne ait olmayan yüce âlemler kastedilir.
الْأَرْضِيَّةِ، فَالسَّمَاءُ مَجْمُوعُ الْعَوَالِمِ الْعُلْيَا وَهِيَ مَرَاتِبُ وَفِيهَا عَوَالِمُ الْقُدْسِ الْإِلَهِيَّةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّوحَانِيَّاتِ الصَّالِحَةِ النَّافِعَةِ، وَمَصْدَرُ إِفَاضَةِ الْخَيْرَاتِ الرُّوحِيَّةِ وَالْجُثْمَانِيَّةِ عَلَى الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ، وَمَصْدَرُ الْمَقَادِيرِ الْمُقَدَّرَةِ قَالَ تَعَالَى: وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ [الذاريات: ٢٢] ، فَالسَّمَاءُ هَنَا مُرَادٌ بِهَا عَالَمُ الْقُدْسِ.
Dolayısıyla semâ, yüce âlemlerin bütünüdür; bunlar dereceler halindedir ve oralarda melekler ile sâlih ve faydalı ruhanî varlıklardan oluşan ilâhî kudsiyet âlemleri vardır. Semâ, yeryüzü âlemine ruhanî ve cismanî hayırların akıtıldığı kaynak ve takdir edilmiş kaderlerin merkezidir. Nitekim Yüce Allah: { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } “Rızkınız da size vadedilen şeyler de göktedir” [Zâriyât 22] buyurmuştur. O halde buradaki semâ ile kudsiyet âlemi kastedilmiştir.
وَأَبْوَابُ السَّمَاءِ أَسْبَابُ أُمُورٍ عَظِيمَةٍ أُطْلِقَ عَلَيْهَا اسْمُ الْأَبْوَابِ لِتَقْرِيبِ حَقَائِقِهَا إِلَى الْأَذْهَانِ فَمِنْهَا قَبُولُ الْأَعْمَالِ، وَمَسَالِكُ وُصُولِ الْأُمُورِ الْخَيْرِيَّةِ الصَّادِرَةِ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَطُرُقِ قَبُولِهَا، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِأَسْبَابِ التَّزْكِيَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ [فاطر:
Gök kapıları ise, hakikatlerini zihinlere yaklaştırmak maksadıyla 'kapılar' ismi verilen büyük işlerin sebepleridir. Amellerin kabulü, yeryüzü ehlinden sâdır olan hayırlı işlerin ulaşma yolları ve bunların kabul edilme usulleri bunlardandır; bu, tezkiye sebeplerinin bir temsilidir. Nitekim Yüce Allah: { وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } [Fâtır:
١٠] ، وَمَا يَعْلَمُ حَقَائِقَهَا بِالتَّفْصِيلِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّهَا مَحْجُوبَةٌ عَنَّا، فَكَمَا أَنَّ الْعُفَاةَ وَالشُّفَعَاءَ إِذَا وَرَدُوا الْمَكَانَ قَدْ يُقْبَلُونَ وَيُرْضَى عَنْهُمْ فَتُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ الْقُصُورِ وَالْقِبَابِ وَيَدْخُلُونَ مُكَرَّمِينَ، وَقَدْ يُرَدُّونَ وَيُسْخَطُونَ فَتُوصَدُ فِي وُجُوهِهِمُ الْأَبْوَابُ، مَثَّلَ إِقْصَاءَ الْمُكَذِّبِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ وَعَدَمَ الرِّضَا عَنْهُمْ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ، بِحَالِ مَنْ لَا تُفَتَّحُ لَهُ أَبْوَابُ الْمَنَازِلِ، وَأُضِيفَتِ الْأَبْوَابُ إِلَى السَّمَاءِ لِيَظْهَرَ أَنَّ هَذَا تَمْثِيلٌ لِحِرْمَانِهِمْ مِنْ وَسَائِلِ الْخَيْرَاتِ الْإِلَهِيَّةِ الرُّوحِيَّةِ، فَيَشْمَلُ ذَلِكَ عَدَمَ اسْتِجَابَةِ الدُّعَاءِ، وَعَدَمَ قَبُولِ الْأَعْمَالِ وَالْعِبَادَاتِ، وَحِرْمَانَ أَرْوَاحِهِمْ بَعْدَ الْمَوْتِ مُشَاهَدَةَ مَنَاظِرِ الْجَنَّةِ وَمَقَاعِدِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهَا، فَقَوله: لَا نفتح لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِمَعْنَى الْحِرْمَانِ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْإِلَهِيَّةِ الْمَحْضَةِ، وَإِنْ كَانُوا يَنَالُونَ مِنْ نِعَمِ
{ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } “...güzel ameli de O yükseltir” [Fâtır 10] buyurmuştur. Bunların ayrıntılı hakikatlerini bizden perdelendiği için ancak Yüce Allah bilir. Tıpkı yardım dileyenler ve şefaatçiler bir yere vardıklarında bazen kabul edilip kendilerinden razı olunarak onlara sarayların ve kubbelerin kapıları açılıp ikramla girdikleri, bazen de reddedilip azarlanarak kapıların yüzlerine kapatıldığı gibi; yalanlayan ve büyüklük taslayanların her halükarda uzaklaştırılması ve kendilerinden razı olunmaması, evlerin kapıları yüzüne açılmayan kimsenin durumuna benzetilmiştir. Kapıların semaya izafe edilmesi ise bunun, ilâhî ruhanî hayırların vesilelerinden mahrum kalmalarını anlatan bir temsil olduğunu göstermek içindir; dolayısıyla bu, duaların kabul edilmemesini, amellerin ve ibadetlerin kabul görmemesini ve vefat ettikten sonra ruhlarının cennet manzaralarını ve müminlerin oradaki makamlarını seyretmekten mahrum bırakılmasını kapsar. Dolayısıyla { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “Onlara gök kapıları açılmaz” kavli, sırf ilâhî hayırlardan mahrum kalma manasını toplayan kapsamlı bir ifadedir; her ne kadar...
اللَّهِ الْجُثْمَانِيَّةِ مَا يَنَالُهُ غَيْرُهُمْ، فَيُغَاثُونَ بِالْمَطَرِ، وَيَأْتِيهِمُ الرِّزْقُ مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا بَيَانٌ لِحَالِ خُذْلَانِهِمْ فِي الدُّنْيَا الْحَائِلِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ وَسَائِلِ دُخُولِ الْجَنَّةِ. كَمَا
...Allah'ın cismanî nimetlerinden başkalarının elde ettiği şeyleri elde edip yağmurla ferahlasalar ve Allah'tan kendilerine rızık gelse de. Bu, onların dünyada cennete girme vesileleriyle aralarına giren hüsran ve yardımsız bırakılış hallerinin bir açıklamasıdır. Nitekim...
قَالَ النّبيء ﷺ: «كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ } “Herkes ne için yaratılmışsa ona kolaylaştırılmıştır.”
وَقَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى [اللَّيْل: ٥- ١٠] .
Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى } “Artık kim verir ve sakınırsa ve en güzeli doğrularsa, biz onu en kolaya muvaffak kılacağız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni görür ve en güzeli yalanlarsa, biz de onu en zora sevk edeceğiz” [Leyl 5-10].
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ: لَا تُفَتَّحُ- بِضَمِّ التَّاءِ الْأُولَى وَفَتْحِ الْفَاءِ وَالتَّاءُ الثَّانِيَةُ مُشَدَّدَةٌ- وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي فَتْحٍ، فَيُفِيدُ تَحْقِيقَ نَفْيِ الْفَتْحِ لَهُمْ، أَوْ أُشِيرَ بِتِلْكَ الْمُبَالَغَةِ إِلَى أَنَّ الْمَنْفِيَّ فَتْحٌ مَخْصُوصٌ وَهُوَ الْفَتْحُ الَّذِي يُفْتَحُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ فَتْحٌ قَوِيٌّ، فَتَكُونُ تِلْكَ الْإِشَارَةُ زِيَادَةً فِي نِكَايَتِهِمْ.
Nâfi', İbn Kesîr, Âsım, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb; birinci te'nin dammesi, fâ'nın fethası ve ikinci te'nin şeddesiyle { لَا تُفَتَّحُ } şeklinde okumuşlardır. Bu, açmada (feth) mübalağa ifade eder; dolayısıyla onlara kapıların açılmayacağını kesin olarak belirtir. Yahut bu mübalağa ile nefyedilen şeyin özel bir açılış olduğuna, yani müminlere açılan o güçlü ve tam açılış olduğuna işaret edilmiştir; böylece bu işaret onların perişanlığını daha da artırıcı olur.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو- بِضَمِّ التَّاءِ الْأُولَى وَسُكُونِ الْفَاءِ وَفَتْحِ التَّاءِ الثَّانِيَةِ مُخَفَّفَةً-. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ لَا يَفْتَحُ- بِمُثَنَّاةٍ تَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ مَعَ تَخْفِيفِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ مَفْتُوحَةً- عَلَى اعْتِبَارِ تَذْكِيرِ الْفِعْلِ لِأَجْلِ كَوْنِ الْفَاعِلِ جَمْعًا لِمُذَكَّرٍ.
Ebû Amr, birinci te'nin dammesi, fâ'nın sükûnu ve ikinci te'nin şeddesiz fethasıyla [lâ tuftehu şeklinde] okumuştur. Hamza, el-Kisâî ve Halef ise fâilin müzekker çoğul olması sebebiyle fiilin müzekker kabul edilmesine binaen, başında iki noktalı alt harf (ye) ve fethalı şeddesiz üst te ile { لَا يُفْتَحُ } şeklinde okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِخْبَارٌ عَنْ حَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ وَتَحْقِيقٌ لِخُلُودِهِمْ فِي النَّارِ.
{ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “ve cennete giremeyeceklerdir” kavli, onların ahiretteki durumlarını bir haber verme ve ateşte ebedî kalacaklarını kesinleştirip teyit etmedir.
وَبَعْدَ أَنْ حَقَّقَ ذَلِكَ بِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ كُلِّهِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ، زِيدَ تَأْكِيدًا بِطَرِيقِ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ، الْمُشْتَهَرِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَيَانِ بِتَأْكِيدِ الْمَدْحِ بِمَا يُشْبِهُ الذَّمَّ، وَذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bütün bu haberi tekit harfiyle pekiştirdikten sonra, beyan ehli nezdinde zemme benzeyen şeyle medhi tekit olarak bilinen, bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirme yoluyla tekit daha da artırılmıştır; bu da Yüce Allah'ın şu kavliyle olmuştur:
حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ فَقَدْ جَعَلَ لِانْتِفَاءِ دُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ امْتِدَادًا مُسْتَمِرًّا، إِذْ جَعَلَ غَايَتَهُ شَيْئًا مُسْتَحِيلًا، وَهُوَ أَنْ يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ، أَيْ لَوْ كَانَتْ لِانْتِفَاءِ دُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ غَايَةٌ لَكَانَتْ غَايَتُهُ وُلُوجَ الْجَمَلِ- وَهُوَ الْبَعِيرُ- فِي سَمِّ الْخِيَاطِ، وَهُوَ أَمْرٌ لَا يَكُونُ أَبَدًا.
{ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “...deve iğne deliğinden geçmedikçe.” Böylece onların cennete girmelerinin nefyedilmesine (imkânsızlığına) kesintisiz bir süreklilik kazandırmıştır; zira bunun son sınırını (gayesini) imkânsız bir şeye, yani devenin iğne deliğinden geçmesine bağlamıştır. Yani onların cennete girememelerinin bir son sınırı olsaydı, bu sınır devenin —ki iri bir hayvandır— iğne deliğine girmesi olurdu; bu ise asla gerçekleşmeyecek bir şeydir.
وَالْجَمَلُ: الْبَعِيرُ الْمَعْرُوفُ لِلْعَرَبِ، ضُرِبَ بِهِ الْمَثَلُ لِأَنَّهُ أَشْهَرُ الْأَجْسَامِ فِي الضَّخَامَةِ فِي عُرْفِ الْعَرَبِ. وَالْخِيَاطُ هُوَ الْمِخْيَطُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- وَهُوَ
el-Cemel (الْجَمَلُ), Araplarca bilinen devedir; Arapların örfünde cüssece irilikte en meşhur cisim olduğu için onunla darbımesel getirilmiştir. el-Hıyât (الْخِيَاطُ) ise mîm'in kesresiyle el-Mihyet (الْمِخْيَطُ) olup...
آلَةُ الْخِيَاطَةِ الْمُسَمَّى بِالْإِبْرَةِ، وَالْفِعَالُ وَرَدَ اسْمًا مُرَادِفًا لِلْمِفْعَلِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى آلَةِ الشَّيْءِ كَقَوْلِهِمْ حِزَامٌ وَمِحْزَمٌ، وَإِزَارٌ وَمِئْزَرٌ، وَلِحَافٌ وَمِلْحَفٌ، وَقِنَاعٌ وَمِقْنَعٌ.
...iğne diye isimlendirilen dikiş aletidir. { فِعَال } vezni, bir şeyin aletine delalet etmede { مِفْعَل } veznine eş anlamlı bir isim olarak gelmiştir; nitekim { حِزَام } ve { مِحْزَم } (kemer), { إِزَار } ve { مِئْزَر } (peştamal/örtü), { لِحَاف } ve { مِلْحَف } (yorgan/örtü), { قِنَاع } ve { مِقْنَع } (peçe/başörtüsü) demeleri gibidir.
وَالسَّمُّ: الْخَرْتُ الَّذِي فِي الْإِبْرَةِ يُدْخَلُ فِيهِ خَيْطُ الْخَائِطِ، وَهُوَ ثُقْبٌ ضَيِّقٌ، وَهُوَ بِفَتْحِ السِّينِ فِي الْآيَةِ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ وَتُضَمُّ السِّينُ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْعَالِيَةِ. وَهِيَ مَا بَيْنَ نَجْدٍ وَبَيْنَ حُدُودِ أَرْضِ مَكَّةَ.
es-Semm (السَّمُّ), iğnede bulunan ve terzinin ipliğinin geçirildiği deliktir ki dar bir deliktir. Ayette Kureyş lehçesine göre sîn harfinin fethasıyladır; Âliye ehlinin lehçesinde ise sîn harfi dammelenir. Âliye ise Necid ile Mekke arazisinin sınırları arasındaki bölgedir.
وَالْقُرْآنُ أَحَالَ عَلَى مَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ مِنْ حَقِيقَةِ الْجَمَلِ وَحَقِيقَةِ الْخِيَاطِ، لِيُعْلَمَ أَنَّ دُخُولَ الْجَمَلِ فِي خَرْتِ الْإِبْرَةِ مُحَالٌ مُتَعَذَّرٌ مَا دَامَا عَلَى حَالَيْهِمَا الْمُتَعَارَفَيْنِ.
Kur'an, insanların nezdinde bilinen devenin hakikatine ve iğnenin hakikatine havale etmiştir ki bilinen bu iki halleri üzere kaldıkları müddetçe devenin iğne deliğine girmesinin imkânsız ve gayrimümkün olduğu bilinsin.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ تَفَتُّحِ أَبْوَابِ السَّمَاءِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ أَيْ، وَمِثْلُ ذَلِكَ الِانْتِفَاءِ، أَيِ الْحِرْمَانِ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ لِأَنَّهُمْ بِإِجْرَامِهِمُ، الَّذِي هُوَ التَّكْذِيبُ وَالْإِعْرَاضُ، جَعَلُوا أَنْفُسَهُمْ غَيْرَ مُكْتَرِثِينَ بِوَسَائِلِ الْخَيْرِ وَالنَّجَاةِ، فَلَمْ يَتَوَخَّوْهَا وَلَا تَطَلَّبُوهَا، فَلِذَلِكَ جَزَاهُمُ اللَّهُ عَنِ اسْتِكْبَارِهِمْ أَنْ أَعْرَضَ عَنْهُمْ، وَسَدَّ عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ.
{ وَكَذلِكَ } “ve işte böylece” kavlindeki işaret; { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “onlara göğün kapıları açılmaz ve cennete giremezler” kavlinin içerdiği, gök kapılarının açılmaması durumuna bir işarettir. Yani: İşte bu nefyetme, yani mahrum bırakma gibi suçluları cezalandırırız. Zira onlar yalanlama ve yüz çevirme şeklindeki cürümleri sebebiyle kendilerini hayır ve kurtuluş vesilelerine aldırmaz kılmış, onları ne aramış ne de talep etmişlerdir. Bu yüzden Allah kibirlenmelerine karşılık onlardan yüz çevirmiş ve hayır kapılarını üzerlerine kapatarak onları cezalandırmıştır.
وَجُمْلَةُ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ تَذْيِيلٌ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْإِجْرَامَ هُوَ الَّذِي أَوْقَعَهُمْ فِي ذَلِكَ الْجَزَاءِ، فَهُمْ قَدْ دَخَلُوا فِي عُمُومِ الْمُجْرِمِينَ الَّذِينَ يُجْزَوْنَ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْجَزَاءِ، وَهُمُ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْهُمْ، لِأَنَّ عِقَابَ الْمُجْرِمِينَ قد شبّه عِقَاب الْمُجْرمين بِعِقَابِ هَؤُلَاءِ، فَعُلِمَ أَنَّهُمْ مُجْرِمُونَ، وَأَنَّهُمْ فِي الرَّعِيلِ الْأَوَّلِ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، حَتَّى شَبَّهَ عِقَابَ عُمُومِ الْمُجْرِمِينَ بِعِقَابِ هَؤُلَاءِ
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “İşte suçluları böyle cezalandırırız” cümlesi, onları bu cezaya uğratan şeyin cürüm işlemek olduğunu bildiren bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir). Onlar böyle bir ceza ile cezalandırılan genel suçlular kapsamına girmişlerdir ve onların da ilk kastolunanıdırlar. Çünkü genel suçluların cezası bunların cezasına benzetilmiştir; böylece onların suçlu oldukları ve suçluların en ön safında yer aldıkları anlaşılmıştır, öyle ki genel suçluların cezası bunların cezasına benzetilmiş...
وَكَانُوا مَثَلًا لِذَلِكَ الْعُمُومِ.
...ve o genele bir misal olmuşlardır.
وَالْإِجْرَامُ: فِعْلُ الْجُرْمِ- بِضَمِّ الْجِيمِ- وَهُوَ الذَّنْبُ، وَأَصْلُ: أَجْرَمَ صَارَ ذَا جُرْمٍ، كَمَا يُقَالُ: أَلْبَنَ وَأَتْمَرَ وَأَخْصَبَ.
el-İcrâm (الْإِجْرَامُ), cîm harfinin dammesiyle cürm (جُرْم) işlemek demektir ki o da günahtır. Ecrame (أَجْرَمَ) fiilinin aslı ise cürüm sahibi oldu anlamındadır; nitekim süt sahibi oldu anlamında elbene (أَلْبَنَ), hurma sahibi oldu anlamında etmara (أَتْمَرَ) ve bolluk sahibi oldu anlamında ahseba (أَخْصَبَ) denilmesi gibidir.
وَالْمِهَادُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- مَا يُمَهَّدُ أَي يفرش، و «غواش» جَمْعُ غَاشِيَةٍ وَهِيَ مَا يَغْشَى الْإِنْسَانَ، أَيْ يُغَطِّيهِ كَالِلْحَافِّ، شَبَّهَ مَا هُوَ تَحْتَهُمْ مِنَ النَّارِ
Mîm harfinin kesresiyle el-Mihâd (الْمِهَادُ), döşenen yani serilen şeydir. Ğavâş (غَواشٍ) ise insanı bürüyen, yani yorgan gibi örten şey demek olan gâşiyenin çoğuludur. Altlarındaki ateşi...
بِالْمِهَادِ، وَمَا هُوَ فَوْقَهُمْ مِنْهَا بِالْغَوَاشِي، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ انْتِفَاءِ الرَّاحَةِ لَهُمْ فِي جَهَنَّمَ، فَإِنَّ الْمَرْءَ يَحْتَاجُ إِلَى الْمِهَادِ وَالْغَاشِيَةِ عِنْدَ اضْطِجَاعِهِ لِلرَّاحَةِ، فَإِذَا كَانَ مِهَادُهُمْ وَغَاشِيَتُهُمْ النَّارَ. فَقَدِ انْتَفَتْ رَاحَتُهُمْ، وَهَذَا ذِكْرٌ لِعَذَابِهِمُ السُّوءِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ حِرْمَانَهُمْ مِنَ الْخَيْرِ.
...döşeğe (mihâd), üstlerindeki ateşi de örtülere (ğavâşî) benzetmiştir. Bu da cehennemde onlar için rahatlığın bulunmadığına bir kinayedir; zira insan dinlenmek için uzandığında döşeğe ve örtüye ihtiyaç duyar. Döşekleri ve örtüleri ateş olunca rahatlıkları büsbütün yok olmuştur. Bu, onların hayırdan mahrum bırakıldıklarının zikredilmesinden sonra kötü azaplarının zikredilmesidir.
وَقَوْلُهُ: غَواشٍ وَصْفٌ لِمُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مِنْ جَهَنَّمَ، أَيْ وَمِنْ فَوْقِهِمْ نِيرَانٌ كَالْغَوَاشِي. وَذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ بِالْعِقَابِ: هُوَ الظُّلْمُ. وَهُوَ الشِّرْكُ. وَلَمَّا كَانَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ قَدْ شُبِّهَ بِجَزَاءِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْآيَاتِ وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا، عُلِمَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ مِنْ جُمْلَةِ الظَّالِمِينَ. وَهُمُ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ، بِحَيْثُ صَارُوا مَثَلًا لِعُمُومِ الظَّالِمِينَ، وَبِهَذَيْنِ الْعُمُومَيْنِ كَانَ الجملتان تذييلين.
{ غَواشٍ } kavli, { مِنْ جَهَنَّمَ } kavlinin delalet ettiği takdirî bir ifadenin sıfatıdır; yani “ve üstlerinde örtüler gibi ateşler vardır.” Bu cezalandırma şeklindeki karşılığın sebebinin zulüm -ki o da şirktir- olduğunu göstermek için sözü { وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “İşte zalimleri böyle cezalandırırız” kavliyle tezyîl etmiştir (tamamlamıştır). Zalimlerin cezası, ayetleri yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanların cezasına benzetilince, bu yalanlayıcıların zalimler topluluğundan olduğu anlaşılmıştır. Onlar bu benzetmenin ilk kastolunanıdırlar; öyle ki zalimler geneline bir misal olmuşlardır. İşte bu iki genelleme sebebiyle iki cümle de tezyîl olmuştur.
وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ وَضْعُ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ: لِأَنَّ الْوَصْفَيْنِ، وَإِنْ كَانَا صَادِقَيْنِ مَعًا عَلَى الْمُكَذِّبِينَ الْمُشَبَّهِ عِقَابُ أَصْحَابِ الْوَصْفَيْنِ بِعِقَابِهِمْ. فَوَصْفُ الْمُجْرِمِينَ أَعَمُّ مَفْهُومًا مِنْ وَصْفِ الظَّالِمِينَ، لِأَنَّ الْإِجْرَامَ يَشْمَلُ التَّعْطِيلَ وَالْمَجُوسِيَّةَ بِخِلَافِ الْإِشْرَاكِ. وَحَقِيقَةُ وَضْعِ الْمُظْهَرِ مَوْقِعَ الْمُضْمَرِ إِنَّمَا تَتَقَوَّمُ حَيْثُ لَا يَكُونُ لِلِاسْمِ الظَّاهِرِ الْمَذْكُورِ مَعْنًى زَائِدٌ عَلَى معنى الضّمير.
Bu ikinci cümlede açık ismin zamir yerine konulması (vaz‘u'z-zâhir mevdi‘a'l-muzmer) söz konusu değildir. Çünkü her iki vasıf da -cezaları kendilerinin cezasına benzetilen- yalanlayıcılar için geçerli olsa bile, suçlular (mücrimler) vasfı kavram olarak zalimler vasfından daha geneldir; zira suçluluk (icrâm), şirkten farklı olarak ta‘tîli (inkârcılığı) ve Mecûsîliği de kapsar. Açık ismin zamir yerine konulmasının hakikati ise ancak zikredilen açık ismin zamirin manası üzerine fazladan bir anlam taşımadığı durumlarda gerçekleşir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٤٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 42]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince —ki biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz— işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (42)”
أَعْقَبَ الْإِنْذَارَ وَالْوَعِيدَ لِلْمُكَذِّبِينَ، بِالْبِشَارَةِ وَالْوَعْدِ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُصَدِّقِينَ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ أَحَدِ الْغَرَضَيْنِ بِالْآخَرِ.
Kur'an'ın iki gayeden birini diğerinin peşinden getirme adetine uygun olarak, yalanlayıcılara yönelik uyarı ve tehdidin ardından, tasdik eden müminlere yönelik müjde ve vaat getirilmiştir.
وَعُطِفَ عَلَى: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا [الْأَعْرَاف: ٤٠] أَيْ: وَإِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِلَخْ، لِأَنَّ بَيْنَ مَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ مُنَاسَبَةً مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ كَمَالِ الِاتِّصَالِ
[Bu ayet], { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } [el-A'râf: 40] kavline atfedilmiştir; yani “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler...” demektir. Çünkü bu iki cümlenin içeriği arasında tam bir bitişiklik (kemâl-i ittisâl)...
وَكَمَالِ
...ile tam bir...
الِانْقِطَاعِ، وَهُوَ التَّضَادُّ بَيْنَ وَصْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِمَا فِي الْجُمْلَتَيْنِ، وَهُوَ التَّكْذِيبُ بِالْآيَاتِ وَالْإِيمَانُ بِهَا، وَبَيْنَ حُكْمِ الْمُسْنَدَيْنِ وَهُوَ الْعَذَابُ وَالنَّعِيمُ، وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ الْجَامِعِ الْوَهْمِيِّ الْمَذْكُورِ فِي أَحْكَامِ الْفَصْلِ وَالْوَصْلِ مِنْ عِلْمِ الْمَعَانِي.
...kopukluk (kemâl-i inkıtâ‘) arasında orta düzeyde bir münasebet bulunmaktadır; bu da iki cümledeki müsnedün ileyhlerin sıfatı arasındaki zıtlıktır ki o da ayetleri yalanlamak ve onlara iman etmektir; ayrıca iki müsnedin hükmü arasındaki zıtlıktır ki o da azap ve nimettir. Bu, Meânî ilmindeki fasl ve vasl hükümlerinde zikredilen vehmî câmi‘ (zihinsel birleştirici) türündendir.
وَلَمْ يُذْكَرْ مُتَعَلِّقٌ لِ آمَنُوا لِأَنَّ الْإِيمَانَ صَارَ كَاللَّقَبِ لِلْإِيمَانِ الْخَاصِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ دِينُ الْإِسْلَامِ وَهُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَحْدَهُ.
{ آمَنُوا } fiili için bir müteallak (tümleç) zikredilmemiştir; çünkü iman, İslam dininin getirdiği özel imana, yani yalnızca Allah'a imana adeta bir unvan/lakap olmuştur.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ ثَانٍ، وأَصْحابُ الْجَنَّةِ خَبَرُهُ وَالْجُمْلَةُ خَبَرٌ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا. وَجُمْلَةُ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِدْمَاجِ. وَفَائِدَةُ هَذَا الْإِدْمَاجِ الِارْتِفَاقُ بِالْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُ لَمَّا بَشَّرَهُمْ بِالْجَنَّةِ عَلَى فِعْلِ الصَّالِحَاتِ أَطْمَنَ قُلُوبَهُمْ بِأَنْ لَا يُطْلَبُوا مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ بِمَا يَخْرُجُ عَنِ الطَّاقَةِ، حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْلُغُوا إِلَيْهِ أَيِسُوا مِنَ الْجَنَّةِ، بَلْ إِنَّمَا يُطْلَبُونَ مِنْهَا بِمَا فِي وُسْعِهِمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُرْضِي رَبَّهُمْ.
İşaret ismi ikinci mübtedadır, { أَصْحابُ الْجَنَّةِ } onun haberidir; bu cümle ise { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin haberidir. { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } cümlesi ise müsnedün ileyh ile müsned arasında idmâc (bir manayı diğerinin içine yerleştirme) yoluyla gelmiş bir ara cümledir (itirâziyedir). Bu idmâcın faydası müminlere bir kolaylık ve şefkattir; zira onlara salih ameller işlemeleri karşılığında cenneti müjdelediğinde, güçlerini aşan salih amellerle mükellef tutulmayacaklarını belirterek kalplerini yatıştırmıştır ki ona ulaşamadıklarında cennetten ümitlerini kesmesinler; aksine onlardan ancak güçleri yettiğince amel istenir, çünkü bu Rablerini hoşnut eder.
وَعَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ﵁، أَنَّهُ قَالَ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَّا يُسْرَهَا لَا عُسْرَهَا أَيْ قَالَهُ عَلَى وَجْهِ التَّفْسِيرِ لَا أَنَّهُ قِرَاءَةٌ.
Muâz b. Cebel’den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, bu ayet hakkında “Zorluğunu değil ancak kolaylığını [yükleriz]” demiştir; yani bunu bir kıraat olarak değil tefsir sadedinde söylemiştir.
وَالْوُسْعُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٦] .
Vüs‘ (güç/kapasite) kavramı, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [Bakara: 286] kavlinde geçmişti.
وَدَلَّ قَوْلُهُ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ عَلَى قَصْرِ مُلَازَمَةِ الْجَنَّةِ عَلَيْهِمْ، دُونَ غَيْرِهِمْ، فَفِيهِ تَأْيِيسٌ آخَرُ لِلْمُشْرِكِينَ بِحَيْثُ قَوِيَتْ نَصِّيَّةُ حِرْمَانِهِمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَنَعِيمِهَا، وَجُمْلَةُ: هُمْ فِيها خالِدُونَ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ.
{ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } kavli, cennette ebedî kalmanın başkalarına değil yalnızca onlara has kılındığına (kasr) delalet etmiştir; bunda müşrikler için ayrı bir ümitsizlik vardır, öyle ki onların cennetten ve onun nimetlerinden mahrumiyeti kesinlik kazanmıştır. { هُمْ فِيها خالِدُونَ } cümlesi ise { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } kavlindeki işaret isminin hâlidir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٤٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 43]
وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
{ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar. Derler ki: ‘Bizi buna hidayet eden Allah’a hamdolsun. Allah bizi doğru yola iletmeseydi biz kendiliğimizden hidayete erecek değildik. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmiştir.’ Onlara: ‘İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur’ diye seslenilir.”
(٤٣)
(٤٣) } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar. Derler ki: ‘Bizi buna hidayet eden Allah’a hamdolsun. Allah bizi doğru yola iletmeseydi biz kendiliğimizden hidayete erecek değildik. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmiştir.’ Onlara: ‘İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur’ diye seslenilir. (43)”
اتِسَاقُ النَّظْمِ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٤٢] ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ: وَنَزَعْنا مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ:
Nazmın ahengi ve akışı, { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } cümlesinin { هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-A'râf: 42] kavlindeki zamirden hâl olmasını, { وَنَزَعْنا } cümlesinin ise...
أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٤٢] ، وَجُمْلَةُ: وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَخْ، اعْتِرَاضًا بُيِّنَ بِهِ حَالُ نُفُوسِهِمْ فِي الْمُعَامَلَةِ فِي الْجَنَّةِ، لِيُقَابِلَ الِاعْتِرَاضَ الَّذِي أُدْمِجَ فِي
... { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-A'râf: 42] cümlesi ile { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ } ilh. cümlesi arasında bir ara cümle (itirâziye) olmasını gerektirir. Bu ara cümle ile, cehennem ehlinin azabı tasvir edilirken araya...
أَثْنَاءِ وَصْفِ عَذَابِ أَهْلِ النَّارِ، وَالْمُبِيَّنُ بِهِ حَالُ نُفُوسِهِمْ فِي الْمُعَامَلَةِ بِقَوْلِهِ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها [الْأَعْرَاف: ٣٨] .
...sıkıştırılan ve { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } [el-A'râf: 38] kavliyle onların birbirleriyle ilişkilerindeki iç durumlarını açıklayan ara cümleye karşılık olmak üzere, cennetteki nefislerinin karşılıklı muameledeki durumu açıklanmıştır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، أَيْ: وَنَنْزِعُ مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ، وَهُوَ تَعْبِيرٌ مَعْرُوفٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] .
Geleceğin geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi, vukuunun kesinliğini bildirmek içindir; yani “göğüslerindeki kini söküp atarız” demektir. Bu, Yüce Allah'ın: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [en-Nahl: 1] kavli gibi Kur'an'da bilinen bir ifade tarzıdır.
وَالنَّزْعُ حَقِيقَتُهُ قَلْعُ الشَّيْءِ مِنْ مَوْضِعِهِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ فِي آلِ عِمْرَانَ [٢٦] ، وَنَزْعُ الْغِلِّ مِنْ قُلُوبِ أَهْلِ الْجَنَّةِ: هُوَ إِزَالَةُ مَا كَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْغِلِّ عِنْدَ تَلَقِّي مَا يَسُوءُ مِنَ الْغَيْرِ، بِحَيْثُ طَهَّرَ اللَّهُ نُفُوسَهُمْ فِي حَيَاتِهَا الثَّانِيَةِ عَنِ الِانْفِعَالِ بِالْخَوَاطِرِ الشَّرِّيَّةِ الَّتِي مِنْهَا الْغِلُّ، فَزَالَ مَا كَانَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ غِلِّ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ فِي الدُّنْيَا، أَيْ أَزَالَ مَا كَانَ حَاصِلًا مِنْ غِلٍّ وَأَزَالَ طِبَاعَ الْغِلِّ الَّتِي فِي النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ بِحَيْثُ لَا يَخْطُرُ فِي نُفُوسِهِمْ.
Nez‘ (النزع) kelimesinin hakikati, bir şeyi yerinden söküp çıkarmaktır; Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } [Âl-i İmrân: 26] kavlinde geçmişti. Cennet ehlinin kalplerinden kinin sökülüp atılması ise, başkasından gelen hoşnutsuz edici bir durum karşısında dünyada iken kalplerinde bulunan kinin giderilmesidir; öyle ki Allah ikinci hayatlarında onların nefislerini kinin de dahil olduğu kötü düşüncelerden etkilenmekten arındırmıştır. Böylece dünyada iken birbirlerine karşı kalplerinde bulunan kin yok olmuştur; yani meydana gelmiş olan kini giderdiği gibi, insan nefislerinde bulunan kin tabiatını da onların akıllarından bile geçmeyecek şekilde tamamen yok etmiştir.
وَالْغِلُّ: الْحِقْدُ وَالْإِحْنَةُ وَالضِّغْنُ، الَّتِي تَحْصُلُ فِي النَّفْسِ عِنْدَ إِدْرَاك مَا يسوؤها مِنْ عَمَلِ غَيْرِهَا، وَلَيْسَ الْحَسَدُ مِنَ الْغِلِّ بَلْ هُوَ إِحْسَاسٌ بَاطِنِيٌّ آخَرُ.
el-Ğıll (الْغِلُّ); başkasının davranışından hoşlanılmayan bir durum algılandığında nefiste meydana gelen hınç, husumet ve kindir. Haset ise gıll cinsinden olmayıp başka bir içsel duygudur.
وَجُمْلَةُ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ هُمْ فِي أَمْكِنَةٍ عَالِيَةٍ تُشْرِفُ عَلَى أَنْهَارِ الْجَنَّةِ.
{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } cümlesi hâl konumundadır; yani onlar cennet ırmaklarına tepeden bakan yüksek mevkilerdedirler.
وَجُمْلَةُ: وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٤٢] .
{ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ } cümlesi, { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-A'râf: 42] cümlesine matuftur.
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمَاضِي مُرَادٌ بِهِ الْمُسْتَقْبَلُ أَيْضًا كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَنَزَعْنا وَهَذَا الْقَوْلُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونُوا يَقُولُونَهُ فِي خَاصَّتِهِمْ وَنُفُوسِهِمْ، عَلَى مَعْنَى التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ بِحَمْدِهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونُوا يَقُولُونَهُ بَيْنَهُمْ فِي مَجَامِعِهِمْ.
Geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesinden maksat, { وَنَزَعْنا } kavlinde olduğu gibi yine gelecektir. Bu sözü Allah'a hamd ederek O'na yakınlaşma manasında kendi başlarına ve içlerinden söylüyor olmaları muhtemel olduğu gibi, meclislerinde kendi aralarında söylüyor olmaları da muhtemeldir.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِمْ: لِهذا إِلَى جَمِيعِ مَا هُوَ حَاضِرٌ مِنَ النَّعِيمِ فِي وَقْتِ ذَلِكَ الْحَمْدِ، وَالْهِدَايَةُ لَهُ هِيَ الْإِرْشَادُ إِلَى أَسْبَابِهِ، وَهِيَ الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْأَعْرَاف: ٤٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ [يُونُس: ٩] الْآيَةَ، وَجَعَلَ الْهِدَايَةَ لِنَفْسِ النَّعِيمِ لِأَنَّ الدَّلَالَةَ عَلَى مَا يُوَصِّلُ إِلَى الشَّيْءِ إِنَّمَا هِيَ هِدَايَةٌ لِأَجْلِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى فِعْلِ الْهِدَايَةِ وَتَعْدِيَتِهِ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ [٦] .
{ لِهذا } kavlindeki işaret, bu hamdin yapıldığı vakitte hazır bulunan bütün nimetleredir. Ona hidayet ise onun sebeplerine kılavuzluk etmektir ki bu da { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [el-A'râf: 42] kavlinin ve Yüce Allah'ın: { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ } [Yûnus: 9] ayetinin delalet ettiği üzere iman ve salih ameldir. Hidayetin bizzat nimete bağlanması, bir şeye ulaştıran yola kılavuzluk etmenin sırf o şey için bir hidayet olmasındandır. Hidayet fiili ve onun geçişliliği hakkındaki açıklama Fâtiha Suresi'nde [6] geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِهَدْيِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ إرْسَاله محمّدا ﷺ إِلَيْهِمْ فَأَيْقَظَهُمْ مِنْ غَفْلَتِهِمْ فَاتَّبَعُوهُ،
Yüce Allah'ın onlara hidayet etmesinden maksat, onlara Muhammed'i ﷺ göndermesi, onun da onları gafletlerinden uyandırması ve onların da ona tabi olmasıdır;
وَلَمْ يُعَانِدُوا، وَلَمْ يَسْتَكْبِرُوا، وَدَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ مَعَ مَا يَسَّرَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ قَبُولِهِمُ الدَّعْوَةَ وَامْتِثَالِهِمُ الْأَمْرَ، فَإِنَّهُ مِنْ تَمَامِ الْمِنَّةِ الْمَحْمُودِ عَلَيْهَا، وَهَذَا التَّيْسِيرُ هُوَ الَّذِي حُرِمَهُ الْمُكَذِّبُونَ الْمُسْتَكْبِرُونَ لِأَجْلِ ابْتِدَائِهِمْ بِالتَّكْذِيبِ والاستكبار، دون النّظر وَالِاعْتِبَارِ.
inatlaşmamışlar ve büyüklük taslamamışlardır. { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } kavilleri de buna delalet etmiştir; ayrıca Allah'ın daveti kabul etmelerini ve emre uymalarını kendilerine kolaylaştırması da buna dahildir; zira bu, uğruna hamdedilen nimetin tamamlayıcısıdır. İşte bu kolaylaştırma, düşünmeden ve ibret almadan doğrudan yalanlama ve kibre saptıkları için yalanlayıcı ve kibirli kimselerin mahrum bırakıldığı şeydir.
وَجُمْلَةُ وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ، أَيْ هدَانَا فِي هَذِه الْحَالِ حَالِ بُعْدِنَا عَنِ الِاهْتِدَاءِ، وَذَلِكَ مِمَّا يُؤْذِنُ بِكِبَرِ مِنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَبِتَعْظِيمِ حَمْدِهِمْ وَتَجْزِيلِهِ، وَلِذَلِكَ جَاءُوا بِجُمْلَةِ الْحَمْدِ مُشْتَمِلَةً عَلَى أَقْصَى مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْخَصَائِصِ الَّتِي تَقَدَّمَ بَيَانُهَا فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ
{ وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } cümlesi, mansup zamirden hâl konumundadır; yani “hidayetten uzak olduğumuz bu halimiz üzerindeyken bize hidayet etti” demektir. Bu da Yüce Allah'ın onlar üzerindeki nimetinin büyüklüğünü ve hamtlarının ne denli yüce ve bol olduğunu gösterir. Bu yüzden hamd cümlesini, Fâtiha Suresi'nde açıklaması geçen bütün hususiyetleri en üst düzeyde içerecek şekilde getirmişlerdir.
وَدَلَّ قَوْلُهُ: وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ عَلَى بُعْدِ حَالِهِمُ السَّالِفَةِ عَنِ الِاهْتِدَاءِ، كَمَا أَفَادَهُ نَفْيُ الْكَوْنِ مَعَ لَامِ الْجُحُودِ، حَسَبَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة الْآيَةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُنْغَمِسِينَ فِي ضَلَالَاتٍ قَدِيمَةٍ قَدْ رَسَخَتْ فِي أَنْفُسِهِمْ، فَأَمَّا قَادَتُهُمْ فَقَدْ زَيَّنَهَا الشَّيْطَانُ لَهُمْ حَتَّى اعْتَقَدُوهَا وَسَنُّوهَا لِمَنْ بَعْدَهُمْ، وَأَمَّا دَهْمَاؤُهُمْ وَأَخْلَافُهُمْ فَقَدْ رَأَوْا قُدْوَتَهُمْ عَلَى تِلْكَ الضَّلَالَاتِ. وَتَأَصَّلَتْ فِيهِمْ، فَمَا كَانَ مِنَ السَّهْلِ اهْتِدَاؤُهُمْ، لَوْلَا أَنْ هَدَاهُمُ اللَّهُ بِبِعْثَةِ الرُّسُلِ وَسِيَاسَتِهِمْ فِي دَعْوَتِهِمْ، وَأَنْ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمْ قَبُولَ الدَّعْوَةِ.
{ وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } kavli, Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة } [Âl-i İmrân: 79] ayetinde geçtiği üzere câhid lâmı ile birlikte kevn fiilinin nefyedilmesinin ifade ettiği gibi, onların geçmişteki hallerinin hidayete ermekten ne kadar uzak olduğuna delalet etmiştir. Zira onlar içlerine kök salmış kadim sapkınlıklara gömülmüşlerdi; önderlerine gelince, şeytan bunu kendilerine süslemiş, onlar da buna inanıp kendilerinden sonrakilere bir yol haline getirmişlerdi; avamlarına ve ardından gelenlere gelince, onlar da önderlerini bu sapkınlıklar üzerinde görmüşler ve bu sapkınlıklar içlerine yerleşmişti. Dolayısıyla Allah elçiler göndermek, elçilerin davetteki siyaseti ve kalplerine daveti kabul etmeyi koymasıyla onlara hidayet etmeseydi hidayete ermeleri kolay bir iş değildi.
وَلِذَلِكَ عَقَّبُوا تَحْمِيدَهُمْ وَثَنَاءَهُمْ عَلَى اللَّهِ بِقَوْلِهِمْ: لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَتِلْكَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنِفَةٌ، اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، لِصُدُورِهَا عَنِ ابْتِهَاجِ نُفُوسِهِمْ وَاغْتِبَاطِهِمْ بِمَا جَاءَتْهُمْ بِهِ الرُّسُلُ، فَجَعَلُوا يَتَذَكَّرُونَ أَسْبَابَ هِدَايَتِهِمْ وَيَعْتَبِرُونَ بِذَلِكَ وَيَغْتَبِطُونَ. تَلَذُّذًا بِالتَّكَلُّمِ بِهِ، لِأَنَّ تَذَكُّرَ الْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ وَالْحَدِيثَ عَنْهُ مِمَّا تَلَذُّ بِهِ النُّفُوسُ، مَعَ قَصْدِ الثَّنَاءِ عَلَى الرُّسُلِ.
Bu yüzden Allah'a hamt ve senalarını { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } kavilleriyle pekiştirmişlerdir; bu cümle, elçilerin getirdiği şeyle nefislerinin sevinmesi ve mutluluk duymasından kaynaklandığı için ibtidâî bir isti'nâf (yeni başlangıç) cümlesidir. Böylece elçileri övme kastıyla birlikte -çünkü sevilen bir şeyi hatırlamak ve ondan söz etmek nefislerin lezzet aldığı şeylerdendir- bundan lezzet duyarak hidayet sebeplerini hatırlamaya, bundan ibret almaya ve sevinç duymaya başlamışlardır.
وَتَأْكِيدُ الْفِعْلِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَبِقَدْ، مَعَ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُنْكِرِينَ لِمَجِيءِ الرُّسُلِ: إِمَّا لِأَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِعْجَابِ بِمُطَابَقَةِ مَا وَعَدَهُمْ بِهِ الرُّسُلُ مِنَ النَّعِيمِ لِمَا وَجَدُوهُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزخرف: ٧١]
Elçilerin gelişini inkâr etmedikleri halde fiilin kasem lâmı ve { قَدْ } ile pekiştirilmesi; ya Yüce Allah'ın: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } [ez-Zuhruf: 71] kavlinde olduğu gibi...
وَقَول النّبيء ﷺ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «أَعْدَدْتُ لِعِبَادِي الصَّالِحِينَ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بِشْرٍ»
...ve Nebi'nin ﷺ: “Allah Teâlâ buyurdu ki: ‘Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen şeyler hazırladım’” kavlinde olduğu gibi elçilerin vaat ettiği nimetlerin karşılaştıkları şeylerle tam bir uyum içinde oluşuna hayran kalmalarından kinayedir;
. وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا بِقَوْلِهِمْ هَذَا الثَّنَاءَ عَلَى الرُّسُلِ والشّهادة بصدقهم جمعا مَعَ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ، فَأَتَوْا بِالْخَبَرِ فِي صُورَةِ الشَّهَادَةِ الْمُؤَكَّدَةِ الَّتِي لَا تَرَدُّدَ فِيهَا.
ya da bu sözleriyle Allah'a hamt ile birlikte elçileri övmeyi ve onların doğruluğuna şahitlik etmeyi kastettikleri içindir; bu sebeple haberi içinde hiçbir tereddüt bulunmayan teyit edilmiş bir şahitlik suretinde getirmişlerdir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: مَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ- بِدُونِ وَاوٍ قَبْلَ (مَا) - وَكَذَلِكَ كُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ الْمُوَجَّهِ إِلَى الشَّامِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَفْصُولَةً عَنِ الَّتِي
İbn Âmir { مَا } edatından önce vâv olmaksızın { مَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } şeklinde okumuştur; Şam'a gönderilen İmam Mushaf'ta da böyle yazılmıştır. Bu kıraate göre bu cümle bir öncekinden...
قَبْلَهَا، عَلَى اعْتِبَارِ كَوْنِهَا كَالتَّعْلِيلِ لِلْحَمْدِ، وَالتَّنْوِيهِ بِأَنَّهُ حَمْدٌ عَظِيمٌ عَلَى نِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.
...daha önce açıklandığı üzere, hamdin bir gerekçesi ve büyük bir nimete karşı büyük bir hamd olduğuna dikkat çekme kabul edilerek fasledilmiş (ayrı tutulmuş) olur.
وَجُمْلَةُ: وَنُودُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَقالُوا فَتَكُونُ حَالًا أَيْضًا، لِأَنَّ هَذَا النِّدَاءَ جَوَابٌ لِثَنَائِهِمْ، يَدُلُّ عَلَى قَبُولِ مَا أَثْنَوْا بِهِ، وعَلى رضى اللَّهِ عَنْهُمْ، وَالنِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ بُنِيَ فِعْلُهُ إِلَى الْمَجْهُولِ لِظُهُورِ الْمَقْصُودِ. وَالنِّدَاءُ إِعْلَانُ الْخِطَابِ، وَهُوَ أَصْلُ حَقِيقَتِهِ فِي اللُّغَةِ، وَيُطْلَقُ النِّدَاءُ غَالِبًا عَلَى دُعَاءِ أَحَدٍ لِيُقْبِلَ بِذَاتِهِ أَوْ بِفَهْمِهِ لِسَمَاعِ كَلَامٍ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ بِرَفْعِ صَوْتٍ: إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مَرْيَم: ٣] وَلِهَذَا الْمَعْنَى حُرُوفٌ خَاصَّةٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَناداهُما رَبُّهُما فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٢] .
{ وَنُودُوا } cümlesi { وَقالُوا } cümlesine matuftur; dolayısıyla bu da hâl konumundadır. Çünkü bu nida onların senalarına bir cevaptır; yaptıkları senanın kabul edildiğine ve Allah'ın onlardan razı olduğuna delalet eder. Nida Allah katındandır; bu sebeple kastedilenin açık olması dolayısıyla fiili meçhul sîgada kurulmuştur. Nidâ, hitabın ilan edilmesidir ki lügatteki asıl hakikati budur. Nidâ çoğunlukla bir kimseyi sözü dinlemesi için bizzat kendisiyle veya anlayışıyla yönelmesini istemek (çağırmak) üzere kullanılır; ses yükseltilerek olmasa bile: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } [Meryem: 3]. Arapçada bu manaya delalet eden özel harfler vardır. Bu surenin 22. ayetinde Yüce Allah'ın: { وَناداهُما رَبُّهُما } kavlinde geçmişti.
وَ (أَنْ) تَفْسِيرٌ لِ نُودُوا، لِأَنَّ النِّدَاءَ فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْجَنَّةِ بِ تِلْكُمُ، الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يُسْتَعْمَلَ فِي الْمُشَارِ إِلَيْهِ الْبَعِيدِ، مَعَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَاضِرَةٌ بَيْنَ يَدَيْهِمْ، لِقَصْدِ رِفْعَةِ شَأْنِهَا وَتَعْظِيمِ الْمِنَّةِ بِهَا.
{ أَنْ } edatı { نُودُوا } fiilinin tefsiridir (açıklamasıdır); çünkü nidada söz (kavl) anlamı vardır. Cennet önlerinde hazır olduğu halde onun uzak işaret ismi olan { تِلْكُمُ } ile işaret edilmesi, şanının yüceliğini ve onunla verilen nimetin büyüklüğünü belirtmek içindir.
وَالْإِرْثُ حَقِيقَتُهُ مَصِيرُ مَالِ الْمَيِّتِ إِلَى أَقْرَبِ النَّاسِ إِلَيْهِ، وَيُقَالُ: أَوْرَثَ الْمَيِّتُ أَقْرِبَاءَهُ مَالَهُ، بِمَعْنَى جَعَلَهُمْ يَرِثُونَهُ عَنْهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَصْرِفْهُ عَنْهُمْ بِالْوَصِيَّةِ لِغَيْرِهِ فَقَدْ تَرَكَهُ لَهُمْ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى مَصِيرِ شَيْء إِلَى حد بِدُونِ عِوَضٍ وَلَا غَصْبٍ تَشْبِيهًا بِإِرْثِ الْمَيِّتِ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ: أُورِثْتُمُوها أُعْطِيتُمُوهَا عَطِيَّةً هَنِيئَةً لَا تَعَبَ فِيهَا وَلَا مُنَازَعَةَ.
İrs (miras) kavramının hakikati, ölünün malının kendisine en yakın insanlara kalmasıdır. Ölünün malını akrabalarına bırakması, başkasına vasiyet ederek onlardan çevirmediği için onlara terk etmesi sebebiyle miras kılması anlamında evrese'l-meyyitu akribâehû mâlehu denir. Mecazen ise ölünün mirasına benzetilerek bir şeyin ivazsız (karşılıksız) ve gaspsız olarak bir kimseye intikal etmesine denir. Dolayısıyla { أُورِثْتُمُوها } kavlinin anlamı: “O size içinde hiçbir zahmet ve çekişme bulunmayan afiyet dolu bir bağış olarak verildi” demektir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ سَبَبِيَّةٌ أَيْ بِسَبَبِ أَعْمَالِكُمْ، وَهِيَ الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ، وَهَذَا الْكَلَامُ ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ شَكَرَ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ، فَأَعْطَاهُمْ هَذَا النَّعِيمَ الْخَالِدَ لِأَجْلِ أَعْمَالِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَمَّا عَمِلُوا مَا عَمِلُوهُ مِنَ الْعَمَلِ مَا كَانُوا ينوون بعلمهم إِلَّا السَّلَامَةَ مِنْ غَضَبِ رَبِّهِمْ وَتَطَلُّبَ مَرْضَاتِهِ شُكْرًا لَهُ عَلَى نَعْمَائِهِ، وَمَا كَانُوا يَمْتُونَ بِأَنْ تُوَصِّلَهُمْ أَعْمَالُهُمْ إِلَى مَا نالوه، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي الطَّمَعَ فِي ثَوَابِهِ وَالنَّجَاةَ مِنْ عِقَابِهِ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ الْجَمْعُ بَيْنَ أُورِثْتُمُوها وَبَيْنَ بَاءِ السَّبَبِيَّةِ.
{ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavlindeki bâ (بِ) harfi sebebiyye içindir; yani “yaptığınız ameller -ki o da iman ve salih ameldir- sebebiyle” demektir. Bu söz, Allah'ın onların amellerine karşılık teşekkür ettiğini, bu amelleri sebebiyle kendilerine bu ebedî nimeti verdiğini ve onların yaptıkları amelleri işlerken amelleriyle sırf Rablerinin gazabından kurtulmayı, O'nun nimetlerine şükür olarak rızasını aramayı niyet ettiklerini, amellerinin kendilerini ulaştıkları bu mertebeye eriştireceği davasında/iddiasında bulunmadıklarını belirterek onları övmektedir. Bu durum O'nun sevabını ummaya ve azabından kurtulmayı istemeye engel değildir. { أُورِثْتُمُوها } ile sebebiyye bildiren bâ harfinin bir arada kullanılması da buna delalet etmiştir.
فَالْإِيرَاثُ دَلَّ عَلَى أَنَّهَا عَطِيَّةٌ بِدُونِ قَصْدِ تَعَاوُضٍ وَلَا تَعَاقُدٍ، وَأَنَّهَا فَضْلٌ مَحْضٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ إِيمَانَ الْعَبْدِ بِرَبِّهِ وَطَاعَتَهُ إِيَّاهُ لَا يُوجِبُ عَقْلًا وَلَا عَدْلًا
Miras kılma (îrâs) ifadesi, bunun bir karşılık veya sözleşme kastı olmaksızın bir bağış olduğunu ve Yüce Allah'tan sırf bir lütuf olduğunu göstermiştir; zira kulun Rabbine iman etmesi ve O'na itaat etmesi, ne aklen ne de adaleten...
إِلَّا نَجَاتَهُ مِنَ الْعِقَابِ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَى الْكُفْرَانِ وَالْعِصْيَانِ، وَإِلَّا حُصُولَ رِضَى رَبِّهِ عَنْهُ، وَلَا يُوجِبُ جَزَاءً وَلَا عَطَاءً، لِأَنَّ شُكْرَ الْمُنْعِمِ وَاجِبٌ، فَهَذَا الْجَزَاءُ وَعَظَمَتُهُ مُجَرَّدُ فَضْلٍ مِنَ الرَّبِّ عَلَى عَبْدِهِ شُكْرًا لِإِيمَانِهِ بِهِ وَطَاعَتِهِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ سَبَبُ هَذَا الشُّكْرِ عِنْدَ الرَّبِّ الشَّاكِرِ هُوَ عَمَلُ عَبْدِهِ بِمَا أَمَرَهُ بِهِ، وَقَدْ تَفَضَّلَ اللَّهُ بِهِ فَوَعَدَ بِهِ مِنْ قَبْلِ حُصُولِهِ. فَمِنَ
...inkâr ve isyanın neticesi olması gereken azaptan kurtulmasını ve Rabbinin rızasını elde etmesini gerektirir; yoksa bir mükâfatı veya bağışı gerektirmez. Çünkü nimeti verene şükretmek vaciptir. Dolayısıyla bu mükâfat ve onun büyüklüğü, kulun Rabbine imanına ve itaatine bir şükran (karşılık) olarak Rabbin kuluna sırf bir lütfundan ibarettir. Fakat Şâkir olan Rab katında bu şükranın sebebi kulun O'nun emrettiği şeyleri yapması olduğundan ve Allah bunu bir lütuf kılarak gerçekleşmesinden önce vadettiğinden dolayıdır. Şu halde...
الْعَجَبِ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ بِوُجُوبِ الثَّوَابِ عَقْلًا، وَلَعَلَّهُمْ أَوْقَعَهُمْ فِيهِ اشْتِبَاهُ حُصُولِ الثَّوَابِ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْعِقَابِ، مَعَ أَنَّ الْوَاسِطَةَ بَيْنَ الْحَالَيْنِ بَيِّنَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ. وَهَذَا أَحْسَنُ مِمَّا يُطِيلُ بِهِ أَصْحَابُنَا مَعَهُمْ فِي الْجَوَابِ.
...Mu'tezile'nin sevabın aklen vacip olduğunu söylemesi hayret vericidir. Belki de onları bu görüşe düşüren şey, sevap elde etme ile azaptan kurtulma durumlarını birbirine karıştırmış olmalarıdır; oysa akıl sahipleri için bu iki durum arasındaki fark apaçıktır. Bu [açıklama], ashabımızın (Ehl-i Sünnet âlimlerinin) onlara cevap verirken uzattıkları sözlerden daha güzeldir.
وَبَاءُ السَّبَبِيَّةِ اقْتَضَتِ الَّذِي أَعْطَاهُمْ مَنَازِلَ الْجَنَّةِ أَرَادَ بِهِ شُكْرَ أَعْمَالِهِمْ وَثَوَابِهَا مِنْ غَيْرِ قَصْدِ تَعَاوُضٍ وَلَا تَقَابُلٍ فَجَعَلَهَا كَالشَّيْءِ الَّذِي اسْتَحَقَّهُ الْعَامِلُ عِوَضًا عَنْ عَمَلِهِ فَاسْتَعَارَ لَهَا بَاء السّببيّة.
Sebebiyye bildiren bâ (بِ) harfi şunu gerektirmiştir: Onlara cennet derecelerini veren [Allah], bir karşılık ve mukabele kastı olmaksızın onların amellerine teşekkür etmeyi ve onları mükâfatlandırmayı murat etmiş; böylece bu mükâfatı, amel edenin ameli karşılığında hak ettiği bir şey gibi kabul ederek bunun için sebebiyye bildiren bâ harfini istiare yoluyla kullanmıştır.
[٤٤، ٤٥]
[44, 45]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٤٤ إِلَى ٤٥]
[A'râf Suresi (7), Ayet 44-45]
وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥)
{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥) } “Cennet ehli, cehennem ehline: ‘Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin vadettiğini hak buldunuz mu?’ diye seslendi. Onlar da ‘Evet’ dediler. Bunun üzerine aralarından bir çağrıcı: ‘Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!’ diye seslendi. Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar, onu eğriltmek isterler ve onlar ahireti inkâr edenlerdir.”
جُمْلَةُ: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا [الْأَعْرَاف: ٤٣] إِلَخْ، عَطْفَ الْقَوْلِ عَلَى الْقَوْلِ، إِذْ حُكِيَ قَوْلُهُمْ الْمُنْبِئُ عَنْ بَهْجَتِهِمْ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ، ثُمَّ حُكِيَ مَا يَقُولُونَهُ لِأَهْلِ النَّارِ حِينَمَا يُشَاهِدُونَهُمْ.
{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } cümlesi, sözün söze atfedilmesi kabilinden { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } [A'râf 43] cümlesine matuf olabilir; çünkü önce onların içinde bulundukları nimetten duydukları sevinci bildiren sözleri nakledilmiş, ardından da cehennem ehlini gördüklerinde onlara söyledikleri söz nakledilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةٍ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها [الْأَعْرَاف: ٤٣] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ بِمُنَاسَبَةِ الِانْتِقَالِ مِنْ ذِكْرِ نِدَاءٍ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ إِلَى ذِكْرِ مُنَادَاةِ أَهْلِ الْآخِرَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، فَعَلَى الْوَجْهَيْنِ يَكُونُ التَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِأَصْحَابِ
Ayrıca Allah tarafından yapılan bir nidanın zikrinden, ahiret ehlinin birbirine seslenişinin zikrine geçilmesi münasebetiyle, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها } [A'râf 43] cümlesine matuf olması da caizdir. Her iki ihtimale göre de onlardan zamir yerine...
الْجَنَّةِ دُونَ ضَمِيرِهِمْ تَوْطِئَةً لِذِكْرِ نِدَاءِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ وَنِدَاءِ أَصْحَابِ النَّارِ، لِيُعَبِّرَ عَنْ كُلِّ فَرِيقٍ بِعُنْوَانِهِ وَلِيُكُونَ مِنْهُ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ فِي مُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ: أَصْحابَ النَّارِ.
...{ أَصْحابِ الْجَنَّةِ } (cennet ehli) şeklinde bahsedilmesi; her fırkanın kendi unvanıyla anılması ve { أَصْحابَ النَّارِ } kavliyle karşıt kılınarak tıbak sanatının güzelliğinin hâsıl olması amacıyla, A'râf ehlinin ve cehennem ehlinin nidasının zikrine bir hazırlıktır.
وَهَذَا النِّدَاءُ خِطَابٌ مِنْ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ، عَبَّرَ عَنْهُ بِالنِّدَاءِ كِنَايَةً عَنْ بُلُوغِهِ إِلَى أَسْمَاعِ أَصْحَابِ النَّارِ مِنْ مَسَافَةٍ سَحِيقَةِ الْبُعْدِ، فَإِنَّ سِعَةَ الْجَنَّةِ وَسِعَةَ النَّارِ تَقْتَضِيَانِ ذَلِكَ لَا سِيَّمَا قَوْلِهِ: وَبَيْنَهُما حِجابٌ [الْأَعْرَاف: ٤٦] ، وَوَسِيلَةُ بُلُوغِ هَذَا الْخِطَابِ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى أَصْحَابِ النَّارِ وَسِيلَةٌ عَجِيبَةٌ غَيْرُ مُتَعَارَفَةٍ. وَعِلْمُ اللَّهِ وَقُدْرَتُهُ لَا حَدَّ لِمُتَعَلَّقَاتِهِمَا.
Bu nida cennet ehlinin bir hitabıdır; son derece uzak bir mesafeden cehennem ehlinin kulaklarına ulaştığını kinaye yoluyla anlatmak için nida lafzıyla ifade edilmiştir. Zira cennetin genişliği ve cehennemin genişliği -özellikle { وَبَيْنَهُما حِجابٌ } [A'râf 46] kavli göz önüne alındığında- bunu gerektirir. Bu hitabın cennetten cehennem ehline ulaşma vasıtası, alışılagelmişin dışında harika bir vasıtadır. Allah'ın ilminin ve kudretinin taalluk ettiği şeylerin ise sonu yoktur.
وَ (أَنْ) فِي قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ وَجَدْنا تَفْسِيرِيَّةٌ لِلنِّدَاءِ. وَالْخَبَرُ الَّذِي هُوَ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ وَهُوَ الِاغْتِبَاطُ بِحَالِهِمْ، وَتَنْغِيصُ أَعْدَائِهِمْ بِعِلْمِهِمْ بِرَفَاهِيَةِ حَالِهِمْ، وَالتَّوَرُّكُ عَلَى الْأَعْدَاءِ إِذْ كَانُوا يَحْسَبُونَهُمْ قَدْ ضَلُّوا حِينَ فَارَقُوا دِينَ آبَائِهِمْ، وَأَنَّهُمْ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمْ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا بِالِانْكِفَافِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَهَذِهِ مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٌ كُلُّهَا مِنْ لَوَازِمِ الْإِخْبَارِ، وَالْمَعَانِي الْكِنَائِيَّةُ لَا يَمْتَنِعُ تَعَدُّدُهَا لِأَنَّهَا تَبَعٌ لِلَّوَازِمِ الْعَقْلِيَّةِ، وَهَذِهِ الْكِنَايَةُ
{ أَنْ قَدْ وَجَدْنا } kavlindeki { أَنْ }, nidayı açıklayan tefsiriyye edatıdır. { قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا } haberi, kendi lazımı (gerektirdiği yan anlam) manasında kullanılmıştır; bu da halleriyle sevinip övünmek, düşmanlarını onların refah halini bildirmek suretiyle kederlendirmek ve babalarının dininden ayrıldıklarında onların saptığını ve günahlardan kaçınmakla kendilerini dünya lezzetlerinden mahrum bıraktıklarını zanneden düşmanlarına karşı üstünlük kurmaktır. Bunlar haber vermenin gerektirdiği birden fazla manadır. Kinai manaların birden çok olması caizdir; çünkü bunlar akli lazımlara bağlıdır. Bu kinaye...
جُمِعَ فِيهَا بَيْنَ الْمَعْنَى الصَّرِيحِ وَالْمَعَانِي الْكِنَائِيَّةِ، وَلَكِنَّ الْمَعَانِي الْكِنَائِيَّةَ هِيَ الْمَقْصُودَةُ إِذْ لَيْسَ الْقَصْدُ أَنْ يَعْلَمَ أَهْلُ النَّارِ بِمَا حَصَلَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَكِنَّ الْقَصْدَ مَا يَلْزَمُ عَنْ ذَلِكَ. وَأَمَّا الْمَعَانِي الصَّرِيحَةُ فَمَدْلُولَةٌ بِالْأَصَالَةِ عِنْدَ عَدَمِ الْقَرِينَةِ الْمَانِعَةِ.
...içinde hem sarih mana hem de kinai manalar bir arada toplanmıştır. Fakat asıl kastedilen kinai manalardır; zira gaye, cennet ehline ne verildiğini cehennem ehlinin bilmesi değil, bundan doğacak neticedir. Sarih manalara gelince, engelleyici bir karine bulunmadığı sürece bunlar da aslen delalet kapsamındadır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي جُمْلَةِ: فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ فِي تَوْقِيفِ الْمُخَاطَبِينَ عَلَى غَلَطِهِمْ، وَإِثَارَةِ نَدَامَتِهِمْ وَغَمِّهِمْ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُمْ، وَالشَّمَاتَةِ بِهِمْ فِي عَوَاقِبِ عِنَادِهِمْ. وَالْمَعَانِي الْمَجَازِيَّةُ الَّتِي عَلَاقَتُهَا اللُّزُومُ يَجُوزُ تَعَدُّدُهَا مِثْلُ الْكِنَايَةِ، وَقَرِينَةُ الْمَجَازِ هِيَ: ظُهُورُ أَنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ يَعْلَمُونَ أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ وَجَدُوا وَعْدَهُ حَقًّا.
{ فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } cümlesindeki istifham (soru), lüzum alakasıyla mecaz-ı mürsel olarak muhatapları hatalarıyla yüzleştirmek, yaptıkları taşkınlıklardan ötürü pişmanlık ve kederlerini artırmak ve inatlarının akıbeti sebebiyle onların haline sevinmek/kınamak manalarında kullanılmıştır. Alakası lüzum olan mecazi manaların kinaye gibi birden fazla olması caizdir. Buradaki mecazın karinesi ise cennet ehlinin, cehennem ehlinin de O'nun vaadini hak bulduğunu bilmelerinin aşikâr olmasıdır.
وَالْوُجْدَانُ: إِلْفَاءُ الشَّيْءِ وَلُقِيُّهُ، قَالَ تَعَالَى: فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ [الْقَصَص:
Vücdân (وَجَدْنا): Bir şeyi bulmak ve ona kavuşmaktır. Yüce Allah: { فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ } “Orada birbiriyle kavga eden iki adam buldu” [Kasas 15] buyurmuştur.
١٥] وَفِعْلُهُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، قَالَ تَعَالَى: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ [النُّور: ٣٩] وَيَغْلِبُ أَنْ
Bu fiil tek mef'ûle geçişli olur. Yüce Allah: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } “Allah'ı yanında buldu” [Nûr 39] buyurmuştur. Çoğunlukla...
يُذْكَرُ مَعَ الْمَفْعُولِ حَالُهُ، فَقَوْلُهُ: وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا مَعْنَاهُ أَلْفَيْنَاهُ حَالَ كَوْنِهِ حَقًّا لَا تَخَلُّفَ فِي شَيْءٍ مِنْهُ، فَلَا يَدُلُّ قَوْلُهُ: وَجَدْنا عَلَى سَبْقِ بَحَثٍ أَوْ تَطَلُّبٍ لِلْمُطَابَقَةِ كَمَا قَدْ يُتَوَهَّمُ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ الْوُجْدَانُ فِي الْإِدْرَاكِ وَالظَّنِّ مَجَازًا، وَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ.
...mef'ûl ile birlikte onun hâli de zikredilir. Dolayısıyla { وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا } kavlinin anlamı: “Ondan hiçbir şey eksik kalmaksızın onu hak olarak gerçekleşmiş bulduk” demektir. Dolayısıyla { وَجَدْنا } kavli, zannedilebileceği gibi önceden bir araştırma yapıldığına veya uyumun arandığına delalet etmez. Vücdân kelimesi mecazen idrak etmek ve zannetmek manasında da kullanılır ki bu yaygın bir mecazdır.
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ فِي قَوْلِهِ: مَا وَعَدَنا رَبُّنا- وَمَا وَعَدَ رَبُّكُمْ وَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ الصِّلَةَ مَعْلُومَةٌ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ، عَلَى تَفَاوُتٍ فِي الْإِجْمَالِ وَالتَّفْصِيلِ، فَقَدْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ وَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ بِنَعِيمٍ عَظِيمٍ، وَتَوَعَّدَ الْكَافِرِينَ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ، سَمِعَ بَعْضُهُمْ تَفَاصِيلَ ذَلِكَ كُلَّهَا أَوْ بَعْضَهَا، وَسَمِعَ بَعْضُهُمْ إِجْمَالَهَا: مُبَاشَرَةً أَوْ بِالتَّنَاقُلِ عَنْ إِخْوَانِهِمْ، فَكَانَ لِلْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا إِيجَازٌ بَدِيعٌ، وَالْجَوَابُ بنعم تَحْقِيق للمسؤول عَنْهُ بِهَلْ: لِأَنَّ السُّؤَالَ بِهَلْ يَتَضَمَّنُ تَرْجِيحَ السَّائِلِ وُقُوعَ الْمَسْئُولِ عَنْهُ، فَهُوَ جَوَابُ الْمُقِرِّ الْمُتَحَسِّرِ الْمُعْتَرِفِ، وَقَدْ جَاءَ الْجَوَابُ صَالِحًا لِظَاهِرِ السُّؤَالِ وَخَفِيِّهِ، فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْجَوَابِ بِهَا تَحْقِيقُ مَا أُرِيدَ بِالسُّؤَالِ مِنَ الْمَعَانِي حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا، إِذْ لَيْسَتْ نَعَمْ خَاصَّةً بِتَحْقِيقِ الْمَعَانِي الْحَقِيقِيَّةِ.
{ مَا وَعَدَنا رَبُّنا } ve { وَما وَعَدَ رَبُّكُمْ } kavillerindeki { مَا } ismi mevsûldür ve sılanın, muhataplar katında -icmal ve tafsil bakımından farklılık gösterse de- bilindiğine delalet etmiştir. Zira onlar Resul'ün aleyhisselâm müminlere büyük bir nimet vadettiğini, kâfirleri ise acıklı bir azapla uyardığını biliyorlardı; kimi bunun bütün ayrıntılarını veya bir kısmını dinlemiş, kimi de özetini bizzat veya kardeşlerinden naklen işitmişti. Bu bakımdan { أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } kavlindeki mevsûliyet harika bir îcaz (özlü anlatım) sağlamıştır. { نَعَمْ } (evet) ile verilen cevap, { هَلْ } ile sorulan şeyin gerçekleştiğini teyit eder; çünkü { هَلْ } ile sormak, soranın sorulan şeyin vukuunu tercih ettiğini/ağır bastırdığını içerir; dolayısıyla bu, [suçunu] ikrar eden, hayıflanan ve itiraf eden kimsenin cevabıdır. Bu cevap sorunun hem zahirine hem de gizli manasına uygun düşmüştür. Zira bununla cevap vermekten maksat, soruyla murat edilen hakiki veya mecazi manaların gerçekleştiğini bildirmektir; çünkü “evet” sadece hakiki manaların gerçekleşmesine has değildir.
وَحَذْفُ مَفْعُولِ (وَعَدَ) الثَّانِي فِي قَوْلِهِ: مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ لِمُجَرَّدِ الْإِيجَازِ لِدَلَالَةِ مُقَابِلِهِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: مَا وَعَدَنا رَبُّنا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ السُّؤَالِ سُؤَالُهُمْ عَمَّا يَخُصُّهُمْ. فَالتَّقْدِيرُ:
{ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ } kavlinde { وَعَدَ } fiilinin ikinci mef'ûlünün hazfedilmesi, { مَا وَعَدَنا رَبُّنا } kavlindeki karşılığının ona delalet etmesi sebebiyle sırf îcaz (kısalık) içindir; çünkü sorudan maksat onlara kendilerine özgü olan şeyi sormaktır. Takdiri şöyledir:
فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ، أَيْ مِنَ الْعَذَابِ لِأَنَّ الْوَعْدَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.
“Rabbinizin size vadettiği azabı buldunuz mu?” demektir; zira vaad kelimesi hem hayırda hem de şerde kullanılır.