وإِمَّا مُرَكَّبَةٌ مِنْ (إِن) الشّرطيّة و (مَا) الزَّائِدَةِ الْمُؤَكِّدَةِ لِمَعْنَى الشّرطية، واصطلح
{ إِمَّا } edatı, şart edatı olan (in/إن) ile şartın manasını tekit eden zâid (mâ/ما) edatından meydana gelmiştir. Hat
أئمّة رَسْمِ الْخَطِّ عَلَى كِتَابَتِهَا فِي صُورَةِ كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، رَعْيًا لِحَالَةِ النُّطْقِ بِهَا بِإِدْغَامِ النُّونِ فِي الْمِيمِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا تُفِيدُ مَعَ التَّأْكِيدِ عُمُومَ الشَّرْطِ مِثْلُ أَخَوَاتِهَا (مَهْمَا) وَ (أَيْنَمَا) ، فَإِذَا اقْتَرَنَتْ بِإِنِ الشَّرْطِيَّةِ اقْتَرَنَتْ نُونُ التَّوْكِيدِ بِفِعْلِ الشَّرْطِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي سُورَةَ مَرْيَمَ [٢٦] لِأَنَّ التَّوْكِيدَ الشَّرْطِيَّ يُشْبِهُ الْقَسَمَ، وَهَذَا الِاقْتِرَانُ بِالنُّونِ غَالِبٌ، وَلِأَنَّهَا لَمَّا وَقَعَتْ تَوْكِيدًا لِلشَّرْطِ تَنَزَّلَتْ مِنْ أَدَاةِ الشَّرْطِ مَنْزِلَةَ جُزْءِ الْكَلِمَةِ.
üstatları (resm-i hat imamları), nun harfinin mim harfine idgam edilerek telaffuz ediliş biçimini gözeterek bunu tek bir kelime suretinde yazmakta uzlaşmışlardır. En zahir olan görüşe göre bu edat, tıpkı benzerleri olan (mehmâ/مَهْمَا) ve (eynemâ/أَيْنَمَا) gibi tekit ile birlikte şartın umumiliğini ifade eder. Şart edatı olan in (إن) ile birleştiğinde, Yüce Allah'ın Meryem Suresi'ndeki: { فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي } [26] kavlinde olduğu gibi şart fiiline tekit nunu bitişir; çünkü şartın tekit edilmesi yemine benzer ve bu nunun bitişmesi ekseridir. Zira zâid (mâ), şart için bir tekit olarak geldiğinde, şart edatının bir parçası konumuna inmiştir.
وَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ أَيْ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ لِبَنِي آدَمَ بِأَنَّهُمْ لَا يَتَرَقَّبُونَ أَنْ تَجِيئَهُمْ رُسُلُ اللَّهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ الْمُرْسَلَ يَكُونُ مِنْ جِنْسِ مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ، وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْجَهَلَةِ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ أَنْكَرُوا رِسَالَةَ الرُّسُلِ لِأَنَّهُمْ مِنْ جِنْسِهِمْ، مِثْلُ قَوْمِ نُوحٍ، إِذْ قَالُوا:
O'nun: { مِنْكُمْ } kavli, yani Âdemoğullarından demektir. Bu, Âdemoğullarına, Allah'ın elçilerinin meleklerden gelmesini beklememeleri gerektiğine dair bir uyarıdır; zira gönderilen elçi, kendilerine gönderildiği kimselerin cinsinden olur. Bunda, kendi cinslerinden oldukları gerekçesiyle elçilerin risaletini inkâr eden cahil ümmetlere üstü kapalı bir eleştiri (tariz) vardır; tıpkı Nuh kavminin şöyle demesi gibi:
مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا [هود: ٢٧] وَمِثْلُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ إِذْ كَذَّبُوا رِسَالَة محمّد ﷺ بِأَنَّهُ بَشَرٌ قَالَ تَعَالَى: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ٩٤، ٩٥] .
{ مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } [Hûd: 27] ve Mekke ehlinin müşriklerinin bir beşer olduğu gerekçesiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini yalanlaması gibi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا } [İsrâ: 94, 95].
وَمَعْنَى يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي يَتْلُونَهَا وَيَحْكُونَهَا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى يُتْبِعُونَ الْآيَةَ بِأُخْرَى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى يُظْهِرُونَ وَكُلُّهَا مَعَانٍ مَجَازِيَّةٌ لِلْقَصِّ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْقَصِّ هِيَ أَنَّ أَصْلَ الْقَصَصِ إِتْبَاعُ الْحَدِيثِ مِنَ اقْتِصَاصِ أَثَرِ الْأَرْجُلِ وَاتِّبَاعِهِ لِتُعْرَفَ جِهَةُ الْمَاشِي، فَعَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ [الزمر: ٧١] وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُوَ مُحْتَمَلٌ لِلْحَمْلِ عَلَى جَمِيعِهَا مِنَ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي مَجَازَيْهِ.
{ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } ifadesinin manası; onları okurlar ve naklederler demektir. Bir ayetin peşine diğerini eklerler manasında olması da caizdir, izhar edip açıklarlar manasında olması da caizdir. Bunların hepsi kıssa (kass) kelimesinin mecazi manalarıdır; çünkü kasasın asıl hakikati, yürüyenin yönünü bilmek için ayak izlerini takip etmek (iktisas) kökünden gelerek sözü ardı ardına getirmektir. İlk manaya göre bu, diğer ayetteki şu kavil gibidir: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ } [Zümer: 71]. Hangisi olursa olsun, lafzın iki mecazında birden kullanılması kabîlinden hepsine hamledilmesi muhtemeldir.
الْآيَةُ أَصْلُهَا الْعَلَامَةُ الدَّالَّةُ عَلَى شَيْءٍ، مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَآيَاتُ اللَّهِ الدَّلَائِلُ الَّتِي جَعَلَهَا دَالَّةً عَلَى وُجُودِهِ، أَوْ عَلَى صِفَاتِهِ، أَوْ عَلَى صِدْقِ رُسُلِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ayet kelimesinin aslı, sözden veya fiilden bir şeye delalet eden alamettir. Allah'ın ayetleri ise; Yüce Allah'ın şu kavillerinde daha önce geçtiği üzere, O'nun varlığına, sıfatlarına veya elçilerinin doğruluğuna delalet kıldığı delillerdir:
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٧] ، وَمِنْهُ آيَاتُ الْقُرْآنِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ دَلَالَةً عَلَى مُرَادِهِ لِلنَّاسِ، لِلتَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ، الَّذِينَ أَنْكَرُوا رِسَالَة محمّد ﷺ. وَوَجْهُ دَلَالَةِ الْآيَاتِ عَلَى ذَلِكَ إِمَّا لِأَنَّهَا جَاءَتْ عَلَى نَظْمٍ يَعْجِزُ الْبَشَرُ عَنْ تَأْلِيفِ مِثْلِهِ، وَذَلِكَ مِنْ خَصَائِصِ الْقُرْآنِ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا تَشْتَمِلُ عَلَى أَحْكَامٍ وَمَعَانٍ لَا قِبَلَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بِإِدْرَاكِ مِثْلِهَا، أَوْ لِأَنَّهَا تَدْعُو إِلَى صَلَاحٍ لَمْ يَعْهَدْهُ النَّاسُ. فَيَدُلُّ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ عَلَى أَنَّهُ مِمَّا أَرَادَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ، مِثْلَ بَقِيَّةِ الْكُتُبِ الَّتِي جَاءَتْ بِهَا الرُّسُلُ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا قَارَنَتْهَا أُمُورٌ خَارِقَةٌ
Bakara Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } [39] kavli ve En'âm Suresi'ndeki: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [37] kavli. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini inkâr eden Arap müşriklerine tarizde bulunmak üzere, Allah'ın insanlara Kendi muradına delalet kıldığı Kur'an ayetleri de bu kabildendir. Ayetlerin buna delalet etme vechi; ya insanların benzerini telif etmekten âciz kaldığı bir nazım üzere gelmiş olmasıdır ki bu Kur'an'ın özelliklerindendir; ya Allah'tan ve Resulünden başkasının benzerini kavrayamayacağı hükümleri ve manaları içermesidir; ya da insanların alışık olmadığı bir ıslaha davet etmesidir. Dolayısıyla içerdikleri şeyler, elçilerin getirdiği diğer kitaplar gibi, bunun Allah'ın insanlar için murat ettiği şeylerden olduğuna delalet eder; yahut da o sözlerle gönderilen elçinin ümmetine meydan okuduğu
لِلْعَادَةِ تَحَدَّى بِهَا الرَّسُولُ الْمُرْسَلُ بِتِلْكَ الْأَقْوَالِ أُمَّتَهُ، فَهَذَا مَعْنَى تَسْمِيَتِهَا آيَاتٍ، وَمَعْنَى إِضَافَتِهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ مَا يَشْمَلُ الْمُعْجِزَاتِ غَيْرَ الْقَوْلِيَّةِ، مِثْلَ نَبْعِ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ أَصَابِع محمّد ﷺ وَمِثْلَ قَلْبِ الْعَصَا حَيَّةً لِمُوسَى ﵇. وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ لِعِيسَى ﵇، وَمَعْنَى التَّكْذِيبِ بِهَا الْعِنَادُ بِإِنْكَارِهَا وَجَحْدِهَا.
harikulade olayların bu sözlere eşlik etmesidir. İşte bunlara ayet adının verilmesinin ve Yüce Allah'a izafe edilmesinin manası budur. Ayetlerden muradın, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in parmakları arasından su kaynaması, Musa aleyhisselâm için asanın yılana dönüşmesi ve İsa aleyhisselâm'ın anadan doğma körü iyileştirmesi gibi kavlî olmayan mucizeleri de kapsayan şeyler olması caizdir. Onları yalanlamanın manası ise inkâr ve inatla karşı çıkmaktır.
وَجُمْلَةُ: فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ جَوَابُ الشَّرْطِ وَبَيْنَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ: إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَاتَّقَى مِنْكُمْ فَرِيقٌ وَكَذَّبَ فَرِيقٌ فَمَنِ اتَّقى إِلَخْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ شَرْطِيَّةٌ أَيْضًا، وَجَوَابُهَا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ، أَيْ فَمَنِ اتَّبَعَ رُسُلِي فَاتَّقَانِي وَأَصْلَحَ نَفْسَهُ وَعَمَلَهُ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ، وَلَمَّا كَانَ إِتْيَانُ الرُّسُلِ فَائِدَتُهُ لِإِصْلَاحِ النَّاسِ، لَا لِنَفْعِ الرُّسُلِ، عَدَلَ عَنْ جَعْلِ الْجَوَابِ اتِّبَاعَ الرُّسُلِ إِلَى جَعْلِهِ التَّقْوَى وَالصَّلَاحَ. إِيمَاءً إِلَى حِكْمَةِ إِرْسَالِ الرُّسُلِ، وَتَحْرِيضًا عَلَى اتِّبَاعِهِمْ بِأَنَّ فَائِدَتَهُ لِلْأُمَمِ لَا لِلرُّسُلِ، كَمَا قَالَ شُعَيْبٌ: وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ [هود: ٨٨] ، أَيْ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ مِنْ عُقُوبَةِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ مِنْ شَيْءٍ
{ فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ } cümlesi şartın cevabıdır. Bu cümle ile { إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } cümlesi arasında takdiri: "Sizden bir grup sakındı, bir grup da yalanladı; öyleyse kim sakınırsa... ilah." şeklinde olan mahzuf bir ifade vardır. Bu cümle de şart cümlesidir ve cevabı { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } ifadesidir; yani kim elçilerime uyar, Benden sakınır, nefsini ve amelini ıslah ederse onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Elçilerin gelişinin faydası elçilerin menfaati için değil insanların ıslahı için olduğundan, cevabı elçilere uymak kılmaktan vazgeçilip takva ve salaha çevrilmiştir. Bu, elçilerin gönderilmesindeki hikmete işaret etmek ve faydasının elçilere değil ümmetlere ait olduğunu belirterek onlara uymayı teşvik etmek içindir; nitekim Şuayb şöyle demiştir: { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ } [Hûd: 88]. Yani dünyada ve ahirette Allah'ın azabından onlara bir korku yoktur ve
مِنْ ذَلِكَ، فَالْخَوْفُ وَالْحُزْنُ الْمَنْفِيَّانِ هُمَا مَا يُوجِبُهُ الْعِقَابُ، وَقَدْ يَنْتَفِي عَنْهُمُ الْخَوْفُ وَالْحُزْنُ مُطْلَقًا بِمِقْدَارِ قُوَّةِ التَّقْوَى وَالصَّلَاحِ، وَهَذَا مِنَ الْأَسْرَارِ الَّتِي بَيْنَ اللَّهِ وَعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
bundan ötürü hiçbir şeyden mahzun da olmazlar. Nefyedilen korku ve hüzün, cezanın gerektirdiği korku ve hüzündür. Bazen takva ve salahın kuvveti ölçüsünde onlardan korku ve hüzün mutlak olarak da kalkabilir; bu ise Allah ile salih kulları arasındaki sırlardandır. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir:
أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ [يُونُس: ٦٢- ٦٤] .
{ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar mahzun da olmayacaklardır. Onlar, iman edip takva üzere bulunan kimselerdir. Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır.” [Yûnus: 62-64].
وَقَدْ نُفِيَ الْخَوْفُ نَفْيَ الْجِنْسِ بِلَا النَّافِيَةِ لَهُ، وَجِيءَ بِاسْمِهَا مَرْفُوعًا لِأَنَّ الرَّفْعَ يُسَاوِي الْبِنَاءَ عَلَى الْفَتْحِ فِي مِثْلِ هَذَا، لِأَنَّ الْخَوْفَ مِنَ الْأَجْنَاسِ الْمَعْنَوِيَّةِ الَّتِي لَا يُتَوَهَّمُ فِي نَفْيِهَا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ نَفْيَ الْفَرْدِ الْوَاحِدِ، وَلَوْ فُتِحَ مِثْلُهُ لَصَحَّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّابِعَةِ مِنْ نِسَاءِ حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَةَ، لَا حَرٌّ وَلَا قَرٌّ وَلَا مَخَافَةُ وَلَا سَئَامَةُ» فَقَدْ رُوِيَ بِالرَّفْعِ وَبِالْفَتْحِ.
Korku, cinsi nefyeden lâm ile (Lâ-i Nâfiye li'l-cins) cins olarak nefyedilmiştir; ismi ise merfû kılınmıştır, çünkü bu gibi yerlerde ref' üzere gelmek fetha üzere mebni olmakla eşittir. Zira korku, nefyinde tek bir ferdin nefyinin kastedildiği vehmedilemeyecek manevî cinslerdendir; benzeri bir lafız fethalı okunsaydı da sahih olurdu. Ümmü Zer' hadisindeki dördüncü kadının şu sözü de bu kabildendir: «Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır, ne soğuktur, ne korku vardır, ne de bıkkınlık.» Nitekim bu hem ref' hem de fetha ile rivayet edilmiştir.
وَ (عَلَى) فِي قَوْلِهِ: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ الْمُقَارَنَةُ وَالْمُلَازَمَةُ، أَيْ لَا خَوْفٌ يَنَالُهُمْ.
O'nun: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } kavlindeki { عَلَى } harfi, mecazi istilâ (üstünlük/kuşatma) içindir; o da beraberlik ve ayrılmazlıktır (mülâzemet), yani onlara hiçbir korku erişmez.
وَقَوْلُهُ: وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ جُمْلَةٌ عُطِفَتْ عَلَى جُمْلَةِ: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ، وَعَدَلَ عَنْ عَطْفِ الْمُفْرَدِ، بِأَنْ يُقَالَ وَلَا حُزْنٌ، إِلَى الْجُمْلَةِ: لِيَتَأَتَّى بِذَلِكَ بِنَاءُ الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ عَلَى ضَمِيرِهِمْ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُزْنَ وَاقِعٌ بِغَيْرِهِمْ، وَهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا. فَإِنَّ بِنَاءَ الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الْمُتَقَدِّمُ عَلَيْهِ يُفِيدُ تَخْصِيصَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِذَلِكَ الْخَبَرِ، نَحْوَ: مَا أَنَا قُلْتُ
O'nun: { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavli, { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } cümlesine atfedilmiş bir cümledir. 'Ve lâ huzne' denilerek tekil lafzın atfedilmesinden vazgeçilip fiil cümlesine dönülmesi, fiil olan müsnedin onların zamiri üzerine bina edilmesini sağlamak içindir; böylece hüznün onların dışındakilere, yani inkâr edenlere isabet edeceğine delalet eder. Çünkü fiil olan haberin kendisinden önce gelen müsnedün ileyh üzerine bina edilmesi, müsnedün ileyhi o habere tahsis etmeyi ifade eder; tıpkı: 'Bunu ben söylemedim'
هَذَا، فَإِنَّهُ نَفْيُ صُدُورِ الْقَوْلِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ مَعَ كَوْنِ الْقَوْلِ وَاقِعًا مِنْ غَيْرِهِ، وَعَلَيْهِ بَيْتُ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» ، (وَهُوَ لِلْمُتَنَبِّي) :
sözünde olduğu gibi. Zira bu, sözün başkası tarafından söylenmiş olmasıyla birlikte, konuşandan sadır olmasını nefyeder. Delâilü'l-İ'câz'daki şu beyit de (ki Mütenebbî'ye aittir) bu kurala dayanır:
وَمَا أَنَا أَسْقَمْتُ جِسْمِي بِهِ ... وَلَا أَنَا أَضْرَمْتُ فِي الْقَلْبِ نَارًا
Onunla bedenimi ben hasta etmedim... Ve kalpte ateşi ben tutuşturmadım.
فَيُفِيدُ أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَحْزَنُونَ إِفَادَةً بِطَرِيقِ الْمَفْهُومِ، لِيَكُونَ كَالْمُقَدِّمَةِ لِلْخَبَرِ عَنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ.
Böylece bu ifade, mefhum yoluyla inkâr edenlerin hüzne boğulacağını bildirir ki bu da daha sonra onlar hakkında ateş ehli oldukları ve orada ebedî kalacakları haberine bir mukaddime mesabesinde olsun.
وَجُمْلَةُ: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ. وَالرَّابِطُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا مِنْكُمْ وَكَذَّبُوا.
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } cümlesi, { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ } cümlesine matuftur. Mahzuf olan rabıt zamirinin takdiri ise: "Sizden inkâr edip yalanlayanlar..." şeklindedir.
وَالِاسْتِكْبَارُ مُبَالَغَةٌ فِي التَّكَبُّرِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ. وَهُوَ أَنْ يُعِدَّ الْمَرْءُ نَفْسَهُ كَبِيرًا أَيْ عَظِيمًا وَمَا هُوَ بِهِ، فالسّين وَالتَّاء لعد وَالْحُسْبَانِ، وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ يُؤْذِنُ بِإِفْرَاطِهِمْ فِي ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ عَدَوْا قَدْرَهُمْ.
İstikbâr, kibirlenmede mübalağadır; sîn ve tâ harfleri mübalağa içindir. Bu da kişinin kendisini büyük ve yüce saymasıdır, halbuki öyle değildir; dolayısıyla sîn ve tâ sayma ve zannetme (add ve husbân) içindir. Her iki durum da onların bu hususta aşırıya kaçtıklarını ve hadlerini aştıklarını bildirir.
وَضُمِّنَ الِاسْتِكْبَارُ مَعْنَى الْإِعْرَاضِ. فَعُلِّقَ بِهِ ضَمِيرُ الْآيَاتِ. وَالْمَعْنَى: وَاسْتَكْبَرُوا فَأَعْرَضُوا عَنْهَا.
İstikbâr fiiline yüz çevirme (i'râz) manası tazmin edilmiştir. Bu yüzden ayetlerin zamiri ona bağlanmıştır. Anlamı şudur: Büyüklük tasladılar da onlardan yüz çevirdiler.
وَأَفَادَ تَحْقِيقُ أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى النَّارِ بِطَرِيقِ قَصْرِ مُلَازَمَةِ النَّارِ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ:
Onların ateşe varacaklarının tahakkuku, O'nun şu kavlinde ateşe mülazemetin (ayrılmazlığın) onlara hasredilmesi (kasr) yoluyla ifade edilmiştir:
أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ لِأَنَّ لَفْظَ أَصْحَابُ مُؤْذِنٌ بِالْمُلَازَمَةِ. وَبِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ مِنَ الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ فِيها خالِدُونَ.
{ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ }; çünkü { أَصْحابُ } lafzı mülâzemeti (beraberliği ve ayrılmazlığı) bildirir. { هُمْ فِيها خالِدُونَ } kavlindeki isim cümlesinin devam ve sebat bildirmesi de bunu pekiştirmektedir.
[٣٧- ٣٩]
[37-39]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٣٧ الى ٣٩]
[A'RÂF SURESİ (7): AYETLER 37'DEN 39'A]
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir. Nihayet canlarını alacak elçilerimiz kendilerine geldiğinde: «Allah'tan başka tapmakta olduklarınız nerede?» derler. Onlar da: «Bizden uzaklaşıp kayboldular» derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler. [Allah] buyurur ki: «Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında siz de ateşe girin!» Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: «Ey Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!» derler. [Allah da]: «Herkes için kat kat vardır, fakat siz bilmezsiniz» buyurur. Öncekiler de sonrakilere: «Sizin bize karşı bir üstünlüğünüz olmadı; artık kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!» derler.”
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ.
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir. Nihayet canlarını alacak elçilerimiz kendilerine geldiğinde: «Allah'tan başka tapmakta olduklarınız nerede?» derler. Onlar da: «Bizden uzaklaşıp kayboldular» derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler. [Allah] buyurur ki: «Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında siz de ateşe girin!»”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى جُمْلَةِ الْكَلَامِ السَّابِقِ، وَهَذِهِ كَالْفَذْلَكَةِ لِمَا تَقَدَّمَ لِتُبَيِّنَ أَنَّ صِفَاتِ الضَّلَالِ، الَّتِي أُبْهِمَ أَصْحَابهَا، هِيَ جافة بِالْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ
Fâ harfi önceki kelâmın bütününe bağlanış (tefri') içindir. Bu, sahipleri kapalı bırakılan sapıklık sıfatlarının, yalanlayan müşriklere tam olarak uyduğunu açıklamak üzere
بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَإِنَّ اللَّهَ ذَكَرَ أَوْلِيَاءَ الشَّيَاطِينِ وَبَعْضَ صِفَاتِهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَعْرَاف: ٢٧] وَذَكَرَ أَنَّ اللَّهَ عَهِدَ لِبَنِي آدَمَ مُنْذُ الْقِدَمِ بِأَنْ يَتَّبِعُوا مَنْ يَجِيئُهُمْ مِنَ الرُّسُلِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِآيَاتِهِ لِيَتَّقُوا وَيُصْلِحُوا، وَوَعَدَهُمْ عَلَى اتِّبَاعِ مَا جَاءَهُم بيني الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ وَأَوْعَدَهُمْ عَلَى التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِكْبَارِ بِأَنْ يَكُونُوا أَصْحَابَ النَّارِ، فَقَدْ أَعْذَرَ إِلَيْهِمْ وَبَصَّرَهُمْ بِالْعَوَاقِبِ، فَتَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ: أَنَّ مَنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ فَزَعَمَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِالْفَوَاحِشِ، أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ الَّتِي جَاءَ بِهَا رَسُولُهُ، فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ظُلْمًا عَظِيمًا حَتَّى يُسْأَلَ عَمَّنْ هُوَ أَظْلَمُ مِنْهُ.
geçenlerin bir hulâsası (fezlekesi) mesabesindedir. Zira Muhammed aleyhisselâm'ın risaleti konusunda Allah, şeytanların dostlarını ve onların bazı sıfatlarını: { إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } [A'râf: 27] kavliyle zikretmiştir; yine Allah'ın, sakınsınlar ve ıslah olsunlar diye Kendi ayetleriyle Allah Teâlâ'dan kendilerine gelecek elçilere uymalarını çok eskiden Âdemoğullarına ahdettiğini, kendilerine gelene uymalarına karşılık korku ve hüznün kalkacağını vaadettiğini, yalanlama ve kibre sapmalarına karşılık da ateş ehli olacakları tehdidini savurduğunu zikretmiştir. Böylece onlara mazeret bırakmamış ve akıbetleri göstermiştir. Bundan şu netice çıkar: Allah'a iftira edip Allah'ın kendisine fuhşiyatı emrettiğini iddia eden veya O'nun resulünün getirdiği ayetleri yalanlayan kimse, kendisine kendisinden daha zalim kimsenin bulunup bulunmadığı sorulacak derecede nefsine büyük bir zulüm işlemiştir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ جُمْلَةَ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى [الْأَنْعَام: ١٤٤] إِلَخْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٦] وَجُمْلَةِ: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ كَمَا سَيَأْتِي فِي مَوْقِعِ هَذِهِ الْأَخِيرَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ على تركيب:
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى } [En'âm: 144] ilah. cümlesini, bu son cümlenin konumunda geleceği üzere, { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [A'râf: 36] cümlesi ile { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } cümlesi arasında bir ara cümle (cümle-i mu'tariza) kılman da mümkündür.
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٤] ، وَأَنَّ الْاسْتِفْهَامَ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ.
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ } terkibi hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'ndeki { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } [114] kavlinde ve buradaki istifhamın inkâr (inkârî soru) için olup 'hiç kimse daha zalim olamaz' anlamına geldiği hususunda daha önce geçmişti.
وَالِافْتِرَاءُ وَالْكَذِبُ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] . وَلِهَذِهِ الْآيَةِ اتِّصَالٌ بِآيَةِ: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الْأَعْرَاف: ٤] مِنْ حَيْثُ مَا فِيهَا مِنَ التَّهْدِيدِ بِوَعِيدِ عَذَابِ الْآخِرَةِ وَتَفْظِيعِ أَهْوَالِهِ.
İftira ve kizb (yalan) hakkındaki açıklama da Mâide Suresi'ndeki { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } [103] kavlinde geçmişti. Bu ayetin, ahiret azabı tehdidini ve onun korkunç dehşetlerini içermesi bakımından { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } [A'râf: 4] ayetiyle de irtibatı vardır.
وَ (مَنْ) اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَهْوِيلِ ظُلْمِ هَذَا الْفَرِيقِ، المعبّر عَنهُ بِمن افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا. وَ (مَنِ) الثَّانِيَةُ مَوْصُولَةٌ، وَهِيَ عَامَّةٌ لِكُلِّ مَنْ تَتَحَقَّقَ فِيهِ الصِّلَةُ، وَإِنَّمَا كَانُوا أَظْلَمَ النَّاسِ وَلَمْ يَكُنْ أَظْلَمُ مِنْهُمْ، لِأَنَّ الظُّلْمَ اعْتِدَاءٌ عَلَى حَقٍّ، وَأَعْظَمُ الْحُقُوقِ هِيَ حُقُوقُ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَعْظَمُ الِاعْتِدَاءِ عَلَى حَقِّ اللَّهِ الِاعْتِدَاءُ عَلَيْهِ بِالِاسْتِخْفَافِ بِصَاحِبِهِ الْعَظِيمِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُكَذِّبَ بِمَا جَاءَهُ مِنْ قِبَلِهِ، أَوْ بِأَنْ يكذب عَلَيْهِ قيبلّغ عَنْهُ مَا لَمْ يَأْمُرْ بِهِ فَإِنْ جَمَعَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَقَدْ عَطَّلَ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ جِهَتَيْنِ: جِهَةِ إِبْطَالِ مَا يَدُلُّ عَلَى مُرَادِهِ، وَجِهَةِ إِيهَامِ النَّاسِ بِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ مِنْهُمْ مَا لَا يُرِيدُهُ اللَّهُ.
{ مَنْ } edatı, Allah'a iftira ederek yalan uyduran kimse şeklinde ifade edilen bu fırkanın zulmünün büyüklüğünü (tehvîl) belirtmek için kullanılan inkârî bir istifhamdır. İkinci { مَنِ } ise sıla cümlesini kendisinde gerçekleştiren herkesi kapsayan umumî bir ism-i mevsûldür. İnsanların en zalimi olmaları ve onlardan daha zaliminin bulunmaması şundandır: Çünkü zulüm bir hakka tecavüzdür; hakların en büyüğü ise Allah Teâlâ'nın haklarıdır. Allah'ın hakkına yapılan tecavüzün en büyüğü de o hakkın Yüce Sahibini hafife alarak O'na tecavüz etmektir. Bu ise ya O'nun katından kendisine gelen şeyi yalanlamakla ya da O'na yalan isnat edip O'nun emretmediği şeyi O'ndan tebliğ etmekle olur. Şayet bu iki durumu bir arada toplarsa, Allah Teâlâ'nın muradını iki yönden iptal etmiş olur: Muradına delalet eden şeyi boşa çıkarma yönü ve insanlara Allah'ın istemediği bir şeyi onlardan istediği vehmini verme yönü.
وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْفَرِيقِ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ الَّتِي جَاءَ بهَا محمّد ﷺ، وَافْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِيمَا زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ مِنَ الْفَوَاحِشِ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا [الْأَعْرَاف: ٢٨] .
Bu gruptan murat: Arap müşrikleridir; zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği Allah'ın ayetlerini yalanlamışlar ve az önce Yüce Allah'ın: { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا } [A'râf: 28] kavlinde geçtiği üzere, Allah'ın kendilerine fuhşiyatı emrettiğini iddia ederek Allah'a yalan yere iftira etmişlerdir.
وَ (أَوْ) ظَاهِرُهَا التَّقْسِيمُ فَيَكُونُ الْأَظْلَمُ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقٌ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ، وَهُمْ سَادَةُ أَهْلِ الشِّرْكِ وَكُبَرَاؤُهُمْ، الَّذِينَ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ، وَنَسَبُوهُ إِلَى اللَّهِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ، مِثْلُ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ، وَأَبِي كَبْشَةَ، وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمَا، وَأَكْثَرُ هَذَا الْفَرِيقِ قَدِ انْقَرَضُوا فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَفَرِيقٌ كَذَّبُوا بِآيَاتٍ وَلَمْ يَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ وَهُمْ عَامَّةُ الْمُشْرِكِينَ، مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَا حَوْلَهَا، وَعَلَى هَذَا فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ لَا أَظْلَمَ مِنْهُ، لِأَنَّ الْفَرِيقَ الْآخَرَ مُسَاوٍ لَهُ فِي الظُّلْمِ وَلَيْسَ أَظْلَمَ مِنْهُ، فَأَمَّا مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ مِمَّنْ لَعَلَّهُمْ أَنْ يَكُونُوا قَدْ شَرَعُوا لِلْمُشْرِكِينَ أُمُورًا مِنَ الضَّلَالَاتِ، وكذّبوا محمّدا ﷺ، فَهُمْ أَشَدُّ ظُلْمًا، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا لَا يَخْلُونَ عَنِ الِانْتِسَابِ إِلَى كِلَا الْفَرِيقَيْنِ وَجَامِعِينَ لِلْخَصْلَتَيْنِ لَمْ يَخْرُجُوا مِنْ كَوْنِهِمْ مِنَ الْفَرِيقِ الَّذِينَ هُمْ أَظْلَمُ النَّاسِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ٩٣] ، فَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَامِعَ بَيْنَ الْخِصَالِ الثَّلَاثِ هُوَ أَظْلَمُ مِنْ كُلِّ مَنِ انْفَرَدَ بِخَصْلَةٍ مِنْهَا، وَذَلِكَ يُوجِبُ لَهُ زِيَادَةً فِي الْأَظْلَمِيَّةِ، لِأَنَّ كُلَّ شِدَّةِ وَصْفٍ قَابِلَةٌ لِلزِّيَادَةِ.
{ أَوْ } (veya) edatının zahirî manası taksim (kısımlara ayırma) içindir; bu durumda en zalim olanlar, yani müşrikler iki gruba ayrılır: Birinci grup, Amr b. Lühayy, Ebû Kebşe ve onlardan sonra gelenler gibi Allah'a karşı yalan uyduran, Allah'ın izin vermediği şeyleri din olarak ihdas eden ve bile bile bunları Allah'a isnat eden şirk ehlinin önderleri ve ileri gelenleridir ki bu grubun çoğu ayetin indiği sırada yok olup gitmişti. İkinci grup ise Mekke ve çevresindeki müşriklerin geneli olup ayetleri yalanlayan fakat Allah'a karşı [bizzat] iftira uydurmayan kimselerdir. Buna göre bu iki gruptan her biri 'en zalim'dir (ondan daha zalimi yoktur); zira diğeri de zulümde ona denktir ve ondan daha zalim değildir. Müşrikler için birtakım sapkınlıklar ihdas edip aynı zamanda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i de yalanlayarak bu iki durumu kendilerinde toplayan kimselere gelince, onlar zulüm bakımından daha şiddetlidir. Ancak onlar her iki gruba da mensubiyetten uzak olmadıkları ve bu iki hasleti kendilerinde topladıkları için insanların en zalimi olan gruptan çıkmış olmazlar. Bu durum Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde «Bana da vahyolundu» diyenden ve «Ben de Allah'ın indirdiği gibisini indireceğim» diyenden daha zalim kim olabilir?” [En'âm: 93]. Şüphe yok ki bu üç hasleti birden kendisinde toplayan kimse, bunlardan sadece birini taşıyan kimseden daha zalimdir. Bu da onun zalimlik derecesinin artmasını gerektirir; zira sıfattaki her şiddet artış kabul eder.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (أَوْ) بِمَعْنَى الْوَاوِ، فَيَكُونُ الْمَوْصُوفُ بِأَنَّهُ أَظْلَمُ النَّاسِ هُوَ مَنِ اتَّصَفَ بِالْأَمْرَيْنِ الْكَذِبِ وَالتَّكْذِيبِ، وَيَكُونُ صَادِقًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ جَمَاعَتَهُمْ لَا تَخْلُو عَن ذَلِك.
{ أَوْ } edatını vâv (ve) manasında kabul etmen de mümkündür. Bu takdirde insanların en zalimi olarak nitelenen kimse, hem iftira etme hem de yalanlama özelliklerinin her ikisini birden taşıyan kimse olur ve bu nitelendirme müşriklerin geneline tam uyar; zira onların topluluğu bu iki durumdan da uzak değildir.
شَيْء بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ أَحْرِيَاءُ بِأَنْ يُصِيبَهُمُ الْعَذَابُ بِنَاءً عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّفْرِيعُ بِالْفَاءِ.
{ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “İşte onlara Kitap'tan nasipleri erişecektir” kavlindeki işaret ismi, fâ harfinin sağladığı tafri'ye (sonuç bildirmeye) dayanarak, işaret edilen kimselerin azaba uğramaya lâyık olduklarını göstermek içindir.
وَجُمْلَةُ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً الْآيَةَ، لِأَنَّ التَّهْوِيلَ الْمُسْتَفَادَ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ يَسْتَرْعِي السَّامِعَ أَنْ يَسْأَلَ عَمَّا سَيُلَاقُونَهُ مِنَ اللَّهِ الَّذِي افْتَرَوْا عَلَيْهِ وَكَذَّبُوا بِآيَاتِهِ.
{ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “İşte onlara Kitap'tan nasipleri erişecektir” cümlesinin, { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?...” ayetindeki istifhamdan (sorudan) kaynaklanan bir istînâf-ı beyânî olması caizdir. Zira istifhamdan anlaşılan dehşet vericilik (tehvîl), dinleyicide iftira ettikleri ve ayetlerini yalanladıkları Allah katından neyle karşılaşacaklarını sorma isteği uyandırır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ عَطْفَ بَيَانٍ لِجُمْلَةِ: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٦] أَيْ خَالِدُونَ الْخُلُودَ الَّذِي هُوَ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ.
{ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ } “İşte onlara nasipleri erişecektir” cümlesinin, { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliktirler, onlar orada ebedî kalacaklardır” [A'râf: 36] cümlesine atf-ı beyân olması da caizdir; yani Kitap'taki nasipleri olan ebedî kalışla orada kalacaklardır.
وَتَكْمِلَةُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هِيَ جُمْلَةُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ الْآيَةَ كَمَا سَيَأْتِي.
Bu cümlenin tamamlayıcısı, gelecekte açıklanacağı üzere { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ } “Nihayet elçilerimiz gelip canlarını alırken...” ayetidir.
وَمَادَّةُ النَّيْلِ وَالنَّوَالِ وَرَدَتْ وَاوِيَّةَ الْعَيْنِ وَيَائِيَّةَ الْعَيْنِ مُخْتَلِطَتَيْنِ فِي دَوَاوِينِ اللُّغَةِ، غَيْرَ مُفْصِحَةٍ عَنْ تَوْزِيعِ مَوَاقِعِ اسْتِعْمَالِهَا بَيْنَ الْوَاوِيِّ وَالْيَائِيِّ، وَيَظْهَرُ أَنَّ أَكْثَرَ مَعَانِي الْمَادَّتَيْنِ مُتَرَادِفَةٌ وَأَنَّ ذَلِكَ نَشَأَ مِنَ الْقَلْبِ فِي بَعْضِ التَّصَارِيفِ أَوْ مِنْ تَدَاخُلِ اللُّغَاتِ، وَتَقُولُ نُلْتُ- بِضَمِّ النُّونِ- مِنْ نَالَ يَنُولُ، وَتَقُولُ نِلْتُ- بِكَسْرِ النُّونِ- مِنْ نَالَ يُنِيلُ، وَأَصْلُ النَّيْلِ إِصَابَةُ الْإِنْسَانِ شَيْئًا لِنَفْسِهِ بِيَدِهِ، وَنَوَّلَهُ أَعْطَاهُ فَنَالَ، فَالْأَصْلُ أَنْ تَقُولَ نَالَ فُلَانٌ كَسْبًا، وَقَدْ جَاءَ هُنَا بِعَكْسِ ذَلِكَ لِأَنَّ النَّصِيبَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ أَمْرٌ مَعْنَوِيٌّ، فَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يَكُونَ النَّصِيبُ مُنَوَّلًا لَا نَائِلًا، لِأَنَّ النَّصِيبَ لَا يُحَصِّلُ الَّذِينَ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا، بَلْ بِالْعَكْسِ:
Neyl ve nevâl kökü, lügat kitaplarında vavi (ayn harfi vâv olan) ve yâî (ayn harfi yâ olan) şeklinde birbirine karışmış olarak geçmiş olup kullanımlarının vâvî ve yâî arasında nasıl dağıldığı açıkça belirtilmemiştir. Görünen o ki bu iki kökün anlamlarının çoğu eş anlamlıdır ve bu durum bazı çekimlerdeki iştikak/kalbten veya lehçelerin birbirine karışmasından kaynaklanmıştır. Nâle-yenûlu fiilinden nun harfinin zammesiyle 'nültü', nâle-yenîlu fiilinden ise nun harfinin kesresiyle 'niltü' dersin. Neyl kelimesinin aslı, insanın kendi eliyle kendisi için bir şeye erişmesidir. 'Nevvelehû' ise 'ona verdi, o da nâil oldu (ulaştı)' demektir. Asıl olan 'falan kimse bir kazanç elde etti (nâle fülânun kesben)' denilmesidir. Burada ise bunun tersi gelmiştir; çünkü Kitap'taki nasip manevî bir durumdur. Dolayısıyla zahirin gereği, nasibin nâil olan (erişen) değil, münevvel (eriştirilen/verilen) olmasıdır; zira nasip, Allah'a yalan yere iftira edenleri elde etmez, bilakis aksine:
الَّذِينَ افْتَرَوْا يُحَصِّلُونَهُ، وَقَدْ جَاءَ ذَلِكَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها [الْحَج: ٣٧]- وَقَوْلِهِ- سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ [الْأَعْرَاف: ١٥٢] ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِمَّا مَجَازًا مُرْسَلًا فِي مَعْنَى مُطْلَقِ الْإِصَابَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْتِعَارَةً مَبْنِيَّةً عَلَى عَكْسِ التَّشْبِيهِ بِأَنْ شَبَّهَ النَّصِيبَ بِشَخْصٍ طَالِبٍ طَلِبَةً فَنَالَهَا، وَإِنَّمَا يُصَارُ إِلَى هَذَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَنَالُهُمْ شَيْءٌ يَكْرَهُونَهُ، وَهُوَ يَطْلُبُهُمْ وَهُمْ يَفِرُّونَ مِنْهُ، كَمَا يَطْلُبُ الْعَدُوُّ عَدُوَّهُ، فَقَدْ صَارَ النَّصِيبُ مِنَ الْكِتَابِ كَأَنَّهُ يَطْلُبُ أَنْ يُحَصِّلَ الْفَرِيقَ
İftira edenler onu elde eder. Bu kullanım, Yüce Allah'ın: { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır” [Hac: 37] ve { سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “Onlara Rablerinden bir gazap erişecektir” [A'râf: 152] kavillerinde olduğu gibi pek çok ayette yer almıştır. Dolayısıyla bunun ya mutlak manada 'isabet etme/ulaşma' anlamında bir mecâz-ı mürsel olması ya da nasibin bir şeyi talep edip de ona erişen bir kimseye benzetilmesi suretiyle teşbihin tersine çevrilmesine (aks-i teşbih) dayalı bir istiare olması zorunludur. Buna başvurulmasının sebebi, onlara erişen şeyin hoşlanmadıkları bir şey olduğuna, düşmanın düşmanını araması gibi o şeyin onları aradığına ve onların da ondan kaçtığına dikkat çekmektir. Böylece Kitap'taki nasip, sanki haklarında [hüküm] kesinleşen grubu elde etmeyi
الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمْ وَيُصَادِفَهُمْ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْقَلْبِ الْمَبْنِيِّ عَلَى عَكْسِ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِ رُؤْبَةَ:
ve onlara isabet etmeyi arayan biri gibi olmuştur. Bu durum, Rû'be'nin şu beytinde yer alan tersine çevrilmiş teşbihe (aks-i teşbih) dayalı kalb sanatına yakındır:
وَمَهْمَهٍ مُغْبَرَّةٍ أَرْجَاؤُهُ ... كَأَنَّ لَوْنَ أَرْضِهِ سَمَاؤُهُ
'Nice uçsuz bucaksız, etrafı toz duman çöller vardır ki... Sanki yerinin rengi seması gibidir.'
وَقَوْلِهِمْ: «عَرَضْتُ النَّاقَةَ عَلَى الْحَوْضِ» .
Ve onların: 'Deveyi havuza arz ettim [sundum]' sözü gibidir.
وَالنَّصِيبُ الْحَظُّ الصَّائِرُ لِأَحَدِ الْمُتَقَاسِمِينَ مِنَ الشَّيْءِ الْمَقْسُومِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٢] ، وَقَوْلِهِ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧] .
Nasip (نَصِيب); paylaşılan bir şeyden pay sahiplerinden birine düşen pay (hisse) demektir. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır” [Bakara: 202] ve Nisâ Suresi'ndeki { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından erkekler için bir pay vardır” [Nisâ: 7] kavillerinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ مَا تَضَمَّنَهُ الْكِتَابُ، فَإِنْ كَانَ الْكِتَابُ مُسْتَعْمَلًا حَقِيقَةً فَهُوَ الْقُرْآنُ، وَنَصِيبُهُمْ مِنْهُ هُوَ نَصِيبُهُمْ مِنْ وَعِيدِهِ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٦] ، وَإِنْ كَانَ الْكِتَابُ مَجَازًا فِي الْأَمْرِ الَّذِي قَضَاهُ اللَّهُ وَقَدَّرَهُ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ [الرَّعْد: ٣٨] أَيِ الْكِتَابُ الثَّابِتُ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ إِحْقَاقِ كَلِمَةِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، فَنَصِيبُهُمْ مِنْهُ هُوَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ بِأَنَّهُ قَدَّرَهُ لَهُمْ مِنَ الْخُلُودِ فِي الْعَذَابِ، وَأَنَّهُ لَا يَغْفِرُ لَهُمْ، وَيَشْمَلُ ذَلِكَ مَا سَبَقَ تَقْدِيرُهُ لَهُمْ مِنَ الْإِمْهَالِ وَذَلِكَ هُوَ تَأْجِيلُهُمْ إِلَى أَجَلٍ أَرَادَهُ ثُمَّ اسْتِئْصَالُهُمْ بَعْدَهُ كَمَا أَخْبَرَ عَنْ ذَلِكَ آنِفًا بِقَوْلِهِ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٤] .
Kitap'tan murat, Kitap'ın içerdiği şeydir. Şayet Kitap hakikat anlamında kullanılmışsa o Kur'an'dır; onların ondan olan nasipleri de az önce geçen Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Âyetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, işte onlar cehennemliktirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [A'râf: 36] kavli gibi Kur'an'daki tehditten paylarına düşendir. Şayet Kitap, { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı (kitabı) vardır” [Ra'd: 38] kavli gereğince Allah'ın takdir edip hükme bağladığı şey için mecaz ise, yani Allah'ın ilminde onlar aleyhine azap kelimesinin hak olması şeklinde sabit olan hüküm ise, onların ondan nasipleri, Allah'ın onlar için takdir ettiğini bildirdiği azapta ebedî kalış ve onları asla bağışlamayacağı gerçeğidir. Bu durum, haklarında önceden takdir edilmiş olan mühlet verilmesini de kapsar; bu da az önce Yüce Allah'ın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince ne bir an geri kalırlar ne de öne geçerler” [A'râf: 34] kavliyle bildirdiği üzere, dilediği bir vakte kadar ertelenmeleri ve ardından köklerinin kazınmasıdır.
وَحَمَلَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ النَّصِيبَ عَلَى مَا يَنَالُهُمْ مِنَ الرِّزْقِ وَالْإِمْهَالِ فِي الدُّنْيَا قَبْلَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ وَهُوَ بَعِيدٌ مِنْ مَعْنَى الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ وَلَا أَحْسَبُ الْحَادِيَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا لِيَكُونَ نَوَالُ النَّصِيبِ حَاصِلًا فِي مُدَّةٍ مُمْتَدَّةٍ لِيَكُونَ مَجِيءُ الْمَلَائِكَةِ لِتَوَفِّيهِمْ غَايَةً لِانْتِهَاءِ ذَلِكَ النَّصِيبِ، اسْتِبْقَاءً لِمَعْنَى الْغَايَةِ الْحَقِيقِيَّةِ فِي (حَتَّى) . وَذَلِكَ غَيْرُ مُلْتَزَمٍ، فَإِنَّ حَتَّى الِابْتِدَائِيَّةَ لَا تُفِيدُ مِنَ الْغَايَةِ مَا تُفِيدُهُ الْعَاطِفَةُ كَمَا سَنَذْكُرُهُ.
Müfessirlerin birçoğu nasibi, üzerlerine azap inmeden önce dünyada eriştikleri rızık ve mühlet olarak yorumlamışlardır; fakat bu, { فَمَنْ أَظْلَمُ } kavlindeki fâ harfinin manasından uzaktır. Onları buna sevk eden sebebin, sırf { حَتَّى } edatındaki hakiki gaye (son sınır) manasını korumak amacıyla, nasibin elde edilmesinin uzun bir sürede gerçekleşmesi ve meleklerin canlarını almaya gelmesinin bu nasibin sona ermesi için bir gaye (nihai sınır) teşkil etmesi düşüncesi olduğunu sanıyorum. Oysa bu zorunlu bir yaklaşım değildir; zira ibtidâiyye olan { حَتَّى }, birazdan zikredeceğimiz üzere, atıf edatı olan { حَتَّى }'nın ifade ettiği gayeyi bildirmez.
وَالْمَعْنَى: إِمَّا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ سَيُصِيبُهُ مَا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْوَعِيدِ عَلَى قَدْرِ عُتُوِّهِ فِي تَكْذِيبِهِ وَإِعْرَاضِهِ، فَنَصِيبُهُ هُوَ مَا يُنَاسِبُ حَالَهُ
Mana şudur: Ya müşriklerin her birine, yalanlama ve yüz çevirmedeki azgınlığı ölçüsünde Allah'ın kendilerini tehdit ettiği azap isabet edecektir ki bu durumda onun nasibi, Allah katındaki durumuna uygun olan
عِنْدَ اللَّهِ مِنْ مِقْدَارِ عَذَابِهِ، وَإِمَّا أَنَّ مَجْمُوعَ الْمُشْرِكِينَ سَيُصِيبُهُمْ مَا قُدِّرَ لِأَمْثَالِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ لِلرُّسُلِ الْمُعْرِضِينَ عَنِ الْآيَاتِ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا، فَلَا يَغُرَنَّهُمْ تَأْخِيرُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ مُصِيبُهُمْ لَا مَحَالَةَ عِنْدَ حُلُولِ أَجَلِهِ، فَنَصِيبُهُمْ هُوَ صِفَةُ عَذَابِهِمْ مِنْ بَيْنِ صِفَاتِ الْعَذَابِ الَّتِي عُذِّبَتْ بِهَا الْأُمَمُ.
azabının miktarıdır; ya da müşrikler topluluğuna, peygamberleri yalanlayan ve ayetlerden yüz çeviren benzer ümmetler için takdir edilmiş olan dünya azabı isabet edecektir; dolayısıyla bunun ertelenmesi onları aldatmasın, çünkü vakti geldiğinde kaçınılmaz olarak onlara erişecektir; bu durumda onların nasibi, geçmiş ümmetlerin kendisiyle cezalandırıldığı azap türleri arasından kendi azaplarının niteliğidir.
وَجُمْلَةُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا تَفْصِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ فَالْوَقْتُ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ: إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ هُوَ مَبْدَأُ وَصْفِ نَصِيبِهِمْ مِنَ الْكِتَابِ حِينَ يَنْقَطِعُ عَنْهُمُ الْإِمْهَالُ الَّذِي لَقُوهُ فِي الدُّنْيَا.
{ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } “Nihayet elçilerimiz onlara geldiği zaman...” cümlesi, { يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “Onlara Kitap'tan nasipleri erişir” cümlesinin içeriğinin bir tafsilatıdır. Dolayısıyla { إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ } “Elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiğinde” ifadesinin bildirdiği vakit, dünyada kendilerine tanınan mühlet sona erdiğinde Kitap'taki nasiplerinin vasfedilmeye başlandığı andır.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ لِأَنَّ الْوَاقِعَ بَعْدَهَا جُمْلَةٌ فَتُفِيدُ السَّبَبِيَّةَ، فَالْمَعْنَى: فَ إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا إِلَخ، و (حتّى) الِابْتِدَائِيَّةُ لَهَا صَدْرُ الْكَلَامِ فَالْغَايَةُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَيْهَا هِيَ غَايَةُ مَا يُخْبِرُ بِهِ الْمُخْبِرُ، وَلَيْسَتْ غَايَةَ مَا يَبْلُغُ إِلَيْهِ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ بِحَتَّى، لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يُلْتَزَمُ إِذَا كَانَتْ حَتَّى عَاطِفَةً، وَلَا تُفِيدُ إِلَّا السَّبَبِيَّةَ كَمَا قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فَهِيَ لَا تُفِيدُ أَكْثَرَ مِنْ تَسَبُّبِ مَا قَبْلَهَا فِيمَا بَعْدَهَا، قَالَ الرَّضِيُّ قَالَ الْمُصَنِّفُ: وَإِنَّمَا وَجَبَ مَعَ الرَّفْعِ السَّبَبِيَّةُ لِأَنَّ الِاتِّصَالَ اللَّفْظِيَّ لَمَّا زَالَ بِسَبَبِ الِاسْتِئْنَافِ شُرِطَ السَّبَبِيَّةُ الَّتِي هِيَ مُوجِبَةٌ لِلِاتِّصَالِ الْمَعْنَوِيِّ، جَبْرًا لِمَا فَاتَ مِنَ الِاتِّصَالِ اللَّفْظِيِّ، قَالَ عَمْرُو بْنُ شَأْسٍ:
{ حَتَّى } edatı ibtidâiyyedir; çünkü kendisinden sonra bir cümle gelmiştir, dolayısıyla sebebiyet bildirir. Mana: 'Elçilerimiz onlara geldiği zaman böyledir...' şeklindedir. İbtidâiyye olan { حَتَّى } sözün başına gelir; dolayısıyla onun delalet ettiği gaye, haber verenin haber verdiği şeyin nihayetidir, yoksa { حَتَّى } ile üzerine atfedilen şeyin ulaştığı nihai nokta değildir. Zira bu durum ancak { حَتَّى } atıf harfi olduğunda zorunlu olur. İbnü'l-Hâcib'in dediği gibi o yalnızca sebebiyet bildirir; kendisinden öncesinin kendisinden sonrasına sebep olmasından başka bir mana ifade etmez. Radî şöyle der: Musannif dedi ki: 'Merfû oluşla birlikte sebebiyetin zorunlu olması şundandır: İstînâf sebebiyle lafzî irtibat ortadan kalkınca, lafzî irtibattan kaçan şeyi telafi etmek üzere manevî irtibatı gerektiren sebebiyet şart koşulmuştur.' Amr b. Şe's şöyle demiştir:
نَذُودُ الْمُلُوكَ عَنْكُمُ وَتَذُودُنَا ... وَلَا صُلْحَ حَتَّى تَضْبَعُونَ وَنَضْبَعَا
'Biz kralları sizden uzaklaştırırız, siz de bizi uzaklaştırırsınız... Siz boyun eğip biz de boyun eğinceye kadar barış yoktur.'
وَقَدْ تَقَدَّمَ بَعْضُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ فِي سُورَة الْأَنْعَام [٣١] و (حتّى) الِابْتِدَائِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَ الْكَلَامِ الَّذِي بَعْدَهَا أَهَمُّ بِالِاعْتِنَاءِ لِلْإِلْقَاءِ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ لِأَنَّهُ أَجْدَى فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَهَذَا الْكَلَامُ الْوَاقِعُ هُنَا بَعْدَ (حَتَّى) فِيهِ تَهْوِيلُ مَا يُصِيبُهُمْ عِنْدَ قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَهُوَ أَدْخَلُ فِي تَهْدِيدِهِمْ وَتَرْوِيعِهِمْ وَمَوْعِظَتِهِمْ، مِنَ الْوَعِيدِ الْمُتَعَارَفِ، وَقَدْ هَدَّدَ الْقُرْآنُ الْمُشْرِكِينَ
Bunun bir kısmı, En'âm Suresi'ndeki { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ } “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet o saat kendilerine geldiği zaman...” [En'âm: 31] kavlinde geçmişti. İbtidâiyye olan { حَتَّى }, kendisinden sonraki sözün içeriğinin, sözün sevk edildiği amaca daha çok hizmet etmesi sebebiyle mütekellim nezdinde tebliğ edilmeye daha fazla özen gösterildiğine delalet eder. Burada { حَتَّى } edatından sonra gelen bu sözde, ruhları kabzedilirken başlarına gelecek olan şeylerin dehşeti yer almaktadır ki bu, alışılagelmiş tehditten daha fazla onları korkutma, dehşete düşürme ve onlara öğüt verme niteliği taşır. Nitekim Kur'an müşrikleri,
بِشَدَائِدِ الْمَوْتِ عَلَيْهِمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْهَبُونَهُ. وَالرُّسُلُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ قَالَ
ondan çok korktukları için pek çok ayette ölümün şiddetli halleriyle tehdit etmiştir. Resuller (elçiler) ise meleklerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
تَعَالَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَة: ١١]- وَقَالَ- وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ [الْأَنْفَال: ٥٠] .
{ قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alır” [Secde: 11] ve { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ } “Melekler o kâfirlerin canlarını alırken bir görseydin” [Enfâl: 50].
وَجُمْلَةُ: يَتَوَفَّوْنَهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ رُسُلُنا وَهِيَ حَالٌ مُعَلِّلَةٌ لِعَامِلِهَا، كَقَوْلِهِ: وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ [الْأَعْرَاف: ٦١، ٦٢] أَيْ رَسُولٌ لِأُبَلِّغَكُمْ وَلِأَنْصَحَ لَكُمْ.
{ يَتَوَفَّوْنَهُمْ } “Canlarını alırken” cümlesi, { رُسُلُنا } lafzından hâl konumundadır; bu, âmilini gerekçelendiren (muallele) bir hâldir. Tıpkı şu ayette olduğu gibi: { وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “Fakat ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim. Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyor ve size öğüt veriyorum” [A'râf: 61, 62], yani 'size tebliğ etmek ve nasihat etmek için gönderilmiş bir elçiyim' demektir.
وَالتَّوَفِّي نَزْعُ الرُّوحِ مِنَ الْجَسَدِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٥] وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَلَا جَدْوَى فِي حَمْلِهِ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى، مِمَّا تَرَدَّدَ فِيهِ الْمُفَسِّرُونَ، إِلَّا أَنَّ الْمُحَافَظَةَ عَلَى مَعْنَى الْغَايَةِ لِحَرْفِ (حَتَّى) فَتَوَفِّي الرُّسُلِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ وَقْتَ أَنْ يَتَوَفَّوْهُمْ جَمِيعًا، إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالنَّصِيبِ مِنَ الْكِتَابِ الِاسْتِئْصَالَ، أَيْ حِينَ تُبْعَثُ طَوَائِفُ الْمَلَائِكَةِ لِإِهْلَاكِ جَمِيعِ أُمَّةِ الشِّرْكِ.
Teveffî (تَوَفِّي), ruhun bedenden çekilip alınmasıdır. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'ndeki { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettireceğim...” [Âl-i İmrân: 55] kavlinde geçmişti; burada kastedilen de budur. Müfessirlerin tereddüt ettiği, bunun dışındaki başka bir manaya hamletmenin hiçbir faydası yoktur. Ancak { حَتَّى } harfinin gaye bildirme manasını korumak gerekirse, şayet Kitap'taki nasipten murat köklerinin kazınması ise elçilerin vefat ettirmesinden kastedilenin, melek topluluklarının şirk ümmetinin tamamını helak etmek üzere gönderildiği vakit, yani hepsini birden vefat ettirdikleri an olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يكون المُرَاد حَتَّى يَتَوَفَّوْنَ آحَادَهُمْ فِي أَوْقَاتٍ مُتَفَرِّقَةٍ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالنَّصِيبِ مِنَ الْكِتَابِ وَعِيدَ الْعَذَابِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْقَوْلُ مَحْكِيٌّ عَلَى وَجْهِ الْجَمْعِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّوْزِيعُ أَيْ قَالَ كُلُّ مَلَكٍ لِمَنْ وُكِّلَ بِتَوَفِّيهِ، عَلَى طَرِيقَةِ: رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ.
Şayet Kitap'taki nasipten murat azap tehdidi ise, kastedilenin 'onları teker teker farklı vakitlerde vefat ettirinceye kadar' manası olması da caizdir. Her iki ihtimale göre de söz, çoğul kipiyle hikâye edilmiş olup bundan murat paylaştırmadır; yani 'topluluk bineklerine bindi' (herkes kendi bineğine bindi) denmesi kabilinden, her bir melek canını almakla görevlendirildiği kimseye söylemiştir.
وَقَدْ حُكِيَ كَلَامُ الرُّسُلِ مَعَهُمْ وَجَوَابُهُمْ إِيَّاهُمْ بِصِيغَةِ الْمَاضِي عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ، لِأَنَّ وُجُودَ ظَرْفِ الْمُسْتَقْبَلِ قَرِينَةٌ عَلَى الْمُرَادِ.
Elçilerin onlarla konuşması ve onların da elçilere verdikleri cevap, karşılıklı konuşma (muhavere) üslubu üzere geçmiş zaman kipiyle hikâye edilmiştir; çünkü gelecek zaman zarfının bulunması kastedilen manaya karinedir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ وَالتَّأْيِيسِ.
{ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka tapmakta olduklarınız nerede?” kavlindeki istifham (soru), alay etme (tehekküm) ve ümitlerini kırma (te'yîs) amacıyla kullanılmıştır.
وَ (مَا) الْوَاقِعَةُ بَعْدَ أَيْنَ مَوْصُولَةٌ، يَعْنِي: أَيْنَ آلِهَتُكُمُ الَّتِي كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَنْفَعُونَكُمْ عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَيَرُدُّونَ عَنْكُمُ الْعَذَابَ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَحْضُرُوكُمْ، وَذَلِكَ حِينَ يَشْهَدُونَ الْعَذَابَ عِنْدَ قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، فَقَدْ جَاءَ
{ أَيْنَ } lafzından sonra gelen { مَا } edatı ism-i mevsûldür; yani: 'Zor zamanlarda size fayda sağlayacağını ve azabı sizden savacağını iddia ettiğiniz ilahlarınız nerede? İşte yanınızda hazır bulunmadılar' demektir. Bu da canları alınırken azaba şahit oldukları andır. Nitekim
فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» : أَنَّ الْمَيِّتَ يَرَى مَقْعَدَهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ يُقَالُ لَهُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ. وَهَذَا خِطَابٌ لِلْأَرْوَاحِ الَّتِي بِهَا الْإِدْرَاكُ وَهُوَ قَبْلَ فِتْنَةِ الْقَبْرِ.
Muvatta'daki hadiste şöyle gelmiştir: 'Ölüye sabah akşam makamı gösterilir; cennet ehlinden ise cennet ehlinden, cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden [olan yeri gösterilir] ve ona: Allah seni diriltinceye kadar makamın işte burasıdır denilir.' Bu hitap, idrakin kendisiyle gerçekleştiği ruhlaradır ve bu durum kabir imtihanından öncedir.
وَقَوْلُهُمْ: ضَلُّوا عَنَّا أَيْ أَتْلَفُوا مَوَاقِعَنَا وَأَضَاعُونَا فَلَمْ يَحْضُرُوا، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ لَمَّا يَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَا يُغْنُونَ عَنْهُمْ شَيْئًا مِنَ النَّفْعِ، فَظَنُّوا أَنَّهُمْ أَذْهَبَهَمْ مَا أَذْهَبَهُمْ وَأَبْعَدَهُمْ عَنْهُمْ مَا أَبْعَدَهُمْ، وَلَمْ يَعْلَمُوا سَبَبَهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَتَبَيَّنُ لَهُمْ يَوْمَ الْحَشْرِ حِينَ يَرَوْنَ إِهَانَةَ أَصْنَامِهِمْ وَتَعْذِيبَ كُبَرَائِهِمْ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُنْكِرُوا فِي جَوَابِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَدْعُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ
Onların { ضَلُّوا عَنَّا } “Bizden uzaklaşıp kayboldular” sözü, 'bulunduğumuz yeri kaybettiler, bizi zayi ettiler de yanımıza gelmediler' demektir. Bu ifade, putların kendilerine hiçbir fayda sağlayamayacağını henüz anlamadıklarını gösterir; nitekim onları neyin götürdüğünü ve kendilerinden neyin uzaklaştırdığını zannettiler ama bunun sebebini bilemediler. Çünkü bu durum onlara ancak haşir gününde, putlarının aşağılandığını ve elebaşlarının azap gördüğünü gördükleri zaman açıklığa kavuşacaktır. İşte bu yüzden verdikleri cevapta Allah'tan başka şeylere dua/ibadet ettiklerini inkâr etmediler,
بِخِلَافِ مَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي يَوْمِ الْحَشْرِ مِنْ قَوْلِهِمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ٢٣] وَلِذَلِكَ قَالَ هُنَا: وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ، وَقَالَ فِي الْأُخْرَى: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الْأَنْعَام: ٢٤] .
Haşir gününde onlardan hikâye edilen { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” [En'âm: 23] sözlerinin aksine. Bu sebeple burada: { وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “Kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” buyurmuş, diğer ayette ise: { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler!” [En'âm: 24] buyurmuştur.
وَالشَّهَادَةُ هُنَا شَهَادَةٌ ضِمْنِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَنْفُوا أَنْ يَكُونُوا يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَجَابُوا بِأَنَّهُمْ ضَلُّوا عَنْهُمْ قَدِ اعْتَرَفُوا بِأَنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ.
Buradaki şahitlik zımnî bir şahitliktir; çünkü onlar Allah'tan başka şeylere dua/ibadet ettiklerini reddetmeyip onların kendilerinden kaybolup gittiğini söyleyerek cevap vermekle onlara taptıklarını itiraf etmiş oldular.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ فَهَذَا قَوْلٌ آخَرُ، لَيْسَ هُوَ مِنَ الْمُحَاوَرَةِ السَّابِقَةِ، لِأَنَّهُ جَاءَ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ، وَالْأَقْوَالُ قَبْلَهُ مُسْنَدَةٌ إِلَى ضَمَائِرِ الْجَمْعِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ ضَمِيرَ (قَالَ) عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الْقَوْلِ لَا يَصْدُرُ مِنْ أَحَدٍ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ استيناف كَلَامٍ نَشَأَ بِمُنَاسَبَةِ حِكَايَةِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ حِينَ أَوَّلِ قُدُومِهِمْ عَلَى الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ، وَهِيَ حَالَةُ وَفَاةِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ فَيَكُونُ خِطَابًا صَدَرَ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِمْ بِوَاسِطَةِ أَحَدِ مَلَائِكَتِهِ، أَوْ بِكَلَامٍ سَمِعُوهُ وَعَلِمُوا أَنَّهُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى بِحَيْثُ يُوقِنُونَ مِنْهُ أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ إِلَى النَّارِ، فَيَكُونُ هَذَا مِنْ أَشَدِّ مَا يَرَوْنَ فِيهِ مَقْعَدَهُمْ مِنَ النَّارِ عُقُوبَةً خَاصَّةً بِهِمْ. وَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ لِلْوَعِيدِ فَيَتَأَخَّرُ تَنْجِيزُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
{ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ } “[Allah] buyurdu ki: ... ümmetlerin arasına girin” kavline gelince, bu başka bir sözdür; önceki muhavereden (karşılıklı konuşmadan) değildir. Zira tekil kipiyle gelmiştir, ondan önceki sözler ise çoğul zamirlerine isnat edilmiştir. Dolayısıyla makamın karinesiyle { قَالَ } fiilinin zamirinin Allah Teâlâ'ya ait olduğu kesinleşir; çünkü böyle bir söz Allah Teâlâ'dan başkasından sâdır olmaz. Bu, müşriklerin ahiret hayatına ilk adım attıkları anki hallerinin, yani her birinin vefatı halinin hikâye edilmesi münasebetiyle başlayan yeni bir sözdür (istînâf-ı kelâm). Bu durumda söz, Allah'tan meleklerinden biri vasıtasıyla onlara yöneltilen bir hitap veya ateşe gireceklerini kesin olarak anlayacakları şekilde duyup Allah Teâlâ katından olduğunu bildikleri bir söz olur ki bu da onlara özel bir ceza olarak ateşteki yerlerini görmelerinin en şiddetli anlarından biridir. Buradaki emir tehdit için kullanılmıştır; dolayısıyla fiilen gerçekleşmesi kıyamet gününe tehir edilir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَحْكِيُّ بِهِ مَا يَصْدُرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ حُكْمٍ عَلَيْهِمْ بِدُخُولِ النَّارِ مَعَ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ، فَذَكَرَ عَقِبَ حِكَايَةِ حَالِ قَبْضِ
Hikâye edilen bu sözün, kıyamet gününde Allah Teâlâ'dan sâdır olacak olan ve önceki ümmetlerle birlikte ateşe girmelerine dair verilen hüküm olması da caizdir. Böylece ruhlarının kabzedilişi halinin hikâye edilmesinin hemen ardından,
أَرْوَاحِهِمْ إِكْمَالًا لِذِكْرِ حَالِ مَصِيرِهِمْ، وَتَخَلُّصًا إِلَى وَصْفِ مَا يَنْتَظِرُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَلِذِكْرِ أَحْوَالِ غَيْرِهِمْ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْإِتْيَانُ بِفِعْلِ الْقَوْلِ، بِصِيغَةِ الْمَاضِي: لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
varacakları akıbetin zikrini tamamlamak, kendilerini bekleyen azabın nitelenmesine geçiş yapmak (tahallüs) ve başkalarının durumlarını zikretmek üzere söylenmiştir. Her ne olursa olsun, söz fiilinin geçmiş zaman kipiyle getirilmesi, zahirin gerektirdiğinin aksine, vukuunun kesinliğini bildirmek içindir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ فِي مَوْضِعِ عَطْفِ الْبَيَانِ لِجُمْلَةِ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ أَيْ: قَالَ اللَّهُ فِيمَا كَتَبَهُ لَهُمُ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣٤] أَيْ أَمْثَالِكُمْ، وَالتَّعْبِيرُ بِفِعْلِ الْمُضِيِّ جَرَى عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
{ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ } “Buyurdu ki: ... ümmetlerin arasına girin” cümlesinin, { يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “Onlara Kitap'tan nasipleri erişecektir” cümlesine atf-ı beyân konumunda olması da caizdir; yani: 'Allah onlar hakkında yazdığı şeyde, { ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce gelip geçmiş [benzeriniz] ümmetlerin arasına girin” [A'râf: 38] buyurmuştur' demektir ve geçmiş zaman fiiliyle ifade edilmesi zahirin gereğine uygun olarak cereyan etmiştir.
وَالْأُمَمُ جَمْعُ الْأُمَّةِ بِالْمَعْنَى الَّذِي تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ.
{ الْأُمَمُ } kelimesi, daha önce { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “Her ümmetin bir eceli vardır” kavlinde geçen anlamıyla 'ümmet' kelimesinin çoğuludur.
وَ (فِي) مِنْ قَوْلِهِ: فِي أُمَمٍ لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، وَهِيَ كَوْنُهُمْ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ وَحُكْمٍ وَاحِدٍ، سَوَاءٌ دَخَلُوا النَّارَ فِي وَسَطِهِمْ أَمْ دَخَلُوا قَبْلَهُمْ أَوْ بَعْدَهُمْ، وَهِيَ بِمَعْنَى (مَعَ) فِي تَفْسِيرِ الْمَعْنَى، وَنُقِلَ عَنْ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ نَظَّرَ (فِي) الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِفِي الَّتِي فِي قَوْلِ عُرْوَةَ بْنِ أُذَيْنَةَ:
{ فِي أُمَمٍ } kavlindeki { فِي } edatı mecazî zarfiyet içindir; bu da ateşe ister onların ortasında girsinler, ister onlardan önce veya sonra girsinler, aynı durumda ve aynı hüküm altında bulunmaları demektir ve mana tefsirinde { مَعَ } (ile/birlikte) manasındadır. Keşşâf sahibinden nakledildiğine göre o, bu ayetteki { فِي } edatını Urve b. Üzeyne'nin şu beytindeki { فِي } ile kıyaslamıştır:
إِنْ تَكُنْ عَنْ حُسْنِ الصَّنِيعَةِ مَأْفُو ... كَا فَفِي آخَرِينَ قَدْ أُفِكُوا
'Eğer güzel davranıştan yüz çevirmişsen... [yalnız değilsin], senden önce de yüz çevirmiş olan diğer topluluklar arasındasın.'
وَمَعْنَى: قَدْ خَلَتْ قَدْ مَضَتْ وَانْقَرَضَتْ قَبْلَكُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٤] ، يَعْنِي: أَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ قَبْلَهُمْ، وَهَذَا تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِمَا حَاقَ بِأُولَئِكَ الْأُمَمِ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا كَقَوْلِهِ: وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ [إِبْرَاهِيم: ٤٥] وَتَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ بِأَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مِثْلُ ذَلِكَ، وَتَصْرِيحٌ بِأَنَّهُمْ فِي عَذَابِ النَّارِ سَوَاءٌ.
{ قَدْ خَلَتْ } ifadesinin manası; Bakara Suresi'ndeki { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir” [Bakara: 134] kavlinde olduğu gibi 'sizden önce geçmiş ve yok olup gitmiştir' demektir; yani onların durumu kendilerinden önceki yalanlayıcı ümmetlerin durumu gibidir. Bu, { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “Onlara ne yaptığımız size apaçık belli olmuştu” [İbrâhîm: 45] kavli gibi o ümmetlerin başına gelen dünya azabını onlara bir hatırlatma, benzerinin kendi başlarına da geleceğine dair üstü kapalı bir tehdit ve cehennem azabında eşit olduklarına dair açık bir beyandır.
كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ
{ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanıp bir araya gelince, sonrakiler öncekiler için: «Ey Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!» derler. [Allah da] buyurur ki: «Herkes için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.» Öncekiler de sonrakilere derler ki: «Sizin bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı. O halde kazandıklarınıza karşılık tadın azabı!»”
جُمْلَةُ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، لِوَصْفِ أَحْوَالِهِمْ فِي النَّارِ، وَتَفْظِيعِهَا لِلسَّامِعِ، لِيَتَّعِظَ أمثالهم ويستبشر الْمُؤمنِينَ بِالسَّلَامَةِ مِمَّا أَصَابَهُمْ فَتَكُونُ جُمْلَةُ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا دَاخِلَةً فِي حيّز الاستيناف.
{ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder” cümlesi, cehennemdeki hallerini tasvir etmek ve benzerlerinin ibret alması, müminlerin de onların başına gelenlerden kurtuldukları için sevinmeleri amacıyla dinleyene bunun dehşetini hissettirmek için getirilmiş bir istînâf-ı ibtidâîdir. Dolayısıyla { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا } “Nihayet hepsi orada bir araya gelince” cümlesi istînâfın kapsamına dâhil olur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ: قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ وَبَيْنَ جُمْلَةِ: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها إِلَخْ. عَلَى أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا مُرْتَبِطَةً بِجُمْلَةٍ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ بِتَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: فَيَدْخُلُونَ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا.
{ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ } “Her ümmet girdikçe...” cümlesinin, { قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ } “[Allah] buyurdu ki: Sizden önce gelip geçmiş cin ve insan ümmetleriyle birlikte ateşe girin” cümlesi ile { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها } “Nihayet hepsi orada bir araya gelince...” cümlesi arasında bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olması da caizdir; bu takdirde { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا } cümlesi, takdiri 'böylece girerler, nihayet hepsi bir araya gelince...' şeklinde olan mahzuf bir ifadeyle { ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ } “...ümmetlerin arasına girin” cümlesine bağlanmış olur.
وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: كُلَّما ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ كُلَّ وَقْتِ دُخُولِ أُمَّةٍ لَعَنَتْ أُخْتَهَا.
{ كُلَّما } kavlindeki { ما } masdariyet bildiren zarftır; yani 'bir ümmetin her giriş vaktinde yoldaşına lânet eder' demektir.
وَالتَّقْدِيرُ: لَعَنَتْ كُلُّ أُمَّةٍ مِنْهُمْ أُخْتَهَا فِي كُلِّ أَوْقَاتِ دُخُولِ الْأُمَّةِ مِنْهُمْ، فَتُفِيدُ عُمُومَ الْأَزْمِنَةِ.
Takdiri: 'Onlardan bir ümmetin girdiği her vakitte, onlardan her bir ümmet yoldaşına lânet eder' şeklindedir; dolayısıyla bütün zamanları kapsayan bir umum ifade eder.
وأُمَّةٌ نَكِرَةٌ وَقَعَتْ فِي حَيِّزِ عُمُومِ الْأَزْمِنَةِ، فَتُفِيدُ الْعُمُومَ، أَيْ كُلَّ أُمَّةٍ دَخَلَتْ، وَكَذَلِكَ: أُخْتَها نَكِرَةٌ لِأَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى ضَمِيرِ نَكِرَةٍ فَلَا يَتَعَرَّفُ فَتُفِيدُ الْعُمُومَ أَيْضًا، أَيْ كُلَّ أُمَّةٍ تَدْخُلُ تَلْعَنُ كُلَّ أُخْتٍ لَهَا، وَالْمُرَادُ بِأُخْتِهَا الْمُمَاثِلَةُ لَهَا فِي الدِّينِ الَّذِي أَوْجَبَ لَهَا الدُّخُولَ فِي النَّارِ، كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ الْأُمَّةُ أُخْتُ تِلْكَ الْأُمَّةِ إِذَا اشْتَرَكَتَا فِي النَّسَبِ، فَيُقَالُ:
{ أُمَّةٌ } kelimesi bütün zamanları kapsayan umumun alanında yer alan bir nekredir, dolayısıyla umum (genellik) ifade eder; yani 'giren her bir ümmet' demektir. Aynı şekilde { أُخْتَها } kelimesi de nekredir; çünkü nekre bir zamire muzaf olmuştur ve bu sebeple marifeleşmez, dolayısıyla o da umum ifade eder; yani 'giren her bir ümmet kendi benzeri olan her yoldaşına lânet eder' demektir. Buradaki kız kardeşinden (yoldaşından) murat, kendisinin ateşe girmesini gerektiren dinde ona benzeyenidir; nitekim soy bakımından ortak olduklarında 'bu ümmet şu ümmetin kız kardeşidir' denildiği gibi şöyle söylenir:
بَكْرٌ وَأُخْتُهَا تَغَلِبُ، وَمِنْهُ قَول أبي الطّبيب:
'Bekr ve kız kardeşi Tağlib', Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî]'nin şu sözü de bu kabildendir:
وَكَطَسْمٍ وَأُخْتِهَا فِي الْبِعَادِ
'Ve uzaklıkta Tasm ile kız kardeşi gibi...'
يُرِيدُ: كَطَسْمٍ وَجَدِيسٍ.
Bununla Tasm ile Cedîs'i kastetmektedir.
وَالْمَقَامُ يُعَيِّنَ جِهَةَ الْأُخُوَّةِ، وَسَبَبُ اللَّعْنِ أَنَّ كُلَّ أُمَّةٍ إِنَّمَا تَدْخُلُ النَّارَ بَعْدَ مُنَاقَشَةِ الْحِسَابِ، وَالْأَمْرِ بِإِدْخَالِهِمُ النَّارَ، وَإِنَّمَا يَقَعُ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ
Makam, kardeşliğin hangi yönden olduğunu belirler. Lânet etmenin sebebi ise şudur: Her ümmet cehenneme ancak ince bir hesaba çekilip ateşe atılmaları emredildikten sonra girer. Bu da ancak kendilerine apaçık belli olduktan sonra gerçekleşir.
أَنَّ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ هُوَ ضَلَالٌ وَبَاطِلٌ، وَبِذَلِكَ تَقَعُ فِي نُفُوسِهِمْ كَرَاهِيَةُ مَا كَانُوا عَلَيْهِ، لِأَنَّ النُّفُوسَ تَكْرَهُ الضَّلَالَ وَالْبَاطِلَ بَعْدَ تَبَيُّنِهِ، وَلِأَنَّهُمْ رَأَوْا أَنَّ عَاقِبَةَ ذَلِك كَانَت مجلية الْعِقَابِ لَهُمْ فَيَزْدَادُونَ بِذَلِكَ كَرَاهِيَةً لِدِينِهِمْ، فَإِذَا دَخَلُوا النَّارَ فَرَأَوْا الْأُمَمَ الَّتِي أُدْخِلَتِ النَّارَ قَبْلَهُمْ عَلِمُوا، بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْعِلْمِ، أَنَّهُمْ أُدْخِلُوا النَّارَ بِذَلِكَ السَّبَبِ فَلَعَنُوهُمْ لِكَرَاهِيَةِ دِينِهِمْ وَمَنِ اتَّبَعُوهُ.
...üzerinde bulundukları dinin dalâlet ve bâtıl olduğu [kendilerine apaçık belli olduktan sonra gerçekleşir]. Böylece nefislerinde, üzerinde bulundukları şeye karşı bir nefret doğar; çünkü nefisler, açığa çıktıktan sonra dalâlet ve bâtıldan nefret eder. Ayrıca bunun akıbetinin kendilerine azabı getirdiğini gördükleri için dinlerine olan nefretleri daha da artar. Cehenneme girip de kendilerinden önce ateşe sokulan ümmetleri gördüklerinde, onların da bu sebeple ateşe sokulduklarını bir şekilde anlarlar ve dinlerine ve ona uyanlara duydukları nefret sebebiyle onlara lânet ederler.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِأُخْتِهَا أَسْلَافُهَا الَّذِينَ أَضَلُّوهَا.
Bir rivayete göre ise yoldaşı (kız kardeşi) ile kastedilen, kendilerini saptıran geçmişleridir.
وَأَفَادَتْ كُلَّما لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى التَّوْقِيتِ: أَنَّ ذَلِكَ اللَّعْنَ يَقَعُ عِنْدَ دُخُولِ الْأُمَّةِ النَّارَ، فَيَتَعَيَّنُ إِذَنْ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: لَعَنَتْ أُخْتَهَا السَّابِقَةَ إِيَّاهَا فِي الدُّخُولِ فِي النَّارِ، فَالْأُمَّةُ الَّتِي تَدْخُلُ النَّارَ أَوَّلَ مَرَّةٍ قَبْلَ غَيْرِهَا مِنَ الْأُمَمِ لَا تَلْعَنُ أُخْتَهَا، وَيُعْلَمُ أَنَّهَا تَلْعَنُ مَنْ يَدْخُلُ بَعْدَهَا الثَّانِيَةَ، وَمَنْ بَعْدَهَا بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، أَوْ تَرُدُّ اللَّعْنَ عَلَى كُلِّ أُخْتٍ لَاعِنَةٍ. وَالْمَعْنَى:
{ كُلَّما } kelimesi, içerdiği vakit bildirme anlamı dolayısıyla bu lânetlemenin ümmetin ateşe girmesi anında gerçekleştiğini ifade etmiştir. O halde takdirin: 'Ateşe girmede kendisinden önce gelen yoldaşına lânet etti' şeklinde olması gerekir. Dolayısıyla diğer ümmetlerden önce ateşe ilk defa giren ümmet yoldaşına lânet etmez; ancak kendisinden sonra ikinci olarak giren kimseye ve evleviyetle ondan sonrakilere lânet edeceği yahut lânet eden her yoldaşına lânetle karşılık vereceği anlaşılır. Anlamı şudur:
كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: لَعَنَتْ أُخْتَها.
{ لَعَنَتْ أُخْتَها } “yoldaşına lânet etti” kavlinin karinesiyle, 'onlardan her ne zaman bir ümmet girdiyse' demektir.
وَ (حَتَّى) فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا ابْتِدَائِيَّةٌ، فَهِيَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذِهِ أَنَّ (حَتَّى) الِابْتِدَائِيَّةَ تُفِيدُ مَعْنَى التَّسَبُّبِ، أَيْ تَسَبُّبِ مَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا فِي مَضْمُونِ مَا بَعْدَهَا، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَرَتِّبَةً فِي الْمَعْنَى عَلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ إِلَخْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَرَتِّبَةً عَلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها.
{ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا } kavlindeki { حَتَّى } ibtidaîyedir (başlangıç harfidir); dolayısıyla o, müstear bir cümledir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Bundan önceki ayette geçtiği üzere ibtidaî { حَتَّى }, sebep olma anlamı ifade eder; yani öncesindekinin muhtevasının, sonrasındakinin muhtevasına sebep olduğunu gösterir. Buna göre mana bakımından { قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ } “[Allah] buyurdu ki: ...ümmetlerle birlikte girin” kavlinin muhtevasına terettüp etmiş olması caiz olduğu gibi, { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her ne zaman bir ümmet girdiyse yoldaşına lânet etti” kavlinin muhtevasına terettüp etmiş olması da caizdir.
وادَّارَكُوا أَصْلُهُ تَدَارَكُوا فَقُلِبَتِ التَّاءُ دَالًّا لِيَتَأَتَّى إِدْغَامُهَا فِي الدَّالِ لِلتَّخْفِيفِ، وَسُكِّنَتْ لِيَتَحَقَّقَ مَعْنَى الْإِدْغَامِ الْمُتَحَرِّكَيْنِ، لِثِقَلٍ وَاجْتُلِبَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِأَجْلِ الِابْتِدَاءِ بِالسَّاكِنِ، وَهَذَا قَلْبٌ لَيْسَ بِمُتَعَيَّنٍ، وَإِنَّمَا هُوَ مُسْتَحْسَنٌ، وَلَيْسَ هُوَ مِثْلَ قَلْبِ التَّاءِ فِي ادَّانَ وَازْدَادَ وَادَّكَرَ: وَمَعْنَاهُ: أَدْرَكَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَصِيغَ مِنَ الْإِدْرَاكِ وَزْنُ التَّفَاعُلِ، وَالْمَعْنَى:
{ ادَّارَكُوا } kelimesinin aslı { تَدَارَكُوا } şeklindedir; hafifletmek maksadıyla dâl harfine idgam edilebilmesi için te harfi dâle dönüştürülmüş ve iki harekeli harfin ağırlığı sebebiyle idgam anlamının gerçekleşmesi için sakin kılınmış, sakinle başlamak için de vasıl hemzesi getirilmiştir. Bu zorunlu bir dönüşüm olmayıp sadece müstehasendir (güzel görülmüştür); { ادَّانَ }, { ازْدَادَ } ve { ادَّكَرَ } kelimelerindeki te harfinin dönüşmesi gibi [zorunlu] değildir. Bunun anlamı: 'Birbirlerine yetiştiler/ulaştılar' demektir; böylece { إِدْرَاك } kökünden { تَفَاعُل } vezni türetilmiştir. Anlamı ise:
تَلَاحَقُوا وَاجْتَمَعُوا فِي النَّارِ. وَقَوْلُهُ: جَمِيعاً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ ادَّارَكُوا لِتَحْقِيقِ اسْتِيعَابِ الِاجْتِمَاعِ، أَيْ حَتَّى إِذَا اجْتَمَعَتْ أُمَمُ الضَّلَالِ كُلُّهَا.
Ateşte birbirine yetiştiler ve bir araya geldiler [demektir]. { جَمِيعاً } kavli, toplanmanın eksiksizliğini pekiştirmek için { ادَّارَكُوا } fiilindeki zamirden hâldir; yani dalâlet ümmetlerinin tamamı bir araya geldiğinde demektir.
وَالْمُرَادُ: بِ أُخْراهُمْ: الْآخِرَةُ فِي الرُّتْبَةِ، وَهُمُ الْأَتْبَاعُ وَالرَّعِيَّةُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ مِنْ تِلْكَ الْأُمَمِ، لِأَنَّ كُلَّ أُمَّةٍ فِي عَصْرٍ لَا تَخْلُو مِنْ قَادَةٍ وَرَعَاعٍ، وَالْمُرَادُ بِالْأُولَى: الْأُولَى فِي
{ أُخْراهُمْ } ile murat: Rütbe bakımından sonrakilerdir ki bunlar, o ümmetlerin her birinden olan tâbiler ve halk tabakasıdır; zira her çağdaki her ümmet mutlaka önderlerden ve sıradan halktan oluşur. { الْأُولَى } ile murat ise şunda ilk olanlardır:
الْمَرْتَبَةِ وَالِاعْتِبَارِ، وَهُمُ الْقَادَةُ وَالْمَتْبُوعُونَ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ أَيْضًا، فَالْأُخْرَى وَالْأُولَى هُنَا صِفَتَانِ جَرَتَا عَلَى مَوْصُوفَيْنِ مَحْذُوفَيْنِ، أَيْ أُخْرَى الطَّوَائِفِ لِأُولَاهُمْ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْأُخْرَى الْمُتَأَخِّرَةَ فِي الزَّمَانِ، وَبِالْأُولَى أَسْلَافَهُمْ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزخرف: ٢٣] . وَهَذَا لَا يُلَائِمُ مَا يَأْتِي بَعْدَهُ.
Mertebe ve itibar bakımındandır; bunlar da yine her ümmetin önderleri ve kendilerine uyulan kimselerdir. Buradaki { الْأُخْرَى } ve { الْأُولَى }, mahzuf iki mevsufun sıfatıdır; yani 'fırkaların sonuncusu, ilki hakkında [dedi]' demektir. Bir görüşe göre de: { الْأُخْرَى } ile zaman bakımından sonrakiler, { الْأُولَى } ile de onların geçmişleri (ataları) kastedilmiştir; çünkü onlar { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk” [Zuhruf 23] derler. Ancak bu görüş sonrasındaki ifadeye uygun düşmemektedir.
وَاللَّامُ فِي: لِأُولاهُمْ لَامُ الْعِلَّةِ، وَلَيْسَتِ اللَّامَ الَّتِي يَتَعَدَّى بِهَا فِعْلُ الْقَوْلِ، لِأَنَّ قَوْلَ الطَّائِفَةِ الْأَخِيرَةِ مُوَجَّهٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، بِصَرِيحِ قَوْلِهِمْ: رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا إِلَخْ، لَا إِلَى الطَّائِفَةِ الْأُولَى، فَهِيَ كَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَاف: ١١] .
{ لِأُولاهُمْ } kavlindeki lâm harfi, ta'lil (sebep bildiren) lâmdır; { kavl } (söyleme) fiilinin kendisiyle müteaddî olduğu lâm değildir. Zira sonraki fırkanın sözü, { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “Ey Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı...” ifadelerinin açıkça gösterdiği üzere ilk fırkaya değil, doğrudan Yüce Allah'a yöneliktir. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın şu kavlindeki lâm gibidir: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler inananlar hakkında dediler ki: Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi” [Ahkâf 11].
وَالضِّعْفُ- بِكَسْرِ الضَّادِ- الْمِثْلُ لِمِقْدَارِ الشَّيْءِ، وَهُوَ مِنَ الْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَى مَعْنًى نِسْبِيٍّ يَقْتَضِي وُجُودَ مَعْنًى آخَرَ، كَالزَّوْجِ وَالنِّصْفِ، وَيُخْتَصُّ بِالْمِقْدَارِ وَالْعَدَدِ، هَذَا قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَة والزّجاج وأئمّة اللُّغَةِ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ فِعْلُهُ فِي مُطْلَقِ التَّكْثِيرِ وَذَلِكَ إِذَا أُسْنِدَ إِلَى مَا لَا يَدْخُلُ تَحْتَ الْمِقْدَارِ، مِثْلَ الْعَذَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ
Dâd harfinin kesresiyle Dif (ضِعْف), bir şeyin miktarının misli (katı) demektir. Çift ve yarım gibi başka bir anlamın varlığını gerektiren nisbî bir anlama delalet eden lafızlardandır ve miktar ile sayıya mahsustur; bu, Ebû Ubeyde, ez-Zeccâc ve lügat imamlarının görüşüdür. Bazen fiili, miktara girmeyen bir şeye isnat edildiğinde mutlak çoğaltma anlamında da kullanılır; Yüce Allah'ın şu kavlindeki azap gibi: { يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ }
[الْفرْقَان: ٦٩]- وَقَوْلِهِ- يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الْأَحْزَاب: ٣٠] أَرَادَ الْكَثْرَةَ الْقَوِيَّةَ فَقَوْلُهُمْ هُنَا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً أَيْ أَعْطِهِمْ عَذَابًا هُوَ ضِعْفُ عَذَابٍ آخَرَ، فَعُلِمَ أَنَّهُ، آتَاهُمْ عَذَابًا، وَهُمْ سَأَلُوا زِيَادَةَ قُوَّةٍ فِيهِ تَبْلُغُ مَا يُعَادِلُ قُوَّتَهُ، وَلِذَلِكَ لَمَّا وُصِفَ بِضِعْفٍ عُلِمَ أَنَّهُ مَثَلٌ لِعَذَابٍ حَصَلَ قَبْلَهُ إِذْ لَا تَقُولُ: أَكْرَمْتُ فُلَانَ ضِعْفًا، إِلَّا إِذَا كَانَ إِكْرَامُكَ فِي مُقَابَلَةِ إِكْرَامٍ آخَرَ، فَأَنْتَ تَزِيدُهُ، فَهُمْ سَأَلُوا لَهُمْ مُضَاعَفَةَ الْعَذَابِ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ الضَّلَالَ سَبَبُ الْعَذَابِ، فَعَلِمُوا أَنَّ الَّذِينَ شَرَعُوا الضَّلَالَ هُمْ أَوْلَى بِعُقُوبَةٍ أَشَدَّ مِنْ عُقُوبَةِ الَّذِينَ تَقَلَّدُوهُ وَاتَّبَعُوهُمْ، كَمَا
[Furkân 69]— ve şu kavlinde olduğu gibi: { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ona azap iki kat arttırılır” [Ahzâb 30]. Burada şiddetli çokluk murat edilmiştir. Buradaki { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً } “Onlara kat kat azap ver” sözleri, yani 'onlara diğer bir azabın katı olan bir azap ver' demektir. Buradan [Allah'ın] onlara zaten bir azap verdiği anlaşılır; onlar ise bu azabın kendi kuvvetine denk bir kuvvetle artırılmasını istemişlerdir. Bundan dolayı { ضِعْف } ile vasfedilince, bunun daha önce gerçekleşmiş bir azabın misli olduğu anlaşılmıştır; nitekim ikramın başka bir ikrama karşılık olup da onu artırmadığın sürece 'falancaya kat kat ikram ettim' demezsin. Onlar, dalâletin azap sebebi olduğunu bildikleri için kendileri adına azabın katlanmasını istemişlerdir; böylece dalâleti başlatanların, onları taklit edip uyanların cezasından daha şiddetli bir cezaya daha layık olduklarını anlamışlardır, nitekim...
قَالَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ [سبأ: ٣١] .
Yüce Allah diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: { يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “Ezilip hor görülenler, büyüklük taslayanlara: Siz olmasaydınız biz kesinlikle inanan kimseler olurduk, derler” [Sebe 31].
وَفِعْلُ: قالَ حِكَايَةٌ لِجَوَابِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ عَنْ سُؤَالِهِمْ مُضَاعَفَةَ الْعَذَابِ لِقَادَتِهِمْ، فَلِذَلِكَ فُصِلَ وَلَمْ يُعْطَفْ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ فِي الْمُحَاوَرَاتِ، وَالتَّنْوِينُ فِي قَوْلِهِ: لِكُلٍّ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفِ، وَالتَّقْدِيرُ: لِكُلِّ أُمَّةٍ، أَوْ لِكُلِّ طَائِفَةٍ ضِعْفٌ، أَيْ زِيَادَةُ عَذَابٍ مِثْلُ الْعَذَابِ الَّذِي هِيَ مُعَذَّبَةٌ أَوَّلَ الْأَمْرِ، فَأَمَّا مُضَاعَفَةُ الْعَذَابِ لِلْقَادَةِ فَلِأَنَّهُمْ سَنُّوا الضَّلَالَ أَوْ أَيَّدُوهُ وَنَصَرُوهُ وَذَبُّوا عَنْهُ بِالتَّمْوِيهِ وَالْمُغَالَطَاتِ فَأَضَلُّوا، وَأَمَّا مُضَاعَفَتُهُ لِلْأَتْبَاعِ فَلِأَنَّهُمْ ضَلُّوا بِإِضْلَالِ قَادَتِهِمْ، وَلِأَنَّهُمْ بِطَاعَتِهِمُ الْعَمْيَاءِ لِقَادَتِهِمْ، وَشُكْرِهِمْ إِيَّاهُمْ عَلَى مَا يَرْسُمُونَ لَهُمْ، وَإِعْطَائِهِمْ إِيَّاهُمُ الْأَمْوَالَ وَالرُّشَى، يَزِيدُونَهُمْ طُغْيَانًا وَجَرَاءَةً
{ قالَ } fiili, önderleri için azabın katlanmasını istemelerine karşı Allah'ın onlara verdiği cevabın aktarımıdır; bu sebeple karşılıklı konuşmalardaki sözlerin aktarılma üslubuna uygun olarak atıfsız getirilmiş (fasl edilmiş)tir. { لِكُلٍّ } kavlindeki tenvin, mahzuf muzafun ileyhin ivazıdır (yerine gelmiştir); takdiri ise: 'Her ümmet veya her grup için kat kat azap vardır', yani ilk başta çarptırıldığı azabın misli kadar bir azap artışı vardır. Önderler için azabın katlanmasına gelince; çünkü onlar dalâlet yolunu açmış veya onu destekleyip savunmuş, yanıltma ve mugalatalarla onu müdafaa ederek insanları saptırmışlardır. Tâbiler için katlanmasına gelince; çünkü onlar önderlerinin saptırmasıyla sapmışlar, ayrıca önderlerine gösterdikleri körü körüne itaatle, çizdikleri yoldan dolayı onlara teşekkür etmekle ve onlara mallar ile rüşvetler vermekle onların azgınlığını ve şu konudaki cüretini artırmışlardır:
عَلَى الْإِضْلَالِ وَيُغْرُونَهُمْ بِالِازْدِيَادِ مِنْهُ.
...saptırma cüretini artırmışlar ve onları sapıklığı daha da artırmaya teşvik etmişlerdir.
وَالِاسْتِدْرَاكُ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ لِرَفْعِ مَا تُوهِمُهُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْقَادَةِ وَالْأَتْبَاعِ فِي مُضَاعَفَةِ الْعَذَابِ: أَنَّ التَّغْلِيظَ عَلَى الْأَتْبَاعِ بِلَا مُوجِبٍ، لِأَنَّهُمْ لَوْلَا الْقَادَةُ لَمَا ضَلُّوا، وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ الْحَقَائِقَ وَلَا تَشْعُرُونَ بِخَفَايَا الْمَعَانِي، فَلِذَلِكَ ظَنَنْتُمْ أَنَّ مُوجِبَ مُضَاعَفَةِ الْعَذَابِ لَهُمْ دُونَكُمْ هُوَ أَنَّهُمْ عَلَّمُوكُمُ الضَّلَالَ، وَلَوْ عَلِمْتُمْ حَقَّ الْعِلْمِ لَاطَّلَعْتُمْ عَلَى مَا كَانَ لِطَاعَتِكُمْ إِيَّاهُمْ مِنَ الْأَثَرِ فِي إِغْرَائِهِمْ بِالِازْدِيَادِ مِنَ الْإِضْلَالِ. وَمَفْعُولُ تَعْلَمُونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لِكُلٍّ ضِعْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَعْلَمُونَ سَبَبَ تَضْعِيفِ الْعَذَابِ لِكُلٍّ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ، يَعْنِي لَا تَعْلَمُونَ سَبَبَ تَضْعِيفِهِ لَكُمْ لِظُهُورِ أَنَّهُمْ عَلِمُوا سَبَبَ تَضْعِيفِهِ لِلَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ.
{ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } kavlindeki istidrak, önderler ile tâbiler arasında azabın katlanması hususundaki eşitliğin uyandırabileceği şu vehmi gidermek içindir: Tâbilere azabın ağırlaştırılmasının gerekçesiz olduğu zannı, çünkü onlar önderler olmasaydı sapmayacaklardı. Mana şudur: Siz hakikatleri bilmiyorsunuz ve anlamların inceliklerini kavramıyorsunuz; bundan dolayı azabın sadece onlara katlanmasının sebebinin, onların size dalâleti öğretmiş olmaları olduğunu zannettiniz. Eğer hakkıyla bilseydiniz, onlara itaatinizin, onları dalâleti artırmaya teşvik etmedeki tesirini görürdünüz. { تَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü mahzuftur ve buna { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } kavli delalet etmiştir. Takdiri: 'İki fırkadan her biri için azabın kat kat kılınmasının sebebini bilmiyorsunuz' şeklindedir; yani kendilerini saptıranlar için bunun sebebini bildikleri açık olduğu için 'sizin için kat kat kılınmasının sebebini bilmiyorsunuz' demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: لَا تَعْلَمُونَ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- عَلَى أَنَّهُ مِنْ تَمَامِ مَا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ الْأُمَّةَ الْأُخْرَى، وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- فَيَكُونُ
Cumhûr, Allah'ın sonraki ümmete hitabının devamı olarak muhatap te'si ile { لَا تَعْلَمُونَ } şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise gayb ye'si ile [lâ ya'lemûn şeklinde] okumuştur; bu takdirde...