كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهِيَ عُرْيَانَةٌ وَتَقُولُ مَنْ يُعِيرُنِي تِطْوَافًا تَجْعَلُهُ عَلَى فَرْجِهَا وَتَقُولُ:
“Kadın Beyt'i çırılçıplak tavaf eder ve avret yerini kapatacak bir örtü kastederek: 'Bana tavaf örtüsü ödünç verecek kimse var mı?' der ve şu beyti söylerdi:
الْيَوْمَ يَبْدُو بَعْضُهُ أَوْ كُلُّهُ ... وَمَا بَدَا مِنْهُ فَلَا أُحِلُّهُ
Bugün onun bir kısmı veya tamamı görünür ... Fakat ondan görüneni [kimseye] helal kılmam.”
وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ: كَانَتِ الْعَرَبُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرَاةً إِلَّا الْحُمْسَ، وَالْحُمْسُ قُرَيْشٌ وَمَا وَلَدَتْ فَكَانَ غَيْرُهُمْ يَطُوفُونَ عُرَاةً إِلَّا أَنْ يُعْطِيَهُمُ الْحُمْسُ ثِيَابًا فَيُعْطِي الرِّجَالُ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءُ النِّسَاءَ، وَعَنْهُ: أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا وَصَلُوا إِلَى مِنًى طَرَحُوا ثِيَابَهُمْ وَأَتَوُا الْمَسْجِدَ عُرَاةً. وَرُوِيَ أَنَّ الْحُمْسَ كَانُوا يَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ الْحَرَمِ فَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ أَنْ يَطُوفَ إِلَّا فِي ثِيَابِنَا وَلَا يَأْكُلَ إِذَا دَخَلَ أَرْضِنَا إِلَّا مِنْ طَعَامِنَا. فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنَ الْعَرَبِ صَدِيقٌ بِمَكَّةَ يُعِيرُهُ ثَوْبًا وَلَا يجد من يَسْتَأْجِرُ بِهِ كَانَ بَيْنَ أَحَدِ أَمْرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانًا، وَإِمَّا أَنْ يَطُوفَ فِي ثِيَابِهِ فَإِذَا فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ أَلْقَى ثَوْبَهُ عَنْهُ فَلَمْ يَمَسَّهُ أَحَدٌ وَكَانَ ذَلِكَ الثَّوْبُ يُسَمَّى: اللَّقَى- بِفَتْحِ اللَّامِ- قَالَ شَاعِرُهُمْ:
Müslim, Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: “Hums (Kureyş ve onlardan doğanlar) müstesna, Araplar Beyt'i çıplak tavaf ederlerdi. Hums onlara elbise vermedikçe diğerleri çıplak tavaf ederdi; erkekler erkeklere, kadınlar da kadınlara elbise verirdi.” Yine ondan rivayet edildiğine göre: “Onlar Minâ'ya vardıklarında elbiselerini çıkarır ve mescide çıplak gelirlerdi.” Rivayet edildiğine göre Hums şöyle derdi: “Biz Harem ehliyiz; hiçbir Arabın bizim elbiselerimizden başkasıyla tavaf etmesi ve topraklarımıza girdiğinde bizim yiyeceğimizden başkasını yemesi uygun düşmez.” Araplardan Mekke'de kendisine elbise ödünç verecek bir dostu olmayan ve kiralayacak bir şey bulamayan kimse iki durumdan biriyle karşı karşıya kalırdı: Ya Beyt'i çırılçıplak tavaf ederdi ya da kendi elbiseleriyle tavaf eder, tavafını bitirdiğinde elbisesini çıkarıp atar ve ona artık kimse dokunmazdı. O elbiseye “Lekā” (لَقَى - fetha ile) denilirdi. Şairleri şöyle demiştir:
كَفَى حَزَنًا كَرِّي عَلَيْهِ كَأَنَّهُ ... لَقًى بَيْنَ أَيْدِي الطَّائِفِينَ حَرَامُ
Tavaf edenlerin elleri arasında atılmış haram bir elbise gibi olan o şeye dönüp bakmam, hüzün olarak bana yeter.
وَفِي «الْكَشَّاف» ، عَن طَاوُوس: كَانَ أَحَدُهُمْ يَطُوفُ عُرْيَانًا وَيَدَعُ ثِيَابَهُ وَرَاءَ الْمَسْجِدِ وَإِنْ طَافَ وَهِيَ عَلَيْهِ ضُرِبَ وَانْتُزِعَتْ مِنْهُ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: لَا نَعْبُدُ اللَّهَ فِي ثِيَابٍ أَذْنَبْنَا فِيهَا، وَقَدْ أبْطلهُ النبيء ﷺ إِذْ أَمَرَ أَبَا بَكْرٍ ﵁، عَامَ حَجَّتِهِ سَنَةَ تِسْعٍ، أَنْ يُنَادِيَ فِي الْمَوْسِمِ: «أَنْ لَا يَحُجَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ» .
el-Keşşâf'ta Tâvûs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Onlardan biri elbiselerini mescidin arkasında bırakarak çıplak tavaf ederdi; şayet elbisesi üzerindeyken tavaf ederse dövülür ve elbisesi zorla alınırdı. Çünkü onlar: 'İçinde günah işlediğimiz elbiselerle Allah'a ibadet etmeyiz' derlerdi.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hicretin dokuzuncu yılındaki hac senesinde Ebû Bekir radıyallâhu anh'a hac mevsiminde: «Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacak ve hiçbir çıplak Beyt'i tavaf etmeyecektir» diye ilan etmesini emrederek bu uygulamayı iptal etmiştir.
وَعَنِ السُّدِّيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ التزموا تَحْرِيم اللّم وَالْوَدَكَ فِي أَيَّامِ الْمَوْسِمِ، وَلَا يَأْكُلُونَ مِنَ الطَّعَامِ إِلَّا قُوتًا، وَلَا يَأْكُلُونَ دَسَمًا، وَنَسَبَ فِي «الْكَشَّافِ» ذَلِكَ إِلَى بَنِي عَامِرٍ، وَكَانَ الْحُمْسُ يَقُولُونَ: لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ إِذَا دَخَلَ أَرْضَنَا أَنْ يَأْكُلَ إِلَّا مِنْ طَعَامِنَا، وَفِي «تَفْسِيرِ الطَّبَرِيِّ»
es-Süddî ve İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Câhiliye ehli hac mevsimi günlerinde et ve yağı kendilerine haram kılar; yiyecekten sadece karın doyuracak kadar yer, yağlı şeyler yemezlerdi. el-Keşşâf'ta bu durum Âmir oğullarına nispet edilmiştir. Hums ise şöyle derdi: “Bizim topraklarımıza girdiğinde hiç kimsenin bizim yiyeceğimizden başkasını yemesi uygun düşmez.” Tefsîr-i Taberî'de
عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ كَانُوا إِذَا حَجُّوا حَرَّمُوا الشَّاةَ وَلَبَنَهَا وَسَمْنَهَا. وَفِيهِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ الْآيَةَ أَرَادَتْ مَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِي.
Câbir b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre onlar hacca gittiklerinde koyunu, sütünü ve yağını kendilerine haram kılarlardı. Yine orada Katâde'den rivayet edildiğine göre ayet, onların bahîra, sâibe, vasîle ve hâm gibi kendilerine haram kıldıkları şeyleri kastetmiştir.
فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: خُذُوا زِينَتَكُمْ لِلْوُجُوبِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا لِلْإِبَاحَةِ لَبَنِي آدَمَ الْمَاضِينَ وَالْحَاضِرِينَ.
Dolayısıyla O'nun: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” kavlindeki emir vaciplik için; { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin, için” kavlindeki emir ise geçmişteki ve şimdiki Âdemoğulları için mubahlık bildirmektedir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَوْجِيهِ الْأَمْرِ أَوْ مِنْ حِكَايَتِهِ إِبْطَالُ التَّحْرِيمِ الَّذِي جَعَلَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ بِأَنَّهُمْ نَقَضُوا بِهِ مَا تَقَرَّرَ فِي أَصْلِ الْفِطْرَةِ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ بَنِي آدَمَ كُلَّهُمْ، وَامْتَنَّ بِهِ عَلَيْهِمْ، إِذْ خَلَقَ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا. وَهُوَ شَبِيهٌ بِالْأَمْرِ الْوَارِدِ بَعْدَ الْحَظْرِ. فَإِنَّ أَصْلَهُ إِبْطَالُ التَّحْرِيمِ وَهُوَ الْإِبَاحَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا [الْمَائِدَة: ٢] بَعْدَ قَوْلِهِ: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ١] وَقَدْ يَعْرِضُ لِمَا أَبْطَلَ بِهِ التَّحْرِيمَ أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا. فَقَدْ ظَهَرَ من السّياق والسّباق فِي هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ كَشْفَ الْعَوْرَةِ مِنَ الْفَوَاحِشِ، فَلَا جَرَمَ يَكُونُ
Emrin yöneltilmesinden veya nakledilmesinden maksat, Câhiliye ehlinin koyduğu haramlığı geçersiz kılmaktır; zira onlar yeryüzündeki her şeyi kendileri için yaratarak Allah'ın bütün Âdemoğullarına emrettiği ve onlara bir lütuf olarak bahşettiği fıtratın aslındaki hükmü bozmuşlardı. Bu durum, yasaklamadan sonra gelen emre benzemektedir. Çünkü onun aslı haramlığı iptal etmektir ve o da mubahlıktır; nitekim Yüce Allah'ın: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avlanmayı helal saymamak şartıyla” [Mâide: 1] kavlinden sonra gelen { وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz” [Mâide: 2] kavli böyledir. Bazen haramlığı kaldıran şeyin vacip olması da söz konusu olabilir. Nitekim bu ayetlerin öncesinden ve sonrasından anlaşılmıştır ki avret yerini açmak fahiş kötülüklerdendir; bu sebeple şüphesiz
اللِّبَاسُ فِي الْحَجِّ مِنْهُ وَاجِبٌ، وَهُوَ مَا يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ، وَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ مُبَاحٌ مَأْذُونٌ فِيهِ إِبْطَالًا لِتَحْرِيمِهِ، وَأَمَّا الْأَمْرُ بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فَهُوَ لِلْإِبَاحَةِ إِبْطَالًا لِلتَّحْرِيمِ، وَلَيْسَ يَجِبُ عَلَى أَحَدٍ أَكْلُ اللَّحْمِ وَالدَّسَمِ.
hac esnasındaki giysinin bir kısmı vaciptir ki o da avret yerini örten miktardır; bundan fazlası ise haram kılınmasını iptal etmek üzere mubah ve izin verilmiş olanıdır. Yeme ve içme emrine gelince; bu, haramlığı iptal etmek üzere mubahlık içindir; yoksa hiç kimseye et ve yağlı şeyler yemek vacip değildir.
وَقَوْلُهُ: عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ تَعْمِيمٌ أَيْ لَا تَخُصُّوا بَعْضَ الْمَسَاجِدِ بِالتَّعَرِّي مِثْلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِ مِنًى، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَاف: ٢٩] . وَقَدْ ظَهَرَتْ مُنَاسَبَةُ عَطْفِ الْأَمْرِ بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ عَلَى الْأَمْرِ بِأَخْذِ الزِّينَةِ مِمَّا مَضَى آنِفًا.
O'nun: { عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte” kavli genelleme bildirir; yani Mescid-i Harâm ve Minâ Mescidi gibi bazı mescitleri çıplaklığa tahsis etmeyin demektir. Bunun benzeri daha önce O'nun: { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte yüzlerinizi [O'na] doğrultun” [A'râf: 29] kavlinde geçmişti. Yeme ve içme emrinin, ziyneti takınma emrine atfedilmesinin münasebeti ise az önce geçen hususlardan açıkça anlaşılmıştır.
وَالْإِسْرَافُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦] ، وَهُوَ تَجَاوُزُ الْحَدِّ الْمُتَعَارَفِ فِي الشَّيْءِ أَيْ: وَلَا تُسْرِفُوا فِي الْأَكْلِ بِكَثْرَةِ أَكْلِ اللُّحُومِ وَالدَّسَمَ لِأَنَّ ذَلِكَ يَعُودُ بِأَضْرَارٍ عَلَى الْبَدَنِ وَتَنْشَأُ مِنْهُ أَمْرَاضٌ مُعْضِلَةٌ.
İsraf kavramı daha önce Nisâ Suresi'ndeki: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً } “Onları israf ederek yemeyin” [Nisâ: 6] kavlinde geçmişti. O, bir şeyde bilinen ve alışılagelmiş sınırı aşmaktır; yani aşırı et ve yağ yiyerek yeme hususunda israfa kaçmayın; zira bu durum bedene zararlar verir ve bundan tedavisi zor hastalıklar doğar.
وَقَدْ قِيلَ إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ جَمَعَتْ أُصُولَ حِفْظِ الصِّحَّةِ مِنْ جَانِبِ الْغِذَاءِ فَالنَّهْيُ عَنِ السَّرَفِ نَهْيُ إِرْشَادٍ لَا نَهْيُ تَحْرِيمٍ بِقَرِينَةِ الْإِبَاحَةِ اللَّاحِقَةِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَاف: ٣٢] ، وَلِأَنَّ مِقْدَارَ الْإِسْرَافِ لَا يَنْضَبِطُ فَلَا يَتَعَلَّقُ بِهِ التَّكْلِيفُ، وَلَكِنْ يُوكَلُ إِلَى تَدْبِيرِ النَّاسِ مَصَالِحَهُمْ، وَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْقِسْطِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ سَابِقًا: قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ [الْأَعْرَاف: ٢٩] فَإِنَّ تَرْكَ السَّرَفِ مِنْ مَعْنَى الْعَدْلِ.
Bu ayetin gıda yönünden sağlığı korumanın temel ilkelerini bir araya getirdiği söylenmiştir. Dolayısıyla israftan sakındırma, haramlık bildiren bir nehiy değil, bir irşad nehyidir; bunun karinesi, daha sonra gelen: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: Allah'ın ziynetini kim haram kıldı?” ifadesinden { وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “Ve temiz rızıkları?” [A'râf: 32] kavline kadar olan mubah kılma ifadesidir. Ayrıca israfın miktarı kesin sınırlarla tespit edilemez; dolayısıyla mükellefiyet buna bağlanmaz, aksine insanların kendi maslahatlarını yönetmesine bırakılır. Bu husus, daha önce geçen: { قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “De ki: Rabbim adaleti emretti” [A'râf: 29] kavlindeki kıst (adalet) manasına racidir; zira israfı terk etmek adaletin kapsamındadır.
وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ تَذْيِيلٌ، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَة الْأَنْعَام.
O'nun: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Çünkü O, israf edenleri sevmez” kavli bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür). Bunun benzerine dair açıklama En'âm Suresi'nde geçmişti.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٣٢]
[A'RÂF SURESİ (7): AYET 32]
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٣٢)
{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kıldı? De ki: Onlar dünya hayatında inananlarındır; kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur. İşte Biz, bilen bir topluluk için ayetleri böyle açıklıyoruz.” (32)
اسْتِئْنَافٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ الْخِطَابَاتِ الْمَحْكِيَّةِ وَالْمُوَجَّهَةِ، وَهُوَ مَوْضِعُ إِبْطَالِ مَزَاعِمِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فِيمَا حَرَّمُوهُ مِنَ اللِّبَاسِ وَالطَّعَامِ وَهِيَ زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ لِإِبَاحَةِ التَّسَتُّرِ فِي الْمَسَاجِدِ، فَابْتُدِئَ الْكَلَامُ السَّابِقُ بِأَنَّ اللِّبَاسَ نعْمَة من لله. وَثني بِالْأَمر بِإِيجَاب التَّسَتُّرِ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِد، وَثلث بانكاران يُوجَدَ تَحْرِيمُ اللِّبَاسِ
Bu, nakledilen ve yöneltilen hitaplar arasına giren bir itirâzî istinaftır (ara cümledir); Câhiliye ehlinin giysi ve yiyecek konusunda haram kıldıkları şeylere dair iddialarını çürütme makamıdır. Mescitlerde örtünmenin mubahlığını daha da teyit etmektedir. Nitekim önceki söz elbiselerin Allah'tan bir nimet olduğuyla başlamış, ardından her mescitte örtünmeyi vacip kılan emirle devam etmiş ve üçüncüsü olarak elbisenin haram kılınmasının reddedilmesiyle pekiştirilmiştir.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِـ قُلْ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ كَلَامٌ مَسُوقٌ لِلرَّدِّ وَالْإِنْكَارِ وَالْمُحَاوَرَةِ.
Cümlenin { قُلْ } “De ki” ile başlatılması, sözün reddetmek, inkâr etmek ve karşılıklı tartışmak amacıyla sevk edildiğine delalet eder.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ قُصِدَ بِهِ التَّهَكُّمُ إِذْ جَعَلَهُمْ بِمَنْزِلَةِ أَهْلِ عِلْمٍ يُطْلَبُ مِنْهُمُ الْبَيَانُ
Buradaki soru inkârîdir; kendilerinden açıklama
وَالْإِفَادَةُ نَظِيرَ قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا [الْأَنْعَام: ١٤٨]- وَقَوْلِهِ- نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْأَنْعَام: ١٤٣] وَقَرِينَةُ التَّهَكُّمِ: إِضَافَةُ الزِّينَةِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ، وَتَعْرِيفُهَا بِأَنَّهَا أَخْرَجَهَا اللَّهُ لِعِبَادِهِ، وَوَصْفُ الرِّزْقِ بِالطَّيِّبَاتِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي عَدَمَ التَّحْرِيمِ، فَالِاسْتِفْهَامُ يَؤُولُ أَيْضًا إِلَى إِنْكَارِ تَحْرِيمِهَا.
ve bilgi vermesi istenen ilim ehli konumuna konuldukları için alay etme amacı taşır. Nitekim O'nun: { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } “De ki: Yanınızda bize çıkarabileceğiniz bir bilgi var mı?” [En'âm: 148] ve { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin” [En'âm: 143] kavilleri de böyledir. Alayın karinesi ise: Ziynetin Allah'ın ismine izafe edilmesi, onun Allah'ın kulları için çıkardığı bir şey olarak nitelenmesi ve rızkın 'temiz şeyler' (tayyibât) olarak vasıflandırılmasıdır. Bütün bunlar haram kılınmamayı gerektirir; dolayısıyla soru, aynı zamanda onların haram sayılmasını inkâr etmeye varmaktadır.
وَلِوُضُوحِ انْتِفَاءِ تَحْرِيمِهَا، وَأَنَّهُ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ، وَأَنَّ السُّؤَالَ سُؤَالُ عَالِمٍ لَا سُؤَالُ طَالِبِ عِلْمٍ، أُمِرَ السَّائِلُ بِأَنْ يُجِيبَ بِنَفْسِهِ سُؤَالَ نَفْسِهِ، فَعُقِّبَ مَا هُوَ فِي صُورَةِ السُّؤَالِ بِقَوْلِهِ: قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢] ،- وَقَوْلُهُ- عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ [النَّبَإِ: ١، ٢] فَآلَ السُّؤَالُ وَجَوَابُهُ إِلَى خَبَرَيْنِ.
Onların haram kılınmadığının apaçık olması, hiçbir akıllının bunu söyleyemeyeceği ve bu sorunun bir bilgi arayanın değil, bir âlimin sorusu olması sebebiyle; soruyu sorana, bizzat kendi sorusuna kendisinin cevap vermesi emredilmiştir. Bu yüzden soru suretinde olan ifadenin hemen ardından; En'âm Suresi'ndeki { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır” [En'âm: 12] ve { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ } “Neyi soruşturuyorlar? O büyük haberi mi?” [Nebe': 1-2] ayetlerindeki üslup üzere { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: Onlar dünya hayatında inananlarındır” kavli getirilmiştir. Böylece soru ve cevabı iki habere dönüşmüştür.
وَضَمِيرُ: هِيَ عَائِدٌ إِلَى الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ وَصْفِ تَحْرِيمِ مَنْ حَرَّمَهَا، أَيِ: الزِّينَةُ وَالطَّيِّبَاتُ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ حَلَالٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا فَمَنْ حَرَّمَهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَدْ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمْ.
{ هِيَ } zamiri, onları haram kılan kimsenin haram kılma nitelendirmesinden bağımsız olarak doğrudan ziynete ve temiz rızıklara racidir; yani ziynet ve temiz rızıklar, mahiyetleri itibarıyla inananlara helaldir; kim onları kendilerine haram kılmışsa ancak kendilerini mahrum bırakmış olur.
وَاللَّامُ فِي: لِلَّذِينَ آمَنُوا لَامُ الِاخْتِصَاصِ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى الْإِبَاحَةِ، فَالْمَعْنَى: مَا هِيَ بِحَرَامٍ وَلَكِنَّهَا مُبَاحَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا، وَإِنَّمَا حَرَمَ الْمُشْرِكُونَ أَنْفُسَهُمْ مِنْ أَصْنَافٍ مِنْهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كُلِّهَا مِثْلَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِي وَمَا فِي بُطُونِهَا، وَحَرَمَ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ أَنْفُسَهُمْ مِنْ أَشْيَاءَ فِي أَوْقَاتٍ مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِمَّا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ اللِّبَاسِ فِي الطَّوَافِ وَفِي مِنًى، وَمِنْ أَكْلِ اللُّحُومِ وَالْوَدَكِ وَالسَّمْنِ وَاللَّبَنِ، فَكَانَ الْفَوْزُ لِلْمُؤْمِنِينَ إِذِ اتَّبَعُوا أَمْرَ اللَّهِ بِتَحْلِيلِ ذَلِكَ كُلِّهِ فِي جَمِيعِ أَوْقَاتِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
{ لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki lâm harfi, ihtisas (özgüleme) lâmıdır ve mubahlığa delalet eder. Mana şudur: Onlar haram değildir; aksine inananlara mubahtır. Müşrikler ise bahîra, sâibe, vasîle, hâm ve bunların karınlarındakiler gibi dünya hayatının tamamında bu nimetlerin bazı çeşitlerinden bizzat kendilerini mahrum etmişlerdir. Bazı müşrikler de tavafta ve Minâ'da giyinmeyi, et, iç yağı, sade yağ ve süt yemeyi kendilerine haram kılmak suretiyle dünya hayatının belirli vakitlerinde birtakım şeylerden kendilerini mahrum bırakmışlardır. İnananlar ise dünya hayatının bütün vakitlerinde tüm bunları helal kılma yönündeki Allah'ın emrine uydukları için kazançlı çıkmışlardır.
وَقَوْلُهُ: خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَحْدَهُ: بِرَفْعِ خَالِصَةً عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ قَوْلِهِ: هِيَ أَيْ: هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَهِيَ لَهُمْ خَالِصَةٌ
O'nun: { خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } kavlini sadece Nâfi‘, { هِيَ } zamirinin ikinci haberi olarak { خالِصَةٌ } şeklinde merfu okumuştur; yani onlar dünyada inananlarındır,
يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَرَأَهُ بَاقِي الْعَشَرَةِ:
kıyamet gününde de yalnızca onlara mahsustur. On kıraat imamının geri kalanı ise
بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُبْتَدَأِ أَيْ هِيَ لَهُمُ الْآنَ حَالَ كَوْنِهَا خَالِصَةً فِي الْآخِرَةِ وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّ الزِّينَةَ وَالطَّيِّبَاتِ تَكُونُ خَالِصَةً لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
mübtedadan hal olarak mansub { خالِصَةً } şeklinde okumuştur; yani ahirette yalnızca kendilerine ait olmak üzere şu anda da dünyada onlarındır. İki kıraatin manası birdir; o da ziynet ve temiz rızıkların kıyamet gününde yalnızca müminlere mahsus olacağıdır.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الضَّمِيرَ الْمُسْتَتِرَ فِي خالِصَةً عَائِدٌ إِلَى الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ الْحَاصِلَةِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِعَيْنِهَا، أَيْ هِيَ خَالِصَةٌ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الزِّينَةَ وَالطَّيِّبَاتِ قَدِ انْقَرَضَتْ فِي الدُّنْيَا، فَمَعْنَى خَلَاصِهَا صَفَاؤُهَا، وَكَوْنُهُ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ: هُوَ أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَظْهَرُ صَفَائِهَا أَيْ خُلُوصِهَا مِنَ التَّبِعَاتِ الْمُنْجَرَّةِ مِنْهَا، وَهِيَ تَبِعَاتُ تَحْرِيمِهَا، وَتَبِعَاتُ تَنَاوُلِ بَعْضِهَا مَعَ الْكُفْرِ بِالْمُنْعِمِ بِهَا، فَالْمُؤْمِنُونَ لَمَّا تُنَاوَلُوهَا فِي الدُّنْيَا تَنَاوَلُوهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ،
Daha belirgin olan görüşe göre, { خالِصَةً } kelimesindeki müstetir (gizli) zamir, bizzat dünya hayatında elde edilen ziynet ve temiz rızıkların kendisine racidir; yani onlar ahirette sadece onlara arınmış olacaktır. Şüphe yok ki o dünyadaki ziynet ve temiz rızıklar dünyada yok olup gitmiştir; dolayısıyla onların hâlis olması arılığı demektir. Bunun kıyamet gününde olması ise şöyledir: Kıyamet günü o nimetlerin arılığının, yani onlardan doğan veballerden arınmışlığının ortaya çıkacağı gündür; bu veballer ise onları haram kılmanın sorumluluğu ve onları bahşeden Nimeti Veren'i inkâr ederek bazılarından yararlanmanın vebalidir. Müminler dünyada o nimetlerden yararlandıklarında Rablerinin izniyle yararlanmışlardır;
بِخِلَافِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ يَسْأَلُونَ عَنْهَا فَيُعَاقِبُونَ عَلَى مَا تَنَاوَلُوهُ مِنْهَا فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا نِعْمَةَ الْمُنْعِمِ بِهَا، فَأَشْرَكُوا بِهِ غَيْرَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِيهِمْ: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٨٢] وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى يُشِيرُ تَفْسِيرُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالْأَمْرُ فِيهِ عَلَى قِرَاءَةِ رَفْعِ:
müşrikler ise böyle değildir; zira onlar bu nimetlerden sorguya çekilecek ve dünyada onlardan tattıkları şeyler sebebiyle cezalandırılacaklardır; çünkü onlar o nimetleri bahşedenin nimetini inkâr etmiş ve başkalarını O'na ortak koşmuşlardır. Nitekim Yüce Allah onlar hakkında: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Verilen rızkınıza karşı şükrü, yalanlamaktan ibaret mi kılıyorsunuz?” [Vâkıa: 82] buyurmuştur. Saîd b. Cübeyr'in tefsiri de bu manaya işaret etmektedir. Bu durumda:
خالِصَةً أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ هَذِهِ الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ بِأَنَّهَا لَا تُعَقِّبُ الْمُتَمَتِّعِينَ بِهَا تَبِعَاتٍ وَلَا أَضْرَارًا، وَعَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ فَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ الْمُقَدَّرَةِ.
{ خالِصَةٌ } kelimesinin ref' kıraatine göre mana; bu ziynet ve temiz rızıkların, onlardan faydalananlara hiçbir vebal ve zarar bırakmayacağının haber verilmesidir. Nasb kıraatine göre ise bu, takdiri bir haldir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي خالِصَةً عَائِدًا إِلَى الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ، بِاعْتِبَارِ أَنْوَاعِهَا لَا بِاعْتِبَارِ أَعْيَانِهَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَلَهُمْ أَمْثَالُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَالِصَةً.
{ خالِصَةً } kelimesindeki zamirin, ziynet ve temiz rızıkların bizzat kendilerine değil türlerine raci olması da muhtemeldir; o takdirde mana: “Kıyamet gününde onların benzerleri sadece kendilerine mahsustur” şeklinde olur.
وَمَعْنَى الْخَلَاصُ التَّمَحُّضُ وَهُوَ هُنَا التَّمَحُّضُ عَنْ مُشَارَكَةِ غَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ وَغَيْرَهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ لَا زِينَةَ لَهُمْ وَلَا طَيِّبَاتٍ مِنَ الرِّزْقِ يَوْمَ الْقِيَامَة، أَي أنّها فِي الدُّنْيَا كَانَتْ لَهُمْ مَعَ مُشَارَكَةِ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُمْ فِيهَا، وَهَذَا الْمَعْنَى مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابِهِ.
Halâs (خَلاص), katışıksız ve arı olmak demektir; buradaki anlamı ise kıyamet günü ehlinden başkalarının ortaklığından arınmış olmaktır. Maksat şudur: Kıyamet gününde müşriklere ve diğer kâfirlere ne bir ziynet ne de temiz bir rızık vardır; yani bu nimetler dünyada kâfirlerin de ortak olmasıyla birlikte onlarındı [fakat ahirette sadece müminlerindir]. Bu mana İbn Abbâs ve ashabından rivayet edilmiştir.
وَمَعْنَى: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ كَهَذا التّفصيل المتبدئ مِنْ قَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً [الْأَعْرَاف: ٢٦] الْآيَاتِ أَوْ مِنْ قَوْلِهِ: اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣] . وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
{ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “Ayetleri böyle açıklarız” ifadesinin manası; { يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Ey Âdemoğulları! Size bir giysi indirdik” [A'râf: 26] ayetlerinden veya { اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilene uyun” [A'râf: 3] kavlinden başlayan bu açıklama gibi demektir. Bu yapının benzeri daha önce En'âm Suresi'nde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَانْفِرَادِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَالدَّالَّةُ عَلَى صِدْقِ رَسُوله محمّد ﷺ، إِذْ بَيَّنَ فَسَادَ دِينِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَعَلَّمَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ عِلْمًا كَامِلًا لَا يَخْتَلِطُ مَعَهُ الصَّالِحُ وَالْفَاسِدُ مِنَ الْأَعْمَالِ، إِذْ قَالَ: خُذُوا زِينَتَكُمْ، وَقَالَ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا [الْأَعْرَاف: ٣١] ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ
Ayetlerden murat; Yüce Allah'ın yüce kudretine, ilahlıkta tek oluşuna delalet eden ve Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu gösteren delillerdir. Zira O, Câhiliye ehlinin dininin bozukluğunu açıklamış ve İslâm ehline, iyi ve kötü amellerin birbirine karışmayacağı eksiksiz bir ilim öğretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” ve { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin, için” [A'râf: 31], ardından da: { وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “İsraf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez”
[الْأَعْرَاف: ٣١] ، وَإِذْ عَاقَبَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى شِرْكِهِمْ وَعِنَادِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ بِعِقَابٍ فِي الدُّنْيَا، فَخَذَلَهُمْ حَتَّى وَضَعُوا لِأَنْفُسِهِمْ شَرْعًا حَرَمَهُمْ مِنْ طَيِّبَاتٍ كَثِيرَةٍ وَشَوَّهَ بِهِمْ بَيْنَ الْمَلَأِ فِي الْحَجِّ بِالْعَرَاءِ فَكَانُوا مَثَلَ سَوْءٍ ثُمَّ عَاقَبَهُمْ عَلَى ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ، وَإِذْ وَفَّقَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا اسْتَعَدُّوا لِقَبُولِ دَعْوَةِ رَسُولِهِ فَاتَّبَعُوهُ، فَمَتَّعَهُمْ بِجَمِيعِ الطَّيِّبَاتِ فِي الدُّنْيَا غَيْرَ مَحْرُومِينَ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا أَشْيَاءَ فِيهَا ضُرٌّ عَلِمَهُ اللَّهُ فَحَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ، وَسَلَّمَهُمْ مِنَ الْعِقَابِ عَلَيْهَا فِي الْآخِرَةِ.
[A'râf: 31] buyurmuştur. Müşrikleri şirkleri, inatları ve yalanlamaları sebebiyle dünyada bir ceza ile cezalandırmış, onları yardımsız bırakmış; öyle ki kendi kendilerine pek çok temiz nimetten kendilerini mahrum bırakan bir kural koymuşlar ve hacda çıplak kalarak halk arasında kendilerini rezil edip kötü bir misal olmuşlardır, ardından da ahirette onları bundan dolayı cezalandırmıştır. Müminleri ise Resûlünün davetini kabul etmeye hazır olduklarında muvaffak kılmış ve onlar da O'na uymuşlardır; böylece Allah'ın zararlı olduğunu bildiği için kendilerine haram kıldığı şeyler müstesna, hiçbir şeyden mahrum bırakılmaksızın dünyadaki bütün temiz nimetlerden onları faydalandırmış ve ahirette de bunlardan ötürü cezalandırılmaktan onları korumuştur.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ لَامُ الْعِلَّةِ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ نُفَصِّلُ، أَيْ تَفْصِيلُ الْآيَاتِ لَا يَفْهَمُهُ إِلَّا قَوْمٌ يَعْلَمُونَ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا فَصَّلَ الْآيَاتِ يَعْلَمُ أَنَّ تَفْصِيلَهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْآيَاتِ، أَيْ حَالِ كَوْنِهَا دَلَائِلَ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ، فَإِنَّ غَيْرَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَا تَكُونُ آيَاتٍ لَهُمْ إِذْ لَا
O'nun: { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için” kavlindeki lâm harfi illet (gerekçe) bildirir ve { نُفَصِّلُ } “Açıklarız” fiiline müteallıktır; yani ayetlerin açıklanmasını ancak bilen bir topluluk anlar. Çünkü Allah ayetleri açıkladığında, onların açıklamasının ancak bilen bir kavim için olduğunu bilir. Bu car ve mecrurun ayetlerden hal konumunda yer alan istikrarlı bir zarf olması da caizdir; yani bilen bir topluluk için birer delil olmaları halidir; zira bilmeyen kimseler için bunlar birer ayet (delil) olmazlar, çünkü...
يَفْقَهُونَهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٩] ، أَيْ كَذَلِكَ التَّفْصِيلُ الَّذِي فَصَّلْتُهُ لَكُمْ هُنَا نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَيَتَجَدَّدُ تَفْصِيلُنَا إِيَّاهَا حِرْصًا عَلَى نَفْعِ قَوْمٍ يَعْلَمُونَ.
...onları kavrayamazlar; nitekim Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki: { إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler vardır” [En'âm: 99] kavli böyledir. Yani burada size yaptığım açıklama gibi ayetleri açıklarız; bilen bir topluluğun faydalanmasına yönelik bir arzuyla onları açıklamamız yenilenip durur.
وَالْمُرَادُ بِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ الثَّنَاءُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ فَهِمُوا الْآيَاتِ وَشَكَرُوا عَلَيْهَا، وَالتَّعْرِيضُ بِجَهْلِ وَضَلَالِ عُقُولِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اسْتَمَرُّوا عَلَى عِنَادِهِمْ وَضَلَالِهِمْ، رَغْمَ مَا فُصِّلَ لَهُمْ من الْآيَات.
{ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için” ifadesinden murat, ayetleri anlayıp bunlara şükreden Müslümanları övmek; kendilerine ayetler açıklanmış olmasına rağmen inat ve sapıklıklarında ısrar eden müşriklerin akıllarının cehalet ve sapıklığına üstü kapalı olarak dokundurmaktır.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٣٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 33]
قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٣)
{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri (fahşayı), günahı, haksız yere taşkınlık yapmayı, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve bilmediğiniz şeyleri Allah'a isnat etmenizi haram kılmıştır. (33)”
لَمَّا أَنْبَأَ قَوْلُهُ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ [الْأَعْرَاف: ٣٢] إِلَى آخِرِهِ، بِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ حُرِمُوا مِنَ الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ، وَأَنْبَأَ قَوْلُهُ تَعَالَى- قَبْلَ ذَلِكَ- وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها [الْأَعْرَاف: ٢٨] بِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ يَعْزُونَ ضَلَالَهُمْ فِي الدِّينِ إِلَى اللَّهِ، فَأَنْتَجَ ذَلِكَ أَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّ مَا حَرَّمُوهُ مِنَ الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ قَدْ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، أَعْقَبَ مُجَادَلَتَهُمْ بِبَيَانِ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ حقّا وهم ملتبسون بِهِ وَعَاكِفُونَ عَلَى فِعْلِهِ.
{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } “De ki: Allah'ın kulları için yarattığı ziyneti kim haram kıldı?” [A'râf: 32] kavli ve devamı Câhiliye ehlinin ziynet ve temiz rızıklardan mahrum bırakıldıklarını; bundan önceki Yüce Allah'ın: { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler” [A'râf: 28] kavli de Câhiliye ehlinin dindeki sapıklıklarını Allah'a isnat ettiklerini haber verip, bunun sonucunda kendilerinin ziynet ve temiz şeylerden haram kıldıklarını Allah'ın onlara haram kıldığı iddiası ortaya çıkınca; [Cenâb-ı Hak] onlarla yapılan bu tartışmanın ardından, bizzat içine düştükleri ve yapmaya devam ettikleri halde Allah'ın gerçekten neleri haram kıldığını açıklamıştır.
فَالْقَصْرُ الْمُفَادُ مِنْ إِنَّما قَصْرٌ إِضَافِيٌّ مُفَادُهُ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ وَمَا ذُكِرَ مَعَهَا لَا مَا حَرَّمْتُمُوهُ مِنَ الزِّينَةِ وَالطَّيِّبَاتِ، فَأَفَادَ إِبْطَالَ اعْتِقَادِهِمْ، ثُمَّ هُوَ يُفِيدُ بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ أَنَّ مَا عَدَّهُ اللَّهُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ الثَّابِتِ تَحْرِيمُهَا قَدْ تَلَبَّسُوا بِهَا، لِأَنَّهُ لَمَّا عَدَّ أَشْيَاءَ، وَقَدْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّ الْمُحَرَّمَاتِ لَيْسَتْ مَحْصُورَةً فِيهَا، عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ مَا عَيَّنَهُ مَقْصُودٌ بِهِ تَعْيِينُ مَا تَلَبَّسُوا بِهِ فَحَصَلَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ رَدٌّ عَلَيْهِمْ مِنْ جَانِبَيْ مَا فِي صِيغَةِ (إِنَّمَا) مِنْ إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ: إِذْ هِيَ بِمَعْنَى (مَا- وَإِلَّا) ، فَأَفَادَ تَحْلِيلَ مَا زَعَمُوهُ حَرَامًا وَتَحْرِيمَ مَا اسْتَبَاحُوهُ مِنَ الْفَوَاحِشِ وَمَا مَعَهَا.
{ إِنَّما } edatının ifade ettiği kasr (sınırlama), izâfî bir kasrdır; bunun anlamı, Allah'ın ziynet ve temiz şeylerden sizin haram kıldıklarınızı değil, çirkinlikleri ve beraberinde zikredilenleri haram kıldığıdır. Böylece onların inancını geçersiz kılmıştır. Ayrıca bu durum, Allah'ın haramlığı sabit olan yasaklardan saydığı şeylere onların bizzat bulaştıklarını dolaylı yoldan (tariz yoluyla) ifade eder. Zira [Allah] birtakım şeyleri saydığında ve insanlar haramların bunlarla sınırlı olmadığını bildiğinde, dinleyen kimse, O'nun belirlediği şeylerle onların bizzat işledikleri şeylerin kastedildiğini anlar. Dolayısıyla kasr kalıbıyla, { إِنَّمَا } kalıbında yer alan ispat ve nefyin her iki yönünden onlara bir reddiye hâsıl olmuştur: Çünkü o { مَا } ve { إِلَّا } (ancak) anlamındadır; böylece onların haram saydıklarının helal olduğunu ve mübah saydıkları çirkinlikler ile beraberindekilerin haram olduğunu ifade etmiştir.
وَالْفَوَاحِشُ جَمْعُ فَاحِشَةٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ مَعْنَى الْفَاحِشَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٢] وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً [الْأَعْرَاف: ٢٨] .
{ الْفَوَاحِشُ } kelimesi, fâhişe (فَاحِشَة) kelimesinin çoğuludur. Fâhişe kelimesinin anlamı daha önce Nisâ Suresi'ndeki: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً } “Şüphesiz o, bir hayasızlık ve öfke duyulan bir iştir” [Nisâ: 22] kavlinde ve az önce de: { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Onlar bir fuhşiyât/kötülük yaptıkları zaman” [A'râf: 28] kavlinde geçmişti.
وَمَا ظَهَرَ مِنْها هُوَ مَا يُظْهِرُهُ النَّاسُ بَيْنَ قُرَنَائِهِمْ وَخَاصَّتِهِمْ مِثْلَ الْبِغَاءِ وَالْمُخَادَنَةِ، وَمَا بَطَنَ هُوَ مَا لَا يُظْهِرُهُ النَّاسُ مِثْلَ الْوَأْدِ وَالسَّرِقَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ
{ مَا ظَهَرَ مِنْها } (açık olanı); insanların akranları ve yakınları arasında açığa vurdukları fuhuş ve gizli dostluk gibi şeylerdir. { وَما بَطَنَ } (gizli olanı) ise; insanların açığa vurmadığı kız çocuklarını diri diri gömmek ve hırsızlık gibi şeylerdir. Bunun benzerine dair açıklama daha önce...
تَعَالَى: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥١] . وَقَدْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَسْتَحِلُّونَ هَذِهِ الْفَوَاحِشَ وَهِيَ مَفَاسِدُ قَبِيحَةٌ لَا يَشُكُّ أُولُو الْأَلْبَابِ، لَوْ سُئِلُوا، أَنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى بِهَا، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْفَوَاحِشِ: الزِّنَا، وَمَا ظَهَرَ مِنْهُ وَمَا بَطَنَ حَالَانِ مِنْ أَحْوَالِ الزُّنَاةِ، وَعَلَى هَذَا يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْإِتْيَانُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ لِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ أَفْعَالِهِ وَأَحْوَالِهِ وَهُوَ بَعِيدٌ.
Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” [En'âm: 151] kavlinde geçmişti. Onlar Câhiliye döneminde bu çirkinlikleri helal sayıyorlardı; halbuki bunlar, kendilerine sorulsa akıl sahiplerinin Allah'ın bunlardan razı olmayacağından şüphe etmeyecekleri çirkin fesatlardır. Fevâhişten muradın zina olduğu, açığının ve gizlisinin de zânîlerin (zina edenlerin) iki hali olduğu da söylenmiştir; buna göre çoğul kalıbıyla gelmesi, onun fiillerinin ve hallerinin çokluğu itibarıyla olması gerekir ki bu uzak bir ihtimaldir.
وَأَمَّا الْإِثْمُ فَهُوَ كُلُّ ذَنْبٍ، فَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الْفَوَاحِشِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٩] . وَقَوْلِهِ: وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٠] ، فَيَكُونُ ذِكْرُ الْفَوَاحِشِ قَبْلَهُ لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّحْذِيرِ مِنْهَا قَبْلَ التَّحْذِيرِ مِنْ عُمُومِ الذُّنُوبِ، فَهُوَ مَنْ ذِكْرِ الْخَاصِّ قَبْلَ الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ، كَذِكْرِ الْخَاصِّ بَعْدَ الْعَامِّ، إِلَّا أَنَّ الِاهْتِمَامَ الْحَاصِلَ بِالتَّخْصِيصِ مَعَ التَّقْدِيمِ أَقْوَى لِأَنَّ فِيهِ اهْتِمَامًا مِنْ جِهَتَيْنِ.
{ الْإِثْمُ } (günah) ise her türlü günahtır; dolayısıyla çirkinliklerden (fevâhiş) daha geneldir. Bu kavram daha önce Bakara Suresi'ndeki: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” [Bakara: 219] ve En'âm Suresi'ndeki: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” [En'âm: 120] kavillerinde geçmişti. Fevâhişin ondan önce zikredilmesi, genel günahlardan sakındırmadan önce onlardan sakındırmaya verilen önemden ötürüdür. Bu, önemine binaen genelden sonra özelin zikredilmesi gibi, özelin genelden önce zikredilmesidir; ancak öne almakla birlikte tahsis etmek suretiyle hâsıl olan ihtimam daha güçlüdür, çünkü bunda iki yönden bir ihtimam vardır.
وَأَمَّا الْبَغْيُ فَهُوَ الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ الْغَيْرِ بِسَلْبِ أَمْوَالِهِمْ أَوْ بِأَذَاهُمْ، وَالْكِبْرُ عَلَى النَّاسِ مِنَ الْبَغْيِ، فَمَا كَانَ بِوَجْهِ حَقٍّ فَلَا يُسَمَّى بَغْيًا وَلَكِنَّهُ أَذًى، قَالَ الله تَعَالَى: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما [النِّسَاء: ١٦] وَقَدْ كَانَ الْبَغْيُ شَائِعًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَكَانَ الْقَوِيُّ يَأْكُلُ الضَّعِيفَ، وَذُو الْبَأْسِ يُغِيرُ عَلَى أَنْعَامِ النَّاسِ وَيَقْتُلُ أَعْدَاءَهُ مِنْهُمْ، وَمِنَ الْبَغْيِ أَنْ يَضْرِبُوا مَنْ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ بِثِيَابِهِ إِذَا كَانَ مِنْ غَيْرِ الْحُمْسِ، وَأَنْ يُلْزِمُوهُ بِأَنْ لَا يَأْكُلَ غَيْرَ طَعَامِ الْحُمْسِ، وَلَا يَطُوفَ إِلَّا فِي ثِيَابِهِمْ.
{ الْبَغْيُ } (taşkınlık/haksızlık) ise, başkalarının mallarını ellerinden alarak yahut onlara eziyet ederek haklarına tecavüz etmektir. İnsanlara karşı büyüklük taslamak da bağydir. Haklı bir gerekçeyle olan şey ise bağy diye isimlendirilmez, ancak eziyet (ceza) olur; nitekim Yüce Allah: { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما } “Sizlerden onu (fuhşu) işleyenlerin her ikisine de eziyet edin” [Nisâ: 16] buyurmuştur. Câhiliyede bağy yaygındı; güçlü olan zayıfı ezer, kuvvet sahibi olan insanların davarlarına baskın yapar ve düşmanlarını öldürürdü. Humus kabilesinden olmayan bir kimse Kâbe'yi elbiseleriyle tavaf ettiğinde onu dövmeleri, onu sadece Humus'un yemeğini yemeye ve yalnızca onların elbiseleriyle tavaf etmeye zorlamaları da bağydendir.
وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ الْحَقِّ صِفَةٌ كَاشِفَةٌ لِلْبَغْيِ مِثْلَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْبَغْيَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِغَيْرِ حَقٍّ.
O'nun: { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Haksız yere” kavli, tıpkı "son yatsı" tabirinde olduğu gibi bağy için açıklayıcı bir sıfattır (sıfat-ı kâşife); zira bağy ancak haksız yere olur.
وَعَطْفُ الْبَغْيَ عَلَى الْإِثْمَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، لِأَنَّ الْبَغْيَ كَانَ دَأْبَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، قَالَ سَوَّارُ بْنُ الْمُضَرَّبِ السَّعْدِيُّ:
{ الْبَغْيَ } kelimesinin { الْإِثْمَ } üzerine atfedilmesi, ona verilen önemden ötürü özelin genele atfı (atf-ı hâs ale'l-âm) kabilindendir. Çünkü bağy, Câhiliyede onların âdetiydi. Nitekim Sevvâr b. el-Mudarrab es-Sa'dî şöyle demiştir:
وَأَنِّي لَا أَزَالُ أَخَا حُرُوبٍ ... إِذَا لَمْ أَجْنِ كُنْتُ مِجَنَّ جَانِ
"Ben savaşın içinde yaşayan biriyim... Ben suç işlemesem de suç işleyenin kalkanı olurum."
وَالْإِشْرَاكُ مَعْرُوفٌ وَقَدْ حَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى لِسَانِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ مُنْذُ خَلَقَ الْبَشَرَ.
Şirk koşmak bilinen bir husustur ve Yüce Allah, insanlığı yarattığından beri bütün peygamberlerin diliyle onu haram kılmıştır.
وَمَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً مَوْصُولٌ وَصِلَتُهُ، وَ (مَا) مَفْعُولُ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ، وَالسُّلْطَانُ الْبُرْهَانُ وَالْحُجَّةُ، وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ صِفَةٌ لِ سُلْطاناً، وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ بِمَعْنَى مَعَهُ أَيْ لَمْ يُنَزِّلْ حُجَّةً مُصَاحِبَةً لَهُ، وَهِيَ مُصَاحَبَةُ الْحُجَّةِ لِلْمُدَّعِي وَهِيَ مُصَاحَبَةٌ مَجَازِيَّةٌ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْبَاءُ بِمَعْنَى عَلَى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ
{ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } ifadesi mevsûl ve sılasıdır. { مَا } ise { تُشْرِكُوا بِاللَّهِ } fiilinin mef'ûlüdür. { السُّلْطَانُ } bürhan ve delil demektir. O'nun: { بِهِ } kavlindeki mecrur, { سُلْطاناً } kelimesinin sıfatıdır; bâ harfi birliktelik (musâhabet) için olup "onunla beraber" anlamındadır; yani onunla birlikte bulunan bir delil indirmemiştir. Bu, delilin iddia sahibiyle birlikte olmasıdır ve mecazi bir beraberliktir. Bâ harfinin mecazi istilâ bildirerek "aleyhine/üzerine" anlamında { عَلَى } manasında olması da caizdir; tıpkı Yüce Allah'ın:...
بِقِنْطارٍ
{ بِقِنْطارٍ } “Kantarla [emanet bıraksan]”
[آل عمرَان: ٧٥] أَيْ سُلْطَانًا عَلَيْهِ، أَيْ دَلِيلًا. وَضَمِيرُ (بِهِ) عَائِدٌ إِلَى (مَا) وَهُوَ الرَّابِطُ لِلصِّلَةِ. فَمَعْنَى نَفْيِ تَنْزِيلِ الْحُجَّةِ عَلَى الشُّرَكَاءِ: نَفِيُ الْحُجَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى إِثْبَاتِ صِفَةِ الشَّرِكَةِ مَعَ اللَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، فَهُوَ مِنْ تَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِالذَّاتِ وَالْمُرَادُ وَصْفُهَا، مِثْلَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ أَيْ أَكْلُهَا. وَهَذِهِ الصِّلَةُ مُؤْذِنَةٌ بِتَخْطِئَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَنَفْيِ مَعْذِرَتِهِمْ فِي الْإِشْرَاكِ، بِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ يُشْتَبَهُ عَلَى النَّاسِ فِي عَدَمِ اسْتِحْقَاقِ الْأَصْنَامِ الْعِبَادَةَ، فَعَرَّفَ الشُّرَكَاءَ الْمَزْعُومِينَ تَعْرِيفًا لِطَرِيقِ الرَّسْمِ بِأَنَّ خَاصَّتَهُمْ: أَنْ لَا سُلْطَانَ عَلَى شَرِكَتِهِمْ لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، فَكُلُّ صَنَمٍ مِنْ أَصْنَامِهِمْ وَاضِحَةٌ فِيهِ هَذِهِ الْخَاصَّةُ، فَإِنَّ الْمَوْصُولَ وَصِلَتَهُ مِنْ طُرُقِ التَّعْرِيفِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ كَالْوَصْفِ، وَلَيْسَ لِلْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ مَفْهُومُ مُخَالَفَةٍ، وَلَا الْمَوْصُولَاتُ مَعْدُودَةٌ فِي صِيَغِ الْمَفَاهِيمِ، فَلَا يَتَّجِهُ مَا أَوْرَدَهُ الْفَخْرُ مِنْ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: هَذَا يُوهِمُ أَنَّ مِنْ بَيْنِ الشِّرْكِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهِ سُلْطَانًا وَاحْتِيَاجُهُ إِلَى دَفْعِ هَذَا الْإِيهَامِ، وَلَا مَا قَفَّاهُ عَلَيْهِ صَاحِبُ «الِانْتِصَافِ» مِنْ تَنْظِيرِ نَفْيِ السُّلْطَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِنَحْوِ قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
“Kantarla emanet bıraksan” [Âl-i İmrân: 75] kavlinde olduğu gibi; yani onun üzerine bir hüccet, yani bir delil demektir. { بِهِ } ifadesindeki zamir { مَا } kelimesine dönmekte olup sıla cümlesini bağlayan râbıttır. Ortaklar hakkında hüccet indirilmesinin nefyedilmesinin anlamı: İlahlıkta Allah'a ortaklık vasfının ispatına delalet eden hüccetin nefyedilmesidir. Bu, tıpkı { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” [yani onu yemek haram kılındı] kavlinde olduğu gibi, hükmün bizzat zata bağlanıp vasfının kastedilmesi kabilindendir. Bu sıla cümlesi, putların ibadete layık olmadığı hususunda insanların zihnini karıştıracak hiçbir delil bulunmadığını belirterek müşrikleri haksız çıkarmakta ve şirk koşma hususundaki mazeretlerini ortadan kaldırmaktadır. Böylece iddia edilen ortakları, ilahlıkta Allah'a ortak olduklarına dair hiçbir delilin bulunmaması hususiyetiyle resmî/tanımlayıcı bir yolla tarif etmiştir; nitekim onların putlarının her birinde bu hususiyet açıktır. Zira ism-i mevsûl ve sılası tarif (belirleme) yollarındandır ve bu niteleme (sıfat) gibi değildir; ism-i mevsûl ve sılasının mefhûm-i muhalefeti (zıt anlamı) yoktur ve mevsûller mefhum kalıplarından sayılmazlar. Dolayısıyla Fahreddin er-Râzî'nin bir kimsenin şöyle diyebileceğini nakletmesi: "Bu durum, şirkin içinde Allah'ın hakkında delil indirdiği bir türün bulunduğu vehmini uyandırır" ve bu vehmi bertaraf etme ihtiyacı hissetmesi yerinde olmadığı gibi; el-İntisâf müellifinin de bu ayetteki delilin nefyedilmesini İmruu'l-Kays'ın şu sözünün benzeriyle kıyaslayıp onu takip etmesi yerinde değildir:
على لَا حب لَا يُهْتَدَى بِمَنَارِهِ
"İşaretleriyle yol bulunamayan belirgin bir yol üzerinde..."
وَلَا يَتَّجِهُ مَا نَحَاهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مِنْ إِجْرَاءِ هَذِهِ الصِّلَةِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ.
Aynı şekilde Keşşâf sahibinin bu sıla cümlesini istihza (alay) yoluyla açıklamaya yönelmesi de isabetli değildir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى، فِي هَذِهِ السُّورَةِ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْأَعْرَاف: ٢٨] .
O'nun: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve bilmediğiniz şeyleri Allah'a isnat etmenizi” kavlinin benzeri, az önce bu suredeki Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “De ki: Şüphesiz Allah kötülüğü/hayasızlığı emretmez. Bilmediğiniz şeyleri Allah'a mı isnat ediyorsunuz?” [A'râf: 28] kavlinde geçmişti.
وَقَدْ جَمَعَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَصُولَ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فِيمَا تَلَبَّسُوا بِهِ مِنَ الْفَوَاحِشِ وَالْآثَامِ، وَهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَتَوَرَّعُونَ عَنِ الطَّوَافِ فِي الثِّيَابِ، وَعَنْ أَكْلِ بَعْضِ الطَّيِّبَاتِ فِي الْحَجِّ. وَهَذَا مِنْ نَاحِيَةِ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ [الْبَقَرَة: ٢١٧] .
Bu ayet, Câhiliye ehlinin elbiselerle tavaf etmekten ve hac esnasında bazı temiz yiyecekleri yemekten sakındıklarını iddia ederken bizzat içine düştükleri çirkinlikler ve günahlara dair durumlarının temel esaslarını bir araya getirmiştir. Bu yönüyle Yüce Allah'ın şu kavline benzer: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan engellemek, O'nu ve Mescid-i Harâm'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak, Allah katında daha büyük bir günahtır. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür” [Bakara: 217].
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٣٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 34]
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤)
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler. (34)”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣١] وَبَيْنَ جُمْلَةِ: يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣٥] لَمَّا نَعَى اللَّهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ضَلَالَهُمْ وَتَمَرُّدَهُمْ.
Allah müşriklerin sapıklıklarını ve azgınlıklarını kınadığında; { يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Ziynetinizi takının” [A'râf: 31] cümlesi ile { يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden elçiler geldiğinde...” [A'râf: 35] cümlesi arasında yer alan bir itiraziyyedir (ara cümledir).
بَعْدَ أَنْ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، وَإِعْرَاضَهُمْ عَنْهُ، بِالْمُجَادَلَةِ وَالتَّوْبِيخِ وَإِظْهَارِ نَقَائِصِهِمْ بِالْحُجَّةِ الْبَيِّنَةِ، وَكَانَ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ لَا يُقْلِعُ عَمَّا هُمْ فِيهِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِنْذَارِهِمْ وَوَعِيدِهِمْ إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَإِعْذَارًا لَهُمْ قَبْلَ حُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ.
Onları imana davet ettikten ve onların açık delillerle tartışma, azarlama ve kusurlarını ortaya koyma yoluyla bundan yüz çevirmelerinden sonra —ki durumları içinde bulundukları şeyden asla vazgeçmeyecek kimselerin durumu gibiydi—, aleyhlerine hüccet ikame etmek ve kendilerine azap inmeden önce mazeretlerini ortadan kaldırmak için bunun ardından onları uyardı ve tehdit etti.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تُؤَكِّدُ الْغَرَضَ مِنْ جُمْلَةِ: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الْأَعْرَاف: ٤] وَتَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ:
Bu cümle, { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Nice kentleri helak ettik” [A'râf: 4] cümlesinin gayesini pekiştirir ve iki anlam taşır:
أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بِهَذَا الْخَبَرِ الْمُشْرِكِينَ، بِأَنْ أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَى خِطَابِهِمْ أَو أَمر نبيئه بِأَنْ يُخَاطِبَهُمْ، لِأَنَّ هَذَا الْخِطَابَ خِطَابُ وَعِيدٍ وَإِنْذَارٍ.
Birincisi: Allah'ın doğrudan onlara yönelmesi yahut Peygamberine onlara hitap etmesini emretmesi suretiyle bu haberle asıl kastedilenin müşrikler olmasıdır; zira bu hitap bir tehdit ve uyarı hitabıdır.
وَالْمَعْنَى الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بالْخبر النبيء ﷺ، فَيَكُونُ وَعْدًا لَهُ بِالنَّصْرِ عَلَى مُكَذِّبِيهِ، وَإِعْلَامًا لَهُ بِأَنَّ سُنَّتَهُ سُنَّةُ غَيْرِهِ مِنَ الرُّسُلِ بِطَرِيقَةِ جَعْلِ سُنَّةِ أُمَّتِهِ كَسُنَّةِ غَيْرِهَا مِنَ الْأُمَمِ.
İkinci anlam: Haberle kastedilenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olmasıdır; böylece bu, kendisini yalanlayanlara karşı ona yardım vaadi ve ümmetinin sünnetini (ilahi yasasını) diğer ümmetlerin sünneti gibi kılmak suretiyle kendi sünnetinin de diğer peygamberlerin sünnetiyle aynı olduğunu ona bildirmektir.
وَذِكْرُ عُمُومِ الْأُمَمِ فِي هَذَا الْوَعِيدِ، مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعَرَبِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا، إِنَّمَا هُوَ مُبَالَغَةٌ فِي الْإِنْذَارِ وَالْوَعِيدِ بِتَقْرِيبِ حُصُولِهِ كَمَا حَصَلَ لِغَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِشْهَادِ بِشَوَاهِدِ التَّارِيخِ فِي قِيَاسِ الْحَاضِرِ عَلَى الْمَاضِي فَيَكُونُ الْوَعِيدُ خَبَرًا مَعْضُودًا بِالدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ [آل عمرَان: ١٣٧] أَيْ: مَا أَنْتُمْ إِلَّا أُمَّةٌ مِنَ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجْلٌ فَأَنْتُمْ لَكُمْ أَجْلٌ سَيَحِينُ حِينُهُ.
Asıl kastedilenler iman etmeyen Arap müşrikleri olduğu halde bu tehditte ümmetlerin genelinin zikredilmesi; bugünü geçmişe kıyaslamada tarihin şahitliklerinden delil getirme yoluyla, diğer ümmetlerin başına geldiği gibi bunun gerçekleşmesinin de yakın olduğunu bildirerek uyarı ve tehditte mübalağa yapmak içindir. Böylece bu tehdit, delil ve hüccetle desteklenmiş bir haber olur; nitekim Yüce Allah pek çok ayette şöyle buyurmuştur, bunlardan biri de şudur: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Sizden önce de sünnetler (ilahi kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin de yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” [Âl-i İmrân: 137]. Yani: Siz ancak yalanlayan ümmetlerden bir ümmetsiniz; her ümmetin bir eceli vardır, sizin de vakti geldiğinde çatacak bir eceliniz vardır.
وَذِكْرُ الْأَجَلِ هُنَا، دُونَ أَنْ يَقُولَ لِكُلِّ أُمَّةٍ عَذَابٌ أَوِ اسْتِئْصَالٌ، إِيقَاظًا لِعُقُولِهِمْ مِنْ أَنْ يَغُرَّهُمُ الْإِمْهَالُ فَيَحْسَبُوا أَنَّ اللَّهَ غَيْرُ مُؤَاخِذِهِمْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ، كَمَا قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] ، وَطَمْأَنَةً لِلرَّسُولِ ﵊ بِأَنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ إِنَّمَا هُوَ جَرْيٌ عَلَى عَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي إِمْهَالِ الظَّالِمِينَ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا [يُوسُف: ١١٠]- وَقَوْلِهِ- لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ [آل عمرَان: ١٩٦، ١٩٧] .
Burada "Her ümmet için bir azap veya helak vardır" demeyip ecelin zikredilmesi; mühlet verilmesinin onları aldatıp Allah'ın kendilerini yalanlamalarından ötürü hesaba çekmeyeceğini sanmamaları için akıllarını uyarmak gayesiyledir; nitekim şöyle demişlerdi: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize acı bir azap getir!” [Enfâl: 32]. Aynı zamanda Resûl aleyhisselâm'a, onlardan azabın ertelenmesinin ancak Yüce Allah'ın zalimlere mühlet verme âdeti uyarınca olduğunu bildirip gönlünü ferahlatmak içindir; nitekim şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını düşündükleri bir sırada onlara yardımımız geldi” [Yûsuf: 110] ve: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ } “İnkâr edenlerin beldelerde gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! [Bu] az bir geçimliktir” [Âl-i İmrân: 196-197].
وَمَعْنَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ لِكُلِّ أُمَّةٍ مُكَذِّبَةٍ إِمْهَالٌ فَحُذِفَ وَصْفُ أُمَّةٍ أَيْ: مُكَذِّبَةٍ.
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } ifadesinin anlamı; yalanlayan her ümmet için bir mühlet vardır demektir; burada ümmet kelimesinin sıfatı olan "yalanlayan" (mükezzibe) hazfedilmiştir.
وَجُعِلَ لِذَلِكَ الزَّمَانِ نِهَايَةٌ وَهِيَ الْوَقْتُ الْمَضْرُوبُ لِانْقِضَاءِ الْإِمْهَالِ، فَالْأَجَلُ يُطْلَقُ عَلَى مُدَّةِ الْإِمْهَالِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْوَقْتِ الْمُحَدَّدِ بِهِ انْتِهَاءُ الْإِمْهَالِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ وُضِعَ لِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ ثُمَّ اسْتعْمل فِي الْآخِرَة عَلَى تَأْوِيلِ مُنْتَهَى الْمُدَّةِ أَوْ تَأْخِيرِ الْمُنْتَهَى وَشَاعَ الِاسْتِعْمَالَانِ. فَعَلَى الْأَوَّلِ يُقَالُ قَضَى الْأَجَلَ أَيِ الْمُدَّةَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ [الْقَصَص: ٢٨] وَعَلَى الثَّانِي يُقَالُ: «دَنَا
Bu zamana bir son kılınmıştır ki o da mühletin bitmesi için belirlenen vakittir. Ecel; hem mühlet süresi için kullanılır, hem de mühletin sona ermesiyle belirlenen vakit için kullanılır. Şüphesiz bu kelime iki durumdan biri için vazedilmiş, sonra sürenin sonu veya sonun ertelenmesi teviliyle diğeri için kullanılmıştır ve her iki kullanım da yaygınlaşmıştır. Birinci anlama göre süreyi kastederek "eceli tamamladı" denir; nitekim Yüce Allah: { أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ } “Bu iki süreden hangisini tamamlarsam...” [Kasas: 28] buyurmuştur. İkincisine göre ise: "Filanın... yaklaştı" denir.
أَجَلُ فُلَانٍ» وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَلَغْنا أَجَلَنَا
eceli yaklaştı" denir. Yüce Allah'ın:... kavli de böyledir.
الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا
{ الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } “Bizim için belirlediğin [ecelimize]”
[الْأَنْعَام: ١٢٨] وَالْوَاقِعُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَصِحُّ لِلِاسْتِعْمَالَيْنِ بِأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَجَلِ الْأَوَّلِ الْمُدَّةَ، وَبِالثَّانِي الْوَقْتَ الْمُحَدَّدَ لِفِعْلٍ مَا.
“Bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık” [En'âm: 128]. Bu ayette geçen ifade her iki kullanıma da uygundur; şöyle ki birinci ecel ile süre, ikincisi ile de belirli bir fiil için tayin edilen vakit kastedilmiş olabilir.
وَالْمُرَادُ بِالْأُمَّةِ هُنَا الْجَمَاعَةُ الَّتِي اشْتَرَكَتْ فِي عَقِيدَةِ الْإِشْرَاكِ أَوْ فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ [الْأَعْرَاف: ٣٣] إِلَخْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْأُمَّةِ، الْجَمَاعَةَ الَّتِي يَجْمَعُهَا نَسَبٌ أَوْ لُغَةٌ إِذْ لَا يُتَصَوَّرُ انْقِرَاضُهَا عَنْ بَكَرَةِ أَبِيهَا، وَلَمْ يَقَعْ فِي التَّارِيخِ انْقِرَاضُ إِحْدَاهَا، وَإِنَّمَا وَقَعَ فِي بَعْضِ الْأُمَمِ أَنِ انْقَرَضَ غَالِبُ رِجَالِهَا بِحَوَادِثَ عَظِيمَةٍ مِثْلَ (طَسْمٍ) وَ (جَدِيسٍ) وَ (عَدْوَانَ) فَتَنْدَمِجُ بَقَايَاهَا فِي أُمَمٍ أُخْرَى مُجَاوِرَةٍ لَهَا فَلَا يُقَالُ لِأُمَّةٍ إِنَّ لَهَا أَجَلًا تَنْقَرِضُ فِيهِ، إِلَّا بِمَعْنَى جَمَاعَةٍ يَجْمَعُهَا أَنَّهَا مُرْسَلٌ إِلَيْهَا رَسُولٌ فَكَذَّبَتْهُ، وَكَذَلِكَ كَانَ مَا صدق هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ لَمَّا أرسل محمّد ﷺ ابْتَدَأَ دَعْوَتَهُ فِيهِمْ وَلَهُمْ، فَآمَنَ بِهِ مَنْ آمَنَ، وَتَلَاحَقَ الْمُؤْمِنُونَ أَفْوَاجًا، وَكَذَّبَ بِهِ أَهْلُ مَكَّةَ وَتَبِعَهُمْ مَنْ حَوْلَهُمْ، وَأَمْهَلَ اللَّهُ الْعَرَبَ بِحِكْمَتِهِ وبرحمة نبيّه
Burada ümmetten murat; Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşmanızı...” [A'râf: 33] kavlinden itibaren siyakın da delalet ettiği üzere, şirk inancında veya peygamberleri yalanlamada birleşen topluluktur. Ümmetten murat, nesep veya dilin bir araya getirdiği topluluk değildir; zira böyle bir topluluğun kökünün tamamen kuruması tasavvur edilemez ve tarihte bunların hiçbirinin bütünüyle yok olduğu görülmemiştir. Ancak bazı milletlerde Tasm, Cedîs ve Advan gibi büyük felaketlerle erkeklerinin çoğunun yok olduğu ve geriye kalanların komşu diğer milletlerin içine karıştığı vâkidir. Dolayısıyla bir ümmet için, kendisinde yok olacağı bir eceli olduğu ancak kendisine bir peygamber gönderilmiş olup da onu yalanlamış olan bir topluluk anlamında söylenebilir. Bu ayetin karşılığı da nitekim böyle gerçekleşmiştir: Zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde davetine Arapların içinde ve onlar için başladı; iman edenler iman etti ve müminler akın akın birbirine katıldı; Mekke ehli ve çevrelerindekiler ise onu yalanladılar. Allah Teâlâ hikmetiyle ve Peygamberinin...
ﷺ إِذْ قَالَ: «لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَعْبُدُهُ»
—ki sallallâhu aleyhi ve sellem: "Umulur ki Allah onların soylarından Kendisine ibadet edecek kimseler çıkarır" buyurmuştur— rahmetiyle Araplara mühlet verdi.
فَلَطَفَ اللَّهُ بِهِمْ إِذْ جَعَلَهُمْ مُخْتَلِطِينَ مُؤْمِنَهُمْ وَمُشْرِكَهُمْ، ثُمَّ هَاجَرَ الْمُؤْمِنُونَ فَبَقِيَتْ مَكَّةُ دَارَ شِرْكٍ وَتَمَحَّضَ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ فَاسْتَأْصَلُوهُمْ فَوْجًا بَعْدَ فَوْجٍ، فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَمَا بَعْدَهُ مِنْ أَيَّامِ الْإِسْلَامِ، إِلَى أَنْ تَمَّ اسْتِئْصَالُ أَهْلِ الشِّرْكِ بِقَتْلِ بَقِيَّةِ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَطَلٍ وَمَنْ قُتِلَ مَعَهُ، فَلَمَّا فُتِحَتْ مَكَّةُ دَانَ الْعَرَبُ لِلْإِسْلَامِ وَانْقَرَضَ أَهْلُ الشِّرْكِ، وَلَمْ تَقُمْ لِلشِّرْكِ قَائِمَةٌ بَعْدَ ذَلِكَ، وَأَظْهَرَ اللَّهُ عِنَايَتَهُ بِالْأُمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ إِذْ كَانَتْ مِنْ أَوَّلِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ غَيْرَ مُتَمَحِّضَةٍ لِلشِّرْكِ، بَلْ كَانَ فِيهَا مُسْلِمُونَ مِنْ أَوَّلِ يَوْم الدّعوة، وَمَا زَالُوا يَتَزَايَدُونَ.
Allah, müminleri ve müşrikleri bir arada kılarak onlara lütufta bulundu. Sonra müminler hicret edince Mekke şirk yurdu olarak kaldı ve Allah'ın iman etmeyeceğini bildiği kimseler orada baş başa kaldılar. Bunun üzerine Allah, mümin kullarını onların üzerine gönderdi ve Bedir gününde ve sonraki İslâm gazvelerinde onları grup grup ortadan kaldırdılar; nihayet Fetih Gazvesi'nde Abdullah b. Hatal ve beraberindekiler gibi geriye kalanların da öldürülmesiyle şirk ehlinin kökü kazındı. Mekke fethedilince Araplar İslâm'a boyun eğdi, şirk ehli yok oldu ve bundan sonra şirkin artık belini doğrultacak bir gücü kalmadı. Allah, Resûlün davetinin başından itibaren yalnızca şirke adanmış olmayıp ilk günden beri içinde Müslümanlar bulunan ve sayıları sürekli artan Arap ümmetine olan inayetini böylece göstermiştir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ، بِأَجَلِ الْأُمَّةِ، أَجَلَ أَفْرَادِهَا، وَهُوَ مُدَّةُ حَيَاةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، لِأَنَّهُ لَا عَلَاقَةَ لَهُ بِالسِّيَاقِ، وَلِأَنَّ إِسْنَادَهُ إِلَى الْأُمَّةِ يُعَيِّنُ
Ayette ümmetin ecelinden murat, onun fertlerinin eceli yani her bir ferdinin ömür süresi değildir; zira bunun siyakla bir ilgisi yoktur ve ayrıca ecelin ümmete isnat edilmesi...
أَنَّهُ أَجَلُ مَجْمُوعِهَا لَا أَفْرَادِهَا، وَلَوْ أُرِيدَ آجَالُ الْأَفْرَادِ لَقَالَ لِكُلِّ أَحَدٍ أَوْ لِكُلِّ حَيٍّ أَجَلٌ.
fertlerin değil, topluluğun bütününün eceli olduğunu tayin eder. Şayet fertlerin ecelleri kastedilseydi "herkes için bir ecel vardır" veya "her canlı için bir ecel vardır" derdi.
وَإِذا ظَرْفُ زَمَانٍ لِلْمُسْتَقْبَلِ فِي الْغَالِبِ، وَتَتَضَمَّنُ مَعْنَى الشَّرْطِ غَالِبًا، لِأَنَّ مَعَانِيَ الظُّرُوفِ قَرِيبَةٌ مِنْ مَعَانِي الشَّرْطِ لِمَا فِيهَا مِنَ التَّعْلِيقِ، وَقَدِ اسْتُغْنِيَ بِفَاءِ تَفْرِيعِ عَامِلِ الظَّرْفِ هُنَا عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْفَاءِ فِي جَوَابِ (إِذَا) لِظُهُورِ مَعْنَى الرَّبْطِ وَالتَّعْلِيقِ بِمَجْمُوعِ الظَّرْفِيَّةِ وَالتَّفْرِيعِ، وَالْمُفَرَّعُ هُوَ: جاءَ أَجَلُهُمْ وَإِنَّمَا قُدِّمَ الظَّرْفُ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيَتَأَكَّدَ بِذَلِكَ التَّقْدِيمِ مَعْنَى التَّعْلِيقِ. وَالْمَجِيءُ مَجَازٌ فِي الْحُلُولِ الْمُقَدَّرِ لَهُ كَقَوْلِهِمْ جَاءَ الشِّتَاءُ.
{ إِذا } çoğunlukla gelecek zaman için kullanılan bir zaman zarfıdır ve genellikle şart anlamı içerir; zira zarfların manaları, içerdikleri bağlama/şarta bağlama (ta'lik) yönüyle şart manalarına yakındır. Burada zarfın amilini bağlayan tefri' (sonuç) fâ'sı sayesinde, zarfiyet ve tefri'in toplamıyla bağ ve ta'lik manası açıkça ortaya çıktığı için { إِذَا } edatının cevabına fâ harfinin getirilmesine gerek kalmamıştır. Tefri' edilen ise { جاءَ أَجَلُهُمْ } ifadesidir. Zarfın amilinin önüne geçirilmesi, ona verilen önemden ve bu öne geçirmeyle ta'lik manasının pekişmesi içindir. Gelmek (meci') fiili ise, tıpkı "kış geldi" sözlerinde olduğu gibi takdir edilen vaktin girmesi/hulûlü anlamında mecazdır.
وَإِفْرَادُ الْأَجَلِ فِي قَوْله: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ مُرَاعًى فِيهِ الْجِنْسُ، الصَّادِقُ بِالْكَثِيرِ،
O'nun: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } kavlinde ecel kelimesinin tekil getirilmesinde, çoğa da delalet eden cins anlamı gözetilmiştir;
بِقَرِينَةِ إِضَافَتِهِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَمْعِ.
karinesi ise çoğul zamirine muzaf kılınmış olmasıdır.
وَأُظْهِرَ لَفْظُ أَجَلٍ فِي قَوْله: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ وَلَمْ يُكْتَفَ بِضَمِيرِهِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ الْحُكْمِ عَلَيْهِ، وَلِتَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا غير متوقّفة عَن سَمَاعِ غَيْرِهَا لِأَنَّهَا بِحَيْثُ تَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ، وَإِرْسَالُ الْكَلَامِ الصَّالِحِ لِأَنْ يَكُونَ مَثَلًا طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْبَلَاغَةِ.
O'nun: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } kavlinde ecel lafzının açıkça zikredilip zamiriyle yetinilmemesi; hükmün onun üzerinde daha da pekiştirilmesi ve bu cümlenin başka bir sözü duymaya bağlı kalmaksızın kendi başına müstakil olması içindir; zira bu cümle darb-ı mesel (atasözü) mesabesindedir. Mesel olmaya elverişli sözü bağımsız şekilde irad etmek ise belagat yollarından biridir.
ويَسْتَأْخِرُونَ: ويَسْتَقْدِمُونَ بِمَعْنَى: يَتَأَخَّرُونَ وَيَتَقَدَّمُونَ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِمَا لِلتَّأْكِيدِ مِثْلَ اسْتَجَابَ.
{ يَسْتَأْخِرُونَ } ve { يَسْتَقْدِمُونَ } kelimeleri; gecikirler ve öne geçerler anlamındadır. Bu iki kelimedeki sîn ve tâ harfleri, { اسْتَجَابَ } fiilinde olduğu gibi tekit içindir.
وَالْمَعْنَى: إِنَّهُمْ لَا يَتَجَاوَزُونَهُ بِتَأْخِيرٍ وَلَا يَتَعَجَّلُونَهُ بِتَقْدِيمٍ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ لَا يُؤَخَّرُونَ عَنْهُ، فَعَطْفُ وَلا يَسْتَقْدِمُونَ لِبَيَانِ أَنَّ مَا عَلِمَهُ اللَّهُ وَقَدَّرَهُ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى تَغْيِيرِهِ وَصَرْفِهِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَلا يَسْتَقْدِمُونَ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِغَرَضِ التَّهْدِيدِ.
Anlamı şudur: Onlar onu geciktirerek aşamazlar ve öne alarak da acele edemezler. Asıl maksat, onların bundan sonraya ertelenmeyecekleridir. { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } kavlinin atfedilmesi ise Allah'ın bildiği ve ilmine uygun olarak takdir ettiği şeyi hiç kimsenin değiştirmeye ve çevirmeye güç yetiremeyeceğini beyan etmek içindir; dolayısıyla { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } kavlinin doğrudan tehdit maksadıyla bir ilgisi yoktur.
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قَوْلُ أَبِي الشِّيصِ:
Ebu'ş-Şîs'in şu sözü de buna yakındır:
وَقَفَ الْهَوَى بِي حَيْثُ أَنْتِ فَلَيْسَ لِي ... مُتَأَخَّرٌ عَنْهُ وَلَا مُتَقَدَّمُ
Sevda beni senin olduğun yerde durdurdu, artık benim için... Ondan ne bir geri kalış vardır ne de bir öne geçiş.
وَكُلُّ ذَلِكَ مَبْنِيٌّ عَلَى تَمْثِيلِ حَالَةِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ التَّخَلُّصَ مِنْ وَعِيدٍ أَوْ نَحْوِهِ بِهَيْئَةِ مَنِ احْتُبِسَ بِمَكَانٍ لَا يَسْتَطِيعُ تَجَاوُزَهُ إِلَى الْأَمَامِ وَلَا إِلَى الوراء.
Bütün bunlar, bir tehditten veya benzeri bir durumdan kurtulmaya güç yetiremeyen kimsenin halinin, ne ileriye ne de geriye geçemeyeceği bir mekânda hapsedilmiş kimsenin durumuna benzetilmesine (temsile) dayanmaktadır.
[٣٥، ٣٦]
[35, 36]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٦]
[A'RÂF SURESİ (7): AYETLER 35'TEN 36'YA]
يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦)
{ يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦) } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim [onlara uyup günahlardan] sakınır ve [halini] düzeltirse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara gelince; işte onlar ateş ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır.”
يَجِيءُ فِي مَوْقِعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ: مِنَ التَّأْوِيلِ، مَا تقدّم فِي الْقَوْلِ فِي نَظِيرَتِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ [الْأَعْرَاف: ٢٦] .
Bu cümlenin tevil bakımından konumu hakkında, onun benzeri olan Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ } [A'râf: 26] kavlindeki açıklamalar geçerlidir.
وَالتَّأْوِيلُ الَّذِي اسْتَظْهَرْنَا بِهِ هُنَالِكَ يَبْدُو فِي هَذِهِ النَّظِيرَةِ الرَّابِعَةِ أَوْضَحَ. وَصِيغَةُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: رُسُلٌ- وَقَوْلِهِ- يَقُصُّونَ تَقْتَضِي تَوَقُّعَ مَجِيءِ عِدَّةِ رُسُلٍ، وَذَلِكَ مُنْتَفٍ بَعْدَ بِعْثَةِ الرَّسُولِ الْخَاتِمِ لِلرُّسُلِ الْحَاشِرِ الْعَاقِبِ ﵊، فَذَلِكَ يَتَأَكَّدُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ لِبَنِي آدَمَ الْحَاضِرِينَ وَقْتَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، وَيُرَجِّحُ أَنْ تكون هَذِه النّداآت الْأَرْبَعَةُ حِكَايَةً لِقَوْلٍ مُوَجَّهٍ إِلَى بَنِي آدَمَ الْأَوَّلِينَ الَّذِي أَوَّلُهُ: قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ [الْأَعْرَاف: ٢٥] .
Orada tercih ettiğimiz tevil, bu dördüncü benzerinde daha açık bir şekilde ortaya çıkmaktadır. { رُسُلٌ } kavlindeki ve { يَقُصُّونَ } kavlindeki çoğul kalıbı, birden çok elçinin gelmesinin beklenmesini gerektirir; bu ise elçilerin sonuncusu, insanları toplayan ve arkasından peygamber gelmeyecek olan aleyhisselâm'ın gönderilmesinden sonra imkânsızdır. Bu durum, bu hitabın Kur'an'ın indirildiği vakitte mevcut olan Âdemoğullarına yönelik olduğunu teyit eder ve bu dört nidanın, ilki { قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ } [A'râf: 25] olan ilk Âdemoğullarına yöneltilmiş bir sözün hikâyesi olduğunu kuvvetle muhtemel kılar.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «وَكَأَنَّ هَذَا خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْأُمَمِ، قَدِيمِهَا وَحَدِيثِهَا، هُوَ مُتَمَكِّنٌ لَهُمْ،
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Sanki bu, eski ve yeni tüm ümmetlere yönelik bir hitaptır; onlar için yerleşiktir,
وَمُتَحَصِّلٌ مِنْهُ لحاضري محمّد ﷺ أَنَّ هَذَا حُكْمُ اللَّهِ فِي الْعَالَمِ مُنْذُ أَنْشَأَهُ» يُرِيدُ أَنَّ اللَّهَ أَبْلَغَ النَّاسَ هَذَا الْخِطَابَ عَلَى لِسَانِ كُلِّ نَبِيءٍ، مِنْ آدَمَ إِلَى هَلُمَّ جَرًّا، فَمَا مِنْ نَبِيءٍ أَوْ رَسُولٍ إِلَّا وَبَلَّغَهُ أُمَّتَهُ،
ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşları için bundan hasıl olan netice, Allah'ın yarattığı günden beri âlemdeki hükmünün bu olduğudur.» Yani Allah bu hitabı, Âdem'den itibaren sırasıyla her peygamberin diliyle insanlara tebliğ etmiştir; dolayısıyla bunu ümmetine ulaştırmamış hiçbir nebi veya resul yoktur,
وَأَمَرَهَمْ بِأَنْ يُبَلِّغَ الشَّاهِدُ مِنْهُمُ الْغَائِبَ، حَتَّى نَزَلَ فِي الْقُرْآنِ على محمّد ﷺ فَعَلِمَتْ أُمَّتُهُ أَنَّهَا مَشْمُولَةٌ فِي عُمُومِ بَنِي آدَمَ.
ve onlara, hazır bulunanın bulunmayana tebliğ etmesini emretmiştir; ta ki Kur'an'da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inene kadar. Böylece onun ümmeti, kendilerinin de genel anlamdaki Âdemoğulları kapsamına dâhil olduğunu bilmiştir.
وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مُتَعَيِّنًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَوْ كَالْمُتَعَيِّنِ تَعَيَّنَ اعْتِبَارُ مِثْلِهِ فِي نَظَائِرِهَا الثَّلَاثِ الْمَاضِيَةِ، فَشُدَّ بِهِ يَدَكَ. وَلَا تَعْبَأْ بِمَنْ حَرَدَكَ.
Bu durum bu ayette kesin veya kesine yakın olduğuna göre, geçmişteki üç benzerinde de benzerinin kabul edilmesi kesinleşir; öyleyse buna sımsıkı sarıl ve seni meneden kimseye aldırma.
فَأَمَّا إِذَا جُعِلَ الْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ فِي زَمَنِ النُّزُولِ، بِعُنْوَانِ كَوْنِهِمْ مِنْ بَنِي آدَمَ، فَهُنَالِكَ يَتَعَيَّنُ صَرْفُ مَعْنَى الشَّرْطِ إِلَى مَا يَأْتِي مِنَ الزَّمَانِ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ لِأَنَّ الشَّرْطَ يَقْتَضِي الِاسْتِقْبَالَ غَالِبًا. كَأَنَّهُ قِيلَ إِنْ فَاتَكُمُ اتِّبَاعُ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ فِيمَا مَضَى لَا يَفُتْكُمْ فِيمَا بَقِيَ، وَيَتَعَيَّنُ تَأْوِيلُ يَأْتِيَنَّكُمْ بِمَعْنَى يَدْعُوَنَّكُمْ، وَيَتَعَيَّنُ جَعْلُ جَمْعِ الرُّسُلِ عَلَى إِرَادَةِ رَسُولٍ وَاحِدٍ، تَعْظِيمًا لَهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ [الْفرْقَان: ٣٧] أَيْ كَذَّبُوا رَسُولَهُ نُوحًا، وَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشُّعَرَاء: ١٠٥] وَلَهُ نَظَائِرُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ.
Şayet bu ayetteki hitap, iniş zamanındaki müşriklere Âdemoğullarından olmaları hasebiyle yöneltilmiş kabul edilirse, o takdirde şartın manasını ayetin inişinden sonra gelecek zamana hamletmek gerekir; zira şart çoğunlukla gelecek zamanı iktiza eder. Sanki şöyle denilmiştir: Eğer geçmişte size indirilenlere uymayı kaçırdıysanız, geri kalan zamanda bunu kaçırmayın. Bu durumda { يَأْتِيَنَّكُمْ } fiilini "size davet ulaştırırlarsa" manasında tevil etmek ve elçilerin çoğul getirilmesini de Yüce Allah'ın: { وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ } [Furkân: 37] yani elçileri Nuh'u yalanladıkları vakit, ve O'nun: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } [Şuarâ: 105] kavlinde olduğu gibi tazim amacıyla tek bir elçinin kastedilmesine hamletmek gerekir ki bunun Kur'an'da pek çok benzeri vardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ، وَالَّتِي بَعْدَهَا مُتَّصِلَتَا الْمَعْنَى بِمَضْمُونِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ:
Bu ayet ve ondan sonraki ayet, anlam bakımından surenin başındaki Yüce Allah'ın:
وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الْأَعْرَاف: ٤] الْآيَةَ اتِّصَالَ التَّفْصِيلِ بِإِجْمَالِهِ.
{ وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } [A'râf: 4] ayetinin muhtevasına, tafsilatın mücmel olanla irtibatı şeklinde bağlıdır.
أَكَّدَ بِهِ تَحْذِيرَهُمْ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ وَفُتُونِهِ، وَأَرَاهُمْ بِهِ مَنَاهِجَ الرُّشْدِ الَّتِي تُعِينُ عَلَى تَجَنُّبِ كَيْدِهِ، بِدَعْوَةِ الرُّسُلِ إِيَّاهُمْ إِلَى التَّقْوَى وَالْإِصْلَاحِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ، فِي الْخِطَابِ السَّابِقِ: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَاف:
Bununla onların şeytanın tuzağından ve fitnelerinden sakınmalarını pekiştirmiş ve önceki hitapta: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } [A'râf: 27] kavliyle işaret ettiği üzere, elçilerin kendilerini takvaya ve ıslaha davet etmesi vasıtasıyla şeytanın tuzağından sakınmaya yardımcı olacak hidayet yollarını onlara göstermiştir.
٢٧] وَأَنْبَأَهُمْ بِأَنَّ الشَّيْطَانَ تَوَعَّدَ نَوْعَ الْإِنْسَانِ فِيمَا حكى الله فِي قَوْلِهِ: قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَاف: ١٦] الْآيَةَ فَلِذَلِكَ حَذَّرَ اللَّهُ بَنِي آدَمَ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ، وَأَشْعَرَهُمْ بِقُوَّةِ الشَّيْطَانِ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ [الْأَعْرَاف: ٢٧] عَسَى أَنْ يَتَّخِذُوا الْعُدَّةَ لِلنَّجَاةِ مِنْ مَخَالِبِ فِتْنَتِهِ، وَأَرْدَفَ ذَلِكَ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ حِزْبِهِ وَدُعَاتِهِ الَّذِينَ يَفْتِنُونَ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ عَزَّزَ ذَلِكَ بِإِعْلَامِهِ إِيَّاهُمْ أَنَّهُ أَعَانَهُمْ عَلَى الِاحْتِرَازِ
Ve Allah'ın: { قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } [A'râf: 16] ayetinde hikâye ettiği üzere şeytanın insan türünü tehdit ettiğini onlara haber vermiştir. İşte bundan dolayı Allah, Âdemoğullarını şeytanın tuzağına karşı uyarmış ve fitnesinin pençelerinden kurtulmak için hazırlık yapabilsinler diye: { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } [A'râf: 27] kavliyle onlara şeytanın gücünü hissettirmiştir. Bunun peşinden müminleri saptıran şeytanın fırkası ve davetçilerinden sakındırmış, sonra da onları korumaya yardımcı olduğunu bildirmek suretiyle bunu takviye etmiştir;
مِنَ الشَّيْطَانِ، بِأَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهِمْ قَوْمًا مِنْ حِزْبِ اللَّهِ يُبَلِّغُونَهُمْ عَنِ اللَّهِ مَا فِيهِ مَنْجَاةٌ لَهُمْ مِنْ كَيْدِ الشَّيَاطِينِ، بِقَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ الْآيَةَ فَأَوْصَاهُمْ بِتَصْدِيقِهِمْ وَالِامْتِثَالِ لَهُمْ.
bu da { يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } ayetiyle şeytanlardan sakınmaları için Allah'ın fırkasından, kendilerine Allah'tan şeytanların tuzağından kurtuluşu sağlayacak şeyleri tebliğ eden bir topluluk göndermesiyle olmuştur; böylece onlara o elçileri tasdik etmelerini ve emirlerine uymalarını vasiyet etmiştir.