وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: كَما أَخْرَجَ مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ هُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِيَفْتِنَنَّكُمُ، وَالتَّقْدِيرُ: فُتُونًا كَإِخْرَاجِهِ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ، فَإِنَّ إِخْرَاجَهُ إِيَّاهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فُتُونٌ عَظِيمٌ يُشَبَّهُ بِهِ فُتُونُ الشَّيْطَانِ حِينَ يُرَادُ تَقْرِيبُ مَعْنَاهُ لِلْبَشَرِ وَتَخْوِيفُهُمْ مِنْهُ.
{ كَما أَخْرَجَ } kavlindeki { ما } masdariyyedir. Câr ve mecrûr, { يَفْتِنَنَّكُمُ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olan mahzuf bir masdarın sıfatı konumundadır; takdiri şöyledir: "Anne babanızı cennetten çıkarması gibi bir fitneyle [sizi de fitneye düşürmesin]". Zira onun ikisini cennetten çıkarması, insanlara anlamı yaklaştırılmak ve ondan korkutulmak istendiğinde şeytanın fitnesinin kendisine benzetileceği büyük bir fitnedir.
وَالْأَبَوَانِ تَثْنِيَةُ الْأَبِ، وَالْمُرَادُ بِهِمَا الْأَبُ وَالْأُمُّ عَلَى التَّغْلِيبِ، وَهُوَ تَغْلِيبٌ شَائِعٌ فِي الْكَلَامِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِأَبَوَيْهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١١] . وَأُطْلِقَ الْأَبُ هُنَا عَنِ الْجَدِّ لِأَنَّهُ أَبٌ أَعْلَى، كَمَا فِي
Ebevân (أَبَوَانِ), eb (أَب) kelimesinin tesniyesidir; bununla tağlîb yoluyla anne ve baba kastedilmektedir. Bu, dilde yaygın bir tağlîbdir ve Nisa Suresi'ndeki { وَلِأَبَوَيْهِ } [Nisâ 11] kavlinde geçmişti. Burada dede için baba kelimesi kullanılmıştır, çünkü o en üst babadır; nitekim şurada olduğu gibi:
قَول النّبيء ﷺ: «أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu kavlinde olduğu gibi: “Ben Abdülmuttalib'in oğluyum.”
. وَجُمْلَةُ: يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما فِي مَوْضِعِ الْحَالِ الْمُقَارِنَةِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي:
{ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما } cümlesi, şuradaki gizli zamirden mukârin (eşzamanlı) bir hâl konumundadır:
أَخْرَجَ أَوْ مِنْ: أَبَوَيْكُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ تَفْظِيعُ هَيْئَةِ الْإِخْرَاجِ بِكَوْنِهَا حَاصِلَةً فِي حَالِ انْكِشَافِ سَوْآتِهِمَا لِأَنَّ انْكِشَافَ السَّوْءَةِ
{ أَخْرَجَ } fiilindeki [zamirden] veya { أَبَوَيْكُمْ } ifadesinden [hâldir]. Bu hâlden maksat, çıkarma eyleminin onların avret yerlerinin açılmış olduğu bir hâlde gerçekleşmiş olması sebebiyle çıkarma heyetinin/tarzının çirkinliğini ve dehşetini ortaya koymaktır; çünkü avret yerinin açılması,
مِنْ أَعْظَمِ الْفَظَائِعِ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ.
insanların örfünde en büyük rezalet ve çirkinliklerdendir.
وَالتَّعْبِيرُ عَمَّا مَضَى بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ مِنْ تَمَكُّنِهِ مِنْ أَنْ يَتْرُكَهُمَا عُرْيَانَيْنِ.
Geçmişte olan bir şeyin muzari fiille ifade edilmesi, ikisini çıplak bırakabilmiş olmasının oluşturduğu o hayret verici manzarayı zihinde canlandırmak (istihzâr-ı sûret) içindir.
وَاللِّبَاسُ تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَيَجُوزُ هُنَا أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً وَهُوَ لِبَاسٌ جَلَّلَهُمَا اللَّهُ بِهِ فِي تِلْكَ الْجَنَّةِ يَحْجُبُ سَوْآتِهِمَا، كَمَا رُوِيَ أَنَّهُ حِجَابٌ مِنْ نُورٍ، وَرُوِيَ أَنَّهُ كَقِشْرِ الْأَظْفَارِ وَهِيَ
Libas kelimesi az önce geçmişti. Burada hakikat anlamında olması caizdir; o da Allah'ın o cennette ikisini bürüdüğü ve avret yerlerini örten bir elbisedir. Nitekim onun nurdan bir örtü olduğu rivayet edildiği gibi tırnak kabuğu gibi olduğu da rivayet edilmiştir; ancak bunlar
رِوَايَاتٌ غَيْرُ صَحِيحَةٍ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ نَزْعَ اللِّبَاسِ تَمْثِيلٌ لِحَالِ التَّسَبُّبِ فِي ظُهُورِ السَّوْءَةِ.
sahih olmayan rivayetlerdir. Daha zahir olan ise elbisenin soyulmasının, avret yerinin açığa çıkmasına sebep olma hâlinin bir temsili olmasıdır.
وَكَرَّرَ التَّنْوِيهَ بِاللِّبَاسِ تَمْكِينًا لِلتَّمْهِيدِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَاف: ٣١] .
Kendisinden sonra gelen Yüce Allah'ın { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin)” [A'râf 31] kavline zemin hazırlamayı pekiştirmek için elbisenin önemini tekrar vurgulamıştır.
وَإِسْنَادُ الْإِخْرَاجِ وَالنَّزْعِ وَالْإِرَاءَةِ إِلَى الشَّيْطَانِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، مَبْنِيٌّ عَلَى التَّسَامُحِ فِي الْإِسْنَادِ بِتَنْزِيلِ السَّبَبِ مَنْزِلَةَ الْفَاعِلِ، سَوَاءٌ اعْتُبِرَ النَّزْعُ حَقِيقَةً أَمْ تَمْثِيلًا، فَإِنَّ أَطْرَافَ الْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ الْعَقْلِيِّ تَكُونُ حَقَائِقَ، وَتَكُونُ مَجَازَاتٍ، وَتَكُونُ مُخْتَلِفَةً، كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي.
Çıkarma, soyma ve gösterme eylemlerinin şeytana isnat edilmesi meca-zı aklîdir; bu, sebebin fail yerine konulması suretiyle isnatta müsamaha esasına dayanır; soyma ister hakikat ister temsil kabul edilsin fark etmez. Çünkü meâni ilminde kararlaştırıldığı üzere mecaz-ı aklînin tarafları hakikatler olabilir, mecazlar olabilir veya farklı olabilir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما لَامُ التَّعْلِيلِ الِادِّعَائِيِّ، تَبَعًا لِلْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، لِأَنَّهُ لَمَّا أُسْنِدَ الْإِخْرَاج والنّزع والإراءة إِلَيْهِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، فَجُعِلَ كَأَنَّهُ فَاعِلُ الْإِخْرَاجِ وَنَزْعِ لِبَاسِهِمَا وَإِرَاءَتِهِمَا سَوْآتِهِمَا، نَاسَبَ أَنْ يُجْعَلَ لَهُ غَرَضٌ مِنْ تِلْكَ الْأَفْعَال وَهُوَ أَن يريهما سوآتهما ليتم ادّعاء كَونه فَاعل تِلْكَ الْأَفْعَالِ الْمُضِرَّةِ، وَكَوْنُهُ قَاصِدًا مِنْ ذَلِكَ الشَّنَاعَةَ وَالْفَظَاعَةَ، كَشَأْنِ الْفَاعِلِينَ أَنْ تَكُونَ لَهُم علل غائية مِنْ أَفْعَالِهِمْ إِتْمَامًا لِلْكَيْدِ، وَإِنَّمَا الشَّيْطَانُ فِي الْوَاقِعِ سَبَبٌ لِرُؤْيَتِهِمَا سَوْآتِهِمَا، فَانْتَظَمَ الْإِسْنَادُ الِادِّعَائِيُّ مَعَ التَّعْلِيلِ الِادِّعَائِيِّ، فَكَانَتْ لَامُ الْعِلَّةِ تَقْوِيَةً لِلْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ، وَتَرْشِيحًا لَهُ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ النُّكْتَةِ لَمْ نَجْعَلِ اللَّامَ هُنَا لِلْعَاقِبَةِ كَمَا جَعَلْنَاهَا فِي قَوْلِهِ: فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما [الْأَعْرَاف: ٢٠] إِذْ لَمْ تُقَارَنِ اللَّامُ هُنَالِكَ إِسْنَادًا مَجَازِيًّا.
{ لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما } kavlindeki lâm harfi, mecaz-ı aklîye tâbi olarak iddiâî ta'lîl lâmıdır. Çünkü çıkarma, soyma ve gösterme fiilleri mecaz-ı aklî yoluyla şeytana isnat edilip sanki çıkarma, onların elbiselerini soyma ve avret yerlerini gösterme fiillerinin faili kılınınca; bu zararlı fiillerin faili olduğu iddiasının ve tuzağı tamamlamak adına tıpkı faillerin fiillerinden bir gâî illete (amaca) sahip olmaları gibi bundan çirkinlik ve rezalet murat ettiğinin tam olması için, bu fiillerden bir maksadı olduğu -yani onlara avret yerlerini göstermek istediği- kabul edilmesi uygun düşmüştür. Oysa gerçekte şeytan onların avret yerlerini görmelerinin sadece bir sebebidir. Böylece iddiâî isnat ile iddiâî ta'lîl birbirine intibak etmiştir; illet lâmı da mecazî isnadın pekiştirilmesi ve onun için bir terşih olmuştur. İşte bu nükteden dolayı buradaki lâmı, { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما } “Derken şeytan, kapalı olan avret yerlerini kendilerine göstermek için onlara vesvese verdi” [A'râf 20] kavlinde yaptığımız gibi akıbet lâmı kılmadık; zira oradaki lâm mecazî bir isnatla birlikte bulunmamaktaydı.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ يَهْتَمُّ بِكَشْفِ سَوْأَةِ ابْنِ آدَمَ لِأَنَّهُ يَسُرُّهُ أَنْ يَرَاهُ فِي حَالَةِ سُوءٍ وَفَظَاعَةٍ.
Ayette, şeytanın Âdemoğlunun avret yerini açmaya önem verdiğine bir işaret vardır; çünkü onu kötü ve çirkin bir hâlde görmek onu sevindirir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ عَنِ الِافْتِتَانِ بِفِتْنَةِ الشَّيْطَانِ، وَالتَّحْذِيرِ مِنْ كَيْدِهِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْحَذِرِ أَنْ يَرْصُدَ الشَّيْءَ الْمَخُوفَ بِنَظَرِهِ لِيَحْتَرِسَ مِنْهُ إِذَا رَأَى بَوَادِرَهُ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ النَّاسَ بِأَنَّ الشَّيَاطِينَ تَرَى الْبَشَرَ، وَأَنَّ الْبَشَرَ لَا يَرَوْنَهَا، إِظْهَارًا لِلتَّفَاوُتِ بَيْنَ جَانِبِ كَيْدِهِمْ وَجَانِبِ حَذَرِ النَّاسِ مِنْهُم ضَعِيف، فَإِنَّ جَانِبَ كَيْدِهِمْ قَوِيٌّ مُتَمَكِّنٌ وَجَانِبُ حَذَرِ النَّاسِ مِنْهُمْ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُمْ يَأْتُونَ الْمَكِيدَ مِنْ حَيْثُ لَا يَدْرِي.
{ إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ } cümlesi, şeytanın fitnesine kapılmaktan men etmenin ve onun hilesinden sakındırmanın gerekçesi (ta'lîli) makamındadır. Çünkü sakınan kimsenin âdeti, belirtilerini gördüğünde korunabilmek için korkulan şeyi gözüyle gözetlemektir. Allah insanlara şeytanların insanları gördüğünü, insanların ise onları görmediğini haber vermiştir; bu da onların hile tarafı ile insanların onlardan sakınma tarafı arasındaki farkı ortaya koymak içindir: Zira onların hile tarafı güçlü ve etkilidir, insanların onlardan sakınma tarafı ise zayıftır; çünkü onlar tuzağa düşürülen kimseye hiç fark ettirmeden gelirler.
فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ تَعْلِيمُ حَقِيقَةٍ مِنْ حَقَائِقِ الْأَجْسَامِ الْخَفِيَّةِ عَنِ الْحَوَاسِّ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْمُجَرَّدَاتِ فِي اصْطِلَاحِ الْحُكَمَاءِ وَيُسَمِّيهَا عُلَمَاؤُنَا الْأَرْوَاحَ السُّفْلِيَّةَ إِذْ لَيْسَ مِنْ أَغْرَاضِ الْقُرْآنِ التَّصَدِّي لِتَعْلِيمٍ مِثْلِ هَذَا إِلَّا مَا
Dolayısıyla { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } kavlinden maksat, filozofların ıstılahında "mücerredât" olarak adlandırılan ve âlimlerimizin "süflî ruhlar" dediği, duyulardan gizli cisimlerin hakikatlerinden bir hakikati öğretmek değildir. Zira şunun dışında
لَهُ أَثَرٌ فِي التَّزْكِيَةِ النَّفْسِيَّةِ وَالْمَوْعِظَةِ.
nefsin arınmasında ve öğüt almasında bir tesiri olan şeyler hariç, böyle bir öğretimle meşgul olmak Kur'an'ın gayelerinden değildir.
وَالضَّمِيرُ الَّذِي اتَّصَلَتْ بِهِ (إِنَّ) عَائِدٌ إِلَى الشَّيْطَانِ وَعُطِفَ: وَقَبِيلُهُ عَلَى الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي قَوْلِهِ: يَراكُمْ وَلِذَلِكَ فُصِلَ بِالضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ. وَذُكِرَ الْقَبِيلُ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْقَبِيلَةِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ لَهُ أَنْصَارًا يَنْصُرُونَهُ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنَ النَّاسِ، وَفِي هَذَا الْمَعْنَى تَقْرِيبُ حَالِ عَدَاوَةِ الشَّيَاطِينِ بِمَا يَعْهَدُهُ الْعَرَبُ مِنْ شِدَّةِ أَخْذِ الْعَدُوِّ عَدُوَّهُ عَلَى غِرَّةٍ مِنَ الْمَأْخُوذِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: أَتَاهُمُ الْعَدُوُّ وَهُمْ غَارُّونَ.
{ إِنَّ } edatının bitiştiği zamir şeytana dönmektedir. { وَقَبِيلُهُ } kelimesi { يَراكُمْ } kavlindeki gizli zamire atfedilmiştir ve bu yüzden munfasıl zamirle { هُوَ } araya fasıla konulmuştur. Kabile anlamına gelen kabîl (قَبِيل) kelimesinin zikredilmesi, insanların gaflet anında ona yardım eden yardımcıları olduğuna delalet etmek içindir. Bu anlamda, şeytanların düşmanlık hâlinin, Arapların düşmanın hasmını gafil avlamasındaki şiddetten bildikleri duruma yaklaştırılması vardır. Nitekim Araplar: "Düşman onlara gafil oldukları bir sırada geldi" derler.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَذَرِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَفِتْنَتِهِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَرَدَّدُونَ فِي أَنَّ الشَّيْطَانَ يَرَاهُمْ وَفِي أَنَّهُمْ لَا يَرَوْنَهُ.
Haberin tekit harfiyle pekiştirilmesi, şeytandan ve onun fitnesinden sakınmaktan yüz çevirmeleri sebebiyle muhatapların, şeytanın kendilerini gördüğü ve kendilerinin ise onu görmediği hususunda tereddüt eden kimseler konumuna yerleştirilmesindendir.
ومِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ ابْتِدَاءُ مَكَانِ مُبْهَمٍ تَنْتَفِي فِيهِ رُؤْيَةُ الْبَشَرِ، أَيْ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ لَا تَرَوْنَهُمْ فِيهِ، فَيُفِيدُ: إِنَّهُ يَرَاكُمْ وَقَبِيلُهُ وَأَنْتُمْ لَا تَرَوْنَهُ قَرِيبًا كَانُوا أَوْ بَعِيدًا، فَكَانَتِ الشَّيَاطِينُ مَحْجُوبِينَ عَنْ أَبْصَارِ الْبَشَرِ، فَكَانَ ذَلِكَ هُوَ الْمُعْتَادُ مِنَ الْجِنْسَيْنِ، فَرُؤْيَةُ ذَوَاتِ الشَّيَاطِينِ مُنْتَفِيَةٌ لَا مَحَالَةَ، وَقَدْ يُخَوِّلُ اللَّهُ رُؤْيَةَ الشَّيَاطِينِ أَوِ الْجِنِّ مُتَشَكِّلَةً فِي أَشْكَالِ الْجُسْمَانِيَّاتِ،
{ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } ifadesi, insanın görmesinin menfi olduğu müphem bir mekânın başlangıcıdır; yani onları görmediğiniz her yerden [sizi görürler]. Bu da şu manayı ifade eder: Yakın veya uzak olsunlar, siz onları görmezken o ve kabilesi sizi görür. Böylece şeytanlar insan gözlerinden perdelenmişlerdir ve her iki cins açısından mutat olan da budur. Dolayısıyla şeytanların zatlarının görülmesi kesinlikle mümkün değildir; ancak Allah, cismanî varlıkların suretlerine bürünmüş olarak şeytanların veya cinlerin görülmesini
مُعْجِزَةً لِلْأَنْبِيَاءِ كَمَا
peygamberler için bir mucize olarak bahşedebilir; nitekim
وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ: «إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ تَفَلَّتَ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ فِي صَلَاتِي فَهَمَمْتُ أَنْ أُوثِقُهُ فِي سَارِيَةٍ مِنَ الْمَسْجِدِ»
Sahih'te geçtiği üzere [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur]: “Dün gece namaz kılarken cinlerden bir ifrit aniden üzerime atıldı; ben de onu mescidin direklerinden birine bağlamak istedim...”
الْحَدِيثَ، أَوْ كَرَامَةً لِلصَّالِحِينَ مِنَ الْأُمَمِ كَمَا فِي حَدِيثِ الَّذِي جَاءَ يَسْرِقُ مِنْ زَكَاةِ الْفِطْرِ عِنْدَ أَبِي هُرَيْرَةَ،
hadisi böyledir; yahut Ebû Hüreyre'nin yanındaki fıtır sadakasından çalmaya gelen kimsenin hadisinde olduğu gibi ümmetlerin salihleri için bir keramet olarak [bahşedebilir].
وَقَول النّبيء ﷺ لِأَبِي هُرَيْرَةَ: «ذَلِكَ شَيْطَانٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Hüreyre'ye söylediği: “O bir şeytandı” sözü de
كَمَا فِي «الصَّحِيحَيْنِ» ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا عَلَى تَشَكُّلِ الشَّيْطَانِ أَوِ الْجِنِّ فِي صُورَةٍ غَيْرِ صُورَتِهِ الْحَقِيقِيَّةِ، بِتَسْخِيرِ اللَّهِ لِتَتَمَكَّنَ مِنْهُ الرُّؤْيَةُ الْبَشَرِيَّةُ، فَالْمَرْئِيُّ فِي الْحَقِيقَةِ الشَّكْلُ الَّذِي مَاهِيَّةُ الشَّيْطَانِ مِنْ وَرَائِهِ، وَذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ رُؤْيَةِ مَكَانٍ يُعْلَمُ أَنَّ فِيهِ شَيْطَانًا، وَطَرِيقُ الْعِلْمِ بِذَلِكَ هُوَ الْخَبَرُ الصَّادِقُ، فَلَوْلَا الْخَبَرُ لَمَا عُلِمَ ذَلِكَ.
Sahîhayn'da geçtiği gibidir. Bu da ancak Allah'ın teshiriyle, insan gözünün görebilmesi için şeytanın veya cinnin kendi hakiki suretinden başka bir surete bürünmesiyle olur. Gerçekte görülen şey ise, arkasında şeytanın mahiyeti bulunan şekildir. Bu, içinde şeytan olduğu bilinen bir mekânı görmek gibidir; bunu bilmenin yolu ise doğru haberdir (sadık haber). Eğer o haber olmasaydı bu bilinemezdi.
وَجُمْلَةُ: إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا قُصِدَ مِنْهُ الِانْتِقَالُ إِلَى أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي ائْتِمَارِهِمْ بِأَمْرِ الشَّيْطَانِ، تَحْذِيرًا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الِانْتِظَامِ فِي سَلْكِهِمْ، وَتَنْفِيرًا مِنْ أَحْوَالِهِمْ، وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ التَّحْذِيرُ وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ تَعَلُّقٌ بِجُمْلَةِ:
{ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } cümlesi ibtidaî bir istînâftır; bununla müminleri müşriklerin yoluna girmekten sakındırmak ve onların durumlarından nefret ettirmek maksadıyla, müşriklerin şeytanın emrine uymadaki hâllerine geçiş kastedilmiştir. Münasebet ise sakındırmadır ve bu cümlenin şu cümleyle taalluku yoktur:
إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ.
{ إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ } “Şüphesiz o ve kabilesi sizi görür”.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ بِالنِّسْبَةِ لِمَنْ يَسْمَعُهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
Haberin tekit harfiyle pekiştirilmesi, müminlerden onu dinleyenler açısından habere önem verilmesini sağlamak içindir.
وَالْجَعْلُ هُنَا جَعْلُ التَّكْوِينِ، كَمَا يُعْلَمُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الْأَعْرَاف: ٢٤] بِمَعْنَى خَلَقْنَا الشَّيَاطِينَ.
Buradaki kılma (ce'l), tekvin kılmadır (yaratmadır); nitekim Yüce Allah'ın { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak [inin]” [A'râf 24] kavlinden de anlaşıldığı üzere "şeytanları yarattık" anlamındadır.
وأَوْلِياءَ حَالٌ مِنَ الشَّياطِينَ وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ أَيْ خَلَقْنَاهُمْ مُقَدَّرَةٌ وِلَايَتُهُمْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ جَبَلَ أَنْوَاعَ الْمَخْلُوقَاتِ وَأَجْنَاسَهَا عَلَى طَبَائِعَ لَا تَنْتَقِلُ عَنْهَا، وَلَا تَقْدِرُ عَلَى التَّصَرُّفِ بِتَغْيِيرِهَا: كَالِافْتِرَاسِ فِي الْأَسَدِ، وَاللَّسْعِ فِي الْعَقْرَبِ، وَخَلَقَ لِلْإِنْسَانِ الْعَقْلَ وَالْفِكْرَ فَجَعَلَهُ قَادِرًا عَلَى اكْتِسَابِ مَا يُخْتَارُ، وَلَمَّا كَانَ مِنْ جِبِلَّةِ الشَّيَاطِينِ حُبُّ مَا هُوَ فَسَادٌ، وَكَانَ مِنْ قُدْرَةِ الْإِنْسَانِ وَكَسْبِهِ أَنَّهُ قَدْ يَتَطَلَّبُ الْأَمْرَ الْعَائِدَ بِالْفَسَادِ، إِذَا كَانَ لَهُ فِيهِ عَاجِلُ شَهْوَةٍ أَوْ كَانَ يُشْبِهُ الْأَشْيَاءَ
{ أَوْلِياءَ } kelimesi { الشَّياطِينَ } lafzından hâldir ve bu mukadder bir hâldir; yani "onları, inanmayanlara dostlukları takdir edilmiş olarak yarattık" demektir. Şöyle ki: Allah, yaratılmışların türlerini ve cinslerini kendisinden ayrılamayacakları ve değiştirme tasarrufunda bulunamayacakları tabiatlar üzere yaratmıştır; aslandaki yırtıcılık ve akrepteki sokuculuk gibi. İnsana ise akıl ve fikir vermiş, onu seçeceği şeyleri kazanmaya (kesbe) kadir kılmıştır. Şeytanların fıtratında fesat olan şeyleri sevmek bulunduğundan, insanın kudret ve kesbinde de eğer kendisi için peşin bir arzu varsa yahut
الصَّالِحَةَ فِي بَادِئِ النَّظْرَةِ الْحَمْقَاءِ، كَانَ الْإِنْسَانُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ مُوَافِقًا لِطَبْعِ الشَّيَاطِينِ، وَمُؤْتَمَرًا بِمَا تُسَوِّلُهُ إِلَيْهِ، ثُمَّ يَغْلِبُ كَسْبُ الْفَسَادِ وَالشَّرِّ عَلَى الَّذِينَ تَوَغَّلُوا فِيهِ وَتَدَرَّجُوا إِلَيْهِ، حَتَّى صَارَ الْمَالِكُ لِإِرَادَاتِهِمْ، وَتِلْكَ مَرْتَبَةُ الْمُشْرِكِينَ، وَتَتَفَاوَتُ مَرَاتِبُ هَذِهِ الْوِلَايَةِ، فَلَا جَرَمَ نَشَأَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الشَّيَاطِينِ وِلَايَةٌ وَوِفَاقٌ لِتَقَارُبِ الدَّوَاعِي، فَبِذَلِكَ انْقَلَبَتِ الْعَدَاوَةُ الَّتِي فِي الْجِبِلَّةِ الَّتِي أَثْبَتَهَا قَوْلُهُ: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ [الْأَعْرَاف: ٢٢]- وَقَوْلُهُ- بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الْأَعْرَاف: ٢٤] فَصَارَتْ وِلَايَةً وَمَحَبَّةً عِنْدَ بُلُوغِ ابْنِ آدَمَ آخِرَ دَرَكَاتِ الْفَسَادِ، وَهُوَ الشِّرْكُ وَمَا فِيهِ، فَصَارَ هَذَا جَعْلًا جَدِيدًا نَاسِخًا لِلْجَعْلِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ هُنَالِكَ، فَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُقَيِّدٌ لِلْإِطْلَاقِ الَّذِي فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ أَنْ لَا يُوَالِيَ الشَّيْطَانَ.
ahmakça bir ilk bakışta iyi şeylere benziyorsa fesat getirecek işi talep etmek bulunduğundan; insan bu durumda şeytanların tabiatına muvafık ve onların kendisine fısıldadığı şeylere boyun eğer olur. Sonra fesat ve kötülük kesbi, bu işe derinden dalıp kademe kademe ilerleyen kimselere galebe çalar; öyle ki iradelerinin tek hâkimi hâline gelir. İşte bu, müşriklerin mertebesidir; bu velayetin mertebeleri ise farklı farklıdır. Şüphesiz sevk edici sebeplerin yakınlığı sebebiyle onlarla şeytanlar arasında bir dostluk ve uyum doğmuştur. Böylece Yüce Allah'ın { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz şeytan sizin ikiniz için apaçık bir düşmandır” [A'râf 22] ve { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” [A'râf 24] kavillerinin sabit kıldığı fıtrattaki düşmanlık, Âdemoğlu fesadın en alt basamağına —yani şirk ve onun ihtiva ettiği şeylere— ulaştığında dostluk ve sevgiye dönüşmüştür. Böylece bu durum, orada daha önce işaret edildiği gibi { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } kavlindeki kılmayı nesh eden yeni bir kılma (ce'l) olmuştur. Dolayısıyla bu ayetteki hüküm, müminin hakkının şeytanı dost edinmemek olduğuna dikkat çekmek üzere diğer ayetteki mutlaklığı takyit edicidir.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ الْمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُمُ الْمُضَادُّونَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي مَكَّةَ، وَسَتَجِيءُ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِهَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ فِي هَذِه السُّورَة [٣٥] .
{ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } (iman etmeyenler) ile kastedilen müşriklerdir; çünkü Mekke'de müminlere karşı duranlar onlardı. Bu surede Yüce Allah'ın { يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden elçiler geldiğinde...” [A'râf 35] kavlinde bu ayete dair daha fazla açıklama gelecektir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٨]
[A'râf Suresi (7), Ayet 28]
وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٢٨)
{ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: ‘Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez. Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?’” (28)
وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً مَعْطُوفٌ عَلَى لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَعْرَاف: ٢٧] فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الصِّلَةِ، وَفِيهِ إِدْمَاجٌ لِكَشْفِ بَاطِلِهِمْ فِي تَعَلُّلَاتِهِمْ وَمَعَاذِيرِهِمُ الْفَاسِدَةِ، أَيْ لِلَّذِينَ لَا يَقْبَلُونَ الْإِيمَانَ وَيَفْعَلُونَ الْفَوَاحِشَ وَيَعْتَذِرُونَ عَنْ فِعْلِهَا بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا آبَاءَهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ، وَهَذَا خَاصٌّ بِأَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ:
{ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } ibaresi { لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } [A'râf 27] kavline matuftur ve dolayısıyla sıla cümlesindendir. Onda, onların bahanelerindeki ve bozuk mazeretlerindeki batıllığı ortaya çıkarmak için bir idmâc sanatı vardır; yani imanı kabul etmeyen, fahşaları işleyen ve bunu yaparken de babalarına uyduklarını ve Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini mazeret gösteren kimseler demektir. Bu, şu kavlin karinesiyle yalanlayan müşriklerin hâllerine mahsustur:
قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ جُمْلَتَيِ الصِّلَةِ: تَفْظِيعُ حَالِ دِينِهِمْ بِأَنَّهُ ارْتِكَابُ فَوَاحِشَ، وَتَفْظِيعُ حَالِ اسْتِدْلَالِهِمْ لَهَا بِمَا لَا يَنْتَهِضُ عِنْدَ أَهْلِ الْعُقُولِ. وَجَاءَ الشَّرْطُ بِحَرْفِ إِذا الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ إِفَادَةُ الْيَقِينِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ لِيُشِيرَ إِلَى أَنَّ هَذَا حَاصِلٌ مِنْهُمْ لَا مَحَالَةَ.
{ قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: ‘Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez’”. İki sıla cümlesinden maksat: Onların dinlerinin fahşaları işlemekten ibaret oluşunun çirkinliğini ve akıl sahipleri nezdinde tutunacak hiçbir tarafı olmayan şeylerle buna delil getirme çabalarının dehşetini ortaya koymaktır. Şart edatının, şartın gerçekleşmesinde kesinlik bildiren { إِذا } lafzıyla gelmesi ise bunun onlardan kesinlikle meydana geldiğine işaret etmek içindir.
وَالْفَاحِشَةُ فِي الْأَصْلِ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ أَيْ: فِعْلَةٌ فَاحِشَةٌ ثُمَّ نَزَلَ الْوَصْفُ مَنْزِلَةَ الِاسْمِ لِكَثْرَةِ دَوَرَانِهِ، فَصَارَتِ الْفَاحِشَةُ اسْمًا لِلْعَمَلِ الذَّمِيمِ، وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْفُحْشِ- بِضَمِّ الْفَاءِ- وَهُوَ الْكَثْرَةُ وَالْقُوَّةُ فِي الشَّيْءِ الْمَذْمُومِ وَالْمَكْرُوهِ، وَغَلَبَتِ الْفَاحِشَةُ فِي الْأَفْعَالِ الشَّدِيدَةِ الْقُبْحِ وَهِيَ الَّتِي تَنْفِرُ مِنْهَا الْفِطْرَةُ السَّلِيمَةُ، أَوْ يَنْشَأُ عَنْهَا ضُرٌّ وَفَسَادٌ بِحَيْثُ يَأْبَاهَا أَهْلُ الْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ، وَيُنْكِرُهَا أُولُو الْأَحْلَامِ، وَيَسْتَحْيِي فَاعِلُهَا مِنَ النَّاسِ، وَيَتَسَتَّرُ مِنْ فِعْلِهَا مثل الْبغاء والزّنى وَالْوَأْدِ وَالسَّرِقَةِ، ثُمَّ تَنْهَى عَنْهَا الشَّرَائِعُ الْحَقَّةُ، فَالْفِعْلُ يُوصَفُ بِأَنَّهُ فَاحِشَةٌ قَبْلَ وُرُودِ الشَّرْعِ، كَأَفْعَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، مِثْلَ السُّجُودِ لِلتَّمَاثِيلِ وَالْحِجَارَةِ وَطَلَبِ الشَّفَاعَةِ مِنْهَا وَهِيَ جَمَادٌ، وَمِثْلَ الْعَرَاءِ فِي الْحَجِّ، وَتَرْكِ تَسْمِيَةِ اللَّهِ عَلَى الذَّبَائِحِ، وَهِيَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ وَتَسْخِيرِهِ، وَالْبِغَاءِ، وَاسْتِحْلَالِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَالضُّعَفَاءِ، وَحِرْمَانِ الْأَقَارِبِ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَاسْتِشَارَةِ الْأَزْلَامِ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى الْعَمَلِ أَوْ تَرْكِهِ، وَقَتْلِ غَيْرِ الْقَاتِلِ لِأَنَّهُ مِنْ قَبِيلَةِ الْقَاتِلِ، وَتَحْرِيمِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ كَثِيرًا مِنَ الطَّيِّبَاتِ الَّتِي أَحَلَّهَا اللَّهُ وَتَحْلِيلِهِمُ الْخَبَائِثَ مِثْلَ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفَاحِشَةِ فِي الْآيَةِ التَّعَرِّي فِي الْحَجِّ، وَإِنَّمَا مَحْمَلُ كَلَامِهِ عَلَى أَنَّ التَّعَرِّيَ فِي الْحَجِّ مِنْ أَوَّلِ مَا أُرِيدَ بِالْفَاحِشَةِ لَا قَصْرِهَا عَلَيْهِ فَكَأَن أئمّة الشِّرْكِ قَدْ أَعَدُّوا لِأَتْبَاعِهِمْ مَعَاذِيرَ عَنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ وَلَقَّنُوهَا إِيَّاهُمْ، وَجِمَاعُهَا أَنْ يَنْسُبُوهَا إِلَى آبَائِهِمُ السَّالِفِينَ الَّذِينَ هُمْ قُدْوَةٌ لِخَلَفِهِمْ، وَاعْتَقَدُوا أَنَّ آبَاءَهُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي طَيِّ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْ مَصَالِحَ لَوِ اطَّلَعَ عَلَيْهَا الْمُنْكِرُونَ لَعَرَفُوا مَا أَنْكَرُوا، ثُمَّ عَطَفُوا عَلَى ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِذَلِكَ يَعْنُونَ أَنَّ آبَاءَهُمْ مَا رَسَمُوهَا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ رَسَمُوهَا بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَفُهِمَ مِنْهُ أَنَّهُمُ اعْتَذَرُوا
Fahişe (فَاحِشَة) kelimesi aslen mahzuf bir mevsun sıfatıdır; yani "fahiş bir fiil" (çirkin bir iş) demektir. Sonra dilde çok kullanılması sebebiyle sıfat isim makamına geçmiş ve fahişe, yerilmiş her kötü amel için bir isim olmuştur. Bu kelime, fâ harfinin zammesiyle fuhuş (فُحْش) kökünden türemiştir; o da yerilmiş ve hoş karşılanmayan şeydeki aşırılık ve şiddettir. Fahişe kelimesi, selim fıtratın nefret ettiği yahut üstün akıl sahiplerinin kaçındığı, basiret sahiplerinin inkâr ettiği, yapanın insanlardan utandığı ve fuhuş, zina, kız çocuklarını diri diri gömme (ve'd) ve hırsızlık gibi işlenmesinden gizlendiği aşırı derecede çirkin fiiller hakkında galip gelmiştir; ardından da hak şeriatlar bunları yasaklamıştır. Dolayısıyla bir fiil, şeriatın gelişinden önce de fahişe olarak nitelenir; nitekim putlara ve taşlara secde etmek ve cansız oldukları hâlde onlardan şefaat dilemek, hacda çıplak kalmak, Allah'ın yaratması ve teshiri olduğu hâlde kurban keserken Allah'ın adını anmayı terk etmek, fuhuş yapmak, yetimlerin ve zayıfların mallarını helal saymak, akrabaları mirastan mahrum bırakmak, bir işe kalkışma veya bırakma hususunda fal oklarına danışmak, katilin kabilesinden olduğu gerekçesiyle katil olmayan birini öldürmek, Allah'ın helal kıldığı pek çok temiz rızkı kendilerine haram kılıp leş ve kan gibi murdar şeyleri helal saymak gibi Câhiliye ehlinin fiilleri böyledir. İbn Abbâs'tan ayette geçen fahişeden muradın hacda çıplak kalmak olduğu rivayet edilmiştir; ancak onun sözü, fahişenin sadece buna hasredilmesi değil, hacdaki çıplaklığın fahişe ile kastedilenlerin başında geldiği anlamına hamledilir. Sanki şirkin önderleri taraftarları için bu amellere dair mazeretler hazırlamış ve onlara telkin etmişlerdir. Bu mazeretlerin özü, onları haleflerine önder olan geçmiş atalarına nispet etmeleridir; onlar, atalarının bu amellerin içinde saklı olan ve inkâr edenler muttali olsaydı inkâr ettikleri şeyi anlayacakları maslahatları daha iyi bildiğine inanmışlardı. Sonra da buna Allah'ın bunu emrettiğini eklediler; yani atalarının bunu kendi kafalarından koymadıklarını, bilakis Yüce Allah'ın emriyle koyduklarını kastettiler. Buradan anlaşıldı ki onlar hem
لِأَنْفُسِهِمْ وَاعْتَذَرُوا لِآبَائِهِمْ، فَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها لَيْسَ ادِّعَاءُ بُلُوغِ أَمْرٍ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِمْ وَلَكِنَّهُمْ أَرَادُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ آبَاءَهُمُ الَّذِينَ رَسَمُوا تِلْكَ الرُّسُومَ وَسَنُّوهَا فَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ آبَاءَهُمْ أَمْرًا لَهُمْ، لِأَنَّهُ أَرَادَ بَقَاءَ ذَلِكَ فِي ذُرِّيَّاتِهِمْ، فَهَذَا مَعْنَى اسْتِدْلَالِهِمْ، وَقَدْ أَجْمَلَهُ إِيجَازُ الْقُرْآنِ اعْتِمَادًا عَلَى فِطْنَةِ الْمُخَاطَبِينَ.
kendileri için mazeret beyan etmiş hem de ataları için mazeret göstermişlerdir. Dolayısıyla { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah da bize bunu emretti” sözlerinin manası, Allah'tan kendilerine doğrudan bir emir ulaştığı iddiası değildir; bilakis onlar Allah'ın, bu kuralları koyan ve âdet edinen atalarına emrettiğini, Allah'ın atalarına olan emrinin ise bunun zürriyetlerinde devam etmesini dilediği için kendilerine de bir emir mesabesinde olduğunu kastetmişlerdir. İşte onların delil getirmelerinin anlamı budur; Kur'an'ın îcâzı (özlü anlatımı), muhatapların anlayışına güvenerek bunu veciz bir şekilde özetlemiştir.
وَأُسْنِدَ الْفِعْلُ وَالْقَوْلُ إِلَى ضَمِيرِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا: عَلَى مَعْنَى الْإِسْنَادِ إِلَى ضَمِيرِ الْمَجْمُوعِ، وَقَدْ يَكُونُ الْقَائِلُ غَيْرَ الْفَاعِلِ، وَالْفَاعِلُ غَيْرَ قَائِلٍ، اعْتِدَادًا بِأَنَّهُمْ لَمَّا صَدَّقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي ذَلِكَ فَكَأَنَّهُمْ فَعَلُوهُ كُلُّهُمْ وَاعْتَذَرُوا عَنْهُ كُلُّهُمْ.
{ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا } kavlinde fiil ve sözün inanmayanların zamirine isnat edilmesi, topluluğun zamirine isnat anlamındadır. Biri diğerini bu hususta tasdik ettiği için sanki hepsi yapmış ve hepsi mazeret beyan etmiş sayılarak, söyleyen yapanın gayrısı, yapan da söyleyenin gayrısı olabilir.
وَأَفَادَ الشَّرْطُ رَبْطًا بَيْنَ فِعْلِهِمُ الْفَاحِشَةَ وَقَوْلِهِمْ: وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا بِاعْتِبَارِ إِيجَازٍ فِي الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، إِذِ الْمَفْهُومُ أَنَّهُمْ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً فَأُنْكِرَتْ عَلَيْهِمْ أَوْ نُهُوا عَنْهَا
Şart cümlesi, sözdeki bir îcâz (özlü anlatım) dolayısıyla onların çirkin bir fiil işlemeleri ile { وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا } “Atalarımızı bunun üzerinde bulduk” sözleri arasında bir bağ kurmuştur. Bu îcâza bağlam delalet etmektedir; çünkü anlaşılan şudur: Onlar çirkin bir fiil işlediklerinde bu durum kınandığı veya bundan nehyedildikleri zaman,
قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْإِنْكَارِ وَالنَّهْيِ خُصُوصَ نَهْيِ الْإِسْلَامِ إِيَّاهُمْ عَنْ ضَلَالِهِمْ، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ نَهْيُ أَيِّ نَاهٍ وَإِنْكَارُ أَيِّ مُنْكِرٍ، فَقَدْ كَانَ يُنْكِرُ عَلَيْهِمُ الْفَوَاحِشَ مَنْ لَا يُوَافِقُونَهُمْ عَلَيْهَا مِنَ الْقَبَائِلِ، فَإِنَّ دِينَ الْمُشْرِكِينَ كَانَ أَشْتَاتًا مُخْتَلِفًا، وَكَانَ يُنْكِرُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ مَنْ خَلَعُوا الشِّرْكَ مِنَ الْعَرَبِ مِثْلَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَأُمَيَّةَ ابْن أَبِي الصَّلْتِ، وَقَدْ قَالَ لَهُمْ زَيْدُ بْنُ عَمْرٍو: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الشَّاةَ وَأَنْزَلَ لَهَا الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ وَأَنْبَتَ لَهَا الْعُشْبَ ثُمَّ أَنْتُمْ تَذْبَحُونَهَا لِغَيْرِهِ» وَكَانَ يُنْكِرُ عَلَيْهِمْ مَنْ يَتَحَرَّجُ مِنْ أَفْعَالِهِمْ ثُمَّ لَا يَسَعُهُ إِلَّا اتِّبَاعُهُمْ فِيهَا إِكْرَاهًا.
“Atalarımızı bunun üzerinde bulduk” derlerdi. Buradaki kınama ve nehiyden murat, yalnızca İslâm’ın onları sapıklıklarından nehyetmesi değildir; bilakis herhangi bir yasaklayıcının nehyetmesi ve herhangi bir kınayıcının kınamasıdır. Nitekim kabilelerden onlarla bu konuda uyuşmayanlar da onların bu çirkin fiillerini kınarlardı. Zira müşriklerin dini birbirinden farklı ve dağınıktı. Ayrıca Araplardan şirki terk etmiş olan Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve Ümeyye b. Ebi’s-Salt gibi kimseler de onların bu fiillerini kınardı. Nitekim Zeyd b. Amr onlara şöyle demişti: “Koyunu Allah yarattı, onun için gökten suyu indirdi ve onun için otu bitirdi; sonra da siz kalkıp onu O'ndan başkası adına kesiyorsunuz!” Yine onların yaptıklarından rahatsızlık duyan, fakat ardından baskı altında kalarak onlara uymaktan başka çare bulamayan kimseler de onları kınardı.
وَكَانَ يُنْكِرُ عَلَيْهِمْ مَنْ لَا تُوَافِقُ أَعْمَالُهُمْ هَوَاهُ: كَمَا وَقع لامرىء الْقَيْسِ، حَيْثُ عَزَمَ عَلَى قِتَالِ بَنِي أَسَدٍ بَعْدَ قَتْلِهِمْ أَبَاهُ حُجْرًا، فَقَصَدَ ذَا الْخَلَصَةِ- صَنَمَ خَثْعَمَ- وَاسْتَقْسَمَ عِنْدَهُ بِالْأَزْلَامِ فَخَرَجَ لَهُ النَّاهِي فَكَسَرَ الْأَزْلَامَ وَقَالَ:
Onların yaptıkları işler kendi hevalarına uymayan kimseler de onları kınardı; nitekim babası Hucr'u öldürdükten sonra Esedoğulları ile savaşmaya azmeden İmruü'l-Kays'ın başına geldiği gibi. O, Has'am kabilesinin putu olan Zü'l-Halasa'ya yönelmiş ve onun yanında fal oklarıyla kısmet çekmişti; [oklardan] yasaklayıcı olan çıkınca okları kırmış ve şöyle demişti:
لَوْ كُنْتَ يَا ذَا الْخَلَصِ الْمُوتُورَا ... مِثْلِي وَكَانَ شَيْخُكَ الْمَقْبُورَا
Ey Zü'l-Halasa! İntikam peşinde koşan benim gibi sen olsaydın ve kabirde yatan da senin baban olsaydı,
لَمْ تَنْهَ عَنْ قَتْلِ الْعُدَاةِ زُورًا
Düşmanları öldürmeyi yalan yere yasaklamazdın!
ثُمَّ جَاءَ الْإِسْلَامُ فَنَعَى عَلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمُ الْفَاسِدَةَ، وَأَسْمَعَهُمْ قَوَارِعَ الْقُرْآنِ فَحِينَئِذٍ تَصَدَّوْا لِلِاعْتِذَارِ. وَقَدْ عُلِمَ مِنَ السِّيَاقِ تَشْنِيعُ مَعْذِرَتِهِمْ وَفَسَادُ حُجَّتِهِمْ.
Sonra İslâm geldi, onların bozuk amellerini yüzlerine vurdu ve onlara Kur'an'ın sarsıcı uyarılarını işittirdi; işte o zaman mazeret ileri sürmeye kalkıştılar. Bağlamdan, onların mazeretlerinin çirkinliği ve hüccetlerinin bozukluğu anlaşılmıştır.
وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى إِنْكَارِ مَا كَانَ مُمَاثِلًا لِهَذَا الِاسْتِدْلَالِ وَهُوَ كُلُّ دَلِيلٍ تَوَكَّأَ عَلَى اتِّبَاعِ الْآبَاءِ فِي الْأُمُورِ الظَّاهِرِ فَسَادُهَا وَفُحْشُهَا، وَكُلُّ دَلِيلٍ اسْتَنَدَ إِلَى مَا لَا قِبَلَ لِلْمُسْتَدِلِّ بِعِلْمِهِ، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ: وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها دَعْوَى بَاطِلَةٌ إِذْ لَمْ يَبْلُغْهُمْ أَمْرُ اللَّهِ بِذَلِكَ بِوَاسِطَةِ مُبَلِّغٍ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ النُّبُوءَةَ، فَمِنْ أَيْنَ لَهُمْ تَلَقِّي مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى.
Ayet, bu tür bir akıl yürütmeye benzeyen her türlü iddiayı; yani bozukluğu ve çirkinliği apaçık olan hususlarda atalara uymaya dayanan her delili ve delil getirenin bilmesine imkân olmayan şeylere dayandırdığı her delili reddetmeye delalet etmiştir. Zira onların { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah da bize bunu emretti” sözleri batıl bir iddiadır; çünkü bir tebliğci vasıtasıyla Allah'ın bu yöndeki bir emri onlara ulaşmış değildir. Zaten onlar peygamberliği inkâr ediyorlardı; öyleyse Yüce Allah'ın muradını nereden öğrenmiş olabilirler?
وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ لِرَسُولِهِ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ فَأَعْرَضَ عَنْ رَدِّ قَوْلِهِمْ: وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ يُرَادُ رَدُّهُ مِنْ جِهَةِ التَّكْذِيبِ فَهُمْ غَيْرُ كَاذِبِينَ فِي قَوْلِهِمْ، لِأَنَّ آبَاءَهُمْ كَانُوا يَأْتُونَ تِلْكَ الْفَوَاحِشَ، وَإِنْ كَانَ يُرَادُ رَدُّهُ مِنْ جِهَةِ عَدَمِ صَلَاحِيَتِهِ لِلْحُجَّةِ فَإِنَّ ذَلِكَ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ الْإِنْكَارَ وَالنَّهْيَ ظَاهِرٌ انْتِقَالُهُمَا إِلَى آبَائِهِمْ، إِذْ مَا جَازَ عَلَى الْمِثْلِ يَجُوزُ عَلَى الْمُمَاثِلِ، فَصَارَ رَدُّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ مِنْ دَلِيلِهِمْ بَدِيهِيًّا وَكَانَ أَهَمَّ مِنْهُ رَدُّ الْمُقَدِّمَةِ الْكُبْرَى، وَهِيَ مَنَاطُ الِاسْتِدْلَالِ، أَعْنِي قَوْلَهُمْ: وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها.
Allah Teâlâ, Resulüne { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: Allah kesinlikle çirkin ve hayâsızca işleri emretmez” buyurarak onların bu iddiasını reddetmiştir. Onların { وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا } “Atalarımızı bunun üzerinde bulduk” sözlerini ise doğrudan reddetmekten yüz çevirmiştir. Çünkü bu sözü yalanlama cihetiyle reddetmek murat edilecek olsa, onlar bu sözlerinde yalancı değillerdir; zira ataları gerçekten de o çirkin fiilleri işlemekteydi. Eğer hüccet olmaya elverişsizliği cihetiyle reddetmek murat edilecek olsa, bu zaten apaçıktır; çünkü kınama ve nehyin onların atalarına da intikal edeceği açıktır, nitekim benzer olan için geçerli olan şey benzeri için de geçerlidir. Böylece onların delilinin bu öncülünü reddetmek bedihî (açık) bir hal aldı; bundan daha önemlisi ise delil getirmenin odak noktası olan büyük öncülü, yani onların { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah da bize bunu emretti” sözlerini reddetmekti.
فَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ نَقْضٌ لِدَعْوَاهُمْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا أَيْ بِتِلْكَ الْفَوَاحِشِ، وَهُوَ رَدٌّ عَلَيْهِمْ، وَتَعْلِيمٌ لَهُمْ، وَإِفَاقَةٌ لَهُمْ مِنْ غُرُورِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ مُتَّصِفٌ بِالْكَمَالِ
Dolayısıyla O'nun { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: Allah kesinlikle çirkin ve hayâsızca işleri emretmez” kavli, Allah'ın kendilerine bunu, yani o çirkin işleri emrettiği yönündeki iddialarını bir çürütmedir; onlara bir ret, bir öğretme ve kapıldıkları gururdan (aldanıştan) bir uyandırmadır. Çünkü Allah kemal sıfatlarıyla muttasıftır;
فَلَا يَأْمُرُ بِمَا هُوَ نَقْصٌ لَمْ يَرْضَهُ الْعُقَلَاءُ وَأَنْكَرُوهُ، فَكَوْنُ الْفِعْلِ فَاحِشَةً كَافٍ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِهِ لِأَنَّ اللَّهَ لَهُ الْكَمَالُ الْأَعْلَى، وَمَا كَانَ اعْتِذَارُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِذَلِكَ إِلَّا عَنْ جَهْلٍ، وَلِذَلِكَ وَبَّخَهُمُ اللَّهُ بِالِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ بِقَوْلِهِ: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَيْ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِهِ، فَحُذِفَ الْمَفْعُولُ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ إِذْ لَا مُسْتَنَدَ لَهُمْ فِيهِ، وَإِنَّمَا قَالُوهُ
Bu sebeple akıl sahiplerinin razı olmayıp inkâr ettiği bir noksanlığı asla emretmez. Bir fiilin çirkin (fahişe) olması, Allah'ın onu emretmeyeceğini göstermek için yeterlidir; çünkü en yüce kemal Allah'a aittir. Onların Allah'ın bunu emrettiğine dair mazeretleri ise sadece bir cehaletten ibarettir. Bundan dolayı Allah, { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” kavlindeki kınayıcı soruyla onları azarlamıştır; yani Allah'ın emrettiğini bilmediğiniz şeyleri mi [söylüyorsunuz]? Önceki ifadenin delaleti sebebiyle mef'ûl (tümleç) hazfedilmiştir; zira bu konuda ellerinde hiçbir dayanak bulunmadığı için Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini bilmemektedirler. Onlar bunu sadece
عَنْ مُجَرَّدِ التَّوَهُّمِ، وَلِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يَلِيقُ بِجَلَالِهِ وَكَمَالِهِ أَنْ يَأْمُرَ بِمِثْلِ تِلْكَ الرَّذَائِلِ.
kuru bir vehimden ötürü söylemişlerdir ve ayrıca Allah'ın celaline ve kemaline böylesi rezillikleri emretmenin yakışmayacağını bilmedikleri için [böyle demişlerdir].
وَضُمِّنَ: تَقُولُونَ معنى تكذيون أَوْ مَعْنَى تَتَقَوَّلُونَ، فَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِعَلَى، وَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يُعَدَّى بِعْنَ لَوْ كَانَ قَوْلًا صَحِيحَ النِّسْبَةِ، وَإِذْ كَانَ التَّوْبِيخُ وَارِدًا عَلَى أَنْ يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا يَعْلَمُونَ كَانَ الْقَوْلُ عَلَى اللَّهِ بِمَا يَتَحَقَّقُ عَدَمُ وُرُودِهِ مِنَ اللَّهِ أَحْرَى.
{ تَقُولُونَ } “söylüyorsunuz” fiiline “yalan söylüyorsunuz” veya “iftira edip uyduruyorsunuz” manası tazmin edilmiştir; bu sebeple عَلَى (alâ) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. Oysa sahih bir isnat içeren bir söz olsaydı عَنْ (an) ile geçişli olması gerekirdi. Kınama, Allah hakkında bilmedikleri şeyi söylemeleri üzerine geldiğine göre, Allah'tan gelmediği kesinleşen şeyi Allah'a nispet etmek [kınanmaya] çok daha evladır.
وَبِهَذَا الرَّدِّ تَمَحَّضَ عَمَلُهُمْ تِلْكَ الْفَوَاحِشَ لِلضَّلَالِ وَالْغُرُورِ وَاتِّبَاعِ وَحْيِ الشَّيَاطِينِ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ أئمّة الْكُفْرِ، وَقَادَةِ الشِّرْكِ: مِثْلَ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ، الَّذِي وَضَعَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، وَمِثْلَ أَبِي كَبْشَةَ، الَّذِي سَنَّ عِبَادَةَ الشِّعْرَى مِنَ الْكَوَاكِبِ، وَمِثْلَ ظَالِمِ بْنِ أَسْعَدَ، الَّذِي وَضَعَ عِبَادَةَ الْعُزَّى، وَمِثْلَ الْقَلَمَّسِ، الَّذِي سَنَّ النَّسِيءَ إِلَى مَا اتَّصَلَ بِذَلِكَ مِنْ مَوْضُوعَاتِ سَدَنَةِ الْأَصْنَامِ وَبُيُوتِ الشِّرْكِ.
Bu ret ile birlikte, onların o çirkin fiilleri işlemeleri sadece bir sapıklık, aldanış ve şeytanların kendi dostları olan küfrün önderlerine ve şirkin elebaşlarına telkin ettikleri vesveselere uymaktan ibaret kalmıştır. Bunlar; putlara tapınmayı icat eden Amr b. Lühayy, yıldızlardan Şi'râ'ya tapınma âdetini başlatan Ebû Kebşe, Uzzâ'ya tapınmayı çıkaran Zâlim b. Es'ad ve nesî uygulamasını (haram ayları erteleme âdetini) başlatan Kalemmes ile put bakıcıları ve şirk ocaklarının bunlarla bağlantılı uyduruk işleri gibidir.
وَاعْلَمْ أَنْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مُسْتَنَدٌ لِإِبْطَالِ التَّقْلِيدِ فِي الْأُمُورِ الْفَرْعِيَّةِ أَوِ الْأُصُولِ الدِّينِيَّةِ لِأَنَّ التَّقْلِيدَ الَّذِي نَعَاهُ اللَّهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ هُوَ تَقْلِيدُهُمْ مَنْ لَيْسُوا أَهْلًا لِأَنْ يُقَلَّدُوا، لِأَنَّهُمْ لَا يَرْتَفِعُونَ عَنْ رُتْبَةِ مُقَلِّدِيهِمْ، إِلَّا بِأَنَّهُمْ أَقْدَمُ جِيلًا، وَأَنَّهُمْ آبَاؤُهُمْ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يَعْتَذِرُوا بِأَنَّهُمْ وَجَدُوا عَلَيْهِ الصَّالِحِينَ وَهُدَاةَ الْأُمَّةِ، وَلَا بِأَنَّهُ مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ وَأَبْنَاؤُهُ، وَلِأَنَّ التَّقْلِيدَ الَّذِي نَعَاهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ تَقْلِيد فِي أَعْمَالٍ بَدِيهِيَّةِ الْفَسَادِ، وَالتَّقْلِيدُ فِي الْفَسَادِ يَسْتَوِي، هُوَ وَتَسْنِينُهُ، فِي الذَّمِّ، عَلَى أَنَّ تَسْنِينَ الْفَسَادِ أَشَدُّ مَذَمَّةً مِنَ التَّقْلِيدِ فِيهِ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ
Bil ki bu ayette fer'î meselelerde veya dini esaslarda taklidi geçersiz kılacak bir dayanak yoktur. Çünkü Allah'ın müşrikleri ayıpladığı taklit, kendilerine uyulmaya ehil olmayan kimseleri taklit etmeleridir; zira onlar daha önceki bir nesil olmaları ve ataları olmaları dışında kendilerini taklit edenlerin mertebesinden üstün değillerdir. Nitekim müşrikler, salihleri ve ümmetin hidayet rehberlerini ya da İbrahim ve oğullarının üzerinde bulunduğu yolu bulduklarını mazeret olarak göstermemişlerdir. Ayrıca Allah'ın onları ayıpladığı taklit, bozukluğu bedihî (apaçık) olan amellerdeki taklittir. Bozuklukta taklit etmek de onu âdet haline getirip başlatmak da yerilme bakımından eşittir; üstelik bozukluğu âdet haline getirmek, onda taklitçi olmaktan daha şiddetle kınanmıştır; nitekim şu
الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ: «مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ»
sahih hadis de buna işaret etmektedir: «Haksız yere öldürülen hiçbir kimse yoktur ki onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay düşmesin; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.»
وَحَدِيثُ: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» .
«Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı o kimsenin üzerinedir.»
فَمَا فَرَضَهُ الَّذِينَ يَنْزِعُونَ إِلَى عِلْمِ الْكَلَامِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْقَوْلِ فِي ذَمِّ التَّقْلِيدِ نَاظِرٌ إِلَى اعْتِبَارِ الْإِشْرَاكِ دَاخِلًا فِي فعل الْفَوَاحِش.
Kelâm ilmine meyleden müfessirlerin bu ayette taklidin yerilmesi hususunda ortaya koydukları faraziyeler ise şirkin çirkin fiilleri işleme kapsamına dahil edilmesi mülahazasına dayanmaktadır.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٢٩ إِلَى ٣٠]
[A'RÂF SÛRESİ (7): 29 - 30. ÂYETLER]
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠)
{ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (٢٩) فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٠) } “De ki: Rabbim adaleti emretti. Her mescitte yüzlerinizi O'na doğrultun ve dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin/ibadet edin. Sizi ilk önce yarattığı gibi yine O'na döneceksiniz. O, bir grubu doğru yola iletti, bir grubun üzerine de sapıklık hak oldu. Çünkü onlar, Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler ve kendilerini doğru yolda sanırlar.”
بَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ زَعْمَهُمْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِمَا يَفْعَلُونَهُ مِنَ الْفَوَاحِشِ إِبْطَالًا عَامًّا بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ [الْأَعْرَاف: ٢٨] اسْتَأْنَفَ اسْتِئْنَافًا اسْتِطْرَادِيًّا بِمَا فِيهِ جُمَّاعُ مُقَوِّمَاتِ الدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي يَجْمَعُهُ مَعْنَى الْقِسْطِ أَيِ الْعَدْلِ تَعْلِيمًا لَهُمْ بِنَقِيضِ جَهْلِهِمْ، وَتَنْوِيهًا بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى، بِأَنْ يَعْلَمُوا مَا شَأْنُهُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ بِهِ. وَلِأَهَمِّيَّةِ هَذَا الْغَرَضِ، وَلِمُضَادَّتِهِ لِمُدَّعَاهُمُ الْمَنْفِيِّ فِي جُمْلَةِ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ [الْأَعْرَاف: ٢٨] فُصِلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَلَمْ يُعْطَفِ الْقَوْلُ عَلَى الْقَوْلِ وَلَا الْمَقُولُ عَلَى الْمَقُولِ: لِأَنَّ فِي إِعَادَةِ فِعْلِ الْقَوْلِ وَفِي تَرْكِ عَطْفِهِ عَلَى نَظِيرِهِ لَفْتًا لِلْأَذْهَانِ إِلَيْهِ.
Allah'ın, işledikleri çirkin fiilleri kendilerine emrettiği yönündeki iddialarını { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: Allah kesinlikle çirkin ve hayâsızca işleri emretmez” [A'râf: 28] kavliyle genel bir biçimde iptal ettikten sonra; cehaletlerinin zıddını onlara öğretmek ve Yüce Allah'ın şanını yüceltmek amacıyla, Allah'ın emretmesi gereken şeylerin ne olduğunu bilsinler diye, kıst yani adalet manasının topladığı hak dinin bütün temel unsurlarını içeren bir istitrâdî (konu dışı geçiş) istînâf ile söze yeniden başlamıştır. Bu gayenin önemi ve { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } [A'râf: 28] cümlesinde nefyedilen iddialarına zıt olması sebebiyle bu cümle önceki cümleden fasledilmiş (ayrılmış), söz söze ve söylenen söz de söylenen söze atfedilmemiştir; çünkü söz fiilinin tekrarlanmasında ve benzerine atfedilmemesinde zihinleri buna çekme gayesi vardır.
وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ وَهُوَ هُنَا الْعَدْلُ بِمَعْنَاهُ الْأَعَمِّ، أَيِ الْفِعْلُ الَّذِي هُوَ وَسَطٌ بَيْنِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ فِي الْأَشْيَاءِ، وَهُوَ الْفَضِيلَةُ مِنْ كُلِّ فِعْلٍ، فَاللَّهُ أَمَرَ بِالْفَضَائِلِ وَبِمَا تَشْهَدُ الْعُقُولُ السَّلِيمَةُ أَنَّهُ صَلَاحٌ مَحْضٌ وَأَنَّهُ حَسَنٌ مُسْتَقِيمٌ، نَظِيرُ قَوْلِهِ: وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً [الْفرْقَان:
Kıst (قِسْط); adalet demektir ve buradaki adalet en genel manasındadır; yani eşyada ifrat ve tefrit arasında orta yol olan fiildir ve her fiilin erdemli olanıdır. Zira Allah erdemleri ve selim akılların sırf salah (iyilik) olduğuna, güzel ve dosdoğru bulunduğuna tanıklık ettiği şeyleri emretmiştir. Bu durum O'nun: { وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } “İkisi arasında dengeli bir yol tutarlar” [Furkân:
٦٧] فَالتَّوْحِيدُ عَدْلٌ بَيْنَ الْإِشْرَاكِ وَالتَّعْطِيلِ، وَالْقِصَاصُ مِنَ الْقَاتِلِ عَدْلٌ بَيْنَ إِطْلَالِ الدِّمَاءِ وَبَيْنَ قَتْلِ الْجَمَاعَةِ مِنْ قَبِيلَةِ الْقَاتِلِ لِأَجْلِ جِنَايَةِ وَاحِدٍ مِنَ الْقَبِيلَةِ لَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ. وَأَمَرَ اللَّهُ بِالْإِحْسَانِ، وَهُوَ عَدْلٌ بَيْنَ الشُّحِّ وَالْإِسْرَافِ، فَالْقِسْطُ صِفَةٌ لِلْفِعْلِ فِي ذَاتِهِ بِأَنْ يَكُونَ مُلَائِمًا لِلصَّلَاحِ عَاجِلًا وَآجِلًا، أَيْ سَالِمًا مِنْ عَوَاقِبِ الْفَسَادِ، وَقَدْ نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْقِسْطَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَإِنَّمَا يَعْنِي بِذَلِكَ أَنَّ التَّوْحِيدَ مِنْ أَعْظَمِ الْقِسْطِ، وَهَذَا إِبْطَالٌ لِلْفَوَاحِشِ الَّتِي زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا لِأَنَّ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْفَوَاحِشِ لَيْسَ
67] kavlinin benzeridir. Tevhid, şirk ile ta'tîl (Allah'ın sıfatlarını veya varlığını inkâr) arasında bir adalettir; katilden kısas almak, kanların heba edilmesi ile kabileden ele geçirilemeyen tek bir kişinin cinayeti sebebiyle katilin kabilesinden bir topluluğun öldürülmesi arasında bir adalettir. Allah cimrilik ile israf arasında adalet olan ihsanı (cömertliği) emretmiştir. Dolayısıyla kıst, fiilin bizzat kendisinde bulunan; dünya ve ahirette salaha uygun olması, yani fesadın kötü akıbetlerinden uzak bulunması vasfıdır. İbn Abbâs'tan kıstın 'Lâ ilâhe illallah' sözü olduğu nakledilmiştir; o bununla tevhidin kıstın en büyüğü olduğunu kastetmiştir. Bu, Allah'ın kendilerine emrettiğini iddia ettikleri çirkin fiillerin bir iptalidir; çünkü o çirkin fiillerden hiçbiri
بِقِسْطٍ، وَكَذَلِكَ اللِّبَاسُ فَإِنَّ التَّعَرِّيَ تَفْرِيطٌ، وَالْمُبَالَغَةَ فِي وَضْعِ اللِّبَاسِ إِفْرَاطٌ، وَالْعَدْلُ هُوَ اللِّبَاسُ الَّذِي يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ وَيَدْفَعُ أَذَى الْقَرِّ أَوِ الْحَرِّ، وَكَذَلِكَ الطَّعَامُ فَتَحْرِيمُ بَعْضِهِ غُلُوٌّ، وَالِاسْتِرْسَالُ فِيهِ نَهَامَةٌ، وَالْوَسَطُ هُوَ الِاعْتِدَالُ، فَقَوْلُهُ: أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ كَلَامٌ جَامِعٌ لِإِبْطَالِ كُلِّ مَا يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ مِمَّا لَيْسَ مِنْ قَبِيلِ الْقِسْطِ.
kıst değildir. Giyim kuşam da böyledir; zira çıplak kalmak tefrit, giyinmede aşırıya kaçmak ifrattır; adalet ise avret yerini örten, sıcağın veya soğuğun eziyetini savuşturan giysidir. Yiyecek de böyledir; bir kısmını haram kılmak aşırılık (gulüv), ona büsbütün dalmak oburluktur; orta yol ise itidaldir. Dolayısıyla O'nun { أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “Rabbim adaleti emretti” kavli, kıst kabilinden olmayan ve Allah'ın kendilerine emrettiğini iddia ettikleri her şeyi iptal eden kapsamlı bir sözdür.
ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِأَمْر النبيء ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ عَنِ اللَّهِ: أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ فَجُمْلَةُ: وَأَقِيمُوا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ أَيْ قُلْ لِأُولَئِكَ الْمُخَاطَبِينَ أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ. وَالْقَصْدُ الْأَوَّلُ مِنْهُ إِبْطَالُ بَعْضٍ مِمَّا زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ بِطَرِيقِ أَمْرِهِمْ بِضِدِّ مَا زَعَمُوهُ لِيَحْصُلَ أَمْرُهُمْ بِمَا يُرْضِي اللَّهَ بِالتَّصْرِيحِ. وَإِبْطَالُ شَيْءٍ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ بِالِالْتِزَامِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ لِأَنَّ مَنْ يُرِيدُ النَّهْيَ عَنْ
Sonra bunun peşinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'tan naklen onlara: { أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte yüzlerinizi doğrultun” demesini emretmiştir. Dolayısıyla { وَأَقِيمُوا } “ve doğrultun” cümlesi, { أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “Rabbim adaleti emretti” cümlesine matuftur; yani o muhataplara de ki: “Yüzlerinizi doğrultun.” Bundan ilk kasıt, Allah'ı razı edecek şeyin açıkça emredilmesi ve Allah'ın emrettiğini iddia ettikleri şeyin de zımnen iptal edilmesi için, iddia ettikleri şeyin zıddını emretmek suretiyle Allah'ın emrettiğini öne sürdükleri şeylerin bir kısmını iptal etmektir. Çünkü bir şeyi emretmek onun zıddını nehyetmektir. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Bir şeyden
شَيْءٍ وَفَعَلَ ضِدَّهُ يَأْمُرُ بِضِدِّهِ فَيَحْصُلُ الْغَرَضَانِ مِنْ أَمْرِهِ.
nehyetmek ve onun zıddını yapmak isteyen kimse onun zıddını emreder, böylece onun emrinden her iki maksat da hâsıl olur.
وَإِقَامَةُ الْوُجُوهِ تَمْثِيلٌ لِكَمَالِ الْإِقْبَالِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فِي مَوَاضِعِ عِبَادَتِهِ، بِحَالِ الْمُتَهَيِّئِ لِمُشَاهَدَةِ أَمْرٍ مُهِمٍّ حِينَ يُوَجِّهُ وَجْهَهُ إِلَى صَوْبِهِ، لَا يَلْتَفِتُ يَمْنَةً وَلَا يَسْرَةَ، فَذَلِكَ التَّوَجُّهُ الْمَحْضُ يُطْلَقُ عَلَيْهِ إِقَامَةٌ لِأَنَّهُ جَعَلَ الْوَجْهَ قَائِمًا، أَيْ غَيْرَ مُتَغَاضٍ وَلَا مُتَوَانٍ فِي التَّوَجُّهِ، وَهُوَ فِي إِطْلَاقِ الْقِيَامِ عَلَى الْقُوَّةِ فِي الْفِعْلِ كَمَا يُقَالُ: قَامَتِ السُّوقُ، وَقَامَتِ الصَّلَاةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً [الرّوم: ٣٠] فَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِإِقَامَةِ الْوُجُوهِ عِنْدَ الْمَسَاجِدِ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ تَعْظِيمُ الْمَعْبُودِ وَمَكَانُ الْعِبَادَةِ، وَلَمْ يَأْمُرْ بِتَعْظِيمِهِ وَلَا تَعْظِيمِ مَسَاجِدِهِ بِمَا سِوَى ذَلِكَ مِثْلَ التَّعَرِّي، وَإِشْرَاكُ اللَّهِ بِغَيْرِهِ فِي الْعِبَادَةِ مُنَافٍ لَهَا أَيْضًا، وَهَذَا كَمَا
Yüzlerin doğrultulması (ikâmet-i vücûh), ibadet yerlerinde Yüce Allah'ın ibadetine tam anlamıyla yönelmeyi temsil eden bir temsîlî istiaredir; bu durum, önemli bir olayı izlemeye hazırlanan kişinin yüzünü sağa sola çevirmeksizin dosdoğru o yöne çevirmesi haline benzer. İşte bu katıksız yönelişe 'ikāme' denir; çünkü yüzü dosdoğru kılmış, yani yönelmede ne bir göz yumma ne de bir gevşeklik göstermiştir. Bu, fiildeki gücü ifade etmek için 'kıyâm' kelimesinin kullanılması kabilindendir; nitekim 'çarşı hareketlendi (kâmeti's-sûk)' ve 'namaz başladı (kâmeti's-salât)' denilir. Bu husus daha önce Bakara Sûresi'nin başında [3] { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } kavlinde geçmişti. Yüce Allah'ın: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } “Yüzünü hanîf olarak dine doğrult” [Rûm: 30] kavli de bu kabildendir. Mana şudur: Allah, mescitlerde yüzlerin doğrultulmasını emretmiştir; çünkü mabuda ve ibadet yerine gösterilecek saygı budur. O'na veya O'nun mescitlerine çıplak kalmak gibi bunun dışındaki şeylerle saygı gösterilmesini emretmemiştir. İbadette Allah'a başkasını ortak koşmak da bu saygıya aykırıdır. Bu tıpkı
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «الْمُصَلِّي يُنَاجِي رَبَّهُ فَلَا يَبْصُقَنَّ قِبَلَ وَجْهِهِ»
hadiste şöyle varid olduğu gibidir: «Namaz kılan kimse Rabbiyle münacatta bulunur (gizlice konuşur); sakın yüzünün önüne doğru tükürmesin!»
فَالنَّهْيُ عَنِ التَّعَرِّي
Dolayısıyla çıplaklıktan nehiy,
مَقْصُودٌ هُنَا لِشُمُولِ اللَّفْظِ إِيَّاهُ، وَلِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ بِتَكْرِيرِ الِامْتِنَانِ وَالْأَمْرِ بِاللِّبَاسِ: ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما [الْأَعْرَاف: ٢٠] إِلَى هُنَا.
lafzın onu kapsaması ve bağlamın { لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما } “Kendilerinden gizlenen ayıp yerlerini onlara açığa çıkarmak için” [A'râf: 20] kavlinden buraya kadar nimetlerin hatırlatılması ve örtünmenin emredilmesinin tekrarlanması ile buna delalet etmesi sebebiyle burada kastedilmiştir.
وَمَعْنَى: عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ عِنْدَ كُلِّ مَكَانٍ مُتَّخَذٍ لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَاسْمُ الْمَسْجِدِ مَنْقُولٌ فِي الْإِسْلَامِ لِلْمَكَانِ الْمُعَيَّنِ الْمَحْدُودِ الْمُتَّخَذِ لِلصَّلَاةِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٢] ، فَالشَّعَائِرُ الَّتِي يُوقِعُونَ فِيهَا أَعْمَالًا مِنَ الْحَجِّ كُلُّهَا مَسَاجِدُ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَسَاجِدُ غَيْرَ شَعَائِرِ الْحَجِّ، فَذِكْرُ الْمَسَاجِدِ فِي الْآيَةِ يُعَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ إِقَامَةُ الْوُجُوهِ عِنْدَ التَّوَجُّهِ إِلَى اللَّهِ فِي الْحَجِّ بِأَنْ لَا يُشْرِكُوا مَعَ اللَّهِ فِي ذَلِكَ غَيْرَهُ مِنْ أَصْنَامِهِمْ بِالنِّيَّةِ، كَمَا كَانُوا وَضَعُوا (هُبَلَ) عَلَى سَطْحِ الْكَعْبَةِ لِيَكُونَ الطَّوَافُ بِالْكَعْبَةِ لِلَّهِ وَلِهُبَلَ، وَوَضَعُوا (إِسَافًا وَنَائِلَةَ) عَلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيَكُونَ السَّعْيُ لِلَّهِ وَلَهُمَا. وَكَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يُهِلُّونَ إِلَى (مَنَاةَ) عِنْدَ (الْمُشَلَّلِ) ، فَالْأَمْرُ بِإِقَامَةِ الْوُجُوهِ عِنْدَ الْمَسَاجِدِ كُلِّهَا أَمْرٌ بِالْتِزَامِ التَّوْحِيدِ وَكَمَالِ الْحَالِ فِي شَعَائِرِ الْحَجِّ كُلِّهَا، فَهَذِهِ مُنَاسَبَةُ عَطْفِ قَوْلِهِ: وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ عَقِبَ إِنْكَارِ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ بِالْفَحْشَاءِ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، وَإِثْبَاتِ أَنَّهُ أَمَرَ بِالْقِسْطِ مِمَّا يُضَادُّهَا. وَهَذَا الْأَمْرُ وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ بِهِ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمُ الْمُتَّصِفُونَ بِضِدِّهِ، فَلِلْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ حَظُّ الدَّوَامِ عَلَيْهِ، كَمَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ حَظُّ الْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَالتَّفْرِيطِ فِيهِ.
{ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte” ifadesinin manası; Yüce Allah'ın ibadeti için edinilen her yerde demektir. 'Mescit' ismi İslâm'da namaz kılmak için belirlenmiş ve sınırlandırılmış özel mekân için nakledilmiştir ve Mâide Sûresi'nde [2] Yüce Allah'ın: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavlinde geçmişti. Dolayısıyla onların hac amellerinden bazılarını ifa ettikleri kutsal mahallerin tamamı mescittir; zaten onların hac menâsikinden başka mescitleri de yoktu. Ayette mescitlerin zikredilmesi, hacda Allah'a yönelirken niyet bakımından putlarından hiçbirini O'na ortak koşmayarak yüzlerin doğrultulmasının kastedildiğini tayin eder. Nitekim onlar Kâbe'yi tavafın hem Allah hem de Hübel için olması amacıyla Kâbe'nin damına Hübel'i koymuşlar; Safâ ile Merve arasındaki sa'yin hem Allah hem de bu ikisi için olması amacıyla da Safâ ve Merve'ye İsaf ile Nâile'yi yerleştirmişlerdi. Onlardan bir grup da Müşellel mevkiinde Menât için telbiye getirirdi. İşte bütün mescitlerde yüzlerin doğrultulması emri, hac menâsikinin tamamında tevhidi iltizam etme ve hali yetkinleştirme emridir. İşte { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } kavlinin, onların durumlarından olan fuhşiyâtı Allah'ın emrettiği iddiasının reddedilmesinin ve bunun zıddı olan kıstı emrettiğinin ispat edilmesinin ardından matuf kılınmasının münasebeti budur. Bu emirle kastedilenler zıddıyla nitelenmiş olan müşrikler olsa bile, müşriklerin payı bundan yüz çevirmek ve ihmal etmek olduğu gibi, müminlerin payı da onda devamlılık göstermektir.
وَالدُّعَاءُ فِي قَوْلِهِ: وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ بِمَعْنَى الْعِبَادَةِ أَيِ اعْبُدُوهُ كَقَوْلِهِ:
{ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } kavlindeki dua (ادْعُوهُ); ibadet manasındadır, yani 'O'na ibadet edin' demektir; nitekim O'nun:
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَعْرَاف: ١٩٤] . وَالْإِخْلَاصُ تَمْحِيضُ الشَّيْءِ مِنْ مُخَالَطَةِ
{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız/ibadet ettikleriniz...” [A'râf: 194] kavlinde de böyledir. İhlâs (إِخْلَاص); bir şeyi başka şeylerin karışmasından
غَيْرِهِ. وَالدِّينُ بِمَعْنَى الطَّاعَةِ مِنْ قَوْلِهِمْ دِنْتُ لِفُلَانٍ أَيْ أَطَعْتُهُ.
arındırmaktır. Din (الدِّينُ) ise Arapların “filana boyun eğdim (dintü li-fülanin)” yani 'ona itaat ettim' sözünden hareketle itaat manasındadır.
وَمِنْهُ سُمِّيَ اللَّهُ تَعَالَى: الدَّيَّانُ، أَيِ الْقَهَّارُ الْمُذَلِّلُ الْمُطَوِّعُ لِسَائِرِ الْمَوْجُودَاتِ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْبَيِّنَة: ٥] ، وَالْمَقْصِدُ مِنْهَا إِبْطَالُ الشِّرْكِ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي إِبْطَالِهِ تَحْقِيقٌ لِمَعْنَى الْقِسْطِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ:
Yüce Allah'a ed-Deyyân (الدَّيَّانُ) isminin verilmesi de bundandır; yani bütün varlıkları kahreden, boyun eğdiren ve itaat ettirendir. Bu ayetin benzeri, Yüce Allah'ın: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Halbuki onlar dini yalnız O'na has kılarak Allah'a ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı” [Beyyine: 5] kavlidir. Buradaki maksat, Yüce Allah'ın ibadetinde şirki iptal etmektir; şirkin iptalinde ise O'nun:
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ هُنَالِكَ، ومُخْلِصِينَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي ادْعُوهُ.
{ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “De ki: Rabbim adaleti emretti” kavlinde geçen kıst manasının tahakkuku vardır; nitekim bunu orada belirtmiştik. { مُخْلِصِينَ } “has kılarak” kelimesi ise { ادْعُوهُ } “O'na dua edin” ifadesindeki zamirden hâldir.
وَجُمْلَةُ: كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي قَوْلِهِ:
{ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ } “Sizi ilk önce yarattığı gibi yine döneceksiniz” cümlesi, O'nun şu kavlindeki müstetir (gizli) zamirden hâl konumundadır:
مُخْلِصِينَ وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ أَيْ: مُقَدِّرِينَ عَوْدَكُمْ إِلَيْهِ وَأَنَّ عَوْدَكُمْ كَبَدْئِكُمْ، وَهَذَا إنذار بأنّهم مؤاخدون عَلَى عَدَمِ الْإِخْلَاصِ فِي الْعِبَادَةِ، فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ هُوَ قَوْلُهُ: تَعُودُونَ أَيْ إِلَيْهِ، وَأُدْمِجَ فِيهِ قَوْلُهُ: كَما بَدَأَكُمْ تَذْكِيرًا بِإِمْكَانِ الْبَعْثِ الَّذِي أَحَالُوهُ فَكَانَ هَذَا إنذارا لَهُمْ بِأَنَّهُمْ عَائِدُونَ إِلَيْهِ فَمُجَازُونَ عَنْ إِشْرَاكِهِمْ فِي عِبَادَتِهِ، وَهُوَ أَيْضًا احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ عَلَى عَدَمِ جَدْوَى عِبَادَتِهِمْ غَيْرَ اللَّهِ، وَإِثْبَاتٌ لِلْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ بِدَفْعِ مُوجِبِ اسْتِبْعَادِهِمْ إِيَّاهُ، حِين يَقُولُونَ: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٧]- وَيَقُولُونَ- أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً [النازعات: ١٠، ١١] وَنَحْوَ ذَلِكَ، بِأَنَّ ذَلِكَ الْخَلْقَ لَيْسَ بِأَعْجَبِ مِنْ خَلْقِهِمُ الْأَوَّلِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] وَكَمَا قَالَ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم:
{ مُخْلِصِينَ } kelimesidir ve bu mukadder (geleceğe matuf) bir hâldir; yani 'O'na döneceğinizi ve dönüşünüzün ilk yaratılışınız gibi olacağını takdir ve itiraf ederek' [ibadet edin]. Bu, ibadette ihlaslı davranmadıkları takdirde hesaba çekileceklerine dair bir uyarıdır. Dolayısıyla bundan asıl maksat O'nun { تَعُودُونَ } yani 'O'na döneceksiniz' kavlidir. İmkânsız gördükleri yeniden dirilişin (ba's) mümkün olduğunu hatırlatmak için { كَما بَدَأَكُمْ } “sizi ilk önce yarattığı gibi” ifadesi buna dahil edilmiştir. Böylece bu, O'na döneceklerine ve ibadetindeki ortak koşmalarından ötürü cezalandırılacaklarına dair onlar için bir uyarı olmuştur. Aynı zamanda bu, Allah'tan başkasına ibadet etmelerinin hiçbir fayda sağlamayacağına dair onlara karşı bir delil getirme ve { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Biz ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” [Vâkıa: 47] ve { أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً } “Biz gerçekten eski halimize mi döndürüleceğiz? Çürümüş kemikler haline geldikten sonra mı?” [Nâziât: 10-11] ve benzeri sözlerle imkânsız gördükleri dirilişi, bunu uzak görmelerinin gerekçesini çürüterek ispat etmektir. Zira bu yaratılış, Yüce Allah'ın: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratma konusunda şüphe içindedirler” [Kâf: 15] ve { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “O, yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu tekrar edendir ki bu O'na pek kolaydır” [Rûm:
٢٧] أَيْ بِنَقِيضِ تَقْدِيرِ اسْتِبْعَادِهِمُ الْخَلْقَ الثَّانِيَ، وَتَذْكِيرٌ لَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ مُنْفَرِدٌ بِخَلْقِهِمُ الثَّانِي، كَمَا انْفَرَدَ بِخَلْقِهِمُ الْأَوَّلِ، فَهُوَ مُنْفَرِدٌ بِالْجَزَاءِ فَلَا يُغْنِي عَنْهُمْ آلِهَتُهُمْ شَيْئًا.
27] buyurduğu gibi, onların ilk yaratılışından daha şaşırtıcı değildir; yani onların ikinci yaratılışı akıldan uzak görme kabullerinin tam aksinedir. Ayrıca ilk yaratılışlarında tek olduğu gibi ikinci yaratılışlarında da Allah'ın tek olduğunu, dolayısıyla karşılık vermede de tek olduğunu ve ilahlarının kendilerine hiçbir fayda sağlayamayacağını onlara hatırlatmaktır.
فَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ لِتَشْبِيهِ عَوْدِ خَلْقِهِمْ بِبَدْئِهِ وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ وَالتَّقْدِيرُ: تَعُودُونَ عَوْدًا جَدِيدًا كَبَدْئِهِ إِيَّاكُمْ، فَقُدِّمَ الْمُتَعَلِّقُ، الدَّالُّ عَلَى التَّشْبِيهِ، عَلَى فِعْلِهِ، وَهُوَ تَعُودُونَ، لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَقَدْ فُسِّرَتِ الْآيَةُ فِي بَعْضِ الْأَقْوَالِ بِمَعَانٍ هِيَ بَعِيدَةٌ عَنْ سِيَاقِهَا وَنَظْمِهَا.
{ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ } kavlindeki kâf harfi, onların yaratılışlarının tekrarlanmasını ilk yaratılışlarına benzetmek içindir; 'mâ' ise masdariyyedir. Takdiri şöyledir: 'O'nun sizi ilk yarattığı gibi yeni bir dönüşle döneceksiniz.' Teşbihe delalet eden müteallak (bağlı öge), kendisine önem verildiği için fiili olan { تَعُودُونَ } kavminin önüne geçirilmiştir. Ayet bazı görüşlerde siyakından ve lafız örgüsünden uzak manalarla da tefsir edilmiştir.
وَ (فَرِيقاً) الْأَوَّلُ وَالثَّانِي مَنْصُوبَانِ عَلَى الْحَالِ: إِمَّا مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي تَعُودُونَ، أَيْ تَرْجِعُونَ إِلَى اللَّهِ فَرِيقَيْنِ، فَاكْتُفِيَ عَنْ إِجْمَالِ الْفَرِيقَيْنِ ثُمَّ تَفْصِيلِهِمَا بِالتَّفْصِيلِ الدَّالِّ عَلَى الْإِجْمَالِ تَعْجِيلًا بِذِكْرِ التَّفْصِيلِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَرْغِيبٍ وَتَرْهِيبٍ، وَمَعْنَى فَرِيقاً هَدى: أَنَّ فَرِيقًا هَدَاهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ، أَيْ فِي الدُّنْيَا، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّعْلِيلُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَإِمَّا مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي قَوْلِهِ: مُخْلِصِينَ أَيِ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ حَالَ كَوْنِكُمْ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقًا هَدَاهُ
Birinci ve ikinci { فَرِيقاً } kelimeleri hal olarak mansubdur: Ya { تَعُودُونَ } kavlindeki merfû zamirden hâldir; yani 'iki grup halinde Allah'a döneceksiniz' demektir; makam rağbet ettirme ve sakındırma (terğîb ve terhîb) makamı olduğu için detaylandırmayı hemen zikretmek amacıyla iki grubu önce topluca belirtip sonra detaylandırmak yerine, toplu manaya delalet eden bir detaylandırma ile yetinilmiştir. { فَرِيقاً هَدى } ifadesinin manası; dünyada Allah'ın hidayet ettiği bir grup ve { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Çünkü onlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler” kavlindeki gerekçelendirmenin delalet ettiği üzere dünyada üzerlerine sapıklık hak olan bir gruptur. Ya da { مُخْلِصِينَ } kavlindeki müstetir zamirden hâldir; yani iki grup halinde O'na ihlasla dua edin: Bir grubu
اللَّهُ لِلْإِخْلَاصِ وَنَبْذِ الشِّرْكِ، وَفَرِيقًا دَامَ عَلَى الضَّلَالِ وَلَازَمَ الشِّرْكَ.
Allah ihlasa ve şirki terk etmeye muvaffak kılmış; bir grup ise sapıklıkta devam etmiş ve şirkten ayrılmamıştır.
وَجُمْلَةُ: هَدى فِي مَوضِع الصّفة لفريقا الْأَوَّلِ، وَقَدْ حُذِفَ الرَّابِطُ الْمَنْصُوب: أَي هدَاكُمْ اللَّهُ، وَجُمْلَةُ: حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ صِفَةُ فَرِيقاً الثَّانِي.
{ هَدى } cümlesi, birinci 'ferîkan' için sıfat konumundadır ve mansub olan râbıt zamir hazfedilmiştir; yani 'Allah'ın size hidayet ettiği [bir grup]'. { حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } cümlesi ise ikinci 'ferîkan' kelimesinin sıfatıdır.
وَهَذَا كُلُّهُ إِنْذَارٌ مِنَ الْوُقُوع فِي الضّلالة، وَتَحْذِيرٌ مِنَ اتِّبَاعِ الشَّيْطَانِ، وَتَحْرِيضٌ عَلَى تَوَخِّي الِاهْتِدَاءِ الَّذِي هُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ إِسْنَادُهُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ:
Bütün bunlar; sapıklığa düşmekten bir uyarı, şeytana uymaktan bir sakındırma ve O'nun şu kavlindeki celal zamirine isnat edilmesinin delalet ettiği gibi,
هَدى فَيَعْلَمُ السَّامِعُونَ أَنَّهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِ فَرِيقَيْنِ كَانَ الْفَرِيقُ الْمُفْلِحُ هُوَ الْفَرِيقُ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى كَمَا قَالَ: أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [المجادلة:
{ هَدى } Yüce Allah katından olan hidayeti aramaya bir teşviktir. Böylece işitenler bilirler ki O'na iki grup halinde döndüklerinde, kurtuluşa eren grup Yüce Allah'ın hidayet ettiği gruptur; nitekim O şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar Allah'ın tarafında olanlardır. İyi bilin ki Allah'ın tarafında olanlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [Mücâdele:
٢٢] وَأَنَّ الْفَرِيقَ الْخَاسِرَ هُمُ الَّذين حقّت عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ وَاتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَمَا قَالَ: أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ [المجادلة: ١٩] .
22]. Kaybeden grup ise üzerlerine sapıklık hak olan ve Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinenlerdir; nitekim O şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar şeytanın tarafında olanlardır. İyi bilin ki şeytanın tarafında olanlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” [Mücâdele: 19].
وَتَقْدِيمُ فَرِيقاً الْأَوَّلِ والثّاني على عامليها لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّفْصِيلِ.
Birinci ve ikinci { فَرِيقاً } kelimelerinin kendi amillerinin önüne geçirilmesi, detaylandırmaya önem verilmesinden dolayıdır.
وَمَعْنَى: حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ ثَبَتَتْ لَهُمُ الضَّلَالَةُ وَلَزِمُوهَا. وَلَمْ يُقْلِعُوا عَنْهَا، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ كَانُوا مُشْرِكِينَ كُلَّهُمْ، فَلَمَّا أُمِرُوا بِأَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ افْتَرَقُوا فَرِيقَيْنِ:
{ حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } ifadesinin manası; sapıklık onlar için sabit oldu, ondan ayrılmadılar ve onu terk etmediler demektir. Çünkü muhatapların hepsi müşrikti; Allah'a ihlasla ibadet etmekle emrolunduklarında iki gruba ayrıldılar:
فَرِيقًا هَدَاهُ اللَّهُ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَفَرِيقًا لَازَمَ الشِّرْكَ وَالضَّلَالَةَ، فَلَمْ يَطْرَأْ عَلَيْهِمْ حَالٌ جَدِيدٌ.
Bir grubu Allah tevhide iletti, bir grup ise şirk ve sapıklıkta devam etti; dolayısıyla onların üzerinde yeni bir hal meydana gelmiş olmadı.
وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ حُسْنُ مَوْقِعِ لَفْظِ: حَقَّ هُنَا دُونَ أَنْ يُقَالَ أَضَلَّهُ اللَّهُ، لِأَنَّ ضَلَالَهُمْ قَدِيمٌ مُسْتَمِرٌّ اكْتَسَبُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي نَظِيرِهِ: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ [النَّحْل: ٣٦]- ثُمَّ قَالَ- إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ [النَّحْل: ٣٧] ،
Böylece 'Allah onları saptırdı' denilmeyip burada { حَقَّ } “hak oldu” lafzının yer almasının güzelliği ortaya çıkmaktadır; zira onların sapıklığı, bizzat kendilerinin kazandığı köklü ve devamlı bir sapıklıktır. Nitekim Yüce Allah bunun benzeri hakkında şöyle buyurmuştur: { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } “Onlardan bir kısmına Allah hidayet verdi, bir kısmının üzerine de sapıklık hak oldu” [Nahl: 36], sonra da şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “Sen onların hidayete ermelerine ne kadar düşkün olsan da şüphe yok ki Allah saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez” [Nahl: 37].
فَلَيْسَ تَغْيِيرُ الْأُسْلُوبِ بَيْنَ: فَرِيقاً هَدى وَبَيْنَ وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ تَحَاشِيًا عَنْ إِسْنَادِ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ، كَمَا تَوَهَّمَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، لِأَنَّهُ قَدْ أَسْنَدَ الْإِضْلَالَ إِلَى اللَّهِ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ كَمَا عُلِمَتْ وَفِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَلَكِنَّ اخْتِلَافَ الْأُسْلُوبِ لِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ.
{ فَرِيقاً هَدى } “Bir grubu hidayete erdirdi” ile { وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir grubun üzerine de sapıklık hak oldu” arasındaki üslup değişikliği, el-Keşşâf sahibinin zannettiği gibi saptırmayı Allah'a isnat etmekten kaçınmak için değildir. Çünkü bilindiği üzere bu ayetin benzerinde ve pek çok ayette saptırmayı Allah'a isnat etmiştir; bilakis üslup farklılığı, durumların farklılığından kaynaklanmaktadır.
وَجُرِّدَ فِعْلُ حَقَّ عَنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ فَاعِلَهُ غَيْرُ حَقِيقِيِّ التَّأْنِيثِ، وَقَدْ أُظْهِرَتْ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ فِي نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ [النَّحْل: ٣٦] .
{ حَقَّ } fiili, failinin hakiki müennes olmaması sebebiyle müenneslik alametinden soyutlanmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } “Onlardan bir kısmının üzerine de sapıklık hak oldu” [Nahl: 36] kavlindeki benzerinde ise müenneslik alameti açıkça getirilmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ اسْتِئْنَافٌ مُرَادٌ بِهِ التَّعْلِيلُ لِجُمْلَةِ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ [النَّحْل: ٣٦] ، وَهَذَا شَأْنُ (إِنَّ) إِذَا وَقَعَتْ فِي صَدْرِ جُمْلَةٍ عَقِبَ جُمْلَةٍ أُخْرَى أَنْ تَكُونَ لِلرَّبْطِ وَالتَّعْلِيلِ وَتُغْنِي غَنَاءَ الْفَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
O'nun: { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Çünkü onlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler” kavli, { حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } [Nahl: 36] cümlesinin gerekçesini açıklamak amacıyla getirilmiş bir istinaftır (yeni bir başlangıçtır). Bir cümlenin ardından gelen cümlenin başında yer alan (İnne / إِنَّ) edatının işlevi, daha önce defalarca geçtiği üzere, bağlama ve gerekçelendirme bildirmek ve [sebebiye bildiren] 'fe' harfinin yerini tutmaktır.
وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا الْفَرِيقَ، الَّذِي حَقَّتْ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ، لَمَّا سَمِعُوا الدَّعْوَةَ إِلَى التَّوْحِيدِ
Mana şudur: Üzerlerine sapıklık hak olan bu grup, tevhide
وَالْإِسْلَامِ، لَمْ يَطْلُبُوا النَّجَاةَ وَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي ضَلَالِ الشِّرْكِ الْبَيِّنِ، وَلَكِنَّهُمُ اسْتَوْحَوْا شَيَاطِينَهُمْ، وَطَابَتْ نُفُوسُهُمْ بِوَسْوَسَتِهِمْ، وَائْتَمَرُوا بِأَمْرِهِمْ، وَاتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَدُومُوا عَلَى ضَلَالِهِمْ لِأَجْلِ اتِّخَاذِهِمُ الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
ve İslâm'a yapılan daveti işittiklerinde kurtuluşu aramadılar, şirkin apaçık sapıklığı üzerinde düşünmediler; aksine şeytanlarından ilham aldılar, onların vesveselerinden hoşnut oldular, emirlerine uydular ve onları dost edindiler. Dolayısıyla Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinmeleri sebebiyle sapıklıkları üzere devam etmelerinde şaşılacak bir şey yoktur.
وَعَطَفَ جُمْلَةَ: وَيَحْسَبُونَ عَلَى جُمْلَةِ: اتَّخَذُوا فَكَانَ ضَلَالُهُمْ ضَلَالًا مُرَكَّبًا، إِذْ هُمْ قَدْ ضَلُّوا فِي الائتمار بِأَمْر أئمّة الْكفْر وألياء الشَّيَاطِينِ، وَلَمَّا سَمِعُوا دَاعِيَ الْهُدَى لَمْ يَتَفَكَّرُوا، وَأَهْمَلُوا النَّظَرَ، لِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِمْ شَكٌّ فِي أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَخْطُرْ بِبَالِهِمُ الْحَاجَةُ إِلَى النَّظَرِ فِي صدق الرّسول ﷺ. وَالْحُسْبَانُ الظَّنُّ، وَهُوَ هُنَا ظَنٌّ مُجَرَّدٌ عَنْ دَلِيلٍ، وَذَلِكَ أَغْلَبُ مَا يُرَادُ بِالظَّنِّ وَمَا يُرَادِفُهُ فِي الْقُرْآنِ.
{ وَيَحْسَبُونَ } “Ve sanırlar” cümlesini { اتَّخَذُوا } “Edindiler” cümlesine atfetti; böylece onların sapıklığı katmerli bir sapıklık oldu. Zira onlar hem küfrün önderlerinin ve şeytanların dostlarının emirlerine uymakla saptılar hem de hidayet davetçisini işittiklerinde tefekkür etmeyip incelemeyi terk ettiler; çünkü kendilerinin doğru yolda olduklarını zannediyorlar, hidayet üzere olduklarına dair içlerine hiçbir şüphe girmiyordu. Bu yüzden Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu araştırma ihtiyacı akıllarının ucundan bile geçmedi. Husbân (حُسْبان), zan demektir; buradaki zan ise delilden yoksun bir zandır ve Kur'an'da zan ve onunla eş anlamlı kelimelerle kastedilen çoğunlukla budur.
وَعَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَاعْتِبَارُهُمَا سَوَاءً فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْفَرِيقِ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ، لِقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ضَلَالَهُمْ حَاصِلٌ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَبَرَيْنِ، فَوِلَايَةُ الشَّيَاطِينِ ضَلَالَةٌ، وَحُسْبَانُهُمْ ضَلَالَهُمْ هُدًى ضَلَالَةٌ أَيْضًا، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ عَنْ خَطَأٍ أَوْ عَنْ عِنَادٍ، إِذْ لَا عُذْرَ لِلضَّالِّ فِي ضَلَالِهِ بِالْخَطَأِ، لِأَنَّ اللَّهَ نَصَبَ الْأَدِلَّةَ عَلَى الْحَقِّ وَعَلَى التَّمْيِيزِ بَيْنَ الحقّ وَالْبَاطِل.
Bu cümlenin bir öncekine atfedilmesi ve üzerlerine sapıklık hak olan gruptan haber verme hususunda ikisinin eşit tutulması, sapıklıklarının bu iki haberin her birinde gerçekleştiğini göstermek içindir. Zira şeytanları dost edinmek bir sapıklıktır; kendi sapıklıklarını hidayet zannetmeleri de ayrı bir sapıklıktır; ister bütün bunlar bir yanılgıdan, isterse inattan kaynaklanmış olsun. Çünkü yanılgı sebebiyle sapan kimsenin bu sapıklığında hiçbir mazereti yoktur; zira Allah, hakka ve hak ile batılı birbirinden ayırt etmeye dair delilleri ortaya koymuştur.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٣١]
[A'RÂF SURESİ (7): AYET 31]
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (٣١)
{ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin). Yiyin, için fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” (31)
إِعَادَةُ النِّدَاءِ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِلِاهْتِمَامِ، وَتَعْرِيفُ الْمُنَادَى بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ بِوَصْفِ كَوْنِهِمْ بَنِي آدَمَ مُتَابَعَةٌ لِلْخِطَابِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً [الْأَعْرَاف: ٢٦] .
Bu cümlenin başında nidanın tekrarlanması konunun önemini vurgulamak içindir. Kendisine seslenilenlerin 'Âdemoğulları' vasfıyla tamlama yoluyla tanıtılması ise O'nun: { يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Ey Âdemoğulları! Size bir giysi indirdik” [A'râf: 26] kavlindeki önceki hitabın devamı niteliğindedir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَنَزَّلُ، مِنَ الَّتِي بَعْدَهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ [الْأَعْرَاف:
Bu cümle, kendisinden sonra gelen: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: Allah'ın ziynetini kim haram kıldı?” [A'râf:
٣٢] مَنْزِلَةَ النَّتِيجَةِ مِنَ الْجَدَلِ، فَقُدِّمَتْ عَلَى الْجَدَلِ فَصَارَتْ غَرَضًا بِمَنْزِلَةِ دَعْوَى وَجُعِلَ الْجَدَلُ حُجَّةً عَلَى الدَّعْوَى، وَذَلِكَ طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْإِنْشَاءِ فِي تَرْتِيبِ الْمَعَانِي وَنَتَائِجِهَا.
32] kavline nispetle, cedel (tartışma) karşısındaki netice konumundadır. Bu sebeple cedelden önce getirilerek bir iddia konumundaki asıl maksat kılınmış, cedel ise bu iddiaya bir delil yapılmıştır. Bu da anlamların ve onların neticelerinin sıralanmasında edebî üslup yollarından biridir.
فَالْمَقْصِدُ مِنْ قَوْلِهِ: خُذُوا زِينَتَكُمْ إِبْطَالُ مَا زَعَمَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ لُزُومِ التَّعَرِّي فِي الْحَجِّ فِي أَحْوَالٍ خَاصَّةٍ، وَعِنْدَ مَسَاجِدَ مُعَيَّنَةٍ، فَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ:
Dolayısıyla: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” kavlinden maksat, müşriklerin hacda özel durumlarda ve belirli mescitlerin yanında çıplak kalmanın gerekliliğine dair iddialarını geçersiz kılmaktır. Nitekim Müslim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: