فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ.
{ فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “Böylece onları kandırarak [aşağıya] sarkıttı (düşürdü). Ağacı tattıklarında ayıp yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar.”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ: فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ [الْأَعْرَاف: ٢٠] وَمَا عطف عَلَيْهَا.
{ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ } “Derken şeytan onlara vesvese verdi” [el-A'râf: 20] cümlesi ve ona matuf olan kısımlar üzerine yapılmış bir tefrîdir (sonuç beyanıdır).
وَمَعْنَى فَدَلَّاهُما أَقْدَمَهُمَا فَفَعَلَا فِعْلًا يَطْمَعَانِ بِهِ فِي نَفْعٍ فَخَابَا فِيهِ، وَأَصْلُ دَلَّى، تَمْثِيلُ حَالِ مَنْ يَطْلُبُ شَيْئًا مِنْ مَظِنَّتِهِ فَلَا يَجِدُهُ بِحَالِ مَنْ يُدَلِّي دَلْوَهُ أَوْ رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ لِيَسْتَقِيَ مِنْ مَائِهَا فَلَا يَجِدُ فِيهَا مَاءً فَيُقَالُ: دَلَّى فُلَانٌ، يُقَالُ دَلَّى كَمَا يُقَالُ أَدْلَى.
{ فَدَلَّاهُما } ifadesinin manası; onları sevk edip öne sürdü, onlar da kendisiyle bir fayda umdukları bir iş yaptılar fakat bunda hüsrana uğradılar, demektir. ‘Dellâ’ (دَلَّى) fiilinin aslı, umulan bir yerden bir şey arayıp da bulamayan kimsenin halini, kuyudan su çekmek için kovasını veya ayaklarını kuyuya sarkıtıp da içinde su bulamayan kimsenin haline benzetmektir (temsildir). Bundan dolayı ‘filanca dellâ etti’ denilir; ‘edlâ’ (أَدْلَى) denildiği gibi ‘dellâ’ (دَلَّى) da denilir.
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ أَيْ دَلَّاهُمَا مُلَابِسًا لِلْغُرُورِ أَيْ لِاسْتِيلَاءِ الْغُرُورِ عَلَيْهِ إِذِ الْغُرُورُ هُوَ اعْتِقَادُ الشَّيْءِ نَافِعًا بِحَسَبِ ظَاهِرِ حَالِهِ وَلَا نَفْعَ فِيهِ عِنْدَ تَجْرِبَتِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقِيَاسِ يُقَالُ دَلَّاهُ بِغُرُورٍ إِذَا أَوْقَعَهُ فِي الطَّمَعِ فِيمَا لَا نَفْعَ فِيهِ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلِ أَبِي جُنْدُبٍ الْهُذَلِيِّ (هُوَ ابْنُ مُرَّةَ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَعْرِيفِهِ فَإِنْ كَانَ إِسْلَامِيًّا كَانَ قَدْ أَخَذَ قَوْلَهُ كَمَنْ يُدَلَّى بِالْغُرُورِ مِنَ الْقُرْآنِ، وإلّا كَانَ مثلا مُسْتَعْمَلًا مِنْ قَبْلُ) :
[Âyetteki] ba (بِ) harfi mülâbese içindir; yani onları aldatmaya bürünmüş olarak (gururun üzerlerine hâkim olmasıyla) sarkıttı (düşürdü) demektir. Çünkü gurur (الْغُرُورُ), bir şeyin zahirî haline bakarak faydalı olduğuna inanmak, fakat tecrübe edildiğinde içinde hiçbir fayda bulunmamasıdır. Bu kıyasa göre, bir kimse faydası olmayan bir şeye tamah ettirildiğinde ‘dellâhu bi-ğurûr’ (onu gururla sarkıttı/aldattı) denir; tıpkı bu ayette ve Ebû Cündüb el-Hüzelî'nin şu beytinde olduğu gibi (o, İbn Mürre’dir; onun hakkında bir tanıtıma rastlamadım, eğer İslâmî dönem şairiyse 'kemen yüdellâ bi'l-gurûr' sözünü Kur'an'dan almıştır, değilse daha önceden kullanılan bir darbımeseldir):
أَحُصُّ فَلَا أُجِيرُ وَمَنْ أَجِرْهُ ... فَلَيْسَ كَمَنْ يُدَلَّى بِالْغُرُورِ
“Kökten kesip atarım da himaye etmem; himaye ettiğim kimse ise / Gururla [kuyuya] sarkıtılan kimse gibi değildir.”
وَعَلَى هَذَا الِاسْتِعْمَالِ فَفِعْلُ دَلَّى يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا، وَيُسْتَعْمَلُ مُتَعَدِّيًا إِذَا جُعِلَ غَيْرُهُ مُدَلَّيًا، هَذَا مَا يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي هَذَا اللَّفْظِ، وَفِيهِ تَفْسِيرَاتٌ أُخْرَى لَا جَدْوَى فِي ذِكْرِهَا.
Bu kullanıma göre ‘dellâ’ (دَلَّى) fiili hem lâzım (geçişsiz) kullanılır, hem de başkası sarkıtılan kılındığında müteaddî (geçişli) kullanılır. Dil ehlinin bu lafız hakkındaki sözlerinden anlaşılan budur; bu hususta zikredilmesinde fayda olmayan başka tefsirler de vardır.
وَدَلَّ قَوْلُهُ: فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ عَلَى أَنَّهُمَا فَعَلَا مَا وَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ، فَأَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ، فَقَوْلُهُ: فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ تَرْتِيبٌ عَلَى دَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَحُذِفَتِ الْجُمْلَةُ وَاسْتُغْنِيَ عَنْهَا بِإِيرَادِ الِاسْمِ الظَّاهِرِ فِي جُمْلَةِ شَرْطِ لَمَّا، وَالتَّقْدِيرُ: فَأَكَلَا مِنْهَا، كَمَا وَرَدَ مُصَرَّحًا بِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَلَمَّا ذَاقَاهَا بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا.
{ فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ } kavli, ikisinin şeytanın kendilerine vesvese verdiği şeyi yaptıklarına ve ağaçtan yediklerine delâlet etmiştir. Dolayısıyla { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ } kavli, { دَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ } ifadesi üzerine bir tertiptir (sıralamadır); böylece [yeme] cümlesi hazfedilmiş ve ‘lemmâ’ (لَمَّا) edatının şart cümlesinde açık ismin zikredilmesiyle o cümlenin yerine yetinilmiştir. Takdiri şöyledir: “Böylece ondan yediler; nitekim Bakara suresinde açıkça geçtiği üzere, onu tattıklarında ayıp yerleri kendilerine açılıp göründü.”
وَالذَّوْقُ إِدْرَاكُ طَعْمِ الْمَأْكُولِ أَوِ الْمَشْرُوبِ بِاللِّسَانِ، وَهُوَ يَحْصُلُ عِنْدَ
Zevk (الذَّوْقُ - tatma), yenilen veya içilen şeyin tadının dille idrak edilmesidir; bu da
ابْتِدَاءِ الْأَكْلِ أَوِ الشُّرْبِ، وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ بُدُوَّ سَوْآتِهِمَا حَصَلَ عِنْدَ أَوَّلِ إِدْرَاكِ طَعْمِ الشَّجَرَةِ، دَلَالَةٌ عَلَى سُرْعَةِ تَرَتُّبِ الْأَمْرِ الْمَحْذُورِ عِنْدَ أَوَّلِ الْمُخَالَفَةِ، فَزَادَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى آيَةِ الْبَقَرَةِ.
yemenin veya içmenin başlangıcında meydana gelir. Bu ayet, ayıp yerlerinin açığa çıkmasının ağacın tadının ilk idrak edildiği anda gerçekleştiğine delâlet etmiştir ki bu da sakınılması gereken durumun, emre muhalefetin daha ilk anında ne kadar hızlı terettüp ettiğine bir delildir. Dolayısıyla bu ayet, Bakara suresindeki ayete ziyade bir anlam katmıştır.
وَهَذِهِ أَوَّلُ وَسْوَسَةٍ صَدَرَتْ عَنِ الشَّيْطَانِ. وَأَوَّلُ تَضْلِيلٍ مِنْهُ لِلْإِنْسَانِ.
Bu, şeytandan sadır olan ilk vesvese ve onun insanı ilk saptırmasıdır.
وَقَدْ أَفَادَتْ (لَمَّا) تَوْقِيتَ بُدُوِّ سَوْآتِهِمَا بِوَقْتِ ذَوْقِهِمَا الشَّجَرَةَ، لِأَنَّ (لَمَّا) حَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ شَيْءٍ عِنْدَ وُجُودِ غَيْرِهِ، فَهِيَ لِمُجَرَّدِ تَوْقِيتِ مَضْمُونِ جَوَابِهَا بِزَمَانِ وُجُودِ شَرْطِهَا، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِمْ: حَرْفُ وُجُودٍ لِوُجُودٍ (فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِمْ لِوُجُودٍ بِمَعْنَى (عِنْدَ) وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ هِيَ ظَرْفٌ بِمَعْنَى حِينَ، يُرِيدُ بِاعْتِبَارِ أَصْلِهَا، وَإِذْ قَدِ الْتَزَمُوا فِيهَا تَقْدِيمَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوَقْتِ لَا على الموقت، شَابَهَتْ أَدَوَاتَ الشَّرْطِ فَقَالُوا حَرْفُ وُجُودٍ لِوُجُودٍ كَمَا قَالُوا فِي (لَوْ) حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِامْتِنَاعٍ، وَفِي (لَوْلَا) حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ، وَلَكِنَّ اللَّامَ فِي عِبَارَةِ النُّحَاةِ فِي تَفْسِيرِ مَعْنَى لَوْ وَلَوْلَا، هِيَ لَامُ التَّعْلِيلِ، بِخِلَافِهَا فِي عِبَارَتِهِمْ فِي (لَمَّا) لِأَنَّ (لَمَّا) لَا دَلَالَةَ لَهَا عَلَى سَبَبٍ، أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ [الْإِسْرَاء: ٦٧] إِذْ لَيْسَ الْإِنْجَاءُ بِسَبَبٍ لِلْإِعْرَاضِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ بَيْنَ السَّبَبِ وَالْمُسَبَّبِ تَقَارُنٌ كَثُرَ فِي شَرْطِ (لَمَّا) وَجَوَابِهَا مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ دُونَ اطِّرَادٍ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما لَا يَدُلُّ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ حُصُولِ ظُهُورِ السَّوْآتِ عِنْدَ ذَوْقِ الشَّجَرَةِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْأَمْرَيْنِ مُقْتَرِنَيْنِ فِي الْوَقْتِ، وَلَكِنَّ هَذَا التَّقَارُنَ هُوَ لِكَوْنِ الْأَمْرَيْنِ مُسَبَّبَيْنِ عَنْ سَبَبٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ خَاطِرُ السُّوءِ الَّذِي نَفَثَهُ الشَّيْطَانُ فِيهِمَا، فَسَبَّبَ الْإِقْدَامَ عَلَى الْمُخَالَفَةِ لِلتَّعَالِيمِ الصَّالِحَةِ، وَالشُّعُورَ بِالنَّقِيصَةِ: فَقَدْ كَانَ آدَمُ وَزَوْجُهُ فِي طَوْرِ سَذَاجَةِ الْعِلْمِ، وَسَلَامَةِ الْفِطْرَةِ، شَبِيهَيْنِ بِالْمَلَائِكَةِ لَا يُقْدِمَانِ عَلَى مَفْسَدَةٍ
(لَمَّا) edatı, ayıp yerlerinin açığa çıkmasını ağacı tatma vaktiyle vakitlendirmeyi (zamanlamayı) ifade etmiştir. Çünkü (لَمَّا), bir şeyin başka bir şeyin varlığı anında var olduğunu gösteren bir harftir; o, cevabının içeriğini şartının varlık zamanıyla salt vakitlendirmek içindir. Nahivcilerin “vücûd li-vücûd (bir varlık sebebiyle başka bir varlık) harfidir” sözünün anlamı budur. (Onların ‘li-vücûdin’ sözündeki lâm (عِنْدَ - anında/yanında) manasındadır; bu sebeple bazısı onun aslı itibariyle ‘hîne’ (حِينَ) manasında bir zarf olduğunu söylemiştir. Onda zaman bildiren kısmın zamana bağlı kılınan kısımdan önce getirilmesini iltizam ettikleri için şart edatlarına benzemiş, bu yüzden (لَوْ) için 'imtinâ' li-imtinâ' (yokluk sebebiyle yokluk)', (لَوْلَا) için 'imtinâ' li-vücûd (varlık sebebiyle yokluk)' dedikleri gibi buna da 'harfu vücûdin li-vücûd' demişlerdir. Ancak nahivcilerin ‘lev’ ve ‘levlâ’nın manasını tefsir ederken kullandıkları lâm ta'lîl (gerekçe) lâmıdır; (لَمَّا) hakkındaki ifadelerinde ise durum farklıdır, zira (لَمَّا) bir sebebe delâlet etmez. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ } “Fakat sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirdiniz” [el-İsrâ: 67] kavlini görmez misin? Zira kurtarılma, yüz çevirmenin bir sebebi değildir. Fakat sebep ile müsebbeb arasında bir birliktelik (mukarenet) bulunduğu için (لَمَّا)’nın şartı ve cevabında sebebiyet manası genel bir kural olmaksızın çokça yer almıştır). Dolayısıyla Yüce Allah'ın { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } kavli, ayıp yerlerinin görünmesinin ağacın tadılması anında hâsıl olmasından fazlasına delâlet etmez; yani Allah bu iki işi vakit bakımından birbirine bitiştirmiştir. Ancak bu mukarenet, iki durumun tek bir sebepten kaynaklanması sebebiyledir ki o da şeytanın içlerine üflediği kötü düşüncedir; bu düşünce hem doğru talimatlara muhalefete cüret etmeye hem de eksikliği hissetmeye sebep olmuştur. Çünkü Âdem ve eşi, bilginin sadeliği ve fıtratın selâmeti merhalesinde idiler; meleklere benziyorlardı, hiçbir fesada
وَلَا مَضَرَّةٍ، وَلَا يُعْرِضَانِ عَنْ نُصْحِ نَاصِحٍ
ve zarara girişmezler, doğruluğunu bildikleri bir nasihatçinin nasihatinden yüz çevirip
عَلِمَا صِدْقَهُ، إِلَى خَبَرِ مُخْبِرٍ يَشُكَّانِ فِي صِدْقِهِ، وَيَتَوَقَّعَانِ غُرُورَهُ، وَلَا يَشْعُرَانِ بِالسُّوءِ فِي الْأَفْعَالِ، وَلَا فِي ذَرَائِعِهَا وَمُقَارَنَاتِهَا. لِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمَا فِي عَالَمٍ مَلَكِيٍّ. ثُمَّ تَطَوَّرَتْ عَقْلِيَّتُهُمَا إِلَى طَوْرِ التَّصَرُّفِ فِي تَغْيِيرِ الْوِجْدَانِ. فَتَكَوَّنَ فِيهِمَا فِعْلُ مَا نُهِيَا عَنْهُ. وَنَشَأَ مِنْ ذَلِكَ التَّطَوُّرِ الشُّعُورُ بِالسُّوءِ لِلْغَيْرِ، وَبِالسُّوءِ لِلنَّفْسِ، وَالشُّعُورُ بِالْأَشْيَاءِ الَّتِي تُؤَدِّي إِلَى السُّوءِ. وَتُقَارِنُ السُّوءَ وَتُلَازِمُهُ.
doğruluğundan şüphe ettikleri ve kendilerini aldatmasını bekledikleri bir haber vericinin haberine yönelmezlerdi; fiillerde, bunların vasıtalarında ve bunlarla beraber olan durumlarda hiçbir kötülük hissetmezlerdi. Zira Allah onları melekî bir âlemde yaratmıştı. Sonra onların zihniyeti, vicdanı değiştirecek tasarrufta bulunma merhalesine doğru gelişti; böylece kendilerine yasaklanan şeyi yapma fiili içlerinde oluştu. Bu gelişmeden de başkasına kötülük etme, kendine kötülük etme hissi ile kötülüğe yol açan, kötülükle birlikte bulunan ve ona ayrılmaz biçimde bağlanan şeyleri hissetme durumu doğdu.
ثُمَّ إِنْ كَانَ «السَّوْآتُ» بِمَعْنَى مَا يَسُوءُ مِنَ النَّقَائِصِ، أَوْ كَانَ بِمَعْنَى الْعَوْرَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما [الْأَعْرَاف: ٢٠] فَبُدُوُّ ذَلِكَ لَهُمَا مُقَارِنٌ ذَوْقَ الشَّجَرَةِ الَّذِي هُوَ أَثَرُ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَنَبْذُ النَّصِيحَةِ إِلَى الِاقْتِدَاءِ بِالْغُرُورِ وَالِاغْتِرَارِ بِقِسْمِهِ، فَإِنَّهُمَا لَمَّا نَشَأَتْ فِيهِمَا فِكْرَةُ السُّوءِ فِي الْعَمَلِ، وَإِرَادَةُ الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ، قَارَنَتْ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةُ الْبَاعِثَةُ عَلَى الْفِعْلِ نَشْأَةَ الِانْفِعَالِ بِالْأَشْيَاءِ السَّيِّئَةِ، وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي تَظْهَرُ بِهَا الْأَفْعَالُ السَّيِّئَةُ، أَوْ تَكُونُ ذَرِيعَةً إِلَيْهَا، كَمَا تَنْشَأُ مَعْرِفَةُ آلَةِ الْقَطْعِ عِنْدَ الْعَزْمِ عَلَى الْقَتْلِ، وَمِنْ فِكْرَةِ السَّرِقَةِ مَعْرِفَةُ الْمَكَانِ الَّذِي يَخْتَفِي فِيهِ، وَكَذَلِكَ تَنْشَأُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُلَازِمُ السُّوءَ وَتُقَارِنُهُ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ سَيِّئَةً فِي ذَاتِهَا، كَمَا تَنْشَأُ مَعْرِفَةُ اللَّيْلِ مِنْ فِكْرَةِ السَّرِقَةِ أَوِ الْفِرَارِ، فَتَنْشَأُ فِي نُفُوسِ النَّاسِ كَرَاهِيَتُهُ وَنِسْبَتُهُ إِلَى إِصْدَارِ الشُّرُورِ، فَالسَّوْآتُ إِنْ كَانَ مَعْنَاهُ مُطْلَقُ مَا يَسُوءُ مِنْهُمَا وَنَقَائِصُهُمَا فَهِيَ مِنْ قَبِيلِ الْقِسْمَيْنِ، وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ الْعَوْرَةُ فَهِيَ مِنْ قَبِيلِ الْقِسْمِ الثَّانِي، أَعْنِي الشَّيْءَ الْمُقَارِنَ لِمَا يَسُوءُ، لِأَنَّ الْعَوْرَةَ تُقَارِنُ فِعْلًا سَيِّئًا مِنَ النَّقَائِصِ الْمَحْسُوسَةِ، وَاللَّهُ أَوْجَدَهَا سَبَبَ مَصَالِحٍ، فَلَمْ يَشْعُرْ آدَمُ وَزَوْجُهُ بِشَيْءٍ مِمَّا خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ، وَإِنَّمَا شَعَرَا بِمُقَارَنَةِ شَيْءٍ مَكْرُوهٍ لِذَلِكَ وَكُلُّ ذَلِكَ نَشَأَ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا التَّطَوُّرُ، الَّذِي أَشَارَتْ إِلَيْهِ الْآيَةُ، قَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ تَطَوُّرًا فِطْرِيًّا فِي ذُرِّيَّةِ آدَمَ، فَالطِّفْلُ فِي أَوَّلِ عُمْرِهِ يَكُونُ بَرِيئًا مِنْ خَوَاطِرِ السُّوءِ فَلَا يَسْتَاءُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِلَّا إِذَا لَحِقَ بِهِ مُؤْلِمٌ خَارِجِيٌّ،
Sonra, şayet ‘sev’ât’ (السَّوْآتُ) hoşa gitmeyen eksiklikler manasında ise yahut Yüce Allah'ın: { لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما } “Kendilerinden gizlenmiş olan avret yerlerini onlara açığa çıkarmak için” [el-A'râf: 20] kavlinde daha önce geçtiği üzere avret yerleri manasında ise, bunun onlara görünmesi, ağacın tadılmasıyla eşzamanlıdır ki bu da günaha cüret etmenin, nasihati bir kenara atarak aldatmaya uymanın ve onun yeminine kanmanın bir eseridir. Zira onlarda fiilde kötülük fikri ve ona girişme iradesi doğduğunda, fiile sevk eden bu keyfiyet kötü şeylerden etkilenme duygusunun doğuşuyla eşzamanlı oldu; kötü şeyler ise kendisiyle kötü fiillerin zuhur ettiği yahut onlara vasıta olan şeylerdir. Nitekim öldürmeye azmedildiğinde kesici aletin bilgisinin doğması, hırsızlık fikrinden saklanılacak yerin bilgisinin doğması gibi. Aynı şekilde, kendi zatında kötü olmasa bile kötülüğe eşlik eden ve onunla birlikte bulunan şeylerin bilgisi de böyle doğar; nitekim hırsızlık veya kaçma fikrinden gecenin bilinmesi gibi, böylece insanların nefislerinde geceye karşı bir hoşnutsuzluk ve onun şerlerin kaynağı sayılması düşüncesi doğar. Dolayısıyla ‘sev’ât’, şayet onlardan sadır olan mutlak hoşa gitmeyen şeyler ve kusurları manasında ise bu iki kısımdan [birincisine] dâhildir; şayet avret yeri manasında ise ikinci kısma, yani hoşa gitmeyen şeye eşlik eden şey kabîlindendir. Çünkü avret yeri, hissedilen kusurlardan kötü bir fiile eşlik eder; Allah onu bazı maslahatların sebebi kılmıştır. Ancak Âdem ve eşi, onun yaratılış gayesi olan şeylerden hiçbirini hissetmediler, sadece ona mekruh bir şeyin eşlik ettiğini hissettiler. Bütün bunlar Yüce Allah'ın ilhamıyla meydana geldi. Ayetin işaret ettiği bu gelişim evresini Allah, Âdem'in zürriyetinde fıtrî bir gelişim kılmıştır; nitekim çocuk ömrünün başında kötü düşüncelerden uzaktır, kendisine dışarıdan acı veren bir şey dokunmadıkça kendi kendine rahatsızlık duymaz.
ثُمَّ إِذَا تَرَعْرَعَ أَخَذَتْ خَوَاطِرُ السُّوءِ تَنْتَابُهُ فِي بَاطِنِ نَفْسِهِ فَيَفْرِضُهَا وَيُوَلِّدُهَا، وَيَنْفَعِلُ بِهَا أَوْ يَفْعَلُ بِمَا تُشِيرُ بِهِ عَلَيْهِ.
Sonra büyüyüp geliştikçe kendi iç dünyasında kötü düşünceler onu yoklamaya başlar; o da bunları zihninde varsayar, türetir, bunlardan etkilenir yahut bu düşüncelerin kendisine fısıldadığı şeyleri yapar.
وَقَوْلُهُ: وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ حِكَايَةٌ لِابْتِدَاءِ عَمَلِ الْإِنْسَانِ لِسَتْرِ نَقَائِصِهِ، وَتُحِيلُهُ عَلَى تَجَنُّبِ مَا يَكْرَهُهُ، وَعَلَى تَحْسِينِ حَالِهِ بِحَسْبِ مَا يُخَيِّلُ إِلَيْهِ خَيَالُهُ، وَهَذَا أَوَّلُ مَظْهَرٍ مِنْ مَظَاهِرِ الْحَضَارَةِ أَنْشَأَهُ اللَّهُ فِي عَقْلَيْ أَصْلَيِ الْبَشَرِ، فَإِنَّهُمَا لَمَّا شَعَرَا بِسَوْآتِهِمَا بِكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ، عَرَفَا بَعْضَ جُزْئِيَّاتِهَا، وَهِيَ الْعَوْرَةُ وَحَدَثَ فِي نُفُوسِهِمَا الشُّعُورُ بِقُبْحِ بُرُوزِهَا، فَشَرَعَا يُخْفِيَانِهَا عَنْ أَنْظَارِهِمَا اسْتِبْشَاعًا وَكَرَاهِيَةً، وَإِذْ قَدْ شَعَرَا بِذَلِكَ بِالْإِلْهَامِ
Âyetteki { وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } kavli, insanın kusurlarını örtmek, hoşlanmadığı şeyden kaçınmak için çareye başvurmak ve hayalinin kendisine tasavvur ettirdiği ölçüde durumunu iyileştirmek için yaptığı ilk eylemin hikâye edilmesidir. Bu, Allah'ın insan neslinin iki asıl atasının zihninde var ettiği medeniyet tezahürlerinin ilkidir. Zira onlar her iki manasıyla da ayıp yerlerini hissettiklerinde, onun cüzlerinden birini yani avret yerini tanıdılar ve nefislerinde onun açığa çıkmasının çirkinliği duygusu hâsıl oldu; böylece çirkin bularak ve tiksinerek onu bakışlarından gizlemeye başladılar. Bunu fıtrî bir ilhamla
الْفِطْرِيِّ، حَيْثُ لَا مُلَقِّنَ يُلَقِّنُهُمَا ذَلِكَ، وَلَا تَعْلِيمَ يُعَلِّمُهُمَا، تَقَرَّرَ فِي نُفُوسِ النَّاسِ أَنَّ كَشْفَ الْعَوْرَةِ قَبِيحٌ فِي الْفِطْرَةِ، وَأَنَّ سَتْرَهَا مُتَعَيَّنٌ، وَهَذَا مِنْ حُكْمِ الْقُوَّةِ الْوَاهِمَةِ الَّذِي قَارَنَ الْبَشَرَ فِي نَشْأَتِهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ وَهْمٌ فِطْرِيٌّ مُتَأَصِّلٌ، فَلِذَلِكَ جَاءَ دِينُ الْفِطْرَةِ بِتَقْرِيرِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ، مُشَايَعَةً لِمَا اسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِ الْبَشَرِ، وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِلْقُوَّةِ الْوَاهِمَةِ سُلْطَانًا عَلَى نُفُوسِ الْبَشَرِ فِي عُصُورٍ طَوِيلَةٍ، لِأَنَّ فِي اتِّبَاعِهَا عَوْنًا عَلَى تَهْذِيبِ طِبَاعِهِ، وَنَزْعِ الْجَلَافَةِ الْحَيَوَانِيَّةِ مِنَ النَّوْعِ، لِأَنَّ الْوَاهِمَةَ لَا تُوجَدُ فِي الْحَيَوَانِ، ثُمَّ أَخَذَتِ الشَّرَائِعُ، وَوَصَايَا الْحُكَمَاءِ، وَآدَابُ الْمُرَبِّينَ، تُزِيلُ مِنْ عُقُولِ الْبَشَرِ مُتَابَعَةَ الْأَوْهَامِ تَدْرِيجًا مَعَ الزَّمَانِ، وَلَا يُبْقُونَ مِنْهَا إِلَّا مَا لَا بُدَّ مِنْهُ لِاسْتِبْقَاءِ الْفَضِيلَةِ فِي الْعَادَةِ بَيْنَ الْبَشَرِ، حَتَّى جَاءَ الْإِسْلَامُ وَهُوَ الشَّرِيعَةُ الْخَاتِمَةُ فَكَانَ نَوْطُ الْأَحْكَامِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ بِالْأُمُورِ الْوَهْمِيَّةِ مُلْغًى فِي غَالِبِ الْأَحْكَامِ، كَمَا فَصَّلْتُهُ فِي كِتَابِ «مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ» وَكِتَابِ «أُصُولِ نِظَامِ الِاجْتِمَاعِ فِي الْإِسْلَامِ» .
hissettiklerinde —öyle ki kendilerine bunu telkin eden bir telkinci ve öğreten bir öğretici yoktu— insanların nefislerinde avret yerini açmanın fıtraten çirkin olduğu ve onu örtmenin kesin bir gereklilik olduğu yerleşti. Bu, yaratılışında insana eşlik eden vehim kuvvetinin bir hükmüdür; dolayısıyla bunun köklü, fıtrî bir vehim olduğuna delâlet etmiştir. Bu sebeple fıtrat dini [olan İslâm], insanların nefislerinde yerleşen bu duruma uyarak avret yerinin örtülmesini pekiştirmiştir. Allah, insan nefsi üzerinde vehim kuvvetine uzun çağlar boyunca bir hâkimiyet vermiştir; çünkü ona tabi olmak insanın tabiatını terbiye etmeye ve hayvanî kabalığı insan nevinden söküp atmaya yardımcıdır; zira vehim kuvveti hayvanda bulunmaz. Daha sonra şeriatlar, hakîmlerin tavsiyeleri ve terbiyecilerin edepleri, zamanla insanların akıllarından vehimlere tabi olmayı kademe kademe kaldırmaya başladı ve bunlardan sadece insanlar arasındaki örfte erdemi muhafaza etmek için zorunlu olanları bıraktılar. Nihayet son şeriat olan İslâm geldi ve İslâm dininde hükümleri vehmî meselelere bağlamak —'Makāsıdü’ş-Şerîa' ve 'Usûlü Nizâmi’l-İctimâ' fi’l-İslâm' kitaplarımda ayrıntılı açıkladığım üzere— hükümlerin çoğunda lağvedildi.
وَالْخَصْفُ حَقِيقَتُهُ تَقْوِيَةُ الطَّبَقَةِ مِنَ النَّعْلِ بِطَبَقَةٍ أُخْرَى لِتَشْتَدَّ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا مُرْسَلًا فِي مُطْلَقِ التَّقْوِيَةِ لِلْخِرْقَةِ وَالثَّوْبِ، وَمِنْهُ ثَوْبٌ خَصِيفٌ أَيْ مَخْصُوفٌ أَيْ غَلِيظُ النَّسْجِ لَا يَشِفُّ عَمَّا تَحْتَهُ، فَمَعْنَى يَخْصِفَانِ يَضَعَانِ عَلَى عَوْرَاتِهِمَا الْوَرَقَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ كَفِعْلِ الْخَاصِفِ، وَضْعًا مُلْزَقًا مُتَمَكَّنًا، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ هُنَا إِذْ لَمْ يَقُلْ يَخْصِفَانِ وَرَقَ الْجَنَّةِ.
Hasef (الْخَصْفُ) kelimesinin hakiki manası, daha dayanıklı olsun diye ayakkabının bir katmanını başka bir katmanla takviye etmektir (yamamaktır). Bez parçası ve elbisenin mutlak takviyesi anlamında mecâz-ı mürsel olarak da kullanılır; nitekim altını göstermeyen sıkı dokunmuş kumaşa ‘sevbun hasîfun’ (ثَوْبٌ خَصِيفٌ) yani maksûf (dikilip yamalanmış/sık dokunmuş) denir. Buna göre { يَخْصِفَانِ } ifadesinin anlamı; yama yapan kimsenin yaptığı gibi, yapışık ve sağlam bir şekilde avret yerlerinin üzerine yaprakları üst üste koyuyorlardı demektir. Burada { يَخْصِفانِ وَرَقَ الْجَنَّةِ } denilmediği için zahir olan mana da budur.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ يَجُوزُ كَوْنُهَا اسْمًا بِمَعْنَى بَعْضٍ فِي مَوْضِعِ مَفْعُولِ يَخْصِفانِ أَيْ يَخْصِفَانِ بَعْضَ وَرَقِ الْجَنَّةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ، وَيَجُوزُ كَوْنُهَا بَيَانِيَّةً لِمَفْعُولٍ مَحْذُوفٍ يَقْتَضِيهِ: «يَخْصِفانِ وَالتَّقْدِيرُ: يَخْصِفَانِ خَصْفًا مِنْ ورق الْجنَّة.
{ مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } kavlindeki ‘min’ (مِنْ) edatının, { مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ } “Yahudilerden bir kısmı [kelimeleri] tahrif ederler” ayetinde olduğu gibi ‘ba'z’ (بَعْض - bir kısmı) manasında bir isim olup { يَخْصِفانِ } fiilinin mef'ûlü konumunda olması caizdir; yani 'cennet yapraklarının bir kısmını üst üste koyup yamalıyorlardı' demektir. Yine onun, { يَخْصِفانِ } fiilinin iktiza ettiği mahzuf bir mef'ûlü açıklayan beyâniyye olması da caizdir; takdiri şöyledir: 'Cennet yapraklarından bir örtü/yama ile yamalıyorlardı.'
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٣]
[A'RÂF SURESİ (7): ÂYET 23]
قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣)
{ قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Dediler ki: ‘Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz.’” (23)
عَطْفٌ عَلَى جَوَابِ (لَمَّا) ، فَهُوَ مِمَّا حَصَلَ عِنْدَ ذَوْقِ الشَّجَرَةِ، وَقَدْ رُتِّبَ الْإِخْبَارُ عَنِ الْأُمُورِ الْحَاصِلَةِ عِنْدَ ذَوْقِ الشَّجَرَةِ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِ حُصُولِهَا فِي الْوُجُودِ. فَإِنَّهُمَا بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا فَطَفِقَا يَخْصِفَانِ. وَأَعْقَبَ ذَلِكَ نِدَاءُ اللَّهِ إِيَّاهُمَا.
(لَمَّا) edatının cevabına matuftur; dolayısıyla ağacın tadılması anında hâsıl olan durumlardandır. Ağacın tadılması anında meydana gelen hususların haberi, varlık sahasındaki gerçekleşme sırasına göre tertip edilmiştir. Zira önce ayıp yerleri kendilerine görünmüş, ardından üzerlerini örtmeye başlamışlar ve bunu Allah'ın kendilerine seslenmesi takip etmiştir.
وَهَذَا أَصْلٌ فِي تَرْتِيبِ الْجُمَلِ فِي صِنَاعَةِ الْإِنْشَاءِ، إِلَّا إِذَا اقْتَضَى الْمَقَامُ الْعُدُولَ عَنْ ذَلِكَ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّرْتِيبِ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ [هود: ٧٧] وَقَدْ بَيَّنْتُهُ فِي كِتَابِ «أُصُولِ الْإِنْشَاءِ وَالْخَطَابَةِ»
Makam bundan vazgeçmeyi gerektirmedikçe inşâ (yazım ve kompozisyon) sanatında cümlelerin sıralanmasındaki asıl kural budur. Bu sıralamanın benzeri Yüce Allah'ın şu kavlinde de yer almaktadır: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “Elçilerimiz Lût'a geldiklerinde, onlar yüzünden fenalaştı, eli kolu bağlandı ve: ‘Bu çok çetin bir gündür!’ dedi” [Hûd: 77]. Bunu 'Usûlü’l-İnşâ ve’l-Hitâbe' kitabımda açıkladım;
وَلَمْ أَعْلَمْ أَنِّي سُبِقْتُ إِلَى الِاهْتِدَاءِ إِلَيْهِ.
bunu keşfetmede benden önce birinin bulunup bulunmadığını bilmiyorum.
وَقَدْ تَأَخَّرَ نِدَاءُ الرَّبِّ إِيَّاهُمَا إِلَى أَنْ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا، وَتَحَيَّلَا لِسَتْرِ عَوْرَاتِهِمَا لِيَكُونَ لِلتَّوْبِيخِ وَقْعٌ مَكِينٌ مِنْ نُفُوسِهِمَا، حِينَ يَقَعُ بَعْدَ أَنْ تَظْهَرَ لَهُمَا مَفَاسِدُ عِصْيَانِهِمَا، فَيَعْلَمَا أَنَّ الْخَيْرَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، وَأَنَّ فِي عِصْيَانِهِ ضُرًّا.
Rabbin onlara seslenmesi, ayıp yerleri kendilerine görünüp avret yerlerini örtmek için çare aradıkları zamana kadar tehir edilmiştir ki, isyanlarının kötü sonuçları kendilerine açığa çıktıktan sonra gerçekleşen bu azarlamanın nefislerinde derin ve sağlam bir tesiri olsun; böylece hayrın Allah'a itaatte olduğunu ve O'na isyanda zarar bulunduğunu bilsinler.
وَالنِّدَاءُ حَقِيقَتُهُ ارْتِفَاعُ الصَّوْتِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّدَى- بِفَتْحِ النُّونِ وَالْقَصْرِ- وَهُوَ بُعْدُ الصَّوْتِ، قَالَ مِدْثَارُ بْنُ شَيْبَانَ النَّمِرِيُّ:
Nidâ (النِّدَاءُ) kelimesinin hakiki anlamı sesin yükseltilmesidir; nûn harfinin fethası ve maksûr olarak nedâ (النَّدَى) kelimesinden türemiştir ki bu da sesin uzağa gitmesidir. Midser b. Şeybân en-Nemerî şöyle demiştir:
فَقلت ادعِي وأدعوا إِنَّ أَنْدَى ... لِصَوْتٍ أَنْ يُنَادِيَ دَاعِيَانِ
“Dedim ki: Çağır sen, ben de çağırayım; şüphesiz sesin en uzağa gideni / İki çağırıcının birden seslenmesidir.”
وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فِي الْكَلَامِ الَّذِي يُرَادُ بِهِ طَلَبُ إِقْبَالِ أَحَدٍ إِلَيْكَ، وَلَهُ حُرُوفٌ مَعْرُوفَةٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ: تَدُلُّ عَلَى طَلَبِ الْإِقْبَالِ، وَقَدْ شَاعَ إِطْلَاقُ النِّدَاءِ عَلَى هَذَا حَتَّى صَارَ مِنَ الْحَقِيقَةِ، وَتَفَرَّعَ عَنْهُ طَلَبُ الْإِصْغَاءِ وَإِقْبَالُ الذِّهْنِ مِنَ الْقَرِيبِ مِنْكَ، وَهُوَ إِقْبَالٌ مَجَازِيٌّ.
Bu kelime, bir kimsenin sana yönelmesini talep etmek için söylenen sözde meşhur bir mecazdır. Arapçada yönelme talebini bildiren meşhur harfleri vardır. Nidâ kelimesinin bu manada kullanılması o kadar yaygınlaşmıştır ki hakikat derecesine ulaşmıştır; bundan da yakında bulunan kimsenin kulak vermesini ve zihnini yöneltmesini isteme anlamı türemiştir ki bu mecazi bir yöneliştir.
وَناداهُما رَبُّهُما مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمَعْنَى الْمَشْهُورِ: وَهُوَ طَلَبُ الْإِقْبَالِ، عَلَى أَنَّ الْإِقْبَالَ مَجَازِيٌّ لَا مَحَالَةَ فَيَكُونُ كَقَوْلِه تَعَالَى: وزكرياء إِذْ نَادَى رَبَّهُ [الْأَنْبِيَاء: ٨٩] وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ.
{ وَناداهُما رَبُّهُما } ifadesi bu meşhur manada, yani yönelmeyi talep etme anlamında kullanılmıştır; şu kadar var ki buradaki yönelme şüphesiz mecazidir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وزكرياء إِذْ نَادَى رَبَّهُ } “Zekeriyyâ da hani Rabbine nida etmişti” [el-Enbiyâ: 89] kavli gibi olur ki bu kelamda çokça geçer.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي الْكَلَامِ بِصَوْتٍ مُرْتَفِعٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً [الْبَقَرَة: ١٧١] وَقَوْلِهِ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها [الْأَعْرَاف: ٤٣] وَقَوْلُ بَشَّارٍ:
Yüksek bir sesle konuşma anlamında kullanılmış olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın: { كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً } “Sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan kimseye haykıranın durumu gibidir” [el-Bakara: 171], { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها } “Onlara: 'İşte vâris kılındığınız cennet budur' diye seslenilir” [el-A'râf: 43] kavillerinde ve Beşşâr'ın şu beytinde olduğu gibi:
نَادَيْتُ إِنَّ الْحُبَّ أَشْعَرَنِي ... قَتْلًا وَمَا أَحْدَثْتُ مِنْ ذَنْبِ
“Haykırdım: Şüphesiz aşk bana bir ölüm tattırdı / Halbuki ben hiçbir günah işlemiş değildim!”
وَرَفْعُ الصَّوْتِ يَكُونُ لِأَغْرَاضٍ، وَمَحْمَلُهُ هُنَا عَلَى أَنَّهُ صَوْتُ غَضَبٍ وَتَوْبِيخٍ.
Sesi yükseltmek muhtelif maksatlarla olur; buradaki kullanımı ise öfke ve azarlama sesi olmasına hamledilir.
وَظَاهِرُ إِسْنَادِ النِّدَاءِ إِلَى اللَّهِ أَنَّ اللَّهَ نَادَاهُمَا بِكَلَامٍ بِدُونِ وَاسِطَةِ مَلَكٍ مُرْسَلٍ، مِثْلَ الْكَلَامِ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى، وَهَذَا وَاقِعٌ قَبْلَ الْهُبُوطِ إِلَى الْأَرْضِ، فَلَا يُنَافِي مَا وَرَدَ مِنْ أَنَّ مُوسَى هُوَ أَوَّلُ نَبِيءٍ كَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِلَا وَاسِطَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نِدَاءُ آدَمَ بِوَاسِطَةِ أَحَدِ الْمَلَائِكَةِ.
Nidânın Allah'a isnad edilmesinin zahiri, Allah'ın onlara gönderilmiş bir melek vasıtası olmaksızın, Mûsâ ile konuştuğu kelâm gibi bir kelâmla seslendiğidir. Bu durum yeryüzüne inmeden önce gerçekleşmiştir; dolayısıyla Mûsâ'nın, Yüce Allah'ın vasıtasız olarak konuştuğu ilk peygamber olduğuna dair rivayetle çelişmez. Âdem'e yapılan nidânın meleklerden biri vasıtasıyla gerçekleşmiş olması da caizdir.
وَجُمْلَة: ألم أنهاكما فِي مَوْضِعِ الْبَيَانِ لِجُمْلَةِ (نَادَاهُمَا) ، وَلِهَذَا فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا.
{ أَلَمْ أَنْهَكُما } cümlesi, { نَادَاهُمَا } cümlesinin beyanı konumundadır; bu sebeple cümle kendisinden öncekine atfedilmeyip fasledilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي ألم أنهاكما لِلتَّقْرِيرِ وَالتَّوْبِيخِ، وَأُولِيَ حَرْفُ النَّفْيِ زِيَادَةً فِي
{ أَلَمْ أَنْهَكُما } ifadesindeki istifham (soru), takrîr (itiraf ettirme) ve tevbîh (azarlama) içindir. Takrîri pekiştirmek için nefy harfinin hemen ardına getirilmiştir;
التَّقْرِيرِ، لِأَنَّ نَهْيَ اللَّهِ إِيَّاهُمَا وَاقع فانتفاؤه منتفا، فَإِذَا أُدْخِلَتْ أَدَاةُ التَّقْرِيرِ وَأَقَرَّ الْمُقَرِّرُ بِضِدِّ النَّفْيِ كَانَ إِقْرَارُهُ أَقْوَى فِي الْمُؤَاخَذَةِ بِمُوجَبِهِ، لأنّه قد هييء لَهُ سَبِيلُ الْإِنْكَارِ، لَوْ كَانَ يَسْتَطِيعُ إِنْكَارًا، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ
çünkü Allah'ın onlara nehyi vaki olmuştur, dolayısıyla nehyin olmaması durumu menfîdir (yoktur). Takrîr edatı dâhil edilip de ikrar ettirilen kimse nefyin zıddını (yani vaki olduğunu) ikrar ettiğinde, onun bu ikrarı, gereğiyle muaheze edilmesinde daha kuvvetli olur; zira eğer inkâr edebilecek olsaydı kendisine inkâr yolu hazırlanmıştı. Nitekim En'âm suresindeki [130] Yüce Allah'ın: { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?”
الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٠] ، وَلِذَلِكَ اعْتَرَفَا بِأَنَّهُمَا ظَلَمَا أَنْفَسَهُمَا.
ayetinde açıklandığı gibidir. Bu sebepledir ki ikisi kendi nefislerine zulmettiklerini itiraf etmişlerdir.
وَعَطْفُ جُمْلَةِ: وَأَقُلْ لَكُما عَلَى جُمْلَةِ: أَنْهَكُما لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّوْبِيخِ، لِأَنَّ النَّهْيَ كَانَ مَشْفُوعًا بِالتَّحْذِيرِ مِنَ الشَّيْطَانِ الَّذِي هُوَ الْمُغْرِي لَهُمَا بِالْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَهُمَا قَدْ أَضَاعَا وَصِيَّتَيْنِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ حِكَايَةِ هَذَا الْقَوْلِ هُنَا تَذْكِيرُ الْأُمَّةِ بِعَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لِأَصْلِ نَوْعِ الْبَشَرِ، فَيَعْلَمُوا أَنَّهَا عَدَاوَةٌ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ، فَيَحْذَرُوا مِنْ كُلِّ مَا هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الشَّيْطَانِ وَمَعْدُودٌ مِنْ وَسْوَسَتِهِ، فَإِنَّهُ لَمَّا جُبِلَ على الْخبث والخري كَانَ يَدْعُو إِلَى ذَلِك بطبعه وَكَانَ لَا يَهْنَأُ لَهُ بَالٌ مَا دَامَ عَدُوُّهُ وَمَحْسُودُهُ فِي حَالَةٍ حَسَنَةٍ.
{ وَأَقُلْ لَكُما } cümlesinin { أَنْهَكُما } cümlesine atfedilmesi azarlamada mübalağa içindir; çünkü nehiy, kendilerini ağaçtan yemeye kışkırtan şeytana karşı yapılan uyarıyla birlikteydi; dolayısıyla onlar iki tavsiyeyi birden zayi etmiş oldular. Bu sözün burada hikâye edilmesinden maksat, insan nev'inin aslına şeytanın düşmanlığını ümmete hatırlatmaktır; ta ki bunun iki nev (insan ve şeytan) arasındaki bir düşmanlık olduğunu bilsinler ve şeytana nispet edilen, onun vesvesesinden sayılan her şeyden sakınsınlar. Zira o, kötülük ve hıyanet üzerine yaratıldığı için tabiatı gereği buna çağırır ve düşmanı ile kıskandığı kimse iyi bir halde olduğu müddetçe içi rahat etmez.
وَالْمُبِينُ أَصْلُهُ الْمُظْهِرُ، أَيْ لِلْعَدَاوَةِ بِحَيْثُ لَا تَخْفَى عَلَى مَنْ يَتَتَبَّعُ آثَارَ وَسْوَسَتِهِ وَتَغْرِيرِهِ، وَمَا عَامَلَ بِهِ آدَمَ مِنْ حِينِ خَلْقِهِ إِلَى حِينِ غُرُورِهِ بِهِ فَفِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِبَانَةٌ عَنْ عَدَاوَتِهِ، وَوَجْهُ تِلْكَ الْعَدَاوَةِ أَنَّ طَبْعَهُ يُنَافِي مَا فِي الْإِنْسَانِ مِنَ الْكَمَالِ الْفِطْرِيِّ الْمُؤَيَّدِ بِالتَّوْفِيقِ وَالْإِرْشَادِ الْإِلَهِيِّ، فَلَا يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ إِلَّا فِي حَالَةِ الضَّلَالِ وَالْفَسَادِ.
Mübîn (الْمُبِينُ) kelimesinin aslı ‘izhar eden/açığa vuran’ demektir; yani onun vesvese ve aldatmacasının izlerini takip eden kimseye gizli kalmayacak şekilde düşmanlığını açığa vurandır. Âdem yaratıldığı andan onu aldattığı ana kadar ona karşı sergilediği muamelelerin tamamında onun düşmanlığının apaçık beyanı vardır. Bu düşmanlığın sebebi ise, şeytanın tabiatının insandaki fıtrî kemale ve ilahî muvaffakiyet ve irşatla desteklenen özelliklere zıt olmasıdır; dolayısıyla o, insanın ancak dalâlet ve fesat içinde olmasını ister.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُبِينُ مُسْتَعْمَلًا مَجَازًا فِي الْقَوِيِّ الشَّدِيدِ لِأَنَّ شَأْنَ الْوَصْفِ الشَّدِيدِ أَنْ يَظْهَرَ لِلْعِيَانِ.
Mübîn kelimesinin kuvvetli ve şiddetli anlamında mecazen kullanılmış olması da caizdir; çünkü şiddetli olan niteliğin şanı gözle görülür derecede açık olmaktır.
وَقَدْ قَالَا: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا اعْتِرَافًا بِالْعِصْيَانِ، وَبِأَنَّهُمَا عَلِمَا أَنَّ ضُرَّ الْمَعْصِيَةِ عَادَ عَلَيْهِمَا، فَكَانَا ظَالِمَيْنِ لِأَنْفُسِهِمَا إِذْ جَرَّا عَلَى أَنْفُسِهِمَا الدُّخُولَ فِي طَوْرِ ظُهُورِ السَّوْآتِ، وَمَشَقَّةِ اتِّخَاذِ مَا يَسْتُرُ عَوْرَاتِهِمَا، وَبِأَنَّهُمَا جَرَّا عَلَى أَنْفُسِهِمَا غَضَبَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُمَا فِي تَوَقُّعِ حُقُوقِ الْعَذَابِ، وَقَدْ جَزَمَا بِأَنَّهُمَا يَكُونَانِ مِنَ الْخَاسِرِينَ إِنْ لَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُمَا، إِمَّا بِطَرِيقِ الْإِلْهَامِ أَوْ نَوْعٍ مِنَ الْوَحْيِ، وَإِمَّا بِالِاسْتِدْلَالِ على العواقب بالمبادىء، فَإِنَّهُمَا رَأَيَا من الْعِصْيَان بوادىء الضُّرِّ وَالشَّرِّ، فَعَلِمَا أَنَّهُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَمِنْ مُخَالَفَةِ وِصَايَتِهِ، وَقَدْ أَكَّدَا جُمْلَةَ جَوَابِ الشَّرْطِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَنُونِ التَّوْكِيدِ إِظْهَارًا لِتَحْقِيقِ الْخُسْرَانِ اسْتِرْحَامًا وَاسْتِغْفَارًا مِنَ الله تَعَالَى.
İsyânı itiraf ederek ve masiyetin zararının kendilerine döndüğünü bilerek: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” dediler. Zira ayıp yerlerinin görünmesi evresine girmeyi ve avret yerlerini örtecek şeyleri edinme meşakkatini kendi başlarına açtıkları, ayrıca Yüce Allah'ın gazabını üzerlerine çektikleri için nefislerine zulmetmiş oldular; bu sebeple azap hak edişinin beklentisi içindeydiler. Allah kendilerini bağışlamadığı takdirde hüsrana uğrayanlardan olacaklarını —ya ilham veya bir nevi vahiy yoluyla yahut başlangıçlardan sonuçlara istidlâl ederek— kesin bir şekilde bildiler. Çünkü isyandan dolayı zararın ve şerrin ilk belirtilerini gördüler ve bunun Allah'ın gazabından ve O'nun tavsiyesine muhalefetten kaynaklandığını anladılar. Yüce Allah'tan merhamet ve mağfiret dilemek amacıyla hüsranın kesinliğini ortaya koymak için şartın cevap cümlesini kasem lâmı (lâm-ı kasem) ve tekit nûnu ile pekiştirdiler.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٤]
[A'RÂF SURESİ (7): ÂYET 24]
قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٢٤)
{ قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak inin! Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme yeri ve geçimlik vardır.'” (24)
طَوَى الْقُرْآنُ هُنَا ذِكْرَ التَّوْبَةِ عَلَى آدَمَ: لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْقِصَّةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ التَّذْكِيرُ بِعَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ وَتَحْذِيرُ النَّاسِ مِنَ اتِّبَاعِ وَسْوَسَتِهِ، وَإِظْهَارُ مَا يُعْقِبُهُ اتِّبَاعُهُ مِنَ الْخُسْرَانِ وَالْفَسَادِ، وَمَقَامُ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ يَقْتَضِي الْإِعْرَاضَ عَنْ ذِكْرِ التَّوْبَةِ لِلِاقْتِصَارِ عَلَى أَسْبَابِ الْخَسَارَةِ، وَقَدْ ذُكِرَتِ التَّوْبَةُ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا بَيَانُ فَضْلِ آدَمَ وَكَرَامَتِهِ عِنْدَ رَبِّهِ، وَلِكُلِّ مَقَامٍ مَقَالٌ. وَالْخِطَابُ لِآدَمَ وَزَوْجِهِ وَإِبْلِيسَ. وَالْأَمْرُ تَكْوِينِيٌّ، وَبِهِ صَارَ آدَمُ وَزَوْجُهُ وَإِبْلِيسُ مِنْ سُكَّانِ الْأَرْضِ.
Kur'an burada Âdem'in tövbesinin kabul edildiği zikrini katlamış [ve geçmiş]tir; zira bu suredeki kıssadan maksat, şeytanın düşmanlığını hatırlatmak, insanları onun vesvesesine uymaktan sakındırmak ve ona uymanın ardından gelen hüsran ve fesadı ortaya koymaktır. Bu vaaz makamı, yalnızca hüsran sebeplerine hasredilmek üzere tövbenin zikrinden yüz çevirmeyi gerektirmektedir. Tövbe ise, Âdem'in faziletini ve Rabbi katındaki kerametini açıklamanın kastedildiği Bakara suresindeki ayette zikredilmiştir; her makamın [kendine mahsus] bir sözü vardır. Hitap Âdem'e, eşine ve İblis'e yöneliktir. Emir ise tekvînîdir (yaratılışa dairdir) ve bu emirle Âdem, eşi ve İblis yeryüzünün sakinlerinden olmuşlardır.
وَجُمْلَةُ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ: اهْبِطُوا الْمَرْفُوعِ بِالْأَمْرِ التَّكْوِينِيِّ فَهَذِهِ الْحَالُ أَيْضًا تُفِيدُ مَعْنًى تَكْوِينِيًّا وَهُوَ مُقَارَنَةُ الْعَدَاوَةِ بَيْنَهُمْ لِوُجُودِهِمَا فِي الْأَرْضِ، وَهَذَا التَّكْوِينُ تَأَكَّدَتْ بِهِ الْعَدَاوَةُ الْجِبِلِّيَّةُ السَّابِقَةُ فَرَسَخَتْ وَزَادَتْ، وَالْمُرَادُ بِالْبَعْضِ الْبَعْضُ الْمُخَالِفُ فِي الْجِنْسِ، فَأَحَدُ الْبَعْضَيْنِ هُوَ آدَمُ وَزَوْجُهُ، وَالْبَعْضُ الْآخَرُ هُوَ إِبْلِيسُ، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْعَدَاوَةُ تَكْوِينِيَّةً بَيْنَ أَصْلَيِ الْجِنْسَيْنِ، كَانَتْ مَوْرُوثَةً فِي نَسْلَيْهِمَا، وَالْمَقْصُودُ تَذْكِيرُ بَنِي آدَمَ بِعَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لَهُمْ وَلِأَصْلِهِمْ لِيَتَّهِمُوا كُلَّ وَسْوَسَةٍ تَأْتِيهِمْ مِنْ قِبَلِهِ، وَقَدْ نَشَأَتْ هَذِهِ الْعَدَاوَةُ عَنْ حَسَدِ إِبْلِيسَ، ثُمَّ سَرَتْ وَتَشَجَّرَتْ فَصَارَتْ عَدَاوَةً تَامَّةً فِي سَائِرِ نَوَاحِي الْوُجُودِ، فَهِيَ مُنْبَثَّةٌ فِي التَّفْكِيرِ وَالْجَسَدِ، وَمُقْتَضِيَةٌ تَمَامَ التَّنَافُرِ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ.
{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak...” cümlesi, tekvînî emirle merfû olan { اهْبِطُوا } “İnin” [fiilindeki] zamirden hâldir. Bu hâl de tekvînî bir anlam ifade etmektedir ki o da onların yeryüzünde bulunuşlarına aralarındaki düşmanlığın eşlik etmesidir. Bu tekvin ile daha önceki fıtrî/cibillî düşmanlık pekişmiş, kökleşmiş ve artmıştır. 'Bazı' (الْبَعْض) ile kastedilen, türce farklı olan kısımdır. Bu iki kısımdan biri Âdem ve eşi, diğeri ise İblis'tir. Bu düşmanlık, iki türün asılları arasında tekvînî olduğundan, onların soylarına da miras kalmıştır. Buradaki maksat, Âdemoğullarına şeytanın kendilerine ve atalarına olan düşmanlığını hatırlatmaktır; ta ki onun tarafından kendilerine gelen her vesveseden şüphe duysunlar. Bu düşmanlık İblis'in hasedinden doğmuş, ardından yayılıp dallanıp budaklanarak varlığın bütün alanlarında tam bir düşmanlık halini almıştır. Dolayısıyla bu düşmanlık düşünceye ve bedene sirayet etmiştir ve iki tür arasında tam bir nefret ve uyuşmazlığı gerektirmektedir.
وَإِذْ قَدْ كَانَتْ نُفُوسُ الشَّيَاطِينِ دَاعِيَةً إِلَى الشَّرِّ بِالْجِبِلَّةِ تَعَيَّنَ أَنَّ عَقْلَ الْإِنْسَانِ مُنْصَرِفٌ بِجِبِلَّتِهِ إِلَى الْخَيْرِ، وَلَكِنَّهُ مُعْرِضٌ لِوَسْوَسَةِ الشَّيَاطِينِ فَيَقَعُ فِي شُذُوذٍ عَنْ أَصْلِ فِطْرَتِهِ، وَفِي هَذَا مَا يَكُونُ مِفْتَاحًا لِمَعْنَى كَوْنِ النَّاسِ يُولَدُونَ عَلَى الْفِطْرَةِ، وَكَوْنِ الْإِسْلَامِ دِينَ الْفِطْرَةِ، وَكَوْنِ الْأَصْلِ فِي النَّاسِ الْخَيْرَ. أَمَّا كَوْنُ الْأَصْلِ فِي النَّاسِ الْعَدَالَةَ أَوِ الْجَرْحِ فَذَلِكَ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى خَشْيَةِ الْوُقُوعِ فِي الشُّذُوذِ، مِنْ حَيْثُ لَا يَدْرِي الْحَاكِمُ وَلَا الرَّاوِي، لِأَنَّ أَحْوَالَ الْوُقُوعِ فِي ذَلِكَ الشُّذُوذِ مُبْهَمَةٌ فَوَجَبَ التَّبَصُّرُ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ.
Şeytanların nefisleri yaratılışları gereği şerre çağırıcı olduğuna göre, insan aklının da yaratılışı gereği hayra meyilli olması zorunlu hale gelmiştir. Ancak insan, şeytanların vesvesesine maruz kaldığı için fıtratının aslından bir sapmaya düşer. Bunda; insanların fıtrat üzere doğmaları, İslam'ın fıtrat dini olması ve insanlarda aslolanın hayır olması manasının anahtarı olacak hususlar vardır. İnsanlarda aslolanın adalet (güvenilirlik) mi yoksa cerh (kusurluluk) mu olduğuna gelince, hâkimin ve râvinin farkında olmadan bu sapmaya düşme korkusu dikkate alınmıştır; çünkü bu sapmaya düşme halleri kapalıdır, bu yüzden bütün durumlarda basiretli olmak zorunlu kılınmıştır.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ عَلَى جُمْلَةِ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ.
{ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Ve sizin için yeryüzünde bir yerleşme yeri vardır” cümlesi, { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak...” cümlesine atfedilmiştir.
وَالْمُسْتَقَرُّ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ وَالِاسْتِقْرَارُ هُوَ الْمُكْثُ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Müstakar (الْمُسْتَقَرُّ) mîmî masdardır; istikrar ise kalmak/yerleşmek demektir. Bu konudaki açıklama Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ [الْأَنْعَام: ٦٧]- وَقَوْلِهِ- فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٨] .
{ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve yeri] vardır” [En'âm 67] ve En'âm suresindeki { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “...bir kalma yeri ve bir emanet yeri vardır” [En'âm 98] kavlinde.
وَالْمُرَادُ بِهِ الْوُجُودُ أَيْ وُجُودُ نَوْعِ الْإِنْسَانِ وَبِخَصَائِصِهِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الدَّفْنَ كَمَا فَسَّرَ بِهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَمَتَاعٌ يَصُدُّ عَنْ ذَلِكَ وَلِأَنَّ الشَّيَاطِينَ وَالْجِنَّ لَا يُدْفَنُونَ فِي الْأَرْضِ.
Bununla kastedilen var oluştur; yani insan türünün kendi hususiyetleriyle birlikte var olmasıdır. Bazı müfessirlerin tefsir ettiği gibi bununla defin kastedilmemiştir; zira { وَمَتاعٌ } “ve bir geçimlik” kavli buna engeldir ve şeytanlar ile cinler de toprağa defnedilmezler.
وَالْمَتَاعُ وَالتَّمَتُّعُ: نَيْلُ الْمَلَذَّاتِ وَالْمَرْغُوبَاتِ غَيْرِ الدَّائِمَةِ، وَيُطْلَقُ الْمَتَاعُ عَلَى مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ وَيُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] .
Metâ (الْمَتَاعُ) ve temettu' (التَّمَتُّعُ): Kalıcı olmayan lezzetlere ve arzulanan şeylere kavuşmaktır. Metâ kelimesi, kendisiyle yararlanılan ve faydalanılan eşyalar için de kullanılır. Bu husus Nisâ suresindeki Yüce Allah'ın { لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ } “...silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olsanız da...” [Nisâ 102] kavlinde geçmişti.
وَالْحِينُ الْمُدَّةُ مِنَ الزَّمَنِ، طَوِيلَةً أَوْ قَصِيرَةً، وَقَدْ نُكِّرَ هُنَا وَلَمْ يُحَدَّدْ لِاخْتِلَافِ مِقْدَارِهِ بِاخْتِلَافِ الْأَجْنَاسِ وَالْأَفْرَادِ، وَالْمُرَادُ بِهِ زَمَنُ الْحَيَاةِ الَّتِي تُخَوِّلُ صَاحِبَهَا إِدْرَاكَ اللَّذَّاتِ، وَفِيهِ يحصل بَقَاء الذّات غَيْرُ مُتَفَرِّقَةٍ وَلَا مُتَلَاشِيَةٍ وَلَا مَعْدُومَةٍ، وَهَذَا الزَّمَنُ الْمُقَارِنُ لِحَالَةِ الْحَيَاةِ وَالْإِدْرَاكِ هُوَ الْمُسَمَّى بِالْأَجَلِ، أَيِ الْمُدَّةِ الَّتِي يَبْلُغُ إِلَيْهَا الْحَيُّ بِحَيَاتِهِ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكْوِينِهِ، فَإِذَا انْتَهَى الْأَجَلُ وَانْعَدَمَتِ الْحَيَاةُ انْقَطَعَ الْمُسْتَقَرُّ وَالْمَتَاعُ، وَهَذَا إِعْلَامٌ مِنَ اللَّهِ بِمَا قَدَّرَهُ لِلنَّوْعَيْنِ، وَلَيْسَ فِيهِ امْتِنَانٌ وَلَا تنكيل بهم.
Hîn (الْحِينُ) uzun veya kısa bir zaman dilimidir. Türlerin ve fertlerin farklılığına göre miktarı değiştiği için burada nekre (belirsiz) bırakılmış ve sınırlandırılmamıştır. Bununla kastedilen, sahibine lezzetleri idrak etme imkânı tanıyan ve içinde zatın dağılmadan, yok olup gitmeden ve ademe mahkûm olmadan bekasının gerçekleştiği hayat süresidir. Hayat ve idrak haline eşlik eden bu zamana ecel denir; yani Yüce Allah'ın ilminde ve takdirinde canlının hayatıyla ulaştığı süredir. Ecel sona erip hayat yok olduğunda yerleşme ve yararlanma kesilir. Bu, Yüce Allah'ın iki tür için takdir ettiği şeyi bildirmesidir; bunda bir minnet veya onlara bir azap/ceza [manası] yoktur.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٥]
[A'RÂF SURESİ (7): ÂYET 25]
قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ (٢٥)
{ قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan [diriltilip] çıkarılacaksınız.'” (25)
أُعِيدَ فِعْلُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُسْتَأْنَفًا غَيْرَ مُقْتَرِنٍ بِعَاطِفٍ، وَلَا مُسْتَغْنًى عَنْ فِعْلِ الْقَوْلِ بِوَاوِ عَطْفٍ، مَعَ كَوْنِ الْقَائِلِ وَاحِدًا، وَالْغَرَضِ مُتَّحِدًا، خُرُوجًا عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فِي مِثْلِهِ هُوَ الْعَطْفُ، وَقَدْ أَهْمَلَ تَوْجِيهَ تَرْكِ الْعَطْفِ جُمْهُورُ الْحُذَّاقِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: الزَّمَخْشَرِيُّ وَغَيْرُهُ، وَلَعَلَّهُ رَأَى ذَلِكَ أُسْلُوبًا مِنْ أَسَالِيبِ الْحِكَايَةِ، وَأَوَّلُ مَنْ رَأَيْتُهُ حَاوَلَ تَوْجِيهَ تَرْكِ الْعَطْفِ هُوَ الشَّيْخُ مُحَمَّدُ بْنُ عَرَفَةَ التُّونُسِيُّ فِي «إِمْلَاءَاتِ التَّفْسِيرِ» الْمَرْوِيَّةِ
Bu cümlede kavil fiili, söyleyen bir ve amaç aynı olmasına rağmen, bir atıf edatına bağlanmaksızın ve kavil fiili yerine atıf vâv'ı ile yetinilmeksizin müste'nef (yeni bir başlangıç) olarak tekrar edilmiştir. Bu, zâhirin gereğinden çıkıştır; çünkü böylesi bir durumda zâhirin gereği atıftır. Müfessirlerin mâhir olanlarının cumhuru —Zemahşerî ve diğerleri— atfın terk ediliş gerekçesini [açıklamayı] ihmal etmişlerdir; muhtemelen bunu hikâye üsluplarından bir üslup olarak görmüştür. Atfın terk edilişini gerekçelendirmeye çalıştığını gördüğüm ilk kişi, Şeyh Muhammed b. Arafe et-Tûnisî'dir; kendisinden rivayet edilen Tefsir İmlaları'nda
عَنْهُ، فَإِنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى الْآتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٤٠] : قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً بَعْدَ قَوْلِهِ: قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] إِذْ جَعَلَ وَجْهَ إِعَادَةِ لَفْظِ قَالَ هُوَ مَا بَيْنَ الْمَقَالَيْنِ مِنَ الْبَوْنِ، فَالْأَوَّلُ رَاجِعٌ إِلَى مُجَرَّدِ الْإِخْبَارِ بِبُطْلَانِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فِي ذَاتِهِ، وَالثَّانِي إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى بُطْلَانِهِ، وَقَدْ ذَكَرَ مَعْنَاهُ الْخَفَاجِيُّ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى الْآيَةِ الْآتِيَةِ بَعْدَ هَذِهِ، وَلَمْ يَنْسُبْهُ إِلَى ابْنِ عَرَفَةَ فَلَعَلَّهُ مِنْ تَوَارُدِ الْخَوَاطِرِ وَقَالَ أَبُو السُّعُودِ: إِعَادَةُ الْقَوْلِ إِمَّا لِإِظْهَارِ الِاعْتِنَاءِ بِمَضْمُونِ مَا بَعْدَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فِيها تَحْيَوْنَ [الْأَعْرَاف: ٢٥] وَإِمَّا لِلْإِيذَانِ بِكَلَامٍ مَحْذُوفٍ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ فَما خَطْبُكُمْ [الْحجر: ٥٧]- إِثْرَ قَوْلِهِ- قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ [الْحجر: ٥٦] فَإِنَّ الْخَلِيلَ خَاطَبَ الْمَلَائِكَةَ أَوَّلًا بِغَيْرِ عُنْوَانِ كَوْنِهِمْ مُرْسَلِينَ، ثُمَّ خَاطَبَهُمْ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِمْ مُرْسَلِينَ عِنْدَ تَبَيُّنِ أَنَّ مَجِيئَهُمْ لَيْسَ لِمُجَرَّدِ الْبِشَارَةِ، فَلِذَلِكَ قَالَ: فَما خَطْبُكُمْ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الْإِسْرَاء: ٦٢]- بَعْدَ قَوْلِهِ- قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً [الْإِسْرَاء: ٦١] فَإِنَّهُ قَالَ قَوْلَهُ الثَّانِيَ بَعْدَ الْإِنْظَارِ الْمُتَرَتَّبِ عَلَى اسْتِنْظَارِهِ الَّذِي لَمْ يُصَرِّحْ بِهِ اكْتِفَاءً بِمَا ذَكَرَ فِي
şöyle demiştir: Bu surede ileride gelecek olan { قالَ أَنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “[Musa] dedi ki: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz'” [A'râf 138] kavlinden sonraki { قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } “Dedi ki: 'Allah'tan başka bir ilah mı arayayım sizin için?'” [A'râf 140] kavlinde, 'kâle' (dedi) lafzının tekrar edilme vechini iki söz arasındaki büyük fark olarak açıklamıştır. Zira birincisi putlara ibadetin bizzat bâtıl olduğunu sırf haber vermeye, ikincisi ise bunun bâtıl olduğuna delil getirmeye racidir. Hafâcî de bundan sonra gelecek olan ayeti incelerken bu anlamı zikretmiş fakat İbn Arafe'ye nispet etmemiştir; bu durum belki de tevârüd-i havâtır (fikir benzerliği) kabilindendir. Ebüssuûd ise şöyle demiştir: Kavlin tekrarı, ya sonrasının mazmununa verilen önemi göstermek içindir —ki o { فِيها تَحْيَوْنَ } “Orada yaşayacaksınız” [A'râf 25] kavlidir— ya da iki söz arasında hazfedilmiş bir söze işaret etmek içindir. Nitekim Yüce Allah'ın { قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ } “[İbrahim] dedi ki: 'Rabbinin rahmetinden kim ümit keser...'” [Hicr 56] kavlinin hemen ardından gelen { قالَ فَما خَطْبُكُمْ } “Dedi ki: 'O halde göreviniz nedir?'” [Hicr 57] kavlinde olduğu gibi; çünkü Halîl [İbrahim] meleklere önce onların elçi oluşları sıfatını zikretmeksizin hitap etmiş, sonra gelişlerinin sadece müjde için olmadığını anlayınca elçi oluşları sıfatıyla hitap etmiş ve bu yüzden 'Göreviniz nedir?' demiştir. Yine Yüce Allah'ın { قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً } “Dedi ki: 'Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?'” [İsrâ 61] kavlinden sonraki { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } “Benden üstün kıldığın şu kimseyi gördün mü?'” [İsrâ 62] kavlinde olduğu gibi; zira o, başka yerlerde zikredilenlerle yetinip açıkça belirtmediği mühlet istemesine bağlı olarak verilen mühletin ardından ikinci sözünü söylemiştir.
مَوَاضِعَ أُخْرَى، هَذَا حَاصِلُ كَلَامِهِ فِي مَوَاضِعَ، وَالتَّوْجِيهُ الثَّانِي مَرْدُودٌ إِذْ لَا يَلْزَمُ فِي حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ الْإِحَاطَةُ وَلَا الِاتِّصَالُ.
Çeşitli yerlerdeki sözlerinin özeti budur. İkinci gerekçelendirme ise merduttur; zira sözlerin hikâye edilmesinde [olayın bütün ayrıntılarını] kuşatmak ve [aralıksız] bitişiklik şart değildir.
وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ هَذَا لَيْسَ أُسْلُوبًا فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ يَتَخَيَّرُ فِيهِ الْبَلِيغُ، وَأَنَّهُ مُسَاوٍ لِلْعَطْفِ بِثُمَّ، وَلِلْجَمْعِ بَيْنَ حَرْفِ الْعَطْفِ وَإِعَادَةِ فِعْلِ الْقَوْلِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ [الْأَعْرَاف: ٣٩]- بَعْدَ قَوْلِهِ- قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا [الْأَعْرَاف: ٣٨] ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ تَوْجِيهُ إِعَادَةِ فِعْلِ الْقَوْلِ، وَكَوْنِهِ مُسْتَأْنَفًا: إِنَّهُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، إِيذَانًا بِتَغَيُّرِ الْخِطَابِ بَأَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْخِطَابَيْنِ تَخَالُفٌ مَا، فَالْمُخَاطَبُ بِالْأَوَّلِ آدَمُ وَزَوْجُهُ والشّيطان، والمخاطب بالثّاني آدَمُ وَزَوْجُهُ وَأَبْنَاؤُهُمَا، فَإِنْ كَانَ هَذَا الْخِطَابُ قَبْلَ حُدُوثِ الذُّرِّيَّةِ لَهُمَا كَمَا هُوَ ظَاهِرُ السِّيَاقِ فَهُوَ خِطَابٌ لَهُمَا بِإِشْعَارِهِمَا أَنَّهُمَا أَبَوَا خَلْقٍ كَثِيرٍ:
Benim kanaatime göre bu, fasih konuşanın [keyfîce] tercih edeceği bir söz hikâye etme üslubu değildir; bilakis 'sümme' (ثُمَّ) ile atfetmeye ve Yüce Allah'ın { قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “Sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı' derler” [A'râf 38] kavlinden sonraki { وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur' derler” [A'râf 39] kavlinde olduğu gibi atıf harfi ile kavil fiilinin tekrarını bir arada bulundurmaya denktir. Şayet böyle değilse, kavil fiilinin tekrarlanmasının ve müste'nef olmasının gerekçesi şudur: Bu, iki hitap arasında bir nevi farklılık bulunduğuna dikkat çekerek hitabın değiştiğini bildirmek ve habere önem vermek maksadıyla yapılmış bir istînâf-ı ibtidâîdir. Zira birincisinde muhatap Âdem, eşi ve şeytandır; ikincisinde muhatap ise Âdem, eşi ve onların çocuklarıdır. Şayet bu hitap, siyakın zâhiri gereği, onlardan zürriyet meydana gelmeden önce vuku bulmuşsa, bu onlara pek çok mahlûkatın anne-babası olduklarını hissettiren bir hitaptır:
كُلُّهُمْ هَذَا حَالُهُمْ، وَهُوَ مِنْ تَغْلِيبِ الْمَوْجُودِ عَلَى مَنْ لَمْ يُوجَدْ، وَإِنْ كَانَ قَدْ وَقَعَ بَعْدَ وُجُودِ الذُّرِّيَّةِ لَهُمَا فَوَجْهُ الْفَصْلِ أَظْهَرُ وَأَجْدَرُ، وَالْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي الْخِطَابِ هُوَ قَوْلُهُ: وَمِنْها تُخْرَجُونَ لِأَنَّ الْإِخْرَاجَ مِنَ الْأَرْضِ يَقْتَضِي سَبْقَ الدُّخُولِ فِي بَاطِنِهَا، وَذَلِكَ هُوَ الدَّفْنُ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالشَّيَاطِينُ لَا يُدْفَنُونَ. وَقَدْ أَمْهَلَ اللَّهُ إِبْلِيسَ بِالْحَيَاةِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهُوَ يُحْشَرُ حِينَئِذٍ أَوْ يَمُوتُ وَيُبْعَثُ، وَلَا يَعْلَمُ ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Hepsinin durumu budur; bu da var olanı henüz var olmayana tağlîb etme (baskın kılma) kabilindendir. Şayet zürriyetlerinin varlığından sonra vuku bulmuşsa, faslın (atıfsız bırakmanın) gerekçesi daha açık ve daha uygundur. İblis'in bu hitaba dâhil olmadığına dair karine ise O'nun: { وَمِنْها تُخْرَجُونَ } “ve oradan çıkarılacaksınız” kavlidir; zira yerden çıkarılmak, önceden onun bağrına girmeyi gerektirir ki bu da ölümden sonraki defindir; şeytanlar ise defnedilmezler. Allah İblis'e diriliş gününe kadar yaşama mühleti vermiştir; dolayısıyla o vakit haşredilecek veya ölüp diriltilecektir; bunu ancak Yüce Allah bilir.
وَقَدْ جُعِلَ تَغْيِيرُ الْأُسْلُوبِ وَسِيلَةً لِلتَّخَلُّصِ إِلَى تَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَى بَنِي آدَمَ عَقِبَ هَذَا.
Üslup değişikliği, bunun hemen akabinde hitabın Âdemoğullarına yöneltilmesine bir intikal (tahallus) vesilesi kılınmıştır.
وَقَدْ دَلَّ جَمْعُ الضَّمِيرِ عَلَى كَلَامٍ مَطْوِيٍّ بِطَرِيقَةِ الْإِيجَازِ: وَهُوَ أَنَّ آدَمَ وَزَوْجَهُ اسْتَقَرَّا فِي الْأَرْضِ، وَتَظْهَرَ لَهُمَا ذُرِّيَّةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَهُمْ بِطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ الْإِعْلَامِ الْإِلَهِيِّ بِأَنَّ الْأَرْضَ قَرَارُهُمْ، وَمِنْهَا مَبْعَثُهُمْ، يَشْمَلُ هَذَا الْحُكْمُ الْمَوْجُودِينَ مِنْهُمْ يَوْمَ الْخِطَابِ وَالَّذِينَ سَيُوجَدُونَ مِنْ بَعْدُ.
Çoğul zamir, îcâz yoluyla dürülmüş [özlü] bir kelama delalet etmiştir: O da Âdem ve eşinin yeryüzüne yerleştiği, onlardan bir zürriyetin zuhur edeceği ve Allah'ın ilahî bildirme yollarından biriyle onlara yeryüzünün kendileri için bir karar yeri olduğunu ve oradan diriltileceklerini bildirdiğidir; bu hüküm hitap gününde mevcut olanları da sonradan var olacakları da kapsamaktadır.
وَقَدْ يُجْعَلُ سَبَبُ تَغْيِير الأسلوب تخَالف الْقَوْلَيْنِ بِأَنَّ الْقَوْلَ السَّابِقَ قَوْلُ مُخَاطَبَةٍ، وَالْقَوْلَ الَّذِي بَعْدَهُ قَوْلُ تَقْدِيرٍ وَقَضَاءٍ أَيْ قَدَّرَ اللَّهُ تَحْيَوْنَ فِيهَا وَتَمُوتُونَ فِيهَا وَتُخْرَجُونَ مِنْهَا.
Üslup değişikliğinin sebebi, iki sözün birbirinden farklı olması da kılınabilir: Şöyle ki önceki söz bir muhatap alma sözü, sonraki söz ise bir takdir ve kaza sözüdür; yani Allah 'Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan çıkarılacaksınız' diye takdir etmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورَاتِ الثَّلَاثَةِ عَلَى مُتَعَلِّقَاتِهَا لِلِاهْتِمَامِ بِالْأَرْضِ الَّتِي جُعِلَ فِيهَا قَرَارُهُمْ وَمَتَاعُهُمْ، إِذْ كَانَتْ هِيَ مَقَرُّ جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ.
Üç mecrûrun müteallaklarından (bağlı oldukları fiillerden) öne geçirilmesi, onların bütün hallerinin mekânı olması hasebiyle, yerleşme ve geçimliklerinin kılındığı yeryüzüne önem verilmesi içindir.
وَقَدْ جُعِلَ هَذَا التَّقْدِيمُ وَسِيلَةً إِلَى مُرَاعَاةِ النَّظِيرِ، إِذْ جُعِلَتِ الْأَرْضُ جَامِعَةً لِهَاتِهِ
Bu öne geçirme, mürâât-ı nazîr (tenasüp) sanatına bir vesile kılınmıştır; zira yeryüzü bütün bu
الْأَحْوَالِ، فَالْأَرْضُ وَاحِدَةٌ وَقَدْ تُدَاوَلَتْ فِيهَا أَحْوَالُ سُكَّانِهَا الْمُتَخَالِفَةُ تَخَالُفًا بَعِيدًا.
halleri toplayıcı kılınmıştır; yani yeryüzü birdir ve sakinlerinin birbirinden alabildiğine farklı halleri onda birbirini takip etmektedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تُخْرَجُونَ- بِضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ وَفَتْحِ الرَّاءِ- عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبَ، وَخَلَفٍ: بِالْبِنَاءِ للْفَاعِل.
Cumhur, { تُخْرَجُونَ } kelimesini —üstteki 'tâ'nın zammesi ve 'râ'nın fethasıyla— meçhul sîgada okumuştur. Hamza, Kisâî, İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân, Ya'kûb ve Halef ise ma'lûm (etken) sîgada okumuşlardır.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٦]
[A'RÂF SURESİ (7): ÂYET 26]
يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ
{ يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Ey Âdemoğulları! Size ayıp yerlerinizi örtecek bir giysi ve süslenecek bir elbise indirdik. Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır. Bu, Allah'ın ayetlerindendir; umulur ki düşünüp öğüt alırlar.”
(٢٦)
(٢٦) } “Ey Âdemoğulları! Size ayıp yerlerinizi örtecek bir giysi ve süslenecek bir elbise indirdik. Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır. Bu, Allah'ın ayetlerindendir; umulur ki öğüt alıp düşünürler.” (26)
إِذَا جَرَيْنَا عَلَى ظَاهِرِ التَّفَاسِيرِ كَانَ قَوْلُهُ: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً الْآيَةَ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، عَادَ بِهِ الْخِطَابُ إِلَى سَائِرِ النَّاسِ الَّذِينَ خُوطِبُوا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ:
Tefsirlerin zâhirine göre hareket edecek olursak: { يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Ey Âdemoğulları! Size bir giysi indirdik...” ayeti, surenin başında şu kaville kendilerine hitap edilen bütün insanlara hitabın yeniden döndüğü bir istînâf-ı ibtidâîdir:
اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣] الْآيَاتِ، وَهُمْ أُمَّةُ الدَّعْوَةِ، لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنَ السُّورَةِ إِبْطَالُ مَا كَانَ عَلَيْهِ مُشْرِكُو الْعَرَبِ مِنَ الشِّرْكِ وَتَوَابِعِهِ مِنْ أَحْوَالِ دِينِهِمُ الْجَاهِلِيِّ، وَكَانَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ [الْأَعْرَاف: ١١] اسْتِطْرَادًا بِذكر منّة الله عَلَيْهِمْ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ فَخَاطَبَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَمِيعَ بَنِي آدَمَ بِشَيْءٍ مِنَ الْأُمُور الْمَقْصُودَة من السُّورَةِ فَهَذِهِ الْآيَةُ كَالْمُقَدِّمَةِ لِلْغَرَضِ الَّذِي يَأْتِي فِي قَوْلِهِ:
{ اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilene uyun...” [A'râf 3] ayetleri; bunlar davet ümmetidir. Çünkü surenin maksadı, Arap müşriklerinin içinde bulunduğu şirki ve Câhiliye dinlerinin buna bağlı hallerini iptal etmektir. { وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ } “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik...” [A'râf 11] kavli ise, { وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ } kavlinde daha önce geçtiği üzere, onlar O'nu inkâr ederken Allah'ın onlara olan nimetini zikretme kabilinden bir istidrattır (konu dışı açıklamadır). Dolayısıyla bu ayet, surede kastedilen hususlardan bir şeyle bütün Âdemoğullarına hitap etmiştir; bu ayet şu kavilde gelecek olan maksadın bir mukaddimesi gibidir:
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَاف: ٣١] وَوُقُوعُهَا فِي أَثْنَاءِ آيَاتِ التَّحْذِيرِ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ جَعَلَهَا بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِطْرَادِ بَيْنَ تِلْكَ الْآيَاتِ وَإِنْ كَانَتْ هِيَ مِنَ الْغَرَضِ الْأَصْلِيِّ.
{ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte zinetinizi takının...” [A'râf 31]. Bu ayetin şeytanın hilesinden sakındıran ayetlerin arasında yer alması, her ne kadar asıl maksattan olsa da, onu o ayetler arasında bir istidrat konumuna getirmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً وَمَا أَشْبَهَهُ مِمَّا افْتُتِحَ بِقَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ: قالَ فِيها تَحْيَوْنَ [الْأَعْرَاف: ٢٥] فَيَكُونُ مِمَّا خَاطب الله بِهِ بَنِي آدَمَ فِي ابْتِدَاءِ عَهْدِهِمْ بِعُمْرَانِ الْأَرْضِ عَلَى لِسَان أَبِيهِم آدم، أَوْ بِطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ الْإِعْلَامِ الْإِلَهِيِّ، وَلَوْ بِالْإِلْهَامِ، لِمَا تَنْشَأُ بِهِ فِي نُفُوسِهِمْ هَذِهِ الْحَقَائِقُ، فَابْتَدَأَ فَأَعْلَمَهُمْ بِمِنَّتِهِ عَلَيْهِمْ أَنْ أَنْزَلَ لَهُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِهِمْ، وَيَتَجَمَّلُونَ بِهِ بِمُنَاسَبَةِ مَا قَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ تَعَرِّي أَبَوَيْهِمْ حِينَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا، ثُمَّ بِتَحْذِيرِهِمْ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ وَفِتْنَتِهِ بِقَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ [الْأَعْرَاف: ٢٧] ثُمَّ بِأَنْ أَمَرَهُمْ بِأَخْذِ اللِّبَاسِ وَهُوَ زِينَةُ الْإِنْسَانِ عِنْدَ مَوَاقِعِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَاف: ٣١] ، ثُمَّ بِأَنْ أَخذ عَلَيْهِم الْعَهْد بِأَنْ يُصَدِّقُوا الرُّسُلَ وَيَنْتَفِعُوا بِهَدْيِهِمْ بِقَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣٥] الْآيَةَ، وَاسْتَطْرَدَ بَيْنَ ذَلِكَ كُلِّهِ بِمَوَاعِظَ تَنْفَعُ الَّذِينَ قُصَدُوا مِنْ هَذَا الْقَصَصِ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ المكذّبون
{ يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Ey Âdemoğulları! Size bir giysi indirdik...” kavli ve benzeri 'Ey Âdemoğulları' nidasıyla dört defa başlayan ifadelerin, { قالَ فِيها تَحْيَوْنَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Orada yaşayacaksınız...'” [A'râf 25] kavliyle hikâye edilen sözün cümlesinden olması da caizdir. Bu takdirde, Allah'ın yeryüzünü imar etmelerinin başlangıcında Âdemoğullarına babaları Âdem'in diliyle veya ilahî bildirme yollarından biriyle —bu hakikatlerin nefislerinde doğması için ilham yoluyla bile olsa— hitap ettiği şeylerden olur. Şöyle ki Allah, anne-babalarının ayıp yerleri kendilerine açıldığında çıplak kalışlarını kendilerine kıssa etmesine münasip olarak, ayıp yerlerini örten ve kendisiyle süslendikleri bir elbiseyi kendilerine indirmek suretiyle onlara olan lütfunu bildirmekle işe başlamıştır. Ardından { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan sizi fitneye düşürmesin...” [A'râf 27] kavliyle onları şeytanın hilesinden ve fitnesinden sakındırmıştır. Sonra { يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte zinetinizi takının...” [A'râf 31] kavliyle Yüce Allah'a ibadet edilen yerlerde insanın ziyneti olan elbiseyi giymelerini onlara emretmiştir. Daha sonra ise { يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size aranızdan peygamberler geldiğinde...” [A'râf 35] ayetiyle peygamberleri tasdik edip onların hidayetinden faydalanmaları hususunda onlardan söz almıştır. Bütün bunların arasına, bu kıssalarla kendileri hedeflenen kimselere fayda sağlayacak vaazlar yerleştirmiştir ki onlar da Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlayan müşriklerdir.
محمّدا ﷺ، فَهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ
Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem]; dolayısıyla bu kelamdan kastedilenler onlardır,
كَيْفَمَا تَفَنَّنَتْ أَسَالِيبُهُ وَتَنَاسَقَ نَظْمُهُ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْخِطَابَاتِ أَوْ مِنْ حِكَايَتِهَا هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ ومكذّبو محمّد ﷺ، وَلِذَلِكَ تَخَلَّلَتْ هَذِهِ الْخِطَابَاتِ مُسْتَطْرِدَاتٌ وَتَعْرِيضَاتٌ مُنَاسِبَةٌ لِمَا وَضَعَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ التَّكَاذِيبِ فِي نَقْضِ أَمْرِ الْفِطْرَةِ.
üslupları ne kadar çeşitlenirse çeşitlensin ve nazmı ne kadar ahenkli olursa olsun. Durum ne olursa olsun, bu hitaplardan veya bunların hikâye edilmesinden asıl kastedilenler Arap müşrikleri ve Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlayanlardır. Bu sebeple bu hitapların arasına, müşriklerin fıtrat emrini bozmak hususunda uydurdukları yalanlara uygun istidratlar ve tarizler girmiştir.
وَالْجُمَلُ الثَّلَاثُ مِنْ قَوْلِهِ: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً- وَقَوْلِهِ- يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ [الْأَعْرَاف: ٢٧]- وَقَوْلِهِ- يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَاف: ٣١] مُتَّصِلَةٌ تَمَامَ الِاتِّصَالِ بِقِصَّةِ فِتْنَةِ الشَّيْطَانِ لِآدَمَ وَزَوْجِهِ، أَوْ مُتَّصِلَةٌ بِالْقَوْلِ الْمَحْكِيِّ بِجُمْلَةِ: قالَ فِيها تَحْيَوْنَ [الْأَعْرَاف: ٢٥] عَلَى طَرِيقَةِ تَعْدَادِ الْمَقُولِ تَعْدَادًا يُشْبِهُ التَّكْرِيرَ.
{ يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Ey Âdemoğulları! Size bir giysi indirdik...”, { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan sizi fitneye düşürmesin...” [A'râf 27] ve { يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte zinetinizi takının...” [A'râf 31] kavillerinden oluşan üç cümle, şeytanın Âdem ve eşini fitneye düşürmesi kıssasıyla tam bir irtibat halindedir veya söylenen sözün tekrara benzer biçimde peş peşe sayılması üslubuyla { قالَ فِيها تَحْيَوْنَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Orada yaşayacaksınız...'” [A'râf 25] cümlesiyle hikâye edilen kavle bağlıdır.
وَهَذَا الْخِطَابُ يَشْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، وَلَكِنَّ الْحَظَّ الْأَوْفَرَ مِنْهُ لِلْمُشْرِكِينَ: لِأَنَّ حَظَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ هُوَ الشُّكْرُ عَلَى يَقِينِهِمْ بِأَنَّهُمْ موافقون فِي شؤونهم لِمَرْضَاةِ رَبِّهِمْ، وَأَمَّا حَظُّ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ الْإِنْذَارُ بِأَنَّهُمْ كَافِرُونَ بِنِعْمَةِ رَبِّهِمْ، مُعَرَّضُونَ لِسَخَطِهِ وَعِقَابِهِ.
Bu hitap müminleri de müşrikleri de kapsamaktadır; fakat ondan en büyük pay müşriklere aittir: Zira müminlerin bundaki payı, işlerinde Rablerinin rızasına uygun hareket ettiklerine dair yakînlerinden ötürü şükretmektir; müşriklerin payı ise Rablerinin nimetine karşı nankörlük ettiklerini, O'nun gazabına ve cezasına maruz kaldıklarını bildiren bir uyarıdır.
وَابْتُدِئَ الْخِطَابُ بِالنِّدَاءِ لِيَقَعَ إِقْبَالُهُمْ عَلَى مَا بَعْدَهُ بِشَرَاشِرِ قُلُوبِهِمْ، وَكَانَ لِاخْتِيَارِ اسْتِحْضَارِهِمْ عِنْدَ الْخِطَابِ بِعُنْوَانِ بَنِي آدَمَ مَرَّتَيْنِ وَقْعٌ عَجِيبٌ، بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ ذِكْرِ قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ وَمَا لَقِيَهُ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ: وَذَلِكَ أَنَّ شَأْنَ الذُّرِّيَّةِ أَنْ تَثْأَرَ لِآبَائِهَا، وَتُعَادِيَ عَدُوَّهُمْ، وَتَحْتَرِسَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي شَرَكِهِ.
Hitaba nida ile başlanmıştır ki kalplerinin bütün meyliyle sonrasına yönelsinler. Âdem'in yaratılışı kıssasının ve şeytanın vesvesesinden çektiği sıkıntıların zikrinin tamamlanmasından sonra hitap esnasında onların 'Âdemoğulları' unvanıyla iki kez hazır kılınmasının seçilmesinin harika bir tesiri vardır: Çünkü zürriyetin şanı, atalarının intikamını almak, onların düşmanına düşmanlık beslemek ve onun tuzağına düşmekten sakınmaktır.
وَلَمَّا كَانَ إِلْهَامُ اللَّهِ آدَمَ أَنْ يَسْتُرَ نَفْسَهُ بِوَرَقِ الْجَنَّةِ مِنَّةً عَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَلَّدَهَا بَنُوهُ، خُوطِبَ النَّاسُ بِشُمُولِ هَذِهِ الْمِنَّةِ لَهُمْ بِعُنْوَانٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مِنَّةٌ مَوْرُوثَةٌ، وَهِيَ أَوْقَعُ وَأَدْعَى لِلشُّكْرِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ تَيْسِيرُ اللِّبَاسِ لَهُمْ وَإِلْهَامُهُمْ إِيَّاهُ إِنْزَالًا، لِقَصْدِ تَشْرِيفِ هَذَا الْمَظْهَرِ، وَهُوَ أَوَّلُ مَظَاهِرِ الْحَضَارَةِ، بِأَنَّهُ مُنَزَّلٌ عَلَى النَّاسِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، أَوْ لِأَنَّ الَّذِي كَانَ مِنْهُ عَلَى آدَمَ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي هُوَ فِيهَا، فَكَانَ لَهُ فِي مَعْنَى الْإِنْزَالِ مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ،
Allah'ın Âdem'e cennet yapraklarıyla örtünmesini ilham etmesi ona bir nimet olduğunda ve oğulları da bunu tevarüs ettiğinde, insanlara bu nimetin miras bırakılmış bir nimet olduğunu gösteren bir unvanla kendilerini de kapsadığı hitap edildi; bu da daha etkileyici ve şükre daha çok sevk edicidir. Bu sebeple onlara elbisenin kolaylaştırılması ve bunun kendilerine ilham edilmesi, medeniyetin ilk tezahürü olan bu görünümün insanlara Allah katından indirilmiş olduğunu belirterek şereflendirilmesi maksadıyla 'inzâl' (indirme) olarak adlandırılmıştır; yahut Âdem'in üzerindeki giysi onunla birlikte cennetten içinde bulunduğu yeryüzüne indiği için 'inzâl' anlamında ona özel bir tahsis söz konusudur.
عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْإِلْهَامِ إِلَى اسْتِعْمَالِهِ بِتَسْخِيرٍ إِلَهِيٍّ، مَعَ مَا فِيهِ مِنْ عَظِيمِ الْجَدْوَى عَلَى النَّاسِ وَالنَّفْعِ لَهُمْ، يُحَسِّنُ اسْتِعَارَةَ فِعْلِ الْإِنْزَالِ إِلَيْهِ، تَشْرِيفًا لِشَأْنِهِ، وَشَارَكَهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَا يَكُونُ مِنَ الْمُلْهَمَاتِ عَظِيمَ النَّفْعِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ [الْحَدِيد: ٢٥] أَيْ أَنْزَلْنَا الْإِلْهَامَ إِلَى اسْتِعْمَالِهِ وَالدِّفَاعِ بِهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزمر: ٦] أَيْ: خَلَقَهَا لَكُمْ فِي الْأَرْضِ بِتَدْبِيرِهِ، وَعَلَّمَكُمُ اسْتِخْدَامَهَا وَالِانْتِفَاعَ بِمَا فِيهَا، وَلَا يَطَّرِدُ فِي جَمِيعِ مَا أُلْهِمَ إِلَيْهِ الْبَشَرُ مِمَّا هُوَ دُونَ هَذِهِ فِي
Kaldı ki insanlara olan büyük faydası ve yararı ile birlikte, ilahî bir teshirle (boyun eğdirmeyle) onun kullanımına sırf ilham olunması bile, şanını yüceltmek maksadıyla inzâl fiilinin ona istiare edilmesini güzel kılmaktadır. İlham edilenlerden büyük faydası olanlar da bu manaya ortak olmuştur; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Ve kendisinde çetin bir güç ve insanlar için faydalar bulunan demiri indirdik” [Hadîd 25]; yani onun kullanımına ve onunla savunma yapmaya dair ilhamı indirdik. Keza O'nun şu kavli de böyledir: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Ve sizin için sağmal hayvanlardan sekiz çift indirdi” [Zümer 6]; yani O'nun tedbiriyle onları yeryüzünde sizin için yarattı, onları kullanmayı ve onlardaki şeylerden faydalanmayı size öğretti. Bu durum, insanların ilham olunduğu şeylerden fayda bakımından bunlardan
الْجَدْوَى، وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ اللِّبَاسُ الَّذِي نَزَلَ بِهِ آدَمُ هُوَ أَصْلُ اللِّبَاسِ الَّذِي يَسْتَعْمِلُهُ الْبَشَرُ.
aşağıda kalanların tamamında geçerli değildir. Âdem'in kendisiyle indiği o elbise, insanların kullandığı elbisenin aslı olmuştur.
وَهَذَا تَنْبِيهٌ إِلَى أَنَّ اللِّبَاسَ مِنْ أَصْلِ الْفِطْرَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَالْفِطْرَةُ أَوَّلُ أُصُولِ الْإِسْلَامِ، وَأَنَّهُ مِمَّا كَرَّمَ اللَّهُ بِهِ النَّوْعَ مُنْذُ ظُهُورِهِ فِي الْأَرْضِ، وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ جعلُوا من قرباتهم نَزْعَ لِبَاسِهِمْ بِأَنْ يَحُجُّوا عُرَاةً كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ [الْأَعْرَاف: ٣٢] فَخَالَفُوا الْفِطْرَةَ، وَقَدْ كَانَ الْأُمَمُ يَحْتَفِلُونَ فِي أَعْيَادِ أَدْيَانِهِمْ بِأَحْسَنِ اللِّبَاسِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ مُوسَى ﵇ وَأَهْلِ مِصْرَ: قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ [طه: ٥٩] .
Bu, elbisenin insan fıtratının aslından olduğuna —fıtrat ise İslam'ın ilk esaslarındandır— ve yeryüzünde ortaya çıkışından beri Allah'ın bu türü kendisiyle şereflendirdiği şeylerden olduğuna bir uyarıdır. Bunda, ileride { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } “De ki: 'Allah'ın kulları için çıkardığı zineti kim haram kıldı?'” [A'râf 32] kavlinde geleceği üzere, çıplak olarak tavaf etmek suretiyle elbiselerini çıkarmayı ibadetlerinden sayan müşriklere bir tariz vardır; zira onlar fıtrata muhalefet etmişlerdir. Oysa milletler kendi dinlerinin bayramlarında en güzel elbiseleriyle hazır bulunurlardı; nitekim Allah'ın Musa [aleyhisselâm] ve Mısır halkından naklettiği gibi: { قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “[Musa] dedi ki: 'Buluşma vaktimiz bayram (ziynet) günüdür'” [Tâhâ 59].
وَاللِّبَاسُ اسْمٌ لِمَا يَلْبَسُهُ الْإِنْسَانُ أَيْ يَسْتُرُ بِهِ جُزْءًا مِنْ جَسَدِهِ، فَالْقَمِيصُ لِبَاسٌ، وَالْإِزَارُ لِبَاسٌ، وَالْعِمَامَةُ لِبَاسٌ، وَيُقَالُ لَبِسَ التَّاجَ وَلَبِسَ الْخَاتَمَ قَالَ تَعَالَى: وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها [فاطر: ١٢] وَمَصْدَرُ لَبِسَ اللُّبْسُ- بِضَمِّ اللَّامِ-.
Libâs (اللِّبَاسُ), insanın giydiği yani bedenin bir kısmını örttüğü şeyin adıdır. Gömlek bir libastır, izâr bir libastır, sarık bir libastır. 'Tacı giydi/taktı' ve 'yüzüğü taktı' denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “...ve giyeceğiniz/takacağınız bir süs eşyası çıkarırsınız” [Fâtır 12]. Lebise (لَبِسَ) fiilinin masdarı —lâmın zammesiyle— lübs (اللُّبْسُ) şeklindedir.
وَجُمْلَةُ: يُوارِي سَوْآتِكُمْ صفة (للباسا) وَهُوَ صِنْفُ اللِّبَاسِ اللَّازِمِ، وَهَذِهِ الصِّفَةُ صِفَةُ مَدْحِ اللِّبَاسِ أَيْ مِنْ شَأْنِهِ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ كَثِيرٌ مِنَ اللِّبَاسِ لَيْسَ لِمُوَارَاةِ السَّوْآتِ مِثْلَ الْعِمَامَةِ وَالْبُرْدِ وَالْقَبَاءِ وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ الْمُغَلَّظَةِ، وَهِيَ السَّوْأَةُ، وَأَمَّا سَتْرُ مَا عَدَاهَا مِنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ فَلَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَيْهِ، وَقَدْ ثَبَتَ بَعْضُهُ بِالسُّنَّةِ، وَبَعْضُهُ بِالْقِيَاسِ وَالْخَوْضِ فِي تَفَاصِيلِهَا وَعِلَلِهَا مِنْ مَسَائِلِ الْفِقْهِ.
{ يُوارِي سَوْآتِكُمْ } “Ayıp yerlerinizi örten...” cümlesi { لِباساً } kelimesinin sıfatıdır; bu da giyilmesi zorunlu olan elbise türüdür. Bu sıfat, elbisenin övgü sıfatıdır; yani sarık, bürde ve kaftan gibi elbiselerin çoğu ayıp yerleri örtmek için olmasa da elbisenin şanı budur. Ayette, avret-i mugallazanın (galiz avretin) —ki o sev'edir (ayıp yeridir)— örtülmesinin vacip olduğuna işaret vardır. Kadın ve erkeğin bunun dışındaki yerlerinin örtülmesine gelince, ayet buna delalet etmez; bunun bir kısmı sünnetle, bir kısmı da kıyasla ve fıkıh meselelerinden olan tafsilatına ve illetlerine dalmak suretiyle sabit olmuştur.
وَالرِّيشُ لِبَاسُ الزِّينَةِ الزَّائِدِ عَلَى مَا يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ مِنْ رِيشِ الطَّيْرِ لِأَنَّهُ زِينَتُهُ، وَيُقَالُ لِلِبَاسِ الزِّينَةِ رِيَاشٌ.
Rîş (الرِّيشُ), avreti örten miktarın üzerindeki ziynet/süs elbisesidir. Kuşun süsü olduğu için kuşun tüyünden (rîş) istiare edilmiştir; süs elbisesine riyâş (رِيَاش) da denir.
وَعَطْفُ (رِيشًا) عَلَى: لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ عَطْفُ صِنْفٍ عَلَى صِنْفٍ، وَالْمَعْنَى يَسَّرْنَا لَكُمْ لِبَاسًا يَسْتُرُكُمْ وَلِبَاسًا تَتَزَيَّنُونَ بِهِ.
{ رِيشاً } kelimesinin { لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ } üzerine atfedilmesi, bir türün diğer türe atfıdır. Anlam şöyledir: Size sizi örten bir elbise ve kendisiyle süsleneceğiniz bir elbise kolaylaştırdık.
وَقَوْلُهُ: وَلِباسُ التَّقْوى قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: بِالنَّصْبِ، عَطْفًا عَلَى لِباساً فَيَكُونُ مِنَ اللِّبَاسِ الْمُنَزَّلِ أَيِ الْمُلْهَمِ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّهُ لِبَاسُ حَقِيقَةٍ أَيْ شَيْءٌ يُلْبَسُ. وَالتَّقْوَى، عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْوِقَايَةِ، فَالْمُرَادُ: لَبُوسُ الْحَرْبِ، مِنَ الدُّرُوعِ وَالْجَوَاشِنِ وَالْمَغَافِرِ. فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ [النَّحْل: ٨١] . وَالْإِشَارَةُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ الْمُفْرَدِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، وَهُوَ اللِّبَاسُ بِأَصْنَافِهِ الثَّلَاثَةِ، أَيْ خَيْرٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ بَنِي آدَمَ. فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ أَوْ حَالٌ مِنْ لِباساً وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ.
{ وَلِباسُ التَّقْوى } kavlini Nâfi', İbn Âmir, Kisâî ve Ebû Ca'fer, { لِباساً } üzerine atıfla mansûb olarak okumuşlardır; bu durumda indirilen yani ilham edilen elbiseden olur ve hakiki elbise —yani giyilen bir şey— olması tayin eder. Takva ise bu kıraate göre vikaye (korunma) anlamında bir masdardır; dolayısıyla kastedilen zırhlar, cevşenler ve miğferler gibi savaş giysisidir. Bu takdirde Yüce Allah'ın şu kavli gibi olur: { وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “Ve sizin için sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşta sizi koruyan zırhlar kıldı” [Nahl 81]. Müfred işaret ismiyle işaret edilmesi ise zikredilen şeyin —yani üç türüyle elbisenin— teviliyledir; yani Allah'ın Âdemoğullarına verdiği bir hayırdır. Cümle müste'nefedir veya { لِباساً } ve ona atfedilenlerden hâldir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ: بِرَفْعِ لِباسُ التَّقْوى عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِلِبَاسِ التَّقْوَى مِثْلَ مَا يَرِدُ بِهِ فِي قِرَاءَةِ النَّصْبِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالتَّقْوَى تَقْوَى اللَّهِ وَخَشْيَتِهِ، وَأُطْلِقَ عَلَيْهَا اللِّبَاسُ إِمَّا بِتَخْيِيلِ التَّقْوَى بِلِبَاسٍ يُلْبَسُ، وَإِمَّا بِتَشْبِيهِ مُلَازَمَةِ تَقْوَى اللَّهِ بِمُلَازَمَةِ اللَّابِسِ لِبَاسَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ [الْبَقَرَة: ١٨٧] مَعَ مَا يُحَسِّنُ هَذَا الْإِطْلَاقَ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ.
İbn Kesîr, Âsım, Hamza, Ebû Amr, Ya'kûb ve Halef ise cümlenin { قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } cümlesine matuf olması üzere { وَلِباسُ التَّقْوى } kelimesini merfû olarak okumuşlardır. Bu takdirde takva elbisesi ile nasb kıraatinde kastedilenin aynısının murat edilmiş olması caiz olduğu gibi, takva ile Allah korkusunun ve O'ndan sakınmanın kastedilmiş olması da caizdir. Buna libas denilmesi, ya takvanın giyilen bir elbiseye benzetilmesi yoluyla ya da giyinen kimsenin elbisesinden ayrılmayışının Allah korkusundan ayrılmayışa teşbihi iledir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz” [Bakara 187]; bununla birlikte bu kullanıma müşâkele sanatının kattığı bir güzellik de vardır.
وَهَذَا الْمَعْنَى الرَّفْعُ أَلْيَقُ بِهِ. وَيَكُونُ اسْتِطْرَادًا لِلتَّحْرِيضِ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ، فَإِنَّهَا خَيْرٌ لِلنَّاسِ مِنْ مَنَافِعِ الزِّينَةِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِتَعْظِيمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ.
Ref' kıraati bu anlama daha uygundur. Bu, Allah'tan sakınmaya teşvik için bir istidrat (ara söz) olur; çünkü o, insanlar için ziynet menfaatlerinden daha hayırlıdır. Bu kıraate göre işaret ismi ise işaret edileni yüceltmek içindir.
وَجُمْلَةُ: ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ عَلَى قِرَاءَةِ: وَلِباسُ التَّقْوى بِالنَّصْبِ بِأَنِ اسْتَأْنَفَ. بَعْدَ الِامْتِنَانِ بِأَصْنَافِ اللِّبَاسِ، اسْتِئْنَافَيْنِ يُؤْذِنَانِ بِعَظِيمِ النِّعْمَةِ: الْأَوَّلُ بِأَنَّ اللِّبَاسَ خَيْرٌ لِلنَّاسِ، وَالثَّانِي بِأَنَّ اللِّبَاسَ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ تَدُلُّ عَلَى عِلْمِهِ وَلُطْفِهِ، وَتَدُلُّ عَلَى
{ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } cümlesi, { وَلِباسُ التَّقْوى } kelimesinin nasb ile okunuşuna göre ikinci bir istînâftır. Şöyle ki: Elbise çeşitlerinin nimet olarak zikredilmesinden sonra, büyük nimeti bildiren iki istînâf yapılmıştır: Birincisi, elbisenin insanlar için hayırlı olduğu; ikincisi ise elbisenin Allah'ın ilmine ve lütfuna delalet eden, ayrıca
وُجُودِهِ، وَفِيهَا آيَةٌ أُخْرَى وَهِيَ الدَّلَالَةُ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ سَتَكُونَ أُمَّةٌ يَغْلِبُ عَلَيْهَا الضَّلَالُ فَيَكُونُونَ فِي حَجِّهِمْ عُرَاةً، فَلِذَلِكَ أَكَّدَ الْوِصَايَةَ بِهِ. وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ، بِالْإِشَارَةِ الَّتِي فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ، عَيْنُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِالْإِشَارَةِ الَّتِي فِي الْجُمْلَةِ الْأَوْلَى وَلِلِاهْتِمَامِ بِكِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ جُعِلَتِ الثَّانِيَةُ مُسْتَقِلَّةً غَيْرَ مَعْطُوفَةٍ.
varlığına delalet eden [bir ayettir]; onda başka bir ayet (delil) daha vardır ki, o da Yüce Allah'ın sapıklığın galebe çalacağı ve haclarında çıplak kalacak bir topluluğun geleceğini bildiğine delalet etmesidir; bu sebeple onunla ilgili tavsiyeyi pekiştirmiştir. İkinci cümledeki işaret ile işaret edilen, birinci cümledeki işaret ile işaret edilenin aynısıdır. Her iki cümleye de önem verilmesi sebebiyle ikincisi atıfsız ve bağımsız kılınmıştır.
وَعَلَى قِرَاءَةِ رَفْعِ: وَلِباسُ التَّقْوى تَكُونُ جُمْلَةُ: ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ اسْتِئْنَاف وَاحِدًا وَالْإِشَارَةُ الَّتِي فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ عَائِدَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ قَبْلُ مِنْ أَصْنَافِ اللِّبَاسِ حَتَّى الْمَجَازِيِّ عَلَى تَفْسِيرِ لِبَاسِ التَّقْوَى بِالْمَجَازِيِّ.
{ وَلِباسُ التَّقْوى } kelimesinin ref' ile okunuşuna göre ise { ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ } cümlesi tek bir istînâf olur ve ikinci cümledeki işaret, takva elbisesinin mecazi olarak tefsir edilmesine göre, mecazi olan da dâhil olmak üzere daha önce zikredilen elbise çeşitlerine döner.
وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي: لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ الْتِفَاتٌ أَيْ جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ آيَةً لَعَلَّكُمْ تَتَذَكَّرُونَ عَظِيمَ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَانْفِرَادِهِ بِالْخَلْقِ وَالتَّقْدِيرِ وَاللُّطْفِ، وَفِي هَذَا الِالْتِفَاتِ تَعْرِيضٌ بِمَنْ لَمْ يَتَذَكَّرْ مِنْ بَنِي آدَمَ فَكَأَنَّهُ غَائِبٌ عَنْ حَضْرَةِ الْخِطَابِ، عَلَى أَنَّ ضَمَائِرَ الْغَيْبَةِ، فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ فِي الْقُرْآنِ، كَثِيرًا مَا يُقْصَدُ بِهَا مشركو الْعَرَب.
{ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } ibaresindeki gaib zamiri bir iltifattır; yani Yüce Allah'ın büyük kudretini, yaratmada, takdirde ve lütufta tekliğini düşünesiniz diye Allah bunu bir ayet kılmıştır. Bu iltifatta, Âdemoğullarından düşünüp ibret almayan kimselere bir tariz (üstü kapalı dokundurma) vardır; sanki o, hitap meclisinde hazır bulunmayan bir gaib gibidir. Bununla birlikte Kur'an'da bu gibi makamlarda geçen gaib zamirleriyle çoğu zaman Arap müşrikleri kastedilir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 27]
يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٧)
{ يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı avret yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi sizi de aldatıp bir fitneye düşürmesin! Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Şüphesiz biz şeytanları inanmayanların dostları kıldık.” (27)
أُعِيدَ خِطَابُ بَنِي آدَمَ، فَهَذَا النِّدَاءُ تَكْمِلَةٌ لِلْآيِ قَبْلَهُ، بُنِيَ عَلَى التَّحْذِيرِ مِنْ مُتَابَعَةِ
Âdemoğullarına hitap tekrar edilmiştir. Bu nida, kendisinden önceki ayetlerin tamamlayıcısı olup, takip etmekten sakındırma üzerine bina edilmiştir:
الشَّيْطَانِ إِلَى إِظْهَارِ كَيْدِهِ لِلنَّاسِ مِنِ ابْتِدَاءِ خَلْقِهِمْ، إِذْ كَادَ لِأَصْلِهِمْ.
Şeytana [uymaktan sakındırmaya], insanların yaratılışlarının başlangıcından beri onların aslına (köküne) hile kurduğu andan itibaren insanlara yönelik hilesini açığa çıkarmaya dayanır.
وَالنِّدَاءُ بِعُنْوَانِ بَنِي آدَمَ: لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْتُهُ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا، مَعَ زِيَادَةِ التَّنْوِيهِ بِمِنَّةِ اللِّبَاسِ تَوْكِيدًا لِلتَّعْرِيضِ بِحَمَاقَةِ الَّذِينَ يَحُجُّونَ عُرَاةً.
Âdemoğulları unvanıyla seslenilmesi, bir önceki ayette zikrettiğim sebepten ötürüdür; bununla birlikte çıplak haccedenlerin ahmaklığına yapılan tarizi teyit etmek amacıyla elbise nimetine dikkat çekilmesi de artırılmıştır.
وَقَدْ نُهُوا عَنْ أَنْ يَفْتِنَهُمُ الشَّيْطَانُ، وَفُتُونُ الشَّيْطَانِ حُصُولُ آثَارِ وَسْوَسَتِهِ، أَيْ لَا تُمَكِّنُوا الشَّيْطَانَ مِنْ أَنْ يَفْتِنَكُمْ، وَالْمَعْنَى النَّهْيُ عَنْ طَاعَتِهِ، وَهَذَا مِنْ مُبَالَغَةِ النَّهْيِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا: أَيْ لَا تَفْعَلَنَّ فَأَعْرِفُ فِعْلَكَ، لَا أَرَيَنَّكَ هُنَا: أَيْ لَا تَحْضُرَنَّ هُنَا فَأَرَاكَ، فَالْمَعْنَى لَا تُطِيعُوا الشَّيْطَانَ فِي فِتَنِهِ فَيَفْتِنَكُمْ وَمِثْلُ هَذَا كِنَايَةٌ عَنِ النَّهْيِ عَنْ فِعْلٍ وَالنَّهْيِ عَنِ التَّعَرُّضِ لِأَسْبَابِهِ.
Onlar, şeytanın kendilerini fitneye düşürmesinden nehyedilmişlerdir. Şeytanın fitnesi ise vesvesesinin eserlerinin meydana gelmesidir; yani şeytana sizi fitneye düşürme imkânı vermeyin. Anlamı, ona itaatten men etmektir ve bu, nehiyin mübalağalı şeklindendir. Arapların: "Sakın seni şöyle yaparken bilmeyeyim" yani "Sakın yapma ki yaptığını bilmeyeyim", "Sakın seni burada görmeyeyim" yani "Sakın burada bulunma ki seni göreyim" sözleri de bu kabildendir. Buna göre mana: "Fitnelerinde şeytana itaat etmeyin ki sizi fitneye düşürmesin" demektir. Bu gibi ifadeler, bir fiilden nehyetmekten ve onun sebeplerine maruz kalmaktan sakındırmaktan kinayedir.
وَشُبِّهَ الْفُتُونُ الصَّادِرُ مِنَ الشَّيْطَانِ لِلنَّاسِ بِفَتْنِهِ آدَمَ وَزَوْجَهُ إِذْ أَقْدَمَهُمَا عَلَى الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، فَأَخْرَجَهُمَا مِنْ نَعِيمٍ كَانَا فِيهِ، تَذْكِيرًا لِلْبَشَرِ بِأَعْظَمِ فِتْنَةٍ فَتَنَ الشَّيْطَانُ بِهَا نَوْعَهُمْ، وَشَمَلَتْ كُلَّ أَحَدٍ مِنَ النَّوْعِ، إِذْ حُرِمَ مِنَ النَّعِيمِ الَّذِي كَانَ يَتَحَقَّقُ لَهُ لَوْ بَقِيَ أَبَوَاهُ فِي الْجَنَّةِ وَتَنَاسَلَا فِيهَا، وَفِي ذَلِكَ أَيْضًا تَذْكِيرٌ بِأَنَّ عَدَاوَةَ الْبَشَرِ لِلشَّيْطَانِ مَوْرُوثَةٌ، فَيَكُونُ أَبْعَثَ لَهُمْ عَلَى الْحَذَرِ مِنْ كَيْدِهِ.
Şeytanın insanlara yönelik fitnesi, Âdem'i ve eşini yasaklanan ağaçtan yemeye sevk edip içinde bulundukları nimetten çıkarması suretiyle onları fitneye düşürmesine benzetilmiştir. Bu, şeytanın insan türünü düşürdüğü en büyük fitneyi insanlara hatırlatmak içindir; nitekim anne ve babaları cennette kalıp orada çoğalsalardı kendilerine nasip olacak nimetten mahrum kalındığı için bu fitne türün her bir ferdini kuşatmıştır. Bunda aynı zamanda insanın şeytana olan düşmanlığının tevarüs edildiğini (miras kaldığını) bir hatırlatma da vardır; böylece bu durum, onun tuzağından sakınmaya onları daha çok sevk edici olur.