الْمَقَامِ اسْتِعْمَالَ فَاءِ التَّعْلِيلِ، فَهَذَا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْخَبَرِ إِظْهَارَ مَا فِيهِ مِنَ الصَّغَارِ وَالْحَقَارَةِ الَّتِي غَفَلَ عَنْهَا فَذَهَبَتْ بِهِ الْغَفْلَةُ عَنْهَا إِلَى التَّكَبُّرِ.
makamlarda (إنّ) edatının gerekçe bildiren fâ gibi kullanılması kabilinden, [cennetten] çıkarılmanın gerekçesi konumunda yer almış da olabilir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ أَشَدُّ فِي إِثْبَاتِ الصَّغَارِ لَهُ مِنْ نَحْوِ: إِنَّكَ صَاغِرٌ، أَوْ قَدْ صَغُرْتَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٦] ، وَقَوْلِهِ آنِفًا: لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ. وَالصَّاغِرُ الْمُتَّصِفُ بِالصَّغَارِ وَهُوَ الذُّلُّ وَالْحَقَارَةُ، وَإِنَّمَا يَكُونُ لَهُ الصَّغَارُ عِنْدَ اللَّهِ لِأَنَّ جِبِلَّتَهُ صَارَتْ عَلَى غَيْرِ مَا يُرْضِي اللَّهَ، وَهُوَ صَغَارُ الْغَوَايَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَ هَذَا: فَبِما أَغْوَيْتَنِي [الْأَعْرَاف: ١٦] .
{ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Şüphesiz sen alçaklardansın” kavli; En'âm Suresi'ndeki { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “O takdirde sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam” [En'âm: 56] ayetinde ve az önce geçen { لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “Secde edenlerden olmadı” kavlinde olduğu gibi, alçaklığı onun için sabit kılma hususunda (إِنَّكَ صَاغِرٌ) 'Şüphesiz sen alçaksın' yahut (قَدْ صَغُرْتَ) 'Alçaldın' gibi ifadelere nazaran daha vurguludur. 'Sâğır' (صاغر), alçaklık (sağâr) ile nitelenen kimsedir ki bu da zillet ve hakarettir. Onun Allah katında alçak olması, yaratılış hamurunun Allah'ı razı etmeyen bir hale dönüşmesinden ötürüdür ki bu da sapkınlık zilletidir. Bundan dolayı bundan sonra şöyle demiştir: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Beni azdırmana karşılık...” [A'râf: 16].
[١٤، ١٥]
[14, 15]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]
[A'RÂF SURESİ (7): 14 İLÂ 15. AYETLER]
قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤) قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (١٥)
{ قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤) قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (١٥) } “[İblis:] 'Bana, insanların diriltilecekleri güne kadar mühlet ver' dedi. [Allah:] 'Sen mühlet verilenlerdensin' buyurdu.”
لَمَّا كَوَّنَ اللَّهُ فِيهِ الصَّغَارَ وَالْحَقَارَةَ بَعْدَ عِزَّةِ الْمَلَكِيَّةِ وَشَرَفِهَا انْقَلَبَتْ مَرَامِي هِمَّتِهِ إِلَى التَّعَلُّقِ بِالسَّفَاسِفِ (إِذَا مَا لَمْ تَكُنْ إِبِلٌ فَمَعْزًى) فَسَأَلَ النَّظِرَةَ بِطُولِ الْحَيَاةِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، إِذْ كَانَ يَعْلَمُ قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّهُ مِنَ الْحَوَادِثِ الْبَاقِيَةِ لِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْعَالَمِ الْبَاقِي، فَلَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ ظَنَّ أَنَّهُ صَائِرٌ إِلَى الْعَدَمِ فَلِذَلِكَ سَأَلَ النَّظِرَةَ إِبْقَاءً لِمَا كَانَ لَهُ مِنْ قَبْلُ، وَإِذْ قَدْ كَانَ ذَلِكَ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِلْمِهِ، وَبَدَرَ مِنْ إِبْلِيسَ طَلَبُ النَّظِرَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ أَيْ إِنَّكَ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الْبَاقِيَةِ.
Allah, melekliğin izzet ve şerefinden sonra onda alçaklık ve hakareti var edince, gayret ve emellerinin hedefleri süflî şeylere yöneldi ('Deve olmayınca keçi olsun' misali). Bundan ötürü, yeniden diriliş gününe kadar ömrünün uzatılmasıyla mühlet istedi. Çünkü o, bundan önce bâkî olan âlemin ehlinden olduğu için kendisinin de bâkî varlıklardan olduğunu biliyordu. Yeryüzü âlemine indirildiğinde ise yok olacağını zannetti; bu sebeple daha önce sahip olduğu durumun devam ettirilmesi için mühlet istedi. Bu durum Yüce Allah'ın takdiri ve ilmi dahilinde olduğundan ve İblis'ten de mühlet talebi zuhur edince Yüce Allah: { إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ } “Sen mühlet verilenlerdensin” yani bâkî kılınan yaratılmışlardansın buyurdu.
وَقَدْ أَفَادَ التَّأْكِيدُ بِإِنَّ وَالْإِخْبَارُ بِصِيغَةِ مِنَ الْمُنْظَرِينَ أَنَّ إِنْظَارَهُ أَمْرٌ قَدْ قَضَاهُ اللَّهُ
{ إِنَّ } ile tekit edilmesi ve { مِنَ الْمُنْظَرِينَ } kalıbıyla haber verilmesi, ona mühlet verilmesinin Allah'ın daha önceden hükmettiği
وَقَدَّرَهُ مِنْ قَبْلِ سُؤَالِهِ، أَيْ تَحَقَّقَ كَوْنُكَ مِنَ الْفَرِيقِ الَّذِينَ أُنْظِرُوا إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقًا وَقَدَّرَ بَقَاءَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، فَكَشَفَ لِإِبْلِيسَ أَنَّهُ بَعْضٌ مِنْ جُمْلَةِ الْمُنْظَرِينَ مِنْ قَبْلِ حُدُوثِ الْمَعْصِيَةِ مِنْهُ، وَإِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِمُغَيِّرٍ مَا قَدَّرَهُ لَهُ، فَجَوَابُ اللَّهِ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ إِخْبَارٌ عَنْ أَمْرٍ تَحَقَّقَ، وَلَيْسَ
ve onun talebinden önce takdir ettiği bir husus olduğunu ifade etmiştir; yani diriliş gününe kadar kendilerine mühlet verilen zümreden olduğun kesinleşmiştir. Zira Allah birtakım varlıklar yaratmış ve onların diriliş gününe kadar bekasını takdir etmiştir. Böylece İblis'e, kendisinden bu isyan meydana gelmeden önce de mühlet verilenler topluluğunun bir parçası olduğunu ve Allah'ın onun için takdir ettiğini değiştirmeyeceğini açığa vurmuştur. Dolayısıyla Yüce Allah'ın İblis'e cevabı gerçekleşmiş bir durumun haber verilmesidir, yoksa
إِجَابَةً لِطِلْبَةِ إِبْلِيسَ، لِأَنَّهُ أَهْوَنُ عَلَى اللَّهِ مِنْ أَنْ يُجِيبَ لَهُ طَلَبًا، وَهَذِهِ هِيَ النُّكْتَةُ فِي الْعُدُولِ عَنْ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ: أَنْظَرْتُكَ أَوْ أَجَبْتُ لَكَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى تَكْرِمَةٍ بِاسْتِجَابَةِ طَلَبِهِ، وَلَكِنَّهُ أَعْلَمَهُ أَنَّ مَا سَأَلَهُ أَمْرٌ حَاصِلٌ فَسُؤَالُهُ تَحْصِيل حَاصِل.
İblis'in talebine bir icabet (kabul) değildir; çünkü o, Allah katında talebine icabet edilecek değerden çok daha basittir. Talebine icabet edilerek bir ikram ifade edecek olan 'Sana mühlet verdim' veya 'Talebini kabul ettim' şeklindeki bir cevaptan kaçınılmasındaki nükte de işte budur. Aksine [Allah], talep ettiği şeyin zaten vaki bir durum olduğunu ona bildirmiştir; dolayısıyla onun talebi hâsılı tahsil kabilindendir.
[١٦، ١٧]
[16, 17]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٦ إِلَى ١٧]
[A'RÂF SURESİ (7): 16 İLÂ 17. AYETLER]
قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ (١٦) ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ (١٧)
{ قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ (١٦) ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ (١٧) } “[İblis] dedi ki: 'Beni azdırmana karşılık, andolsun ben de onlar için senin doğru yolunun üstünde oturacağım. Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve sen onların çoğunu şükredenler olarak bulmayacaksın.'”
الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ وَالتَّسَبُّبِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٣]- ثُمَّ قَوْلُهُ- إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٥] .
Fâ (فَـ) harfi, { إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Şüphesiz sen alçaklardansın” [A'râf: 13] ve ardından gelen { إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ } “Sen mühlet verilenlerdensin” [A'râf: 15] kavillerine tertip ve sebebiyet bildirmek içindir.
فَقَدْ دَلَّ مَضْمُونُ ذَيْنِكَ الْكَلَامَيْنِ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ فِي نَفْسِ إِبْلِيسَ مَقْدِرَةً عَلَى إِغْوَاءِ النَّاسِ بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٣] وَإِنَّهُ جَعَلَهُ بَاقِيًا مُتَصَرِّفًا بِقُوَاهُ الشِّرِّيرَةُ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، فَأَحَسَّ إِبْلِيسُ أَنَّهُ سَيَكُونُ دَاعِيَةً إِلَى الضَّلَالِ وَالْكُفْرِ، بِجِبِلَّةٍ قَلَبَهُ اللَّهُ إِلَيْهَا قَلْبًا وَهُوَ مِنَ الْمَسْخِ النَّفْسَانِيِّ، وَإِنَّهُ فَاعِلٌ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّ مَا يَصْدُرُ عَنْهُ هُوَ ضَلَالٌ وَفَسَادٌ، فَصُدُورُ ذَلِكَ مِنْهُ كَصُدُورِ النَّهْشِ مِنَ الْحَيَّةِ، وَكَتَحَرُّكِ الْأَجْفَانِ عِنْدَ مُرُورِ شَيْءٍ عَلَى الْعَيْنِ، وَإِنْ كَانَ صَاحِبُ الْعَيْنِ لَا يُرِيدُ تَحْرِيكَهُمَا.
Zira bu iki sözün muhtevası, Allah'ın { إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } [A'râf: 13] buyurarak İblis'in nefsinde insanları saptırma gücü yarattığına ve onu diriliş gününe kadar şer güçleriyle tasarrufta bulunan bâkî bir varlık kıldığına delalet etmiştir. Bunun üzerine İblis, Allah'ın kendisini büsbütün dönüştürdüğü bir cibilliyet (yaratılış) sebebiyle -ki bu bir ruhsal mesh (başkalaşım) mahiyetindedir- dalalete ve küfre çağıran bir davetçi olacağını ve kendisinden sâdır olan şeyin dalalet ve fesat olduğunu bilmesine rağmen bunu kesinlikle yapacağını hissetmiştir. Dolayısıyla bunun ondan zuhur etmesi, yılanın sokması yahut gözün önünden bir şey geçtiğinde -göz sahibi hareket ettirmek istemese bile- göz kapaklarının kendiliğinden oynaması gibidir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي سَبَبِيَّةٌ وَهِيَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ لَأَقْعُدَنَّ، أَيْ أُقْسِمُ لَهُمْ حَالَ كَوْنِ ذَلِكَ مِنِّي بِسَبَبِ إِغْوَائِكَ إِيَّايَ. وَاللَّامُ فِي لَأَقْعُدَنَّ لَامُ الْقَسَمِ: قَصْدُ تَأْكِيدِ حُصُولِ ذَلِكَ وَتَحْقِيقِ الْعَزْمِ عَلَيْهِ.
{ فَبِما أَغْوَيْتَنِي } kavlindeki bâ (بـِ) harf-i cerri sebebiyet bildirir; { لَأَقْعُدَنَّ } fiilinin failinden hâl konumunda olan bir zarf-ı müstakardır; yani: 'Bu durum benden senin beni azdırman sebebiyle vaki olduğu halde onlara [tuzak kuracağıma] yemin ederim' demektir. { لَأَقْعُدَنَّ } kelimesindeki lâm ise kasem (yemin) lâmıdır: Bunun gerçekleşeceğini tekit etmeyi ve buna kesin azmettiğini bildirmeyi amaçlar.
وَقَدَّمَ الْمَجْرُورَ عَلَى عَامِلِهِ لِإِفَادَةِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الشَّرْطِ فَلِذَلِكَ اسْتُحِقَّ التَّقْدِيمُ فَإِنَّ الْمَجْرُورَ إِذَا قُدِّمَ قَدْ يُفِيدُ مَعْنًى قَرِيبًا مِنَ الشَّرْطِيَّةِ، كَمَا فِي
Mecrûr (harf-i cerli öbek), ta'lîl (gerekçe) manası ifade etmesi için âmilinin önüne takdim edilmiştir. Bu da şart manasına yakındır; işte bu sebeple öne geçmeyi hak etmiştir. Zira mecrûr öne alındığında,
قَول النّبيء ﷺ: «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّى عَلَيْكُمْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّى عَلَيْكُمْ» “Nasılsanız öyle yönetilirsiniz” sözünde olduğu gibi şarta yakın bir mana ifade edebilir.
وَفِي رِوَايَةٍ جَزَمَ تَكُونُوا مَعَ عَدَمِ مُعَامَلَةِ عَامِلِهِ مُعَامَلَةَ جَوَابِ الشَّرْطِ بِعَلَامَةِ الْجَزْمِ فَلَمْ يُرْوَ «يُوَلَّى» إِلَّا بِالْأَلْفِ فِي آخِرِهِ عَلَى عَدَمِ اعْتِبَارِ الْجَزْمِ. وَذَلِكَ يَحْصُلُ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِالْمُتَعَلِّقِ، إِذْ كَانَ هُوَ السَّبَبُ فِي حُصُولِ الْمُتَعَلَّقِ بِهِ، فَالتَّقْدِيمُ لِلِاهْتِمَامِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ هَذَا التّقديم منافيا لِتَصْدِيرِ لَامِ الْقَسَمِ فِي جُمْلَتِهَا، عَلَى أَنَّا لَا نَلْتَزِمُ ذَلِكَ فَقَدْ خُولِفَ فِي كَثِيرٍ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ. وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْقعُود عَن كِنَايَةٌ عَنِ الْمُلَازَمَةِ
Bir rivayette (تَكُونُوا) kelimesi meczum kılınmış, fakat âmili cezm alametiyle şartın cevabı muamelesi görmemiştir; nitekim cezm dikkate alınmaksızın sonu elifli olarak yalnızca «يُوَلَّى» şeklinde rivayet edilmiştir. Bu durum, mütallakın (bağlanılan fiilin) meydana gelmesinde sebep teşkil ettiği için müteallaka (bağlanan unsura) verilen ehemmiyetten ileri gelir; dolayısıyla takdim ihtimam (vurgu) içindir. İşte bu sebeple bu takdim, kasem lâmının kendi cümlesinin başında yer alması kuralına aykırı olmamıştır; kaldı ki biz bunu bir zorunluluk olarak da kabul etmiyoruz, nitekim Arap kelamının pek çok yerinde buna muhalefet edilmiştir. Buradaki 'mâ' masdariyyedir. (الْقُعُود عَنْ) 'oturmak' ise mülâzemetten (ayrılmayıp sürekli yapışmaktan) kinayedir;
كَمَا فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
tıpkı Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
قُعُودًا لَدَى أَبْيَاتِهِمْ يَثْمِدُونَهُمْ ... رَمَى اللَّهُ فِي تِلْكَ الْأَكُفِّ الْكَوَانِعِ
Başkalarının evleri yanında devamlı oturup onları tüketirler... Allah o büzülmüş avuçların belasını versin!
أَيْ مُلَازِمِينَ أبياتا لغَيرهم يرد الْجُلُوسَ، إِذْ قَدْ يَكُونُونَ يَسْأَلُونَ وَاقِفِينَ، وَمَاشِينَ، وَوَجْهُ الْكِنَايَةِ هُوَ أَنَّ مُلَازَمَةَ الْمَكَانِ تَسْتَلْزِمُ الْإِعْيَاءَ مِنَ الْوُقُوفِ عِنْدَهُ، فَيَقْعُدُ الْمُلَازِمُ طَلَبًا لِلرَّاحَةِ، وَمِنْ ثَمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْمُسْتَجِيرِ اسْمُ الْقَعِيدِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْقَعِيدِ عَلَى الْمُلَازِمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ [ق: ١٧] أَيْ مُلَازِمٍ إِذِ الْمَلَكُ لَا يُوصَفُ بِقُعُودٍ وَلَا قِيَامٍ.
Yani bizzat oturmayı kastetmeksizin başkalarının evlerinden ayrılmayanlar demektir; zira onlar ayakta veya yürüyerek de dileniyor olabilirler. Kinayenin yönü şudur: Bir mekândan ayrılmamak orada ayakta durmaktan yorulmayı gerektirir, böylece ayrılmayan kimse dinlenmek için oturur. Bu sebeple sığınmacıya da 'kaîd' (oturan/ayrılmayan) adı verilmiştir. 'Kaîd' kelimesinin mülâzım (ayrılmayan) anlamında kullanılmasının bir örneği de Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ } “İki alıcı melek sağında ve solunda oturup [dururken]” [Kâf: 17]; yani devamlı birliktedir, zira melek oturma veya kalkma ile nitelenmez.
وَلَمَّا ضُمِّنَ فِعْلُ: لَأَقْعُدَنَّ مَعْنَى الْمُلَازَمَةِ انْتَصَبَ صِراطَكَ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ فِعْلٍ تَضَمَّنَهُ مَعْنَى لَأَقْعُدَنَّ تَقْدِيرُهُ: فَامْنَعَنَّ صِرَاطَكَ أَوْ فَأَقْطَعَنَّ عَنْهُمْ صِرَاطَكَ، وَاللَّامُ فِي لَهُمْ لِلْأَجَلِ كَقَوْلِهِ: وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ [التَّوْبَة: ٥] .
{ لَأَقْعُدَنَّ } fiili 'mülâzemet' (ayrılmama) anlamını tazammun edince { صِراطَكَ } kelimesi mef'ûl olarak mansub olmuştur; yahut { لَأَقْعُدَنَّ } fiilinin tazammun ettiği bir fiilin takdiriyle mansubdur ki takdiri: 'Senin yolunu mutlaka engelleyeceğim' yahut 'Onları senin yolundan kesinlikle koparacağım' şeklindedir. { لَهُمْ } ifadesindeki lâm ise { وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ } “Her gözetleme yerinde onlar için oturun (pusu kurun)” [Tevbe: 5] ayetinde olduğu gibi sebep/gaye içindir.
وَإِضَافَةُ الصِّرَاطِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ على تَقْدِير اللّام أَيِ الصِّرَاطِ الَّذِي هُوَ لَكَ أَيِ الَّذِي جَعَلْتُهُ طَرِيقًا لَكَ، وَالطَّرِيقُ لِلَّهِ هُوَ الْعَمَلُ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ مَا يُرْضِي اللَّهَ بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَهُوَ فِعْلُ الْخَيْرَاتِ، وَتَرْكُ السَّيِّئَاتِ، فَالْكَلَامُ تَمْثِيلُ هَيْئَةِ الْعَازِمِينَ عَلَى فِعْلِ الْخَيْرِ، وَعَزْمِهِمْ عَلَيْهِ، وَتَعَرَّضَ الشَّيْطَانُ لَهُمْ بِالْمَنْعِ مِنْ فِعْلِهِ، بِهَيْئَةِ السَّاعِي فِي طَرِيقٍ إِلَى مَقْصِدٍ يَنْفَعُهُ وَسَعْيِهِ إِذَا اعْتَرَضَهُ فِي طَرِيقِهِ قَاطِعُ طَرِيقٍ مَنَعَهُ مِنَ الْمُرُورِ فِيهِ.
Sırat (yol) kelimesinin lafza-i celâle izafe edilmesi, lâm harf-i cerri takdiriyledir; yani 'sana ait olan, senin kendin için yol kıldığın sırat' demektir. Allah için olan yol ise O'nun emrine uymak suretiyle Allah'ı razı edecek şeylerin hasıl olduğu ameldir ki bu da hayırları işlemek ve kötülükleri terk etmektir. Bu söz; hayır işlemeye azmeden ve buna niyetlenen kimseler ile şeytanın bu hayrı işlemelerine engel olmak üzere karşılarına çıkmasını, faydalanacağı bir hedefe doğru yolda giden kimse ile bu yolda yürürken yolunu kesip geçişine engel olan yol kesicinin heyetine teşbih eden bir temsildir.
وَالضَّمِيرُ فِي لَهُمْ ضَمِيرُ الْإِنْسِ الَّذِينَ دَلَّ عَلَيْهِمْ مَقَامُ الْمُحَاوَرَةِ، الَّتِي اخْتُصِرَتْ هُنَا اخْتِصَارًا دَعَا إِلَيْهِ الِاقْتِصَارُ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنْهَا، وَهُوَ الِامْتِنَانُ بِنِعْمَةِ الْخَلْقِ، وَالتَّحْذِيرُ مِنْ كَيْدِ عَدُوِّ الْجِنْسِ، فَتَفْصِيلُ الْمُحَاوَرَةِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ آدَمَ خَاطَبَ أَهْلَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى بِأَنَّهُ خَلَقَهُ لِيَعْمُرَ بِهِ وَبِنَسْلِهِ الْأَرْضَ، كَمَا أَنْبَأَ بِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] فَالْأَرْضُ مَخْلُوقَةٌ يَوْمَئِذٍ، وَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ لِيَعْمُرَهَا بِذَرِّيَّتِهِ وَعَلِمَ إِبْلِيسُ ذَلِكَ مِنْ إِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى الْمَلَائِكَةَ فَحَكَى اللَّهُ مِنْ كَلَامِهِ مَا بِهِ الْحَاجَّةُ هَنَا: وَهُوَ قَوْلُهُ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ الْآيَةَ وَقَدْ دَلَّتْ آيَةُ سُورَةِ الْحِجْرِ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ ذَكَرَ فِي مُحَاوَرَتِهِ مَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يُرِيدُ إِغْوَاءَ أَهْلِ الْأَرْضِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الْحجر: ٣٩، ٤٠] فَإِنْ كَانَ آدَمُ قَدْ خُلِقَ فِي الْجَنَّةِ فِي السَّمَاءِ ثُمَّ أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ فَإِنَّ عِلْمَ إِبْلِيسَ بِأَنَّ آدَمَ يَصِيرُ إِلَى الْأَرْضِ قَدْ حَصَلَ مِنْ إِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ يَجْعَلَهُ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً، فَعَلِمَ أَنَّهُ صَائِرٌ إِلَى الْأَرْضِ بَعْدَ حِينٍ، وَإِنْ كَانَ آدَمُ قَدْ خُلِقَ فِي جَنَّةٍ
{ لَهُمْ } kelimesindeki zamir, maksatla yetinilmesinin gerektirdiği bir ihtisarla burada özetlenen muhaverenin (karşılıklı konuşmanın) makamının delalet ettiği insanlara aittir. Buradaki maksat ise yaratılış nimetini hatırlatmak ve [insan] türünün düşmanının tuzağından sakındırmaktır. Bu muhaverenin tafsilatı; Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” [Bakara: 30] kavlinin bildirdiği üzere, Âdem'i yarattığında Mele-i A'lâ ehline onu ve neslini yeryüzünü imar etsinler diye yarattığını bildirdiğini ihsas ettirmektedir. O gün yeryüzü zaten yaratılmıştı; Allah da Âdem'i zürriyetiyle orayı imar etsin diye yarattı. İblis bunu Allah Teâlâ'nın meleklere haber vermesinden öğrendi. Allah da onun sözünden burada ihtiyaç duyulan kısmını nakletti: O da onun { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için senin doğru yolunun üstünde oturacağım” ayetindeki sözüdür. Hicr Suresi'ndeki ayet de İblis'in konuşmasında yeryüzü ehlini saptırmak istediğine delalet eden şu hususu zikrettiğini göstermiştir: { قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “[İblis] dedi: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ben de yeryüzünde onlara [günahları] süsleyeceğim ve ihlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım'” [Hicr: 39-40]. Şayet Âdem semadaki cennette yaratılıp sonra yeryüzüne indirilmişse, İblis'in Âdem'in yeryüzüne gideceğini bilmesi, Allah Teâlâ'nın onu yeryüzünde halife kılacağını bildirmesinden hasıl olmuştur; böylece onun bir süre sonra yeryüzüne intikal edeceğini bilmiştir. Yok eğer Âdem yeryüzü cennetlerinden (bahçelerinden)
مِنْ جَنَّاتِ الْأَرْضِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
bir cennette yaratılmışsa durum zaten açıktır ve bu husus Bakara Suresi'nde daha önce geçmişti.
وَهَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْبَشَرَ لِلصَّلَاحِ وَالنَّفْعِ، وَأَنَّهُ أَوْدَعَ فِيهِمْ مَعْرِفَةَ الْكَمَالِ، وَأَعَانَهُمْ عَلَى بُلُوغِهِ بِالْإِرْشَادِ، فَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ أَعْمَالُ الْخَيْرِ، فِي حِكَايَةِ كَلَامِ إِبْلِيسَ، صراطا مُسْتَقِيمًا، وأضافه إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ دَعَا إِلَيْهِ وَارِد مِنَ النَّاسِ سُلُوكَهُ، وَلِذَلِكَ أَيْضًا أَلْزَمَ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثمَّ لآتيناهم مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ.
Bu söz, İblis'in Allah'ın insanı salah ve fayda için yarattığını, onların içine kemâli tanıma kabiliyeti koyduğunu ve hidayetle bu kemâle ulaşmalarına yardım ettiğini bildiğine delalet eder. İşte bu sebeple İblis'in sözünün naklinde hayırlı ameller 'dosdoğru yol' olarak adlandırılmış ve lafza-i celâl zamirine izafe edilmiştir; çünkü Allah ona davet etmiş ve insanların o yola girmesini istemiştir. Yine bundan ötürüdür ki: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “Onlar için senin doğru yolunun üstünde oturacağım, sonra onlara önlerinden ve arkalarından geleceğim” [sözlerini] birbirine bağlamıştır.
وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَانَ إِبْلِيسُ عَدُوًّا لِبَنِي آدَمَ، لِأَنَّهُ يَطْلُبُ مِنْهُمْ مَا لَمْ يُخْلَقُوا لِأَجْلِهِ وَمَا هُوَ مُنَافٍ لِلْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهَا الْبَشَرَ، فَالْعَدَاوَةُ مُتَأَصِّلَةٌ وَجِبِلِّيَّةٌ بَيْنَ طَبْعِ الشَّيْطَانِ وَفِطْرَةِ الْإِنْسَانِ السَّالِمَةِ مِنَ التَّغْيِيرِ، وَذَلِكَ مَا أَفْصَحَ عَنْهُ الْجَعْلُ الْإِلَهِيُّ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ:
Bu açıdan İblis, Âdemoğlunun düşmanı olmuştur; çünkü onlardan yaratılış gayelerine aykırı olan ve Allah'ın insanı üzerinde yarattığı fıtrata zıt düşen şeyleri istemektedir. Dolayısıyla şeytanın tabiatı ile insanın bozulmamış selim fıtratı arasındaki düşmanlık köklü ve fıtrîdir. İşte şu kavilde işaret edilen ilahî takdir bunu açıkça ifade etmiştir:
بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الْبَقَرَة: ٣٦] ،
{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak [inin]” [Bakara: 36].
وَبِهِ سَيَتَّضِحُ كَيْفَ انْقَلَبَتِ الْعَدَاوَةُ وِلَايَةً بَيْنَ الشَّيَاطِينِ وَبَيْنَ الْبَشَرِ الَّذِينَ اسْتَحَبُّوا الضَّلَالَ وَالْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالصَّلَاحِ.
Bununla birlikte, şeytanlar ile imana ve salaha karşı dalalet ve küfrü tercih eden insanlar arasındaki düşmanlığın nasıl dostluğa dönüştüğü de açıklık kazanacaktır.
وَجُمْلَة: ثمَّ لآتيناهم (ثُمَّ) فِيهَا لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، وَهُوَ التَّدَرُّجُ فِي الْأَخْبَارِ إِلَى خَبَرٍ أَهَمَّ لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ أَوْقَعُ فِي غَرَضِ الْكَلَامِ مِنْ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْأُولَى أَفَادَتِ التَّرَصُّدَ لِلْبَشَرِ بِالْإِغْوَاءِ، وَالْجُمْلَةَ الْمَعْطُوفَةَ أَفَادَتِ التَّهَجُّمَ عَلَيْهِمْ بِشَتَّى الْوَسَائِلِ.
{ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ } cümlesindeki (ثُمَّ) edatı rütbî tertip içindir; bu da haberlerde daha mühim bir habere doğru derecelenmedir. Zira matuf olan cümlenin muhtevası, kelamın gayesini ifade etmede matufun aleyh olan cümlenin muhtevasından daha tesirlidir; çünkü ilk cümle insanları saptırmak için pusuya yatmayı, matuf olan cümle ise türlü vesilelerle onların üzerine hücum etmeyi ifade etmiştir.
وَكَمَا ضُرِبَ الْمَثَلُ لِهَيْئَةِ الْحِرْصِ عَلَى الْإِغْوَاءِ بِالْقُعُودِ عَلَى الطَّرِيقِ، كَذَلِك مُثِّلَتْ هَيْئَةُ التَّوَسُّلِ إِلَى الْإِغْوَاءِ بِكُلِّ وَسِيلَةٍ بِهَيْئَةِ الْبَاحِثِ الْحَرِيصِ عَلَى أَخْذِ الْعَدُوِّ إِذْ يَأْتِيهِ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ حَتَّى يُصَادِفَ الْجِهَةَ الَّتِي يَتَمَكَّنُ فِيهَا مِنْ أَخْذِهِ، فَهُوَ يَأْتِيهِ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ حَتَّى تَخُورَ قُوَّةُ مُدَافَعَتِهِ، فَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ، وَلَيْسَ لِلشَّيْطَانِ مَسْلَكٌ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مِنْ نَفْسِهِ وَعَقْلِهِ بِإِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ فِي نَفْسِهِ، وَلَيْسَتِ الْجِهَاتُ الْأَرْبَعُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ بِحَقِيقَةٍ، وَلَكِنَّهَا مَجَازٌ تَمْثِيلِيٌّ بِمَا هُوَ مُتَعَارَفٌ فِي مُحَاوَلَةِ النَّاسِ وَمُخَاتَلَتِهِمْ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَذْكُرْ فِي الْآيَةِ الْإِتْيَانَ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِهِمْ إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِ النَّاسِ فِي المخاتلة وإلّا الْمُهَاجَمَةِ.
Saptırma hırsının heyeti yol üzerine oturmaya benzetildiği gibi, her türlü vesileyle saptırmaya girişme heyeti de düşmanını yakalamaya pek hırslı olup onu ele geçirebileceği bir yön buluncaya kadar her taraftan ona yaklaşan kimsenin heyetine benzetilmiştir. Nitekim o, düşmanın mukavemet gücü kırılıncaya kadar ona önünden, arkasından, sağından ve solundan sokulur. Dolayısıyla bu kelam temsîlî bir istiaredir; şeytanın insan için nefsine ve aklına vesvese fırlatmaktan başka bir yolu yoktur. Ayette zikredilen dört yön hakikat değil, insanların birbirine hile kurmasında ve aldatmasında örfen bilinen durumlardan alınmış temsîlî bir mecazdır. İşte bu sebeple ayette onların üstlerinden ve altlarından gelinmesi zikredilmemiştir; zira hile yapmada ve doğrudan saldırmada insanların âdeti bu değildir.
وَعُلِّقَ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وخَلْفِهِمْ بِحَرْفِ (مِنْ) وعلّق أَيْمانِهِمْ وشمالهم بِحَرْفِ عَنْ جَرْيًا عَلَى مَا هُوَ شَائِعٌ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» فِي تَعْدِيَةِ الْأَفْعَالِ إِلَى أَسْمَاءِ الْجِهَاتِ، وَأَصْلُ (عَنْ) فِي قَوْلِهِمْ: عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ الْمُجَاوَزَةُ: أَيْ مِنْ جِهَةِ يَمِينِهِ مُجَاوِزًا لَهُ وَمُجَافِيًا لَهُ، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَتْ (عَنْ) بِمَعْنَى عَلَى، فَكَمَا يَقُولُونَ: جَلَسَ عَلَى يَمِينِهِ
Fiillerin yön isimlerine geçişli kılınmasında 'Lisânü'l-Arab'da yaygın olan kullanıma uygun olarak; { بَيْنِ أَيْدِيهِمْ } ve { خَلْفِهِمْ } (min) harf-i cerriyle, { أَيْمانِهِمْ } ve { شَمائِلِهِمْ } ise (an) harf-i cerriyle bağlanmıştır. Arapların (عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ) sözlerindeki (عَنْ) edatının asıl anlamı 'mücâvezet'tir (uzaklaşma/öteye geçme); yani onun sağ tarafından, onu aşıp ondan uzaklaşarak demektir. Sonra bu kullanım yaygınlaşarak (عَنْ) edatı (عَلَى) manasına gelmiştir. Nitekim (جَلَسَ عَلَى يَمِينِهِ) 'onun sağına oturdu' dedikleri gibi,
يَقُولُونَ: جَلَسَ عَنْ يَمِينِهِ، وَكَذَلِكَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِمْ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ أَصْلُهَا الِابْتِدَاءُ يُقَالُ: أَتَاهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، أَيْ مِنَ الْمَكَانِ الْمُوَاجِهِ لَهُ، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَتْ (مِنْ) بِمَنْزِلَةِ الْحَرْفِ الزَّائِدِ يُجَرُّ بِهَا الظَّرْفُ فَلِذَلِكَ جَرَتْ بِهَا الظُّرُوفُ الْمُلَازِمَةُ لِلظَّرْفِيَّةِ مِثْلَ عِنْدَ، لِأَنَّ
(جَلَسَ عَنْ يَمِينِهِ) 'onun sağına oturdu' da derler. Aynı şekilde onların (مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ) sözlerindeki (مِنْ) edatının asıl anlamı ibtidâdır (başlangıçtır); (أَتَاهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ) yani 'onunla yüz yüze olan mekândan geldi' denilir. Sonra bu kullanım yaygınlaşarak (مِنْ) edatı kendisiyle zarfın mecrur kılındığı zâid bir harf konumuna gelmiştir. İşte bu sebeple (عِنْدَ) gibi zarfiyyetten ayrılmayan zarflar onunla mecrur olmuştur; zira
وُجُودَ (مِنْ) كَالْعَدَمِ، وَقَدْ قَالَ الْحَرِيرِيُّ فِي «الْمَقَامَةِ النَّحْوِيَّةِ» (مَا مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ لَا يَخْفِضُهُ سِوَى حَرْفٍ: «فَهِيَ هُنَا زَائِدَةٌ وَيَجُوزُ اعْتِبَارُهَا ابْتِدَائِيَّةً.
(مِنْ) harfinin varlığı yokluğu gibidir. Nitekim Harîrî 'el-Makâmetü'n-Nahviyye'sinde şöyle demiştir: 'Zarf olarak mansub olan bir şeyi harften başka bir şey cer edemez.' Dolayısıyla o burada zâidedir; ibtidâiyye kabul edilmesi de caizdir.
وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ، وَالْيَمِينُ هُنَا جَانِبٌ مِنْ جِسْمِ الْإِنْسَانِ يَكُونُ مِنْ جِهَةِ الْقُطْبِ الْجَنُوبِيِّ إِذَا اسْتَقْبَلَ الْمَرْءُ مَشْرِقَ الشَّمْسِ، تَعَارَفَهُ النَّاسُ، فَشَاعَتْ مَعْرِفَتُهُ وَلَا يَشْعُرُونَ بِتَطْبِيقِ الضَّابِطِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، فَالْيَمِينُ جِهَةٌ يُتَعَرَّفُ بِهَا مَوَاقِعُ الْأَعْضَاءِ مِنَ الْبَدَنِ يُقَالُ الْعَيْنُ الْيُمْنَى وَالْيَدُ الْيُمْنَى وَنَحْوُ ذَلِكَ. وَتُتَعَرَّفُ بِهَا مَوَاقِعُ مِنْ غَيْرِهَا قَالَ تَعَالَى: قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ [الصافات: ٢٨] . وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Eymân (أَيْمَان), yemîn (يَمِين) kelimesinin çoğuludur. Buradaki yemîn, kişi güneşin doğduğu yere yöneldiğinde güney kutbu tarafında kalan insan bedeninin bir tarafıdır. İnsanlar bunu örfen belirlemiş, bilgisi yaygınlaşmıştır; zikrettiğimiz kuralı uyguladıklarının farkında bile varmazlar. Dolayısıyla yemîn (sağ), bedendeki uzuvların konumlarının kendisiyle tanındığı bir cihettir; sağ göz, sağ el vb. denilir. Başka şeylerin konumları da onunla tanınır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } “[Uyruklar] dediler ki: 'Siz bize sağdan gelirdiniz'” [Sâffât: 28]. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
عَلَى قَطَنٍ بِالشَّيْمِ أَيْمَنُ صَوْبِهِ لذَلِك قَالَ أئمّة اللُّغَةِ سُمِّيَتْ بِلَادُ الْيَمَنِ يَمَنًا لِأَنَّهُ عَنْ يَمِينِ الْكَعْبَةِ، فَاعْتَبَرُوا الْكَعْبَةَ كَشَخْصٍ مُسْتَقْبِلٍ مَشْرِقَ الشَّمْسِ فَالرُّكْنُ الْيَمَانِيُّ مِنْهَا وَهُوَ زَاوِيَةُ الْجِدَارِ الَّذِي فِيهِ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ بِاعْتِبَارِ الْيَدِ الْيُمْنَى مِنَ الْإِنْسَانِ، وَلَا يُدْرَى أَصْلُ اشْتِقَاقِ كَلِمَةِ (يَمِينٍ) ، وَلَا أَنَّ الْيُمْنَ أَصْلٌ لَهَا أَوْ فَرْعٌ عَنْهَا، وَالْأَيْمَانُ جَمْعٌ قِيَاسِيٌّ.
Şeym mevkiinde Katan Dağı üzerindedir; yağmurunun sağ tarafı... Bu sebeple lügat imamları, Kâbe'nin sağında kaldığı için Yemen ülkesine 'Yemen' denildiğini söylemişlerdir. Zira Kâbe'yi güneşin doğuşuna yönelmiş bir şahıs gibi kabul etmişlerdir; bu durumda Kâbe'nin Rükn-i Yemânî'si -ki Hacerülesved'in bulunduğu duvarın köşesidir- insanın sağ eli mesabesindedir. 'Yemîn' (sağ) kelimesinin kök iştikakı bilinmediği gibi, 'yümn' (uğur/bereket) kelimesinin onun aslı mı yoksa ondan türemiş bir fer' mi olduğu da bilinmemektedir. Eymân ise kıyasa uygun bir çoğuldur.
وَالشَّمَائِلُ جَمْعُ شِمَالٍ وَهِيَ الْجِهَةُ الَّتِي تَكُونُ شِمَالًا لِمُسْتَقْبَلِ مَشْرِقِ الشَّمْسِ، وَهُوَ جَمْعٌ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.
Şemâil (شَمَائِل), şimâl (شِمَال) kelimesinin çoğuludur; o da güneşin doğuşuna yönelen kimsenin solunda kalan cihettir. Bu, kıyas dışı (semâî) bir çoğuldur.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ زِيَادَةٌ فِي بَيَانِ قُوَّةِ إِضْلَالِهِ بِحَيْثُ لَا يُفْلِتُ مِنَ الْوُقُوعِ فِي حَبَائِلِهِ إِلَّا الْقَلِيلُ مِنَ النَّاسِ، وَقَدْ عُلِمَ ذَلِكَ بِعِلْمِ الْحَدْسِ وَتَرْتِيبِ الْمُسَبِّبَاتِ.
{ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Onların çoğunu şükredenler olarak bulmayacaksın” kavli, insanların pek azı müstesna onun tuzaklarına düşmekten kurtulamayacak derecede saptırma gücünün kuvvetini beyanda bir ziyadeliktir. Bu husus sezgi (hads) ilmi ve sebeplerin sonuçlara bağlanmasıyla bilinmiştir.
وَكُنِيَ بِنَفْيِ الشُّكْرِ عَنِ الْكُفْرِ إِذْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَة: ١٥٢] وَوَجْهُ هَذِهِ الْكِنَايَةِ، إِنْ كَانَتْ مَحْكِيَّةً كَمَا صَدَرَتْ مِنْ كَلَامِ إِبْلِيسَ، أَنَّهُ أَرَادَ الْأَدَبَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمْ يُصَرِّحْ بَيْنَ يَدَيْهِ بِكُفْرِ أَتْبَاعِهِ الْمُقْتَضِي أَنَّهُ يَأْمُرُهُمْ بِالْكُفْرِ، وَإِنْ كَانَتْ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ
Şükrün nefyedilmesiyle küfür kastedilmiştir; zira Yüce Allah'ın: { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “Bana şükredin ve nankörlük etmeyin” [Bakara: 152] buyurduğu gibi ikisi arasında bir vasıta (orta yol) yoktur. Bu kinayenin yönü; şayet İblis'in ağzından çıktığı gibi nakledilmişse, Yüce Allah'a karşı edep gözetmek istemiş ve O'nun huzurunda tâbilerinin küfrünü açıkça söylemeyerek onlara küfrü emredeceğini ima etmiş olmasıdır. Şayet Yüce Allah'ın kelamı
تَعَالَى فَفِيهَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ بِاللَّهِ قَدْ أَتَوْا أَمْرًا شَنِيعًا إِذْ لَمْ يَشْكُرُوا نِعَمَهُ الجمّة عَلَيْهِم.
ise, Allah'a ortak koşanların, üzerlerindeki bol nimetlerine şükretmemekle pek çirkin bir iş yaptıklarına dikkat çekilmiş olmaktadır.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٨]
[A'RÂF SURESİ (7): 18. AYET]
قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (١٨)
{ قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (١٨) } “[Allah] buyurdu: 'Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık! Andolsun ki onlardan kim sana uyarsa, cehennemi kesinlikle hepinizle dolduracağım.'”
أَعَادَ اللَّهُ أَمْرَهُ بِالْخُرُوجِ مِنَ السَّمَاءِ تَأْكِيدًا لِلْأَمْرَيْنِ الْأَوَّلِ والثّاني: قَالَ: فَاهْبِطْ مِنْها- إِلَى قَوْله- فَاخْرُجْ [الْأَعْرَاف: ١٣] .
Allah, { قَالَ: فَاهْبِطْ مِنْها } kavlinden { فَاخْرُجْ } [A'râf: 13] kavline kadar olan birinci ve ikinci emri tekit etmek üzere semadan çıkma emrini tekrar etmiştir.
وَمَذْءُومٌ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ ذَأَمَهُ- مَهْمُوزًا- إِذَا عَابَهُ وَذَمَّهُ ذَأْمًا وَقَدْ تُسَهَّلُ هَمْزَةُ ذَأَمَ فَتَصِيرُ أَلِفًا فَيُقَالُ ذَامَ وَلَا تُسَهَّلُ فِي بَقِيَّةِ تَصَارِيفِهِ.
Mez'ûm (مَذْءُوم), hemzeli olarak 'ze'emehu' (ذَأَمَهُ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür; birini ayıpladığı ve yerdiği (zemmettiği) zaman kullanılır. 'Ze'eme' fiilinin hemzesi bazen teshil edilerek elife dönüşür ve 'zâme' (ذَامَ) denir; fakat diğer çekimlerinde teshil yapılmaz.
مَدْحُورٌ مَفْعُولٌ مِنْ دَحَرَهُ إِذَا أَبْعَدَهُ وَأَقْصَاهُ، أَيِ: اخْرُجْ خُرُوجَ مَذْمُومٍ مَطْرُودٍ، فَالذَّمُّ لِمَا اتَّصَفَ بِهِ مِنَ الرَّذَائِلِ، وَالطَّرْدُ لِتَنْزِيهِ عَالَمِ الْقُدُسِ عَنْ مُخَالَطَتِهِ.
Medhûr (مَدْحُور), birini uzaklaştırıp kovduğu zaman kullanılan 'daharehu' (دَحَرَهُ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür; yani kınanmış ve kovulmuş olarak çık demektir. Zemmedilmek (kınanmak) büründüğü rezil vasıflar sebebiyle, tardedilmek (kovulmak) ise kudsiyet âlemini onunla karışmaktan tenzih etmek içindir.
وَاللَّامُ فِي لَمَنْ تَبِعَكَ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ.
{ لَمَنْ تَبِعَكَ } ifadesindeki lâm, kaseme hazırlık (muvattıe) lâmıdır.
وَ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ، وَاللَّامُ فِي لَأَمْلَأَنَّ لَامُ جَوَابِ الْقسم، وَالْجَوَاب سَاد مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَالتَّقْدِيرُ: أُقْسِمُ مَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْهُمْ وَمِنْكَ، وَغُلِّبَ فِي الضَّمِيرِ حَالُ الْخِطَابِ لِأَنَّ الْفَرْدَ الْمَوْجُودَ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ هُوَ الْمُخَاطَبُ، وَهُوَ إِبْلِيسُ، وَلِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ ابْتِدَاءً مِنْ هَذَا الْوَعِيدِ لِأَنَّهُ وَعِيدٌ عَلَى فِعْلِهِ، وَأَمَّا وَعِيدُ اتِّبَاعِهِ فَبِالتَّبَعِ لَهُ، بِخِلَافِ الضَّمِيرِ فِي آيَةِ الْحِجْرِ [٤٣] وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحجر: ٤٣] لِأَنَّهُ جَاءَ بَعْدَ الْإِعْرَاض عَن وعيده بِفِعْلِهِ وَالِاهْتِمَامِ بِبَيَانِ مَرْتَبَةِ عِبَادِ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ الَّذِينَ لَيْسَ لِإِبْلِيسَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ ثُمَّ الِاهْتِمَامُ بِوَعِيدِ الْغَاوِينَ.
(مَنْ) şart edatıdır. { لَأَمْلَأَنَّ } kelimesindeki lâm ise kasemin cevap lâmıdır ve [kasemin] cevabı, şartın cevabının yerine geçmiştir. Takdiri şöyledir: 'Yemin olsun ki onlardan kim sana uyarsa, cehennemi onlarla ve seninle dolduracağım.' Zamirde hitap hali galip kılınmıştır; çünkü bu umumdan mevcut olan fert, muhatap olan İblis'in kendisidir ve bu tehditten ilk olarak kastedilen odur; zira bu, onun fiiline yönelik bir tehdittir. Tâbilerinin tehdit edilmesi ise ona tâbi olmalarından dolayıdır. Hicr suresindeki ayette [43] yer alan: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr: 43] kavlindeki zamir ise böyle değildir; çünkü o, fiilinden dolayı yapılan tehditten yüz çevrildikten ve İblis'in üzerlerinde hiçbir hâkimiyeti bulunmayan ihlaslı Allah kullarının mertebesini beyan etmeye, ardından da azgınların tehdidine önem verilmesinden sonra gelmiştir.
وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْحِجْرِ
Bu, Yüce Allah'ın Hicr suresindeki şu buyruğu gibidir:
: قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ.
: { قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “[Allah] şöyle buyurdu: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur. Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna. Ve muhakkak ki cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir.'”
وَالتَّأْكِيدُ بِ أَجْمَعِينَ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى الْعُمُومِ لِئَلَّا يُحْمَلَ عَلَى التَّغْلِيبِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكَلَامَ جَرَى عَلَى أُمَّةٍ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِمْ أَتْبَاعًا لِوَاحِدٍ، وَالْعَرَبُ قَدْ تُجْرِي الْعُمُومَ فِي مِثْلِ هَذَا عَلَى الْمَجْمُوع دون الْجمع، كَمَا يَقُولُونَ: قَتَلَتْ تَمِيمٌ فُلَانًا، وَإِنَّمَا قَتَلَهُ بَعْضُهُمْ، قَالَ النَّابِغَةُ فِي شَأْنِ بَنِي حُنٍّ (بِحَاءٍ مُهْمَلَةٍ مَضْمُومَةٍ) :
{ أَجْمَعِينَ } ile yapılan tekit, tağlibe yorulmaması için umum ifade ettiğini açıkça belirtmek (nass kılmak) içindir. Çünkü söz, tek bir kişiye tâbi olmaları vasfıyla bir topluluk hakkında cereyan etmiştir. Araplar bu gibi durumlarda umum ifadesini fertlerin her birine değil, topluluğun bütününe hamlederler; nitekim 'Temîm filancayı öldürdü' derler, halbuki onu sadece bazısı öldürmüştür. Nâbiğa, Benî Hunn (hâ harfi noktasız ve ötreli) hakkında şöyle demiştir:
وَهُمْ قَتَلُوا الطَّائِيَّ بالجوّ عنْوَة [١٩]
“Onlar Tâî'yi el-Cevv'de zorla öldürdüler.” [19]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٩]
[A'RÂF SURESİ (7): 19. AYET]
وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٩)
{ وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٩) } “'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, dilediğiniz yerden yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.'”
الْوَاوُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيا آدَمُ عَاطِفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً [الْأَعْرَاف: ١٨] الْآيَةَ، فَهَذِهِ الْوَاوُ مِنَ الْمَحْكِيِّ لَا مِنَ الْحِكَايَةِ، فَالنِّدَاءُ وَالْأَمْرُ مِنْ جُمْلَةِ
{ وَيا آدَمُ } kavlindeki vav, { اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً } [A'râf: 18] ayetindeki cümleye atıftır. Dolayısıyla bu vav, hikâyenin kendisine değil, hikâye edilen söze (mahkîye) aittir. Buna göre nida ve emir...
الْمَقُولِ الْمَحْكِيِّ يُقَالُ: أَيْ قَالَ اللَّهُ لِإِبْلِيسَ اخْرُجْ مِنْهَا وَقَالَ لِآدَمَ وَيا آدَمُ اسْكُنْ، وَهَذَا مِنْ عَطْفِ الْمُتَكَلِّمِ بَعْضَ كَلَامِهِ عَلَى بَعْضٍ، إِذَا كَانَ لِبَعْضِ كَلَامِهِ اتِّصَالٌ وَتَنَاسُبٌ مَعَ بَعْضِهِ الْآخَرِ، وَلَمْ يَكُنْ أَحَدُ الْكَلَامَيْنِ مُوَجَّهًا إِلَى الَّذِي وُجِّهَ إِلَيْهِ الْكَلَامُ الْآخَرُ، مَعَ اتِّحَادِ مَقَامِ الْكَلَامِ، كَمَا يَفْعَلُ الْمُتَكَلِّمُ مَعَ مُتَعَدِّدِينَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَيُقْبِلُ عَلَى كُلِّ مُخَاطَبٍ مِنْهُمْ بِكَلَامٍ يَخُصُّهُ وَمِنْهُ
hikâye edilen sözün (makûlün) bir parçasıdır; yani Allah Teâlâ İblis'e: 'Oradan çık', Âdem'e ise: 'Ey Âdem, yerleş' demiştir. Bu durum, konuşanın sözünün bir kısmının diğer kısmıyla irtibatı ve münasebeti bulunduğunda ve sözün makamı bir olduğu halde iki sözden biri diğerinin yöneltildiği kimseye yöneltilmediğinde, konuşanın kendi sözünün bir kısmını diğerine atfetmesi kabilindendir. Nitekim tek bir mecliste birden fazla kişiyle muhatap olan bir konuşmacı da böyle yapar; onlardan her bir muhataba kendisine has bir sözle yönelir. Nitekim şu da bundandır:
قَول النّبيء ﷺ فِي قَضِيَّةِ الرَّجُلِ وَالْأَنْصَارِيِّ الَّذِي كَانَ ابْنُ الرَّجُلِ عَسِيفًا عَلَيْهِ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ ﷿ أَمَّا الْغَنَمُ وَالْجَارِيَةُ فَرَدٌّ عَلَيْكَ وَعَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَاغَدُ يَا أُنَيْسُ عَلَى زَوْجَةِ هَذَا فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا» ،
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in, oğlunun yanında işçi (asîf) olarak çalıştığı adam ile Ensârî'nin davasında buyurduğu şu söz bundandır: «Canım elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, aranızda kesinlikle Allah'ın Azîz ve Celîl olan Kitabı ile hükmedeceğim: Koyunlar ve cariye sana geri verilecektir; oğluna ise yüz sopa ve bir yıl sürgün cezası vardır. Ey Üneys! Sen de bu adamın karısına git, şayet itiraf ederse onu recmet!»
وَمِنْ أُسْلُوبِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا فِي قَوْله تَعَالَى: قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ [يُوسُف: ٢٨، ٢٩] حِكَايَةً لِكَلَامِ الْعَزِيزِ، أَيِ الْعَزِيزِ عَطَفَ خِطَابَ امْرَأَتِهِ عَلَى خِطَابِهِ لِيُوسُفَ.
Bu ayetin üslubundan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğunda yer almaktadır: { قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “[Azîz] dedi ki: 'Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır; doğrusu sizin tuzağınız pek büyüktür. Ey Yûsuf! Sen bundan vazgeç; [kadın], sen de günahın için bağışlanma dile!'” [Yûsuf: 28-29]. Bu, Azîz'in sözünün hikâyesidir; yani Azîz, karısına olan hitabını Yûsuf'a olan hitabına atfetmiştir.
فَلَيْسَتِ الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَيا آدَمُ اسْكُنْ بِعَاطِفَةٍ عَلَى أَفْعَالِ الْقَوْلِ الَّتِي قَبْلَهَا حَتَّى يَكُونَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ، لأنّ ذَلِك يفيت النُّكَتَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَذَلِكَ فِي حَضْرَةٍ وَاحِدَةٍ كَانَ فِيهَا آدَمُ وَالْمَلَائِكَةُ وَإِبْلِيسُ حُضُورًا.
Dolayısıyla { وَيا آدَمُ اسْكُنْ } kavlindeki vav, kelamın takdiri 'Âdem'e de: Yerleş, dedik' olacak şekilde kendisinden önceki 'kavl' fiillerine atıf değildir; zira böyle bir takdir zikrettiğimiz nükteleri kaçırır. Zaten bu durum, Âdem'in, meleklerin ve İblis'in hazır bulunduğu tek bir huzurda gerçekleşmiştir.
وَفِي تَوْجِيهِ الْخِطَابِ لِآدَمَ بِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ بِحُضُورِ إِبْلِيسَ بَعْدَ طَرْدِهِ زِيَادَةُ إِهَانَةٍ، لِأَنَّ إِعْطَاءَ النِّعَمِ لِمَرْضِيٍّ عَلَيْهِ فِي حِينِ عِقَابِ مَنِ اسْتَأْهَلَ الْعِقَابَ زِيَادَةُ حَسْرَةٍ على المعاقب، وإظهارا لِلتَّفَاوُتِ بَيْنَ مُسْتَحِقِّ الْإِنْعَامِ وَمُسْتَحِقِّ الْعُقُوبَةِ فَلَا يُفِيدُ الْكَلَامُ مِنَ الْمَعَانِي مَا أَفَادَهُ الْعَطْفُ عَلَى الْمَقُولِ الْمَحْكِيِّ، وَلِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ ذَلِكَ لَأُعِيدَ فِعْلُ الْقَوْلِ. ثُمَّ إِنْ كَانَ آدَمُ خُلِقَ فِي الْجَنَّةِ، فَكَانَ مُسْتَقِرًّا بِهَا مِنْ قَبْلُ، فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: اسْكُنْ إِنَّمَا هُوَ أَمْرُ تَقْرِيرٍ: أَيِ ابْقَ فِي الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ آدَمُ قَدْ خُلِقَ خَارِجَ الْجَنَّةِ فَالْأَمْرُ لِلْإِذْنِ تَكْرِيمًا لَهُ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَفِي هَذَا الْأَمْرِ، بِمَسْمَعٍ مِنْ إِبْلِيسَ، مَقْمَعَةٌ لِإِبْلِيسَ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ إِبْلِيسُ مُسْتَقِرًّا فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَبْلُ فَالْقَمْعُ ظَاهِرٌ إِذْ أَطْرَدَهُ اللَّهُ وَأَسْكَنَ الَّذِي تَكَبَّرَ هُوَ عَنِ السُّجُودِ إِلَيْهِ فِي الْمَكَانِ الْمُشَرَّفِ الَّذِي كَانَ لَهُ قَبْلَ تَكَبُّرِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِبْلِيسُ سَاكِنًا فِي الْجَنَّةِ قَبْلُ فَإِكْرَامُ الَّذِي احْتَقَرَهُ وَتَرَفَّعَ عَلَيْهِ قَمْعٌ لَهُ، فَقَدْ دَلَّ مَوْقِعُ هَذَا الْكَلَامِ، فِي هَذِهِ السُّورَةِ، عَلَى مَعْنًى عَظِيمٍ مِنْ قَمْعِ إِبْلِيسَ، زَائِدٍ عَلَى مَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَإِنْ كَانَتَا مُتَمَاثِلَتَيْنِ فِي اللَّفْظِ، وَلَكِنَّ هَذَا الْمَعْنَى الْبَدِيعَ اسْتُفِيدَ مِنَ الْمَوْقِعِ وَهَذَا مِنْ بَدَائِعِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ.
İblis'in kovulmasından sonra onun huzurunda bu faziletle Âdem'e hitap edilmesinde fazladan bir aşağılama (ihane) vardır. Çünkü cezaya müstahak olanın cezalandırıldığı anda razı olunan bir kimseye nimetlerin verilmesi, cezalandırılan kimsenin hasretini artırır ve nimete layık olanla cezaya layık olan arasındaki farkı gözler önüne serer. Dolayısıyla bu söz, hikâye edilen söze (makûle) atfedilmesinin kazandırdığı anlamları [başka türlü] ifade edemezdi; şayet bu kastedilseydi kavl (söyleme) fiili tekrar edilirdi. Sonra, şayet Âdem cennette yaratılmış ve önceden orada yerleşik idiyse, { اسْكُنْ } kavlindeki emir bir takrir (mevcudu onaylama) emridir; yani 'Cennette kal' demektir. Şayet Âdem cennetin dışında yaratılmış idiyse, emir ona bir ikram olmak üzere izin bildirmektedir. Hangisi olursa olsun, İblis'in işiteceği bir şekilde verilen bu emirde İblis'i kahredici bir susturma ve aşağılama (makmea) vardır. Zira şayet İblis daha önce cennette yerleşik idiyse, Allah'ın onu kovup, secde etmekten kibrine yediremediği kimseyi kendisinin kibrinden önce sahip olduğu şerefli mekâna yerleştirmesi sebebiyle kahredilme açıktır. Şayet İblis daha önce cennette ikamet etmiyor idiyse, hakir görüp üstünlük tasladığı kimseye ikramda bulunulması da onun için bir kahırdır. Dolayısıyla bu sözün bu suredeki konumu, Bakara suresindeki ayette bulunandan fazla olarak İblis'i kahretme noktasında azim bir manaya delalet etmiştir; lafız itibarıyla birbirine benzeseler de bu eşsiz mana bulunduğu konumdan elde edilmiştir ve bu da Kur'an'ın bediî mucizelerindendir.
وَوُجِدَ إِيثَارُ هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذِهِ الْخُصُوصِيَّةِ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَسُوقٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَأَمَّا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَإِنَّهُ لِمَوْعِظَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهُمْ
Bu ayetin bu hususiyetle tercih edilmesinin sebebi şudur: Bu söz, Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinen müşriklere yöneltilmiştir. Bakara suresindeki ayet ise İsrailoğullarına bir öğüttür; zira onlar
مِمَّنْ يَحْذَرُ الشَّيْطَانَ وَلَا يَتَّبِعُ خُطُوَاتِهِ.
şeytandan sakınan ve onun adımlarına uymayan kimselerdendir.
وَالنِّدَاءُ لِلْإِقْبَالِ عَلَى آدَمَ وَالتَّنْوِيهِ بِذِكْرِهِ فِي ذَلِكَ الْمَلَأِ. وَالْإِتْيَانُ بِالضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ بَعْدَ الْأَمْرِ، لِقَصْدِ زِيَادَةِ التَّنْكِيلِ بِإِبْلِيسَ لِأَنَّ ذِكْرَ ضَمِيرِهِ فِي مَقَامِ الْعَطْفِ يُذَكِّرُ غَيْرَهُ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِثْلَهُ، إِذِ الضَّمِيرُ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَبِيلِ اللَّقَبِ وَلَيْسَ لَهُ مَفْهُومُ مُخَالَفَةٍ فَإِنَّهُ قَدْ يُفِيدُ الِاحْتِرَازَ عَنْ غَيْرِ صَاحِبِ الضَّمِيرِ بِالْقَرِينَةِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ وَلَا يَمْنَعُ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ فِي الضَّمِيرِ كَوْنُ إِظْهَارِهِ لِأَجْلِ تَحْسِينِ أَوْ تَصْحِيحِ الْعَطْفِ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ الْمُسْتَتِرِ، لِأَنَّ
Nida, Âdem'e yönelmek ve o topluluk içinde onun şanını yüceltmek içindir. Emirden sonra munfasıl zamirin ({ أَنْتَ }) getirilmesi, İblis'i daha da perişan etmek kastıyladır; zira atıf makamında onun zamirinin zikredilmesi, başkasına kendisinin onun gibi olmadığını hatırlatır. Çünkü zamir, lakap kabilinden olup mefhûm-ı muhalefeti olmasa da karine yoluyla ta'rîz (üstü kapalı anlatım) tarzında zamir sahibinin dışındakilerden sakındırmayı ifade edebilir. Zamirin açıkça zikredilmesinin müstetir merfû zamire atfı güzelleştirmek veya sahih kılmak için olması, zamirdeki bu mülahazaya engel teşkil etmez; çünkü
تَصْحِيحَ أَوْ تَحْسِينَ الْعَطْفِ يَحْصُلُ بِكُلِّ فَاصِلٍ بَيْنَ الْفِعْل الرافع للمستتر وَبَيْنَ الْمَعْطُوفِ، لَا خُصُوصَ الضَّمِيرِ، كَأَنْ يُقَالَ: وَيَا آدَمُ اسْكُنِ الْجَنَّةَ وَزَوْجُكَ، فَمَا اخْتِيرَ الْفَصْلُ بِالضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ إِلَّا لِمَا يُفِيدُ مِنَ التَّعْرِيضِ بِغَيْرِهِ. وَهَذِهِ نُكْتَةٌ فَاتَنِي الْعِلْمُ بِهَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَضُمَّهَا إِلَيْهَا أَيْضًا.
atfın tashih veya tahsini, sırf zamire mahsus olmayıp, müstetir zamiri merfû kılan fiil ile matuf arasındaki her türlü fasıla ile hâsıl olur; nitekim 'Ve yâ Âdemu'skuni'l-cennete ve zevcük' denilebilirdi. Dolayısıyla munfasıl zamir ile fasıla yapılması, ancak başkasına ta'rîzde bulunmayı ifade ettiği için tercih edilmiştir. Bu, Bakara suresindeki ayette farkına varmadığım bir nüktedir; dolayısıyla onu da oraya ekle.
وَالْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ يُعْلَمُ مِمَّا مَضَى مِنَ الْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِهِ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
{ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } kavli hakkındaki açıklama, Bakara suresindeki benzerine dair geçmiş açıklamalardan bilinmektedir.
سِوَى أَنَّ الَّذِي وَقَعَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٥] وَكُلا بِالْوَاوِ وَهُنَا بِالْفَاءِ، وَالْعَطْفُ بِالْوَاوِ أَعَمُّ، فَالْآيَةُ هُنَا أَفَادَتْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَذِنَ آدَمَ بِأَنْ يَتَمَتَّعَ بِثِمَارِ الْجَنَّةِ عَقِبَ أَمْرِهِ بِسُكْنَى الْجَنَّةِ. وَتِلْكَ مِنَّةٌ عَاجِلَةٌ تُؤْذِنُ بِتَمَامِ الْإِكْرَامِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا فِي تِلْكَ الْحَضْرَةِ، وَكَانَ فِيهِ زِيَادَةُ تَنْغِيصٍ لِإِبْلِيسَ، الَّذِي تَكَبَّرَ وَفَضَّلَ نَفْسَهُ عَلَيْهِ، كَانَ الْحَالُ مُقْتَضِيًا إِعْلَامَ السَّامِعِينَ بِهِ فِي الْمَقَامِ الَّذِي حُكِيَ فِيهِ الْغَضَبُ عَلَى إِبْلِيسَ وَطَرْدُهُ، وَأَمَّا آيَةُ الْبَقَرَةِ فَإِنَّمَا أَفَادَتِ السَّامِعِينَ أَنَّ اللَّهَ امْتَنَّ عَلَى آدَمَ بِمِنَّةِ سُكْنَى الْجَنَّةِ وَالتَّمَتُّعِ بِثِمَارِهَا، لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَالِكَ لِتَذْكِيرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِفَضْلِ آدَمَ وَبِذَنْبِهِ وَتَوْبَتِهِ، وَالتَّحْذِيرِ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ ذَلِكَ الْكَيْدُ الَّذِي هُمْ وَاقِعُونَ فِي شَيْءٍ مِنْهُ عَظِيمٍ.
Şu kadar var ki, Bakara suresinde [35] geçen { وَكُلا } vav iledir, burada ise fa ({ فَكُلا }) iledir. Vav ile atıf daha umumidir; buradaki ayet ise Yüce Allah'ın, Âdem'e cennette ikamet etmesini emretmesinin hemen akabinde cennet meyvelerinden faydalanmasına izin verdiğini ifade etmiştir. Bu, tam bir ikramı bildiren peşin bir lütuftur. Bu durum o huzurda gerçekleştiği ve kibirlenip kendisini ona üstün gören İblis'in kederini artırıcı nitelikte olduğu için, durum dinleyenlere İblis'e gazap edilip kovulduğu anlatılan bu makamda bunu bildirmeyi gerektirmiştir. Bakara ayeti ise dinleyenlere, Allah'ın Âdem'e cennette ikamet etme ve meyvelerinden yararlanma nimetini lütfettiğini bildirmiştir; zira oradaki makam, İsrailoğullarına Âdem'in faziletini, günahını ve tövbesini hatırlatmak ve şeytanın tuzağından sakındırmak içindir ki onlar bu tuzağın büyük bir kısmına düşmüş durumdadırlar.
عَلَى أَنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ [٣٥] لَمْ تَخْلُ عَنْ ذِكْرِ مَا فِيهِ تَكْرِمَةٌ لَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَغَداً لِأَنَّهُ مَدْحٌ لِلْمُمْتَنِّ بِهِ أَوْ دُعَاءٌ لِآدَمَ، فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ الْآيَتَيْنِ عِدَّةُ مَكَارِمَ لِآدَمَ، وَقَدْ وُزِّعَتْ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَوْزِيعِ أَغْرَاضِ الْقَصَصِ عَلَى مَوَاقِعِهَا، لِيَحْصُلَ تَجْدِيدُ الْفَائِدَةِ، تَنْشِيطًا لِلسَّامِعِ، وَتَفَنُّنًا فِي أَسَالِيبِ الْحكَايَةِ، لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَهَمَّ مِنَ الْقَصَصِ فِي الْقُرْآنِ إِنَّمَا هُوَ الْعِبْرَةُ وَالْمَوْعِظَةُ وَالتَّأَسِّي.
Bununla birlikte, Bakara ayeti [35] de ona ikram içeren bir ifadeden hâli değildir; o da { رَغَداً } kavlidir. Zira bu, minnet edilen şeyin övülmesidir veya Âdem için bir duadır. Böylece iki ayetin toplamından Âdem için birçok ikram ortaya çıkmıştır. Bunlar, dinleyicinin zihnini canlandırmak ve anlatım üsluplarında çeşitlilik sağlamak maksadıyla faydayı yenilemek için Kur'an'ın kıssaların gayelerini yerli yerine dağıtma âdetine uygun olarak paylaştırılmıştır; çünkü Kur'an'daki kıssaların en mühim gayesi ibret almak, öğüt almak ve örnek almaktır.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ أَشَدُّ فِي التَّحْذِيرِ مِنْ أَنْ يَنْهَى عَنِ الْأَكْلِ مِنْهَا، لِأَنَّ النَّهْيَ عَنْ قُرْبَانِهَا سَدٌّ لِذَرِيعَةِ الْأَكْلِ مِنْهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
{ وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } kavli, ondan yemekten nehyetmekten daha şiddetli bir uyarıdır; zira ağaca yaklaşmanın yasaklanması, ondan yeme ihtimaline karşı sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) kabilindendir. Bunun benzeri Bakara suresinde geçmişti.
وَالنَّهْيُ عَنْ قُرْبَانِ شَجَرَةٍ خَاصَّةٍ مِنْ شَجَرِ الْجَنَّةِ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَهْيَ ابْتِلَاءٍ. جَعَلَ اللَّهُ شَجَرَةً مُسْتَثْنَاةً مِنْ شَجَرِ الْجَنَّةِ مِنِ الْإِذْنِ بِالْأَكْلِ مِنْهَا تَهْيِئَةً لِلتَّكْلِيفِ بِمُقَاوَمَةِ الشَّهْوَةِ لِامْتِثَالِ النَّهْيِ. فَلِذَلِكَ جَعَلَ النَّهْيَ عَنْ تَنَاوُلِهَا مَحْفُوفَةً بِالْأَشْجَارِ الْمَأْذُونِ فِيهَا لِيَلْتَفِتَ إِلَيْهَا ذِهْنُهُمَا بِتَرْكِهَا، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ لِيَتَكَوَّنَ مُخْتَلَفُ الْقُوَى الْعَقْلِيَّةِ فِي عَقْلِ النَّوْعِ بِتَأْسِيسِهَا فِي أَصْلِ النَّوْعِ، فَتَنْتَقِلُ بَعْدَهُ إِلَى نَسْلِهِ، وَذَلِكَ مِنَ اللُّطْفِ الْإِلَهِيِّ فِي تَكْوِينِ النَّوْعِ وَمِنْ مَظَاهِرِ حَقِيقَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْمَرْبُوبِيَّةِ، حَتَّى تَحْصُلَ جَمِيعُ الْقُوَى بِالتَّدْرِيجِ فَلَا يَشُقُّ وَضْعُهَا دُفْعَةً عَلَى قَابِلِيَّةِ الْعَقْلِ، وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ آدَمَ لَمَّا ظَهَرَ مِنْهُ خَاطِرُ الْمُخَالَفَةِ أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا، فَأَعْقَبَهُ الْأَكْلُ حُدُوثَ خَاطِرِ الشُّعُورِ بِمَا فِيهِ من نقايص أَدْرَكَهَا بِالْفِطْرَةِ، فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ زَالَتْ مِنْهُ الْبَسَاطَةُ وَالسَّذَاجَةُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِخُصُوصِيَّةٍ فِي طَبْعِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ أَنْ تُثِيرَ فِي النَّفْسِ عِلْمَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ كَمَا جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ نَهَاهُ عَنْ أَكْلِ شَجَرَةِ مَعْرِفَةِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَهَذَا- عِنْدِي- بِعِيدٌ، وَإِنَّمَا حَكَى اللَّهُ لَنَا هَيْئَةَ تَطَوُّرِ الْعَقْلِ الْبَشَرِيِّ فِي خِلْقَةِ أَصْلِ النَّوْعِ الْبَشَرِيِّ نَظِيرَ صُنْعِهِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَة: ٣١] .
Cennet ağaçlarından özel bir ağaca yaklaşmanın yasaklanması, bir imtihan nehyi olabilir. Allah, nehyin gereğini yerine getirmek için şehvete karşı koyma mükellefiyetine hazırlık olmak üzere, cennet ağaçlarından bir ağacı ondan yeme izninden istisna kılmıştır. Bu sebeple, zihinlerinin onu terk etmeye yönelmesi için o ağaçtan yemeyi, izin verilen diğer ağaçlarla çevrili kılmıştır. Zahir olan da budur; ta ki insan türünün aklında muhtelif akli güçler, türün aslında tesis edilmek suretiyle oluşsun ve ondan sonra nesline intikal etsin. Bu da insan türünün yaratılışındaki ilahi lütuftan ve rubûbiyet ile merbûbiyet (rablik ve kulluk) hakikatinin tezahürlerindendir; böylece bütün melekeler tedricen hâsıl olur ve aklın kabiliyetine birdenbire yüklenmek suretiyle zorluk çıkarmaz. Ayetler delalet etmiştir ki, Âdem'den muhalefet düşüncesi zuhur edince yasaklanan ağaçtan yemiş, bu yeme eyleminin hemen ardından fıtratıyla idrak ettiği kendisindeki eksiklikleri hissetme düşüncesi doğmuştur; yani kendisinden saflık ve sadelik zail olmuştur. Bunun, Tevrat'ta Allah'ın ona iyiyi ve kötüyü bilme ağacından yemeyi yasakladığının geçtiği gibi, o ağacın tabiatındaki nefiste hayır ve şer bilgisini uyandırma özelliğinden kaynaklanmış olması da muhtemeldir. Bu [ihtimal] bana göre uzaktır; zira Allah bize, Yüce Allah'ın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } [Bakara: 31] kavlindeki tasarrufuna benzer şekilde, insan türünün aslında insan aklının gelişim safhasını hikâye etmiştir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى شَجَرَةٍ مُشَاهَدَةٌ وَقَدْ رُوِيَتْ رِوَايَاتٌ ضَعِيفَةٌ فِي تَعْيِينِ نَوْعِهَا وَذَلِكَ مِمَّا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Görülen bir ağaca işaret edilmektedir. Ağacın türünün tayini hakkında zayıf rivayetler nakledilmiştir ve bu husus Bakara suresinde geçmişti.
وَانْتَصَبَ: فَتَكُونا عَلَى جَوَابِ النَّهْيِ، وَالْكَوْنُ مِنَ الظَّالِمِينَ مُتَسَبِّبٌ عَلَى الْقُرْبِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، لَا عَلَى النَّهْيِ، وَذَلِكَ هُوَ الْأَصْلُ فِي النَّصْبِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ كَجَوَابِ النَّفْيِ، أَنْ يُعْتَبَرَ التَّسَبُّبُ عَلَى الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ أَوِ الْمَنْهِيِّ، بِخِلَافِ الْجَزْمِ فِي جَوَابِ النَّهْيِ فَإِنَّهُ إِنَّمَا يُجْزَمُ الْمُسَبَّبُ عَلَى إِنْشَاءِ النَّهْيِ لَا عَلَى الْفِعْلِ الْمَنْهِيِّ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا: أَنَّ النَّصْبَ عَلَى اعْتِبَارِ التَّسَبُّبِ، وَالتَّسَبُّبُ يَنْشَأُ عَنِ الْفِعْلِ لَا عَنِ الْإِخْبَارِ وَالْإِنْشَاءِ بِخِلَافِ الْجَزْمِ فَإِنَّهُ عَلَى اعْتِبَارِ الْجَوَابِ، تَشْبِيهًا بِالشَّرْطِ، فَاعْتُبِرَ فِيهِ مَعْنَى إِنْشَاءِ النَّهْيِ تَشْبِيهًا لِلْإِنْشَاءِ بِالِاشْتِرَاطِ.
{ فَتَكُونا } fiili nehyin cevabı olarak mensup olmuştur. Zalimlerden olmak, nehyin kendisine değil, nehyedilen yaklaşma fiiline müsebbeptir (bağlı bir sonuçtur). Nehyin cevabında nasbın aslı da -tıpkı nefiy cevabında olduğu gibi- menfi veya menhi fiile sebep kılınmasıdır. Nehyin cevabındaki cezmin aksine; zira cezm ancak nehyin inşasına (yasaklamaya) bağlanan sonuçta olur, nehyedilen fiile bağlananda değil. İkisi arasındaki fark şudur: Nasb, sebebiyet itibarıyladır ve sebebiyet haber veya inşadan değil, fiilden doğar. Cezm ise şarta benzetilerek cevap itibarıyladır; bu sebeple inşanın şart koşmaya benzetilmesiyle onda nehyin inşası manası muteber sayılmıştır.
وَالْمُرَادُ بِ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَحِقُّ عَلَيْهِمْ وَصْفُ الظُّلْمِ: إِمَّا لِظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَإِلْقَائِهَا فِي الْعَوَاقِبِ السَّيِّئَةِ، وَإِمَّا لِاعْتِدَائِهِمْ عَلَى حَقِّ غَيْرِهِمْ فَإِنَّ الْعِصْيَانَ ظُلْمٌ لِحَقِّ الرَّبِّ الْوَاجِب طَاعَته.
{ الظَّالِمِينَ } ile kastedilenler, zulüm vasfını hak eden kimselerdir: Ya kendi nefislerine zulmedip onları kötü akıbetlere sürükledikleri için ya da başkalarının hakkına tecavüz ettikleri içindir; zira itaati vacip olan Rabbin hakkına karşı isyan etmek bir zulümdür.
[٢٠، ٢١]
[20, 21]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[A'RÂF SURESİ (7): 20-21. AYETLER]
فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَقالَ مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ (٢٠) وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ (٢١)
{ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَقالَ مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ (٢٠) وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ (٢١) } “Derken şeytan, kendilerinden gizlenmiş olan avret yerlerini onlara açığa çıkarmak için ikisine vesvese verdi ve dedi ki: 'Rabbiniz bu ağacı size sırf iki melek olmayasınız yahut ebedi kalıcılardan bulunmayasınız diye yasakladı.' Ve onlara: 'Şüphesiz ben sizin için kesinlikle öğüt verenlerdenim' diye yemin etti.”
كَانَتْ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ بِقُرْبِ نَهْيِ آدَمَ عَنِ الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَعَبَّرَ عَنِ الْقُرْبِ بِحَرْفِ التَّعْقِيبِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ قُرْبٌ قَرِيبٌ، لِأَنَّ تَعْقِيبَ كُلِّ شَيْءٍ بِحَسْبِهِ.
Şeytanın vesvesesi, Âdem'in ağaçtan yemesinin yasaklanmasının hemen akabinde olmuştur. Yakınlık zamanını takip bildiren ta'kîb harfiyle (fâ) ifade etmiş, bunun yakın bir süre olduğuna işaret etmiştir; zira her şeyin ta'kîbi (peşinden gelmesi) kendi durumuna göredir.
وَالْوَسْوَسَةُ الْكَلَامُ الْخَفِيُّ الَّذِي لَا يَسْمَعُهُ إِلَّا الْمُدَانِي لِلْمُتَكَلِّمِ، قَالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ صَائِدًا:
Vesvese, konuşana çok yakın olandan başkasının işitemeyeceği gizli sözdür. Ru'be, bir avcıyı vasfederken şöyle demiştir:
وَسْوَسَ يَدْعُو جَاهِدًا رَبَّ الْفَلَقْ ... سِرًّا وَقَدْ أَوَّنَ تَأْوِينَ الْعُقُقْ
“Fecrin Rabbine gayretle gizlice dua ederek fısıldadı; hamile [kısrak] misali dinlenme vaktine erdiğinde.”
وَسُمِّيَ إِلْقَاءُ الشَّيْطَانِ وَسْوَسَةً: لِأَنَّهُ أَلْقَى إِلَيْهِمَا تَسْوِيلًا خَفِيًّا مِنْ كَلَامٍ كَلَّمَهُمَا أَوِ انْفِعَالٍ فِي أَنْفُسِهِمَا. كَهَيْئَةِ الْغَاشِّ الْمَاكِرِ إِذْ يُخْفِي كَلَامًا عَنِ الْحَاضِرِينَ كَيْلَا يُفْسِدُوا عَلَيْهِ غِشَّهُ بِفَضْحِ مَضَارِّهِ فَأَلْقَى لَهُمَا كَلَامًا فِي صُورَةِ التَّخَافُتِ لِيُوهِمَهُمَا أَنَّهُ نَاصِحٌ لَهُمَا وَأَنَّهُ يُخَافِتُ الْكَلَامَ، وَقَدْ وَقَعَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى التَّعْبِيرُ عَنْ تَسْوِيلِ الشَّيْطَانِ بِالْقَوْلِ: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى [طه: ١٢٠] ثُمَّ دَرَجَ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ وَكَلَامُ الرَّسُولِ ﵊ عَلَى تَسْمِيَةِ إِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ فِي نُفُوسِ النَّاسِ خَوَاطِرَ
Şeytanın telkini vesvese olarak adlandırılmıştır; çünkü o, ikisine konuştukları bir sözden veya içlerindeki bir etkilenmeden ibaret gizli bir ayartma (tesvîl) fısıldamıştır. Nitekim hilekâr ve aldatıcı kimse de hazır bulunanlar zararlarını ortaya çıkarıp hilesini bozmasınlar diye sözü onlardan gizler; böylece kendisinin onlara nasihat ettiğini ve sözü gizlice fısıldadığını vehmettirmek için ikisine fısıltı suretinde bir söz söylemiştir. Diğer bir ayette şeytanın ayartması söz (kavl) ile ifade edilmiştir: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } [Tâhâ: 120]. Sonra Kur'an'ın ıstılahı ve Resûl aleyhisselâm'ın kelamı, şeytanın insanların nefislerine attığı bozuk düşünceleri,
فَاسِدَةً، وَسْوَسَةً تَقْرِيبًا لِمَعْنَى ذَلِكَ الْإِلْقَاءِ لِلْأَفْهَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ [النَّاس: ٤] وَهَذَا التّفصيل لِإِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ كَيْدَهُ انْفَرَدَتْ بِهِ هَذِهِ الْآيَةُ عَنْ آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ لِأَنَّ هَذِهِ خِطَابٌ شَامِلٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَخْلِيَاءُ عَنِ الْعِلْمِ بِذَلِكَ فَنَاسَبَ تَفْظِيعَ أَعْمَالِ الشَّيْطَانِ بِمَسْمَعٍ مِنْهُمْ.
bu telkini zihinlere yaklaştırmak maksadıyla 'vesvese' olarak isimlendirme üzerinde cereyan etmiştir; nitekim: { مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ } [Nâs: 4] kavlinde de böyledir. Şeytanın tuzağını telkin etmesine dair bu tafsilat bakımından bu ayet Bakara suresindeki ayetten ayrılmıştır; zira bu ayet müşrikleri de içine alan şamil bir hitaptır ve onlar bu bilgiden habersizdirler, dolayısıyla şeytanın amellerinin çirkinliğini onların işiteceği şekilde ortaya koymak münasip düşmüştür.
وَاللَّامُ فِي: لِيُبْدِيَ لَامُ الْعَاقِبَةِ إِذَا كَانَ الشَّيْطَانُ لَا يَعْلَمُ أَنَّ الْعِصْيَانَ يُفْضِي بِهِمَا إِلَى حُدُوثِ خَاطِرِ الشَّرِّ فِي النّفوس وَظُهُور السوآت، فَشَبَّهَ حُصُولَ الْأَثَرِ عَقِبَ الْفِعْلِ بِحُصُولِ الْمَعْلُولِ بَعْدَ الْعِلَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] وَإِنَّمَا الْتَقَطُوهُ لِيَكُونَ لَهُمْ قُرَّةَ عَيْنٍ، وَحُسْنُ ذَلِكَ أَن بدوّ سوآتهما مِمَّا يُرْضِي الشَّيْطَانَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لَامُ الْعِلَّةِ الْبَاعِثَةِ إِذَا كَانَ الشَّيْطَانُ يَعْلَمُ ذَلِكَ بِالْإِلْهَامِ أَوْ بِالنَّظَرِ، فَالشَّيْطَانُ وَسْوَسَ لِآدَمَ وَزَوْجِهِ لِغَرَضِ إِيقَاعِهِمَا فِي الْمَعْصِيَةِ ابْتِدَاءً، لِأَنَّ ذَلِكَ طَبْعُهُ الَّذِي جُبِلَ عَلَى عَمَلِهِ، ثُمَّ لِغَرَضِ الْإِضْرَارِ بِهِمَا، إِذْ كَانَ يعلم أنّهما يعصيان الله بِالْأَكْلِ من الشّجرة، ولمّا كَانَ عدوّا لَهما كَانَ يَسْعَى إِلَى مَا يؤذيهما، ويحسدهما على رضى اللَّهِ عَنْهُمَا، وَيَعْلَمُ أَنَّ الْعِصْيَانَ يُفْضِي بِهِمَا إِلَى سُوءِ الْحَالِ عَلَى الْإِجْمَالِ، فَكَانَ مَظْهَرُ ذَلِكَ السوء إبداء السوآت، فَجُعِلَ مُفَصِّلُ الْعِلَّةِ الْمُجْمَلَةِ عِنْدَ الْفَاعِلِ هُوَ الْعِلَّةُ، وَإِنْ لَمْ تَخْطِرْ بِبَالِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الشَّيْطَانُ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ بِعِلْمٍ حَصَلَ لَهُ مِنْ قَبْلُ. وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ أَرَادَ الْإِضْرَارَ، لِأَنَّهُ قَدِ اسْتَقَرَّ فِي طَبْعِهِ عَدَاوَةُ الْبَشَرِ، كَمَا سَيُصَرَّحُ بِهِ فِيمَا بَعْدُ، وَفِي قَوْلِهِ
{ لِيُبْدِيَ } kelimesindeki lâm; şayet şeytan isyanın ikisinin nefislerinde kötülük düşüncesinin doğmasına ve avret yerlerinin açılmasına yol açacağını bilmiyor idiyse âkıbet lâmıdır. Bu durumda fiilin akabinde eserin hâsıl olması, illetten sonra mâlûlün hâsıl olmasına benzetilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas: 8]; oysa Firavun ailesi onu kendilerine göz aydınlığı olsun diye almışlardı. Bunun [âkıbet lâmı olmasının] güzelliği, ikisinin avret yerlerinin açılmasının şeytanı memnun edecek bir durum olmasındandır. Şayet şeytan bunu ilham veya nazar (akıl yürütme) yoluyla biliyor idiyse, sevk edici illet lâmı (lâm-ı ille) olması da caizdir. Şeytan, Âdem ve eşine öncelikle onları günaha düşürmek maksadıyla vesvese vermiştir; zira onun yapmaya meyilli kılındığı tabiatı budur. Sonra da onlara zarar vermek kastıyla hareket etmiştir; çünkü o, ağaçtan yemek suretiyle Allah'a isyan edeceklerini biliyordu. Onlara düşman olduğu için onlara eziyet verecek şeyin peşine düşüyor, Allah'ın onlardan razı olmasını kıskanıyor ve isyanın genel olarak onları kötü bir duruma sürükleyeceğini biliyordu. O kötülüğün tezahürü de avret yerlerinin açılması oldu. Böylece failin katındaki mücmel illetin tafsilatı, onun aklına gelmemiş olsa bile bizzat illet kılınmıştır. Şeytanın bunu daha önce elde ettiği bir bilgiyle bilmiş olması da muhtemeldir. Netice itibarıyla o, zarar vermek istemiştir; zira ileride açıkça beyan edileceği ve Yüce Allah'ın:
تَعَالَى: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فاطر: ٦] .
{ إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; öyleyse siz de onu düşman tutun” [Fâtır: 6] kavlinde buyurulduğu üzere insanlara düşmanlık onun tabiatına yerleşmiştir.
وَالْإِبْدَاءُ ضِدُّ الْإِخْفَاءِ، فَالْإِبْدَاءُ كشف الشّيء وَإِظْهَارُهُ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى مَعْرِفَةِ الشَّيْءِ بَعْدَ جَهْلِهِ يُقَالُ: بَدَا لِي أَنْ أَفْعَلَ كَذَا.
İbdâ (إِبْدَاء), ifhânın (gizlemenin) zıddıdır; yani ibdâ bir şeyi açığa çıkarmak ve göstermektir. Mecazen bir şeyi cehaletten sonra bilmek anlamında da kullanılır; nitekim 'Şöyle yapmak bana zahir oldu / aklıma yattı' (Bedâ lî...) denir.
وَأسْندَ إبداء السوآت إِلَى الشَّيْطَانِ لِأَنَّهُ الْمُتَسَبِّبُ فِيهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمجَاز الْعقلِيّ والسوآت جَمْعُ سَوْأَةٍ وَهِيَ اسْمٌ لِمَا يَسُوءُ وَيُتَعَيَّرُ بِهِ مِنَ النَّقَائِصِ، وَمِنْ
Avret yerlerinin açığa çıkması fiili aklî mecaz yoluyla şeytana isnat edilmiştir; çünkü buna sebep olan odur. Sev'ât (سَوْآت), sev'e (سَوْأَة) kelimesinin çoğuludur; insanı üzen ve ayıplanmasına yol açan noksanlıkların adıdır. Nitekim
سَبِّ الْعَرَبِ قَوْلُهُمْ:
Arapların sövgülerinden biri şu sözleridir:
سَوْأَةً لَكَ، وَمِنْ تَلَهُّفِهِمْ: يَا سَوْأَتَا. وَيُكَنَّى بِالسَّوْأَةِ عَنِ الْعَوْرَةِ. وَمَعْنَى وُورِيَ عَنْهُمَا حُجِبَ عَنْهُمَا وَأُخْفِيَ، مُشْتَقًّا مِنَ الْمُوَارَاةِ وَهِيَ التَّغْطِيَةُ وَالْإِخْفَاءُ وَتُطْلَقُ الْمُوَارَاةُ مَجَازًا عَلَى صَرْفِ الْمَرْءِ عَنْ عِلْمِ شَيْءٍ بِالْكِتْمَانِ أَو التّلبيس.
“Sana yazıklar olsun / rezillik sana olsun” (Sev'eten leke); eseflenmelerinden biri de: “Eyvahlar olsun / ne kötü bir hal” (Yâ sev'etâ)'dır. Sev'e kelimesiyle avret yeri kastedilir (kinaye edilir). { وُورِيَ عَنْهُمَا } kavlinin manası ise, ikisinden perdelendi ve gizlendi demektir; örtmek ve gizlemek anlamına gelen 'müvârât' (مُوَارَاة) kökünden türemiştir. Müvârât, mecaz yoluyla gizleme veya yanıltma suretiyle kişinin bir şeyi bilmesini engellemek anlamında da kullanılır.
والسّوآت هُنَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جَمْعُ السَّوْأَةِ لِلْخَصْلَةِ الذَّمِيمَةِ كَمَا فِي قَوْلِ أَبِي زُبَيْدٍ:
Buradaki sev'ât kelimesinin, Ebû Zübeyd'in şu sözünde olduğu gibi yerilmiş kötü haslet anlamındaki sev'enin çoğulu olması caizdir:
لَمْ يَهَبْ حُرْمَةَ النَّدِيمِ وَحُقَّتْ ... يَا لَقَوْمِي لِلسَّوْأَةِ السَّوْآءِ
“Meclis arkadaşının hürmetini gözetmedi; ey kavmim, bu pek çirkin kötülük ne kadar da hak oldu!”
فَتَكُونُ صِيغَةُ الْجَمْعِ على حَقِيقَتهَا، والسّوآت حِينَئِذٍ مُسْتَعْمَلٌ فِي صَرِيحِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جَمْعَ السَّوْأَةِ، الْمُكَنَّى بِهَا عَنِ الْعَوْرَةِ، وَقَدْ رُوِيَ تَفْسِيرُهَا بِذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ [الْأَعْرَاف: ٢٦] وَعَلَى هَذَا فَصِيغَةُ الْجَمْعِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الِاثْنَيْنِ لِلتَّخْفِيفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] . وَسَيَجِيءُ تَحْقِيقُ مَعْنَى هَذَا الْإِبْدَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا: فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما [الْأَعْرَاف: ٢٢] .
Bu takdirde cemî (çoğul) sîgası hakiki manasındadır ve sev'ât kelimesi sarih anlamında kullanılmıştır. Yine avret yerinden kinaye edilen sev'enin çoğulu olması da caizdir; nitekim İbn Abbas'tan bunun tefsiri bu şekilde rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ } [A'râf: 26] kavlinde de böyledir. Buna göre çoğul sîgası, Yüce Allah'ın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [Tahrîm: 4] kavlinde olduğu gibi tahfif amacıyla tesniye (iki şey) için kullanılmıştır. Bu açığa çıkmanın (ibdânın) manasının tahkiki, bundan sonra gelecek olan Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } [A'râf: 22] kavlinde gelecektir.
وَعَطْفُ جُمْلَةِ: وَقالَ مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَلَى جُمْلَةِ فَوَسْوَسَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ وَسْوَسَ لَهُمَا وَسُوسَةً غَيْرَ قَوْلِهِ: مَا نَهاكُما إِلَخْ ثُمَّ ثَنَّى وَسْوَسَتَهُ بِأَنْ قَالَ مَا نَهَاكُمَا، وَلَوْ كَانَتْ جُمْلَةُ: مَا نَهاكُما إِلَى آخِرِهَا بَيَانًا لِجُمْلَةِ فَوَسْوَسَ لَكَانَتْ جُمْلَةُ:
{ وَقالَ مَا نَهاكُما رَبُّكُما } cümlesinin { فَوَسْوَسَ } cümlesine atfedilmesi, şeytanın onlara { مَا نَهاكُما } ilh. sözünden başka bir vesvese verdiğine, sonra { مَا نَهَاكُمَا } diyerek vesvesesini tekrarlayıp pekiştirdiğine delalet eder. Şayet sonuna kadar { مَا نَهاكُما } cümlesi { فَوَسْوَسَ } cümlesinin bir beyanı olsaydı,
وَقالَ مَا نَهاكُما بِدُونِ عَاطِفٍ، لِأَنَّ الْبَيَانَ لَا يُعْطَفُ عَلَى الْمُبَيَّنِ. وَفِي هَذَا الْعَطْفِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ آدَمَ وَزَوْجَهُ تَرَدَّدَا فِي الْأَخْذِ بِوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فَأَخَذَ الشَّيْطَانُ يُرَاوِدُهُمَا. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يُعْطَفْ قَوْلُهُ، فِي سُورَةِ طه [١٢٠] : فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى. فَإِنَّ ذَلِكَ حِكَايَةٌ لابتداء وسوسته فابتداء الْوَسْوَسَةَ بِالْإِجْمَالِ فَلَمْ يُعَيِّنْ لِآدَمَ الشَّجَرَةَ الْمَنْهِيَّ عَنِ الْأَكْلِ مِنْهَا اسْتِنْزَالًا لِطَاعَتِهِ، وَاسْتِزْلَالًا لِقَدَمِهِ، ثُمَّ أَخَذَ فِي تَأْوِيلِ نَهْيِ اللَّهِ إِيَّاهُمَا عَنِ الْأَكْلِ مِنْهَا فَقَالَ مَا حُكِيَ عَنْهُ فِي
{ وَقالَ مَا نَهاكُما } cümlesi atıf edatı olmaksızın gelirdi; zira beyan, mübeyyene atfedilmez. Bu atıfta, Âdem ve eşinin şeytanın vesvesesine kapılmakta tereddüt ettiklerine, bunun üzerine şeytanın onları kandırmaya devam ettiğine bir işaret vardır. Görmez misin ki, Tâhâ suresinde [120] yer alan şu kavlinde atıf yapılmamıştır: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } [Tâhâ: 120]. Çünkü bu, vesvesesinin başlangıcının hikâyesidir; vesveseye mücmel olarak başlamış, itaatini elde etmek ve ayağını kaydırmak için Âdem'e yenmesi yasaklanan ağacı bizzat tayin etmemiş, ardından Allah'ın ikisini o ağaçtan yemekten nehyetmesini tevil etmeye girişmiş ve hakkında
سُورَةِ الْأَعْرَافِ: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ الْآيَةَ فَأَشَارَ إِلَى
A'râf suresinde hikâye edilen şu sözü söylemiştir: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ } ayet-i kerimesi. Böylece
الشَّجَرَةِ بَعْدَ أَنْ صَارَتْ مَعْرُوفَةً لَهُمَا زِيَادَةً فِي إِغْرَائِهِمَا بِالْمَعْصِيَةِ بِالْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَقَدْ وُزِّعَتِ الْوَسْوَسَةُ وتذييلها على السّورتين عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي الِاخْتِصَارِ فِي سَوْقِ الْقَصَصِ اكْتِفَاءً بِالْمَقْصُودِ مِنْ مَغْزَى الْقِصَّةِ لِئَلَّا يَصِيرَ الْقَصَصُ مَقْصِدًا أَصْلِيًّا لِلتَّنْزِيلِ.
ağaç onlar için bilinir hale geldikten sonra, ağaçtan yemek suretiyle onları günaha daha çok teşvik etmek maksadıyla o ağaca işaret etmiştir. Böylece vesvese ve onun devamı, kıssaların anlatım gayesinden maksat olanla yetinip kıssaların tenzilin asıl gayesi haline gelmemesi için Kur'an'ın kıssa sevkinde ihtisar etme âdetine uygun olarak iki sureye taksim edilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَى شَجَرَةٍ مُعَيَّنَةٍ قَدْ تَبَيَّنَ لِآدَمَ بَعْدَ أَنْ وَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ أَنَّهَا الشَّجَرَةُ الَّتِي نَهَاهُ اللَّهُ عَنْهَا، فَأَرَادَ إِبْلِيسُ إِقْدَامَهُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَإِزَالَةَ خَوْفِهِ بِإِسَاءَةِ ظَنِّهِ فِي مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ النَّهْيِ.
{ عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ } kavlindeki işaret, şeytanın kendisine vesvese vermesinden sonra Âdem'e Allah'ın kendisini menettiği ağaç olduğu açıklık kazanan muayyen bir ağacadır. İblis, Yüce Allah'ın bu nehiyle muradı hakkında Âdem'de sûizan uyandırarak onun günaha girişmesini ve korkusunu gidermesini istemiştir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عِلَلٍ، أَيْ مَا نَهَاكُمَا لِعِلَّةٍ وَغَرَضٍ إِلَّا لِغَرَضِ أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ، فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ لَامِ التَّعْلِيلِ قَبْلَ (أَنْ) وَحَذْفُ حُرُوفِ الْجَرِّ الدَّاخِلَةِ عَلَى (أَنْ) مُطَّرِدٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عِنْدَ أَمْنِ اللَّبْسِ.
{ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ } kavlindeki istisna, illetlerden yapılan bir istisnadır; yani 'Size ancak iki melek olmanız maksadıyla yasakladı, başka bir illet ve maksatla yasaklamadı' demektir. Dolayısıyla (أَنْ)'den önce ta'lîl (gerekçe) lâmının takdir edilmesi gerekir. İltibas tehlikesi bulunmadığında (أَنْ) üzerine dahil olan harf-i cerlerin hazfedilmesi Arap kelamında yaygın bir kuraldır (muttariddir).
وَكَوْنُهُمَا مَلَكَيْنِ أَوْ خَالِدَيْنِ عِلَّةٌ لِلنَّهْيِ: أَيْ كَوْنُكُمَا مَلَكَيْنِ هُوَ بَاعِثُ النَّهْيِ، إِلَّا أَنَّهُ بَاعِثٌ بِاعْتِبَارِ نَفْيِ حُصُولِهِ لَا بِاعْتِبَارِ حُصُولِهِ، أَيْ هُوَ عِلَّةٌ فِي الْجُمْلَةِ، وَلِذَلِكَ تَأَوَّلَهُ سِيبَوَيْهِ وَالزَّمَخْشَرِيُّ بِتَقْدِيرِ: كَرَاهَةَ أَنْ تَكُونَا. وَهُوَ تَقْدِيرُ مَعْنًى لَا تَقْدِيرُ إِعْرَابٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَقِيلَ حُذِفَتْ (لَا) بَعْدَ (أَنْ) وَحَذْفُهَا مَوْجُودٌ، وَبِذَلِكَ تَأَوَّلَ الْكُوفِيُّونَ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ. وَقَدْ أَوْهَمَ إِبْلِيسُ آدَمَ وَزَوْجَهُ أَنَّهُمَا مُتَمَكِّنَانِ أَنْ يَصِيرَا مَلَكَيْنِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، إِذَا أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ، وَهَذَا مِنْ تَدْجِيلِهِ وَتَلْبِيسِهِ إِذْ أَلْفَى آدَمَ وَزَوْجَهُ غَيْرَ مُتَبَصِّرَيْنِ فِي حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ، وَلَا عَالِمَيْنِ الْمِقْدَارَ الْمُمْكِنَ فِي انْقِلَابِ الْأَعْيَانِ وَتَطَوُّرِ الْمَوْجُودَاتِ، وَكَانَا يُشَاهِدَانِ تَفْضِيلَ الْمَلَائِكَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَزُلْفَاهُمْ وَسَعَةَ مَقْدِرَتِهِمْ، فَأَطْمَعَهُمَا إِبْلِيسُ أَنْ يَصِيرَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِذَا أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ التَّشْبِيهُ الْبَلِيغُ أَيْ إِلَّا أَنْ تَكُونَا فِي الْقُرْبِ وَالزُّلْفَى كَالْمَلَكَيْنِ، وَقَدْ مَثَّلَ لَهُمَا بِمَا يَعْرِفَانِ مِنْ كَمَالِ الْمَلَائِكَةِ.
İkisinin melek veya ebedi kalıcı olması nehyin illetidir: Yani sizin iki melek olmanız nehyin saikidir; fakat bu, hâsıl olması itibarıyla değil hâsıl olmasının nefyedilmesi itibarıyla bir saiktir, yani genel anlamda bir illettir. Bu sebeple Sîbeveyh ve Zemahşerî bunu 'İki melek olmanızı kerih gördüğü için' şeklinde takdirle tevil etmişlerdir. Bu, En'âm suresinde geçtiği üzere bir i'rab takdiri değil mana takdiridir. (أَنْ)'den sonra gelen (لَا) edatının hazfedildiği de söylenmiştir ki onun hazfi mevcuttur; Kûfeliler de böyle tevil etmişlerdir ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. İblis, ağaçtan yedikleri takdirde Âdem ve eşine meleklerden iki melek olmaya güç yetirebilecekleri vehmini vermiştir. Bu, onun bir sahtekârlığı ve aldatmacasıdır; zira Âdem ve eşini eşyanın hakikatlerine basiretle vâkıf olmayan ve varlıkların mahiyet değiştirmesinde (inkılâb-ı a'yân) ve varlık mertebelerinin gelişiminde neyin mümkün olduğunu bilmeyen bir halde bulmuştur. Onlar meleklerin Allah katındaki üstünlüğünü, yakınlığını ve kudretlerinin genişliğini müşahede ediyorlardı; bu yüzden İblis ağaçtan yedikleri takdirde onları meleklerden olmaya heveslendirdi. Kastedilenin beliğ bir teşbih olduğu da söylenmiştir; yani 'Yakınlık ve mertebe bakımından iki melek gibi olmayasınız diye' demektir ve onlara meleklerin bildikleri kemaliyle misal vermiştir.
وَقَوْلُهُ: أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ عَطْفٌ عَلَى: أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ وَأَصْلُ (أَوِ) الدَّلَالَةُ عَلَى التَّرْدِيدِ بَيْنَ أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ أَوِ الْأَشْيَاءِ، سَوَاءٌ كَانَ مَعَ تَجْوِيزِ حُصُولِ الْمُتَعَاطِفَاتِ كُلِّهَا فَتَكُونُ لِلْإِبَاحَةِ بَعْدَ الطَّلَبِ، وَلِلتَّجْوِيزِ بَعْدَ الْخَبَرِ أَوْ لِلشَّكِّ أَمْ كَانَ مَعَ مَنْعِ الْبَعْضِ عِنْدَ تَجْوِيزِ الْبَعْضِ فَتَكُونُ لِلتَّخْيِيرِ بَعْدَ الطَّلَبِ وَلِلشَّكِّ أَوِ التَّرْدِيدِ بَعْدَ الْخَبَرِ، وَالتَّرْدِيدُ لَا يُنَافِي الْجَزْمَ بِأَنَّ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ كَمَا هُنَا، فَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ الْآكِلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ يَكُونُ مَلَكًا وَخَالِدًا، كَمَا قَالَ عَنْهُ فِي سُورَةِ طه [١٢٠] : هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى فَجُعِلَ نَهْيُ اللَّهِ لَهُمَا عَنِ الْأَكْلِ لَا يَعْدُو إِرَادَةَ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ، وَيُسْتَفَادُ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّهُ قَدْ يُرِيدُ حِرْمَانَهُمَا مِنَ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى، وَلَمْ يَكُنْ آدَمُ
Âyetteki { أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } kavli, { أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ } ifadesine matuftur. (أَوْ) edatının asıl anlamı, iki şey veya [birden çok] şeyler arasında bir terdid (seçeneklendirme) bildirmektir; bu ister matufların hepsinin meydana gelmesinin caiz görülmesiyle birlikte olsun —ki bu durumda talepten sonra ibâha (serbestlik), haberden sonra tecvîz (caiz görme) yahut şekk (şüphe) için olur—, isterse bazısının caiz görülüp bazısının engellenmesiyle birlikte olsun —ki bu durumda talepten sonra tahyîr (tercih hakkı verme), haberden sonra ise şekk yahut terdid için olur—. Buradaki terdid, iki durumdan birinin kesin olarak vuku bulacağına dair kesinliğe (cezm) mani değildir. Dolayısıyla sözün anlamı, bu ağaçtan yiyenin melek ve ebedî olacağıdır. Nitekim Tâhâ suresinde [120] onun hakkında şöyle buyrulmuştur: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } “Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” Böylece Allah'ın onlara yemeyi yasaklaması, bu iki durumdan birini istememe [iradesine] has kılınmıştır. Makamdan anlaşılan ise, fethu’l-kelâm (anlamın özü/delâletü'l-fahvâ) gereğince ikisini birden mahrum bırakmayı murad etmiş olabileceğidir. Oysa Âdem,
قَدْ عَلِمَ حِينَئِذٍ أَنَّ الْخُلُودَ مُتَعَذِّرٌ، وَأَنَّ الْمَوْتَ وَالْحَشْرَ وَالْبَعْثَ مَكْتُوبٌ عَلَى النَّاسِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُتَلَقَّى مِنَ الْوَحْيِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَهُمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ [الْبَقَرَة: ٣٦] .
o sırada ebedîliğin [dünyada] imkânsız olduğunu, ölümün, haşrin ve dirilişin insanlara takdir edildiğini henüz bilmiyordu; çünkü bu tür bilgiler ancak vahiy yoluyla öğrenilir. Nitekim diğer bir ayette Yüce Allah'ın her ikisine hitaben buyurduğu gibi: { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Sizin için yeryüzünde bir vakte kadar bir yerleşme ve faydalanma vardır” [el-Bakara: 36].
وَقاسَمَهُما أَيْ حَلَفَ لَهُمَا بِمَا يُوهِمُ صِدْقَهُ، وَالْمُقَاسَمَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنْ أَقْسَمَ إِذَا حَلَفَ، حُذِفَتْ مِنْهُ الْهَمْزَةُ عِنْدَ صَوْغِ الْمُفَاعَلَةِ، كَمَا حُذِفَتْ فِي الْمُكَارَمَةِ، وَالْمُفَاعَلَةُ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْفِعْلِ، وَلَيْسَتْ لِحُصُولِ الْفِعْلِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، وَنَظِيرُهَا: عَافَاهُ اللَّهُ، وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» : كَأَنَّهُمَا قَالَا لَهُ تُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنَّكَ لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَأَقْسَمَ فَجُعِلَ طَلَبُهُمَا الْقَسَمَ بِمَنْزِلَةِ الْقَسَمِ، أَيْ فَتكون المفاعلة مجَازًا، قَالَ أَو أقسم لَهما بالنّصيحة وأقسما لَهُ بقبولها، فَتَكُونُ الْمُفَاعَلَةُ عَلَى بَابِهَا، وَتَأْكِيدُ إِخْبَارِهِ عَنْ نَفْسِهِ بِالنُّصْحِ لَهُمَا بِثَلَاثِ مُؤَكِّدَاتٍ دَلِيلٌ عَلَى مَبْلَغِ شَكِّ آدَمَ وَزَوْجِهِ فِي نُصْحِهِ لَهُمَا، وَمَا رَأَى عَلَيْهِمَا مِنْ مَخَائِلِ التَّرَدُّدِ فِي صِدْقِهِ، وَإِنَّمَا شَكَّا فِي نُصْحِهِ لِأَنَّهُمَا وَجَدَا مَا يَأْمُرُهُمَا مُخَالِفًا لِمَا أَمَرَهُمَا اللَّهُ الَّذِي يَعْلَمَانِ إِرَادَتَهُ بِهِمَا الْخَيْرَ عِلْمًا حَاصِلًا بِالْفِطْرَةِ.
{ وَقاسَمَهُما } yani ikisine doğru söylediği vehmini verecek şekilde yemin etti. Mukāseme (مُقَاسَمَة), yemin etti anlamındaki ‘aksame’ (أَقْسَمَ) fiilinden türemiş müfâale babındandır; mükâremede (مُكَارَمَة) olduğu gibi müfâale kalıbı kurulurken hemzesi hazfedilmiştir. Buradaki müfâale, fiilin iki taraftan karşılıklı gerçekleşmesi için değil, fiilde mübalağa içindir; benzeri “âfâhullâh” (عَافَاهُ اللَّهُ - Allah ona afiyet versin) ifadesidir. el-Keşşâf’ta ise şöyle denilmiştir: Sanki ikisi ona 'Allah’a yemin eder misin ki sen bize gerçekten nasihat edenlerdensin?' demişler, o da yemin etmiş; böylece onların yemin talebi bizzat yemin makamında sayılmıştır, yani bu durumda müfâale mecaz olur. Yahut o ikisine nasihat edeceğine dair yemin etmiş, onlar da onun nasihatini kabul edeceklerine yemin etmişlerdir; bu takdirde müfâale kendi asıl manasında kalır. [İblis’in] onlara nasihat ettiğine dair sözünü üç tekit edatıyla pekiştirmesi, Âdem ile eşinin onun nasihati hususundaki şüphelerinin derecesine ve üzerlerinde gördüğü tereddüt emarelerine bir delildir. Nasihatinden şüphe duymuşlardı; çünkü onlara emrettiği şeyin, fıtrat yoluyla elde ettikleri bilgiyle kendileri için hayır dilediğini bildikleri Allah'ın emrine aykırı olduğunu görmüşlerdi.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٢]
[A'RÂF SURESİ (7): ÂYET 22]
فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٢)
{ فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Böylece onları kandırarak [aşağıya] sarkıttı (düşürdü). Ağacı tattıklarında ayıp yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Rableri onlara: ‘Ben size o ağacı yasaklamamış mıydım ve şeytanın sizin için apaçık bir düşman olduğunu söylememiş miydim?’ diye seslendi.” (22)