وَفِي كِتَابِ «اخْتِلَافِ الْأَئِمَّةِ» لِابْنِ هُبَيْرَةَ الْحَنْبَلِيِّ: أَنَّ أَظْهَرَ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّ فِي اللِّوَاطِ الرَّجْمَ بِكُلِّ حَالٍ، أَيْ مُحْصَنًا كَانَ أَوْ غَيْرَ مُحْصَنٍ، وَفِي رِوَايَةِ عَنْهُ أَنَّهُ كَالزِّنَى، وَقَالَ ابْنُ حَزْمٍ، فِي «الْمُحَلَّى» : إِنَّ مَذْهَبَ دَاوُدَ
Hanbelî âlimi İbn Hübeyre'nin İhtilâfü'l-Eimme adlı kitabında belirtildiğine göre Ahmed b. Hanbel'den gelen iki rivayetten en zâhir olanı; livatada muhsan olsun veya olmasın her halükarda recm uygulanacağıdır; ondan gelen diğer bir rivayette ise zina gibi olduğu belirtilmiştir. İbn Hazm el-Muhallâ adlı eserinde Dâvûd'un ve
وَجَمِيعِ أَصْحَابِهِ أَنَّ اللُّوطِيَّ يُجْلَدُ دُونَ الْحَدِّ، وَلَمْ يُصَرَّحْ، فِيمَا نَقَلُوا عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَصَاحِبَيْهِ، وَلَا عَن أحد، وَلَا الشَّافِعِيِّ بِمُسَاوَاةِ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ بِهِ فِي الْحُكْمِ إِلَّا عِنْدَ مَالِكٍ، وَيُؤْخَذُ مِنْ حِكَايَةِ ابْنِ حَزْمٍ فِي «الْمُحَلَّى» : أَنَّ أَصْحَابَ الْمَذَاهِبِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي تَعْزِيرِ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ لَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ إِلَّا قَوْلًا شَاذًّا لِأَحَدِ فُقَهَاءِ الشَّافِعِيَّةِ رَأَى أَنَّ الْمَفْعُولَ أَغْلَظُ عُقُوبَةً مِنَ الْفَاعِلِ.
bütün arkadaşlarının mezhebine göre livata yapan kimseye had cezasından daha az kırbaç vurulacağını söylemiştir. Ebû Hanîfe ve iki talebesinden, Ahmed'den ve Şâfiî'den naklettikleri görüşlerde -Mâlik müstesna- hükümde fail ile mef'ûlün eşitliği açıkça belirtilmemiştir. İbn Hazm'ın el-Muhallâ’daki naklinden anlaşıldığına göre, bu hayâsızlığın cezalandırılması hususunda farklı mezhep mensupları fail ile mef'ûl arasında ayrım yapmamışlardır; yalnızca Şâfiî fakihlerinden birinin mef'ûlün cezasının failden daha ağır olduğunu savunan şâz bir görüşü müstesnadır.
وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَقَالَ فِي إِسْنَادِهِ، مَقَالٌ عَن النّبيء ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ فَاقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ»
Ebû Dâvûd ve Tirmizî İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan; Tirmizî de Ebû Hüreyre'den -senedinde tenkit olduğunu belirterek- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Kimi Lût kavminin amelini işlerken bulursanız faili de mef'ûlü de öldürün.”
وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ (لَمْ يُرْوَ عَنْ غَيْرِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ) وَقَدْ عَلِمْتَ اسْتِشَارَةَ أَبِي بَكْرٍ فِي هَذِهِ الْجَرِيمَةِ، وَلَوْ كَانَ فِيهَا سَنَدٌ صَحِيحٌ لظهر يَوْمئِذٍ.
Bu garib bir hadistir (İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayeti dışında rivayet edilmemiştir). Ebû Bekir'in bu suç hakkında istişare ettiğini öğrenmiş bulunmaktasın; şayet bu konuda sahih bir senet bulunsaydı o gün ortaya çıkardı.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٨٢]
[A'râf Suresi (7), 82. Ayet]
وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢)
{ وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu.”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ عَلَى جُمْلَةِ: قالَ لِقَوْمِهِ [الْأَعْرَاف: ٨٠] .
{ وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ise ... olmadı” cümlesi, { قالَ لِقَوْمِهِ } [A'râf: 80] “kavmine demişti” cümlesine atfedilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: وَإِذْ مَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا إِلَخْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أُفْحِمُوا عَنْ تَرْوِيجِ شَنْعَتِهِمْ وَالْمُجَادَلَةِ فِي شَأْنِهَا، وَابْتَدَرُوا بِالتَّآمُرِ عَلَى إِخْرَاجِ لُوطٍ ﵇ وَأَهْلِهِ مِنَ الْقَرْيَةِ، لِأَنَّ لُوطًا ﵇ كَانَ غَرِيبًا بَيْنَهُمْ وَقَدْ أَرَادُوا الِاسْتِرَاحَةَ مِنْ إِنْكَارِهِ عَلَيْهِمْ شَأْنُ مَنْ يَشْعُرُونَ بِفَسَادِ حَالِهِمْ، الْمَمْنُوعِينَ بِشَهَوَاتِهِمْ عَنِ الْإِقْلَاعِ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ، الْمُصَمِّمِينَ عَلَى مُدَاوَمَةِ ذُنُوبِهِمْ، فَإِنَّ صُدُورَهُمْ تَضِيقُ عَنْ تَحَمُّلِ الْمَوْعِظَةِ، وَأَسْمَاعُهُمْ تَصَمُّ لِقَبُولِهَا، وَلَمْ يَزَلْ مِنْ شَأْنِ الْمُنْغَمِسِينَ فِي الْهَوَى تَجَهُّمُ حُلُولِ مَنْ لَا يُشَارِكُهُمْ بَيْنَهُمْ.
Takdirî anlamı: "Hani kavminin cevabı ancak şöyle demekten ibaret olmuştu..." şeklindedir. Manası şudur: Çirkin fiillerini savunmaktan ve onun hakkında tartışmaktan aciz kaldılar; hemen Lût aleyhisselâm'ı ve ailesini memleketten çıkarmak üzere komplo kurmaya giriştiler. Çünkü Lût aleyhisselâm aralarında bir yabancıydı ve kendi durumlarının bozukluğunu hisseden, şehvetleri yüzünden kötülüklerinden vazgeçemeyen, günahlarını sürdürmeye kararlı kimselerin âdeti olduğu üzere onun kınamasından kurtulup rahatlamak istemişlerdi. Nitekim böylelerinin göğüsleri nasihati kaldırmaktan daralır ve kulakları onu kabul etmeye karşı sağırlaşır. Nefis arzularına dalmış kimselerin âdeti, aralarında kendilerine katılmayan birinin bulunmasını daima hoşnutsuzlukla karşılamaktır.
وَالْجَوَابُ: الْكَلَامُ الَّذِي يُقَابَلُ بِهِ كَلَامٌ آخَرُ: تَقْرِيرًا، أَوْ رَدًّا، أَوْ جَزَاءً.
Cevap (الْجَوَابُ); onaylama, reddetme veya karşılık verme şeklinde başka bir söze mukabil söylenen sözdür.
وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: جَوابَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ (كَانَ) مُقَدَّمٌ عَلَى اسْمِهَا الْوَاقِعِ بَعْدَ أَدَاةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفَرَّغِ، وَهَذَا هُوَ الِاسْتِعْمَالُ الْفَصِيحُ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ، إِذَا كَانَ أَحَدُ مَعْمُولَيْ كَانَ مَصْدَرًا مُنْسَبِكًا مِنْ (أَنْ) وَالْفِعْلِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَسُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَلِذَلِكَ أَجْمَعَتِ الْقِرَاءَاتُ الْمَشْهُورَةُ عَلَى نَصْبِ الْمَعْمُولِ الْأَوَّلِ.
{ جَوابَ } kelimesi, istisnâ-i müferrağ edatından sonra gelen isminin önüne geçmiş bir { كَانَ } haberi olarak mansub kılınmıştır. Âl-i İmrân ve En'âm surelerinde geçtiği üzere, { كَانَ } fiilinin iki mamulünden biri { أَنْ } ve fiilden meydana gelen müevvel masdar olduğunda bu tür terkiplerdeki fasih kullanım budur. Bu sebeple meşhur kıraatler ilk mamulün mansub kılınmasında icma etmiştir.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: أَخْرِجُوهُمْ عَائِدٌ عَلَى مَحْذُوفٍ عُلِمَ مِنَ السِّيَاقِ، وَهُمْ لُوطٌ ﵇ وَأَهْلُهُ: وَهُمْ زَوْجُهُ وَابْنَتَاهُ.
{ أَخْرِجُوهُمْ } “onları çıkarın” ifadesindeki mansub zamir, bağlamdan anlaşılan mahzuf bir merciye dönmektedir ki onlar Lût aleyhisselâm ve ailesidir: Yani hanımı ile iki kızıdır.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِالْإِخْرَاجِ، وَذَلِكَ شَأْنُ (إِنَّ) إِذَا جَاءَتْ فِي مَقَامٍ لَا شَكَّ فِيهِ وَلَا إِنْكَارَ، بَلْ كَانَتْ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ فَإِنَّهَا تُفِيدُ مَفَادَ فَاءِ التَّفْرِيعِ وَتَدُلُّ عَلَى الرَّبْطِ وَالتَّعْلِيلِ.
{ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Şüphesiz onlar temizlenen insanlardır” cümlesi, şehirden çıkarma emrinin gerekçesidir (illetidir). Nitekim { إِنَّ } edatı şüphe ve inkârın bulunmadığı, sırf ehemmiyet bildirme makamında geldiği zaman fâ-i tefrî' manası ifade eder; rabt ve talile (bağlama ve gerekçelendirmeye) delalet eder.
وَالتَّطَهُّرُ تَكَلُّفُ الطَّهَارَةِ، وَحَقِيقَتُهَا النَّظَافَةُ، وَتُطْلَقُ الطَّهَارَةُ- مَجَازًا- عَلَى تَزْكِيَةِ النَّفْسِ وَالْحَذَرِ مِنَ الرَّذَائِلِ وَهِيَ الْمُرَادُ هُنَا، وَتِلْكَ صِفَةُ كَمَالٍ، لَكِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا تَمَرَّدُوا على الفسوق كَانَ يَعُدُّونَ الْكَمَالَ مُنَافِرًا لِطِبَاعِهِمْ، فَلَا يُطِيقُونَ مُعَاشَرَةَ أَهْلِ الْكَمَالِ، وَيَذُمُّونَ مَا لَهُمْ مِنَ الْكَمَالَاتِ فَيُسَمُّونَهَا ثِقْلًا، وَلِذَا وَصَفُوا تَنَزُّهَ لُوطٍ ﵇ وَآلِهِ تَطَهُّرًا، بِصِيغَةِ التَّكَلُّفِ وَالتَّصَنُّعِ، وَيَجُوزَ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِمَا فِي كَلَامِهِمْ مِنَ التَّهَكُّمِ بِلُوطٍ ﵇ وَآلِهِ، وَهَذَا مِنْ قَلْبِ الْحَقَائِقِ لِأَجْلِ مُشَايَعَةِ الْعَوَائِدِ الذَّمِيمَةِ، وَأَهْلُ الْمُجُونِ وَالِانْخِلَاعِ، يُسَمُّونَ الْمُتَعَفِّفَ عَنْ سِيرَتِهِمْ بِالتَّائِبِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، فَقَوْلُهُمْ: إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ قَصَدُوا بِهِ ذَمَّهُمْ.
Tetahhur (التَّطَهُّرُ); temizlenmeye zorlanmak/özenmektir. Hakiki anlamı temizliktir; mecazi olarak ise nefsin arındırılması ve rezilliklerden sakınılması anlamında kullanılır ki burada kastedilen budur. Bu bir olgunluk ve yetkinlik (kemal) sıfatıdır; ancak o kavim fâsıklıkta haddi aştığı için kemali kendi tabiatlarına aykırı görmekteydi. Bu yüzden yetkinlik ehli kimselerle bir arada yaşamaya tahammül edemiyor, onlardaki yetkinlikleri yerip bunları bir yük olarak adlandırıyorlardı. Bu sebeple Lût aleyhisselâm ve ailesinin kötülüklerden uzak durmasını tekellüf ve yapmacıklık bildiren tefa‘‘ul sîgasıyla "tetahhur (temizlenmeye kalkışmak)" diye nitelediler. Sözlerinin Lût aleyhisselâm ve ailesiyle alay ettiklerini aktarmak olması da caizdir. Bu durum, yerilmiş âdetlere uymak uğruna hakikatleri tersyüz etmektir. Nitekim ahlaksız ve edepsiz kimseler de kendi yollarından sakınan iffetli kimseyi "tövbekâr" veya benzeri sözlerle anarlar. Dolayısıyla onların: { إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “onlar fazla temizlenen insanlarmış” sözüyle amaçladıkları şey onları yermektir.
وَهُمْ قَدْ عَلِمُوا هَذَا التَّطَهُّرَ مِنْ خُلُقِ لُوطٍ ﵇ وَأَهْلِهِ لِأَنَّهُمْ عَاشَرُوهُمْ، وَرَأَوْا سِيرَتَهُمْ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْخَبَرِ جُمْلَةً فِعْلِيَّةً مُضَارِعِيَّةً لِدَلَالَتِهَا عَلَى أَنَّ التَّطَهُّرَ مُتَكَرِّرٌ مِنْهُمْ، وَمُتَجَدِّدٌ، وَذَلِكَ أَدْعَى لِمُنَافَرَتِهِمْ طِبَاعَهُمْ
Onlar Lût aleyhisselâm ve ailesinin ahlakındaki bu temizliği onlarla birlikte yaşadıkları ve gidişatlarını gördükleri için biliyorlardı. Bu sebeple haber, bu temizlenip sakınmanın onlardan sürekli ve yenilenerek sâdır olduğunu bildirmek üzere muzâri fiil cümlesi olarak getirilmiştir. Bu da onların kendi tabiatlarına ters düşmelerini,
وَالْغَضَبِ عَلَيْهِمْ وَتَجَهُّمِ إِنْكَارِ لُوطٍ ﵇ عَلَيْهِم.
onlara öfkelenmelerini ve Lût aleyhisselâm'ın kendilerini kınamasını hoşnutsuzlukla karşılamalarını daha da artırmıştır.
[٨٣، ٨٤]
[83-84]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٨٣ إِلَى ٨٤]
[A'râf Suresi (7), 83 ila 84. Âyetler]
فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)
{ فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤) } “Bunun üzerine onu ve geride kalanlardan olan karısı müstesna ailesini kurtardık. Üzerlerine bir (azap) yağmuru yağdırdık. Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْجَيْناهُ تَعْقِيبٌ لِجُمْلَةِ: وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ [الْأَعْرَاف: ٨٢] أَوْ
Yüce Allah'ın: { فَأَنْجَيْناهُ } “Bunun üzerine onu kurtardık” buyruğu, { وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ise... olmadı” [A'râf 82] cümlesinin veya
لِجُمْلَةِ: قالَ لِقَوْمِهِ [الْأَعْرَاف: ٨٠] وَهَذَا التَّعْقِيبُ يُؤْذِنُ بِأَنَّ لُوطًا ﵇ أُرْسِلَ إِلَى قَوْمِهِ قَبْلَ حُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ بِزَمن قَلِيل.
{ قالَ لِقَوْمِهِ } “Kavmine dedi ki” [A'râf 80] cümlesinin hemen ardından gelen bir neticedir (ta'kîbtir). Bu ta'kîb, Lût aleyhisselâm'ın kavmine, üzerlerine azap inmeden az bir süre önce gönderildiğini bildirmektedir.
وفَأَنْجَيْناهُ مُقَدَّمٌ مِنْ تَأْخِيرٍ. وَالتَّقْدِيرُ: فَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا وَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ، فَقَدَّمَ الْخَبَرَ بِإِنْجَاءِ لُوطٍ ﵇ عَلَى الْخَبَرِ بِإِمْطَارِهِمْ مَطَرَ الْعَذَابِ، لِقَصْدِ إِظْهَارِ الِاهْتِمَامِ بِأَمْرِ إِنْجَاءِ لُوطٍ ﵇، وَلِتَعْجِيلِ الْمَسَرَّةِ لِلسَّامِعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ لِحُسْنِ عَوَاقِبِ أَسْلَافِهِمْ مِنْ مُؤْمِنِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، فَيَعْلَمُوا أَنَّ تِلْكَ سُنَّةُ اللَّهِ فِي عِبَادِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٦٤] .
{ فَأَنْجَيْناهُ } “Bunun üzerine onu kurtardık” ifadesi, takdim-tehir kabilindendir. Takdiri: "Üzerlerine bir yağmur yağdırdık ve onu ve ailesini kurtardık" şeklindedir. Lût aleyhisselâm'ın kurtarılması haberinin, onların üzerine azap yağmuru yağdırılması haberinden öne alınması, Lût aleyhisselâm'ın kurtarılması meselesine verilen önemi göstermek ve dinleyen müminlerin sevincini öne almak içindir. Böylece geçmiş ümmetlerin müminlerinden olan seleflerinin güzel akıbetleri karşısında kalpleri mutmain olur ve bunun Allah'ın kulları hakkındaki sünneti olduğunu bilirler. Bunun açıklaması, bu surede geçen Yüce Allah'ın: { فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ } “Fakat onu yalanladılar; biz de onu ve onunla beraber gemide bulunanları kurtardık” [A'râf 64] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَأَهْلُ لُوطٍ ﵇ هُمْ زَوْجُهُ وَابْنَتَانِ لَهُ بِكْرَانِ، وَكَانَ لَهُ ابْنَتَانِ مُتَزَوِّجَتَانِ- كَمَا وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ- امْتَنَعَ زَوْجَاهُمَا مِنَ الْخُرُوجِ مَعَ لُوطٍ ﵇ فَهَلَكَتَا مَعَ أَهْلِ الْقَرْيَةِ.
Lût aleyhisselâm'ın ailesi; hanımı ile iki bekâr kızıdır. Tevrat'ta geçtiğine göre evli iki kızı daha vardı; kocaları Lût aleyhisselâm ile birlikte çıkmaktan imtina etmiş, böylece o iki kız da şehir halkıyla birlikte helak olmuştu.
وَأَمَّا امْرَأَةُ لُوطٍ ﵇ فَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهَا هُنَا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُنَجِّهَا، فَهَلَكَتْ مَعَ قَوْمِ لُوطٍ، وَذُكِرَ فِي سُورَةِ هُودٍ مَا ظَاهِرُهُ أَنَّهَا لَمْ تَمْتَثِلْ مَا أَمَرَ اللَّهُ لُوطًا ﵇ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ هُوَ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِهِ الْخَارِجِينَ مَعَهُ إِلَى الْمُدُنِ حِينَ يُصِيبُهَا الْعَذَابُ فَالْتَفَتَتِ امْرَأَتُهُ فَأَصَابَهَا الْعَذَابُ، وَذُكِرَ فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ أَنَّ امْرَأَةَ لُوطٍ ﵇ كَانَتْ كَافِرَةً. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَتْ تُسِرُّ الْكُفْرَ وَتُظْهِرُ الْإِيمَانَ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ سَبَبُ الْتِفَاتِهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ غَيْرَ مُوقِنَةٍ بِنُزُولِ الْعَذَابِ عَلَى قَوْمِ لُوطٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا لَمْ
Lût aleyhisselâm'ın karısına gelince; Allah burada onun kurtarılmadığını, dolayısıyla Lût kavmiyle birlikte helak olduğunu haber vermiştir. Hûd suresinde ise zahirinden anlaşıldığı üzere, Allah'ın azap isabet ettiği sırada şehirler tarafına ne kendisinin ne de beraberinde çıkan ailesinden birinin dönüp arkasına bakmaması yönünde Lût aleyhisselâm'a verdiği emre uymadığı, arkasına baktığı ve bu yüzden azabın ona da isabet ettiği zikredilmiştir. Tahrîm suresinde de Lût aleyhisselâm'ın karısının kâfir olduğu belirtilmiştir. Müfessirler şöyle demiştir: Küfrünü gizler, imanı açığa vururdu (münafıktı). Arkasına dönüp bakmasının sebebi belki de budur; zira Lût kavminin üzerine azabın ineceğine kesin olarak inanmıyordu. Onun Lût aleyhisselâm ile birlikte hiç
تَخْرُجْ مَعَ لُوطٍ ﵇ وَأَنَّ قَوْلَهُ:
çıkmamış olması ve Yüce Allah'ın:
إِلَّا امْرَأَتَكَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٨١] ، اسْتثِْنَاء من بِأَهْلِكَ لَا مَنِ أَحَدٌ. لَعَلَّ امْرَأَةَ لُوطٍ ﵇ كَانَتْ مِنْ أَهْلِ (سَدُومَ) تَزَوَّجَهَا لُوطٌ ﵇ هُنَالِكَ بَعْدَ هِجْرَتِهِ، فَإِنَّهُ أَقَامَ فِي (سَدُومَ) سِنِينَ طَوِيلَةً بَعْدَ أَنْ هَلَكَتْ أُمُّ بَنَاتِهِ وَقَبْلَ أَنْ يُرْسَلَ، وَلَيْسَتْ هِيَ أُمُّ بِنْتَيْهِ فَإِنَّ التَّوْرَاةَ لَمْ تَذْكُرْ امْرَأَةَ لُوطٍ ﵇ إِلَّا فِي آخِرِ الْقِصَّةِ.
Hûd suresindeki: { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karın müstesna” [Hûd 81] ifadesinin { أَحَدٌ } kelimesinden değil { بِأَهْلِكَ } kelimesinden istisna olması da muhtemeldir. Lût aleyhisselâm'ın karısı muhtemelen Sodom halkındandı; Lût aleyhisselâm oraya hicret ettikten sonra onunla evlenmişti. Zira kızlarının annesi vefat ettikten sonra ve peygamber olarak gönderilmeden önce uzun yıllar Sodom'da ikamet etmişti. O, iki kızının annesi değildi; nitekim Tevrat Lût aleyhisselâm'ın karısını ancak kıssanın sonunda zikretmiştir.
وَمَعْنَى مِنَ الْغابِرِينَ مِنَ الْهَالِكِينَ، وَالْغَابِرُ يُطْلَقُ عَلَى الْمُنْقَضِي، وَيُطْلَقُ عَلَى الْآتِي، فَهُوَ مِنْ أَسْمَاءِ الْأَضْدَادِ، وَأَشْهَرُ إِطْلَاقَيْهِ هُوَ الْمُنْقَضِي، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: غَبَرَ بِمَعْنَى هَلَكَ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا: أَيْ كَانَتْ مِنَ الْهَالِكِينَ، أَيْ هَلَكَتْ مَعَ مَنْ هَلَكَ مِنْ أَهْلِ (سَدُومَ) .
{ مِنَ الْغابِرِينَ } ifadesinin anlamı, helak olanlardan demektir. el-Gâbir (الْغَابِرُ) kelimesi hem geçip bitene hem de gelecek olana ıtlak edilir; dolayısıyla zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. En meşhur kullanımı ise geçip bitendir. Bu sebeple "gabe-ra (غَبَرَ)" helak oldu anlamında kullanılır. Burada kastedilen de budur: Yani helak olanlardan idi; Sodom halkından helak olanlarla birlikte helak oldu.
وَالْإِمْطَارُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَطَرِ، وَالْمَطَرُ اسْمٌ لِلْمَاءِ النَّازِلِ مِنَ السَّحَابِ، يُقَالُ: مَطَرَتْهُمُ السَّمَاءُ- بِدُونِ هَمْزَةٍ- بِمَعْنَى نَزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَطَرُ، كَمَا يُقَالُ: غَاثَتْهُمْ وَوَبِلَتْهُمْ، وَيُقَالُ: مَكَانٌ مَمْطُورٌ، أَيْ أَصَابَهُ الْمَطَرُ، وَلَا يُقَالُ: مُمْطِرٌ، وَيُقَالُ أُمْطِرُوا- بِالْهَمْزَةِ- بِمَعْنَى نَزَلَ عَلَيْهِمْ
İmtâr (الْإِمْطَارُ), matar (yağmur) kelimesinden türemiştir. Matar (الْمَطَرُ), buluttan inen suyun adıdır. Hemzesiz olarak: "Matarat-humu's-semâu (مَطَرَتْهُمُ السَّمَاءُ)" denir ki bu, "onlara yağmur yağdı" demektir; nitekim "Gâset-hum (غَاثَتْهُمْ)" ve "Vebilet-hum (وَبِلَتْهُمْ)" da denir. "Mekânun memtûrun (مَكَانٌ مَمْطُورٌ)" denir; yani yağmur isabet etmiş yer demektir, "mumtirun (مُمْطِرٌ)" denmez. Hemze ile: "Umtirû (أُمْطِرُوا)" denir ki bu da, üzerlerine havadan
مِنَ الْجَوِّ مَا يُشْبِهُ الْمَطَرَ، وَلَيْسَ هُوَ بِمَطَرٍ، فَلَا يُقَالُ: هُمْ مُمْطِرُونَ، وَلَكِنْ يُقَالُ: هُمْ مُمْطَرُونَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [هود: ٨٢]- وَقَالَ: فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الْأَنْفَال: ٣٢] ، كَذَا قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ- هُنَا- وَقَالَ، فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ: قَدْ كَثُرَ الْإِمْطَارُ فِي مَعْنَى الْعَذَابِ، وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ مَطَرَ وَأَمْطَرَ أَنَّ مَطَرَ لِلرَّحْمَةِ وَأَمْطَرَ لِلْعَذَابِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَحْقَافِ [٢٤] : قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا فَهُوَ يُعَكِّرُ عَلَى كِلْتَا التَّفْرِقَتَيْنِ، وَيُعَيِّنُ أَنْ تَكُونَ التَّفْرِقَةُ أَغْلَبِيَّةً.
yağmura benzeyen ancak yağmur olmayan bir şeyin inmesi anlamına gelir. Dolayısıyla "hum mumtirûne (هُمْ مُمْطِرُونَ)" denmez, bilakis "hum mumtarûne (هُمْ مُمْطَرُونَ)" denir. Nitekim Yüce Allah: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık” [Hûd 82] ve { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Üzerimize gökten taş yağdır” [Enfâl 32] buyurmuştur. Zemahşerî burada böyle demiştir; Enfâl suresinde ise "imtâr (yağdırma)" kelimesinin azap anlamında kullanımının çok olduğunu ifade etmiştir. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre "matara" ile "amtara" arasındaki fark; "matara"nın rahmet, "amtara"nın ise azap için olmasıdır. Yüce Allah'ın Ahkâf suresindeki: { قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Dediler ki: 'Bu bize yağmur getirecek bir buluttur'” [Ahkâf 24] buyruğu ise her iki ayrımı da zedelemekte ve bu farkın mutlak değil ekseriyet (ağlebiye) bildirdiğini tayin etmektedir.
وَكَانَ الَّذِي أَصَابَ قَوْمَ لُوطٍ حَجَرًا وَكِبْرِيتًا مِنْ أَعْلَى الْقُرَى كَمَا فِي التَّوْرَاةِ وَكَانَ الدُّخَانُ يَظْهَرُ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلُ دُخَانِ الْأَتُونِ، وَقَدْ ظَنَّ بَعْضُ الْبَاحِثِينَ أَنَّ آبَارَ الْحُمَرِ الَّتِي وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّهَا كَانَتْ فِي عُمْقِ السَّدِيمِ، كَانَتْ قَابِلَةً لِلِالْتِهَابِ بِسَبَبِ زَلَازِلَ أَوْ سُقُوطِ صَوَاعِقَ عَلَيْهَا. وَقَدْ ذُكِرَ فِي
Lût kavmine isabet eden şey, Tevrat'ta geçtiği üzere şehirlerin üzerinden yağan taş ve kükürttü; duman da fırın dumanı gibi yerden tütüyordu. Bazı araştırmacılar, Tevrat'ta Sodom vadisinin derinliklerinde bulunduğu belirtilen zift (humur) kuyularının, depremler veya üzerlerine yıldırımların düşmesi sebebiyle alev almaya elverişli olduğunu düşünmüşlerdir. Ve Kur'an'daki
آيَةٍ أُخْرَى، فِي الْقُرْآنِ: أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ عَالِيَ تِلْكَ الْقُرَى سَافِلًا، وَذَلِكَ هُوَ الْخَسْفُ وَهُوَ مِنْ آثَارِ الزَّلَازِلِ. وَمِنَ الْمُسْتَقْرَبِ أَنْ يَكُونَ الْبَحْرُ الْمَيِّتُ هُنَالِكَ قَدْ طَغَى عَلَى هَذِهِ الْآبَارِ أَوِ الْبَرَاكِينِ مِنْ آثَارِ الزِّلْزَالِ.
başka bir ayette ise Allah'ın o şehirlerin üstünü altına getirdiği zikredilmiştir ki bu, yerin dibine batırma (hasf) olayıdır ve depremlerin eserlerindendir. Depremin etkisiyle oradaki Ölü Deniz'in (Lût Gölü) bu kuyuları veya volkanları basıp suları altında bırakmış olması kuvvetle muhtemeldir.
وَتَنْكِيرُ: مَطَراً لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّعْجِيبِ أَيْ: مَطَرًا عَجِيبًا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُهْلِكَ الْقُرَى.
{ مَطَراً } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi ta'zim (büyüklük) ve ta'cîb (hayret vericilik) içindir; yani şehirleri helak edecek nitelikte akıl almaz bir yağmur demektir.
وَتَفَرَّعَ عَنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ الْعَجِيبَةِ الْأَمْرُ بِالنَّظَرِ فِي عَاقِبَتِهِمْ بِقَوْلِهِ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ فَالْأَمْرُ لِلْإِرْشَادِ وَالِاعْتِبَارِ. وَالْخِطَابُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ بَلْ لِكُلِّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ الِاعْتِبَارُ، كَمَا هُوَ شَأْنُ إِيرَادِ التَّذْيِيلِ بِالِاعْتِبَارِ عَقِبَ الْمَوْعِظَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالْخِطَابِ كُلُّ مَنْ قُصِدَ بِالْمَوْعِظَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخطاب للنّبيء ﷺ تَسْلِيَةً لَهُ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِأَنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ نَصْرِ اللَّهِ، وَأَنَّ شَأْنَ الرُّسُلِ انْتِظَارَ الْعَوَاقِبِ.
Bu ibret verici kıssadan hareketle: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu!” buyruğuyla onların akıbeti üzerinde düşünme emri çıkarılmıştır (teferru etmiştir). Buradaki emir, irşad ve ibret alma içindir. Hitabın muayyen bir kimseye değil, ibret alması mümkün olan herkese yönelik olması caizdir; nitekim vaazın ardından ibret bildiren fezleke (tezyîl) getirilmesinin gereği budur, çünkü hitaptan maksat vaazın hedeflendiği herkestir. Hitabın, yalanlayan kavminden gördüğü eziyetler karşısında teselli bulması, Allah'ın yardımından ümit kesmemesi ve elçilerin şiarının akıbetleri beklemek olduğunu bilmesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olması da caizdir.
وَالْمُجْرِمُونَ فَاعِلُوا الْجَرِيمَةِ، وَهِيَ الْمَعْصِيَةُ وَالسَّيِّئَةُ، وَهَذَا ظَاهِرٌ فِي أَنَّ اللَّهَ عَاقَبَهُمْ بِذَلِكَ الْعِقَابِ عَلَى هَذِهِ الْفَاحِشَةِ، وَأَنَّ لُوطًا ﵇ أُرْسِلَ لَهُمْ لِنَهْيِهِمْ عَنْهَا، لَا لِأَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ بِاللَّهِ، إِذْ لَمْ يُتَعَرَّضْ لَهُ فِي الْقُرْآنِ بِخِلَافِ مَا قُصَّ عَنِ الْأُمَمِ الْأُخْرَى، لَكِنَّ تَمَالُئَهُمْ عَلَى فِعْلِ الْفَاحِشَةِ وَاسْتِحْلَالِهِمْ إِيَّاهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ، وَبِذَلِكَ يُؤْذِنُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ [١٠] : ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ، فَيَكُونُ إِرْسَالُ لُوطٍ ﵇ بِإِنْكَارِ تِلْكَ الْفَاحِشَةِ ابْتِدَاءً بِتَطْهِيرِ نُفُوسِهِمْ، ثُمَّ يَصِفُ لَهُمُ الْإِيمَانَ، إِذْ لَا شَكَّ أَنَّ لُوطًا ﵇ بَلَّغَهُمُ الرِّسَالَةَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، إِلَّا أَنَّ اهْتِمَامَهُ الْأَوَّلَ كَانَ بِإِبْطَالِ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ، وَلِذَلِكَ وَقَعَ الِاقْتِصَارُ فِي إِنْكَارِهِ عَلَيْهِمْ وَمُجَادَلَتِهِمْ إِيَّاهُ عَلَى مَا يَخُصُّ تِلْكَ الْفَاحِشَةِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ
Mücrimûn (suçlular); cürüm yani günah ve kötülük işleyen kimselerdir. Bu durum, Allah'ın onları bu azapla mezkûr hayasızlık (fâhişe) sebebiyle cezalandırdığı ve Lût aleyhisselâm'ın kendilerine Allah'a ortak koştukları için değil -zira diğer ümmetlerden nakledilenlerin aksine Kur'an'da buna değinilmemiştir- onları bu çirkinlikten nehyetmek üzere gönderildiği hususunda açıktır. Ancak hayasızlığı işlemekte birbirleriyle yardımlaşmaları ve onu helal saymaları, Allah'a iman etmediklerini gösterir. Yüce Allah'ın Tahrîm suresindeki: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ } “Allah kâfirlere Nûh'un karısı ile Lût'un karısını misal getirdi” [Tahrîm 10] buyruğu da bunu bildirmektedir. Dolayısıyla Lût aleyhisselâm'ın gönderilmesi, öncelikle onların nefislerini arındırmak gayesiyle o hayasızlığı reddetmek, ardından da onlara imanı tarif etmek şeklinde olmuştur. Zira hiç şüphe yok ki Lût aleyhisselâm Yüce Allah'tan aldığı risaleti onlara tebliğ etmiş, bu da onları imana davet etmesini içermiştir; fakat onun ilk önceliği bu hayasızlığı ortadan kaldırmak olmuştur. Bu sebeple onun kavmini kınaması ve kavminin onunla tartışması yalnızca bu hayasızlıkla ilgili hususlarla sınırlı kalmıştır. Şurası bilinmektedir ki
اللَّهَ أَصَابَهُمْ بِالْعَذَابِ عُقُوبَةً، عَلَى تِلْكَ الْفَاحِشَةِ، كَمَا قَالَ فِي
Allah onları, Ankebût suresinde buyurduğu üzere, o hayasızlığa bir ceza olarak azaba uğratmıştır:
سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ: [٣٤] :
[Ankebût: 34]:
إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ وَأَنَّهُمْ لَوْ أَقْلَعُوا عَنْهَا لَتُرِكَ عَذَابُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ إِلَى يَوْمٍ آخَرَ أَوْ إِلَى الْيَوْم الآخر.
{ إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Şüphesiz biz, bu memleket halkı üzerine, fasıklık yapmalarından ötürü gökten feci bir azap indireceğiz”. Eğer onlar bundan vazgeçselerdi, küfürlerinden ötürü görecekleri azap başka bir güne veya ahiret gününe bırakılırdı.
[٨٥- ٨٧]
[85-87]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٨٥ إِلَى ٨٧]
[A'râf Suresi (7), 85 ila 87. Âyetler]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inananlar iseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Tehdit ederek, Allah'a inananları O'nun yolundan çevirerek ve o yolu eğri göstermek isteyerek öyle her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'”
تَفْسِيرُ صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ كَتَفْسِيرِ نَظِيرِهَا فِي قِصَّةِ ثَمُودَ، سِوَى أَنَّ تَجْرِيدَ فِعْلِ قالَ يَا قَوْمِ مِنَ الْفَاءِ- هُنَا- يَتَرَجَّحُ أَنَّهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ كَلَامَهُ هَذَا لَيْسَ هُوَ الَّذِي فَاتَحَهُمْ بِهِ فِي ابْتِدَاءِ رِسَالَتِهِ بَلْ هُوَ مِمَّا خَاطَبَهُمْ بِهِ بَعْدَ أَنْ دَعَاهُمْ مِرَارًا، وَبَعْدَ أَنْ آمَنَ بِهِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ كَمَا يَأْتِي.
Bu ayetin baş kısmının tefsiri, Semûd kıssasındaki benzerinin tefsiri gibidir. Ancak burada { قالَ يَا قَوْمِ } “Dedi ki: 'Ey kavmim!'” fiilinin 'fâ' harfinden soyutlanmış (fâ'sız) getirilmesi, kuvvetli ihtimalle onun bu sözünün risaletinin başında onlara hitap ettiği ilk söz olmayıp, onları defalarca davet ettikten ve ileride geleceği üzere içlerinden inananlar inandıktan sonra kendilerine hitap ettiği sözlerden olduğuna delalet etmesi içindir.
وَمَدْيَنُ أُمَّةٌ سُمِّيَتْ بِاسْمِ جَدِّهَا مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ﵇، مِنْ زَوْجِهِ الثَّالِثَةِ الَّتِي تَزَوَّجَهَا فِي آخِرِ عُمُرِهِ وَهِيَ سُرِّيَّةٌ اسْمُهَا
Medyen; adını atası, Halîl İbrâhim aleyhisselâm'ın ömrünün sonlarında evlendiği üçüncü eşi olan ve
قَطُورَا. وَتَزَوَّجَ مَدْيَنُ ابْنَةَ لُوطٍ ﵇ وَوُلِدَ لَهُ أَبْنَاءٌ: هُمْ (عَيْفَةُ) وَ (عَفَرُ) وَ (حَنُوكُ) وَ (ابْيَدَاعُ) وَ (أَلْدَعَةُ) وَقَدْ أَسْكَنَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي دِيَارِهِمْ، وَسَطًا بَيْنَ مَسْكَنِ ابْنِهِ إِسْمَاعِيلَ ﵇ وَمَسْكَنِ ابْنِهِ إِسْحَاقَ ﵇، وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمْ تَفَرَّعَتْ بُطُونُ مَدْيَنَ، وَكَانُوا يُعَدُّونَ نَحْوَ خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ أَلْفًا، وَمَوَاطِنُهُمْ بَيْنَ الْحِجَازِ وَخَلِيجِ الْعَقَبَةِ بِقُرْبِ سَاحِلِ الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ، وَقَاعِدَةُ بِلَادِهِمْ (وَجُّ) عَلَى الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ وَتَنْتَهِي أَرْضُهُمْ مِنَ الشَّمَالِ إِلَى حُدُودِ مَعَانٍ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ، وَإِلَى نَحْوِ تَبُوكَ مِنَ الْحِجَازِ، وَتُسَمَّى بِلَادُهُمُ (الْأَيْكَةَ) . وَيُقَالُ: إِنَّ الْأَيْكَةَ هِيَ (تَبُوكُ) فَعَلَى هَذَا هِيَ مِنْ بِلَادِ مَدْيَنَ، وَكَانَتْ بِلَادُهُمْ قُرًى وَبَوَادِي، وَكَانَ شُعَيْبٌ ﵇ مِنَ الْقَرْيَةِ وَهِيَ (الْأَيْكَةُ) ، وَقَدْ تَعَرَّبُوا بِمُجَاوَرَةِ الْأُمَمِ الْعَرَبِيَّةِ وَكَانُوا فِي مُدَّةِ شُعَيْبٍ ﵇ تَحْتَ مُلُوكِ مِصْرَ، وَقَدِ اكْتَسَبُوا بِمُجَاوَرَةِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَمُخَالَطَتِهِمْ لِكَوْنِهِمْ فِي طَرِيقِ مِصْرَ، عَرَبِيَّةً فَأَصْبَحُوا فِي عِدَادِ الْعَرَبِ الْمُسْتَعْرِبَةِ، مِثْلَ بَنِي إِسْمَاعِيلَ ﵇، وَقَدْ كَانَ شَاعِرٌ فِي
Keturah (Katûrâ) adındaki cariyesinden doğan Medyen b. İbrâhim'den almış bir kavimdir. Medyen, Lût aleyhisselâm'ın kızıyla evlenmiş ve ondan Efe (Ayfe), Efer (Afer), Hanok (Hanûk), Abida (İbyedâ') ve Eldaa (Elde'a) adlarında oğulları dünyaya gelmiştir. İbrâhim aleyhisselâm onları, oğlu İsmâil aleyhisselâm'ın yurdu ile oğlu İshak aleyhisselâm'ın yurdunun ortasında kalan kendi diyarlarına yerleştirmiştir. Medyen kolları onların soyundan türemiş olup yaklaşık yirmi beş bin kişi sayılmaktaydılar. Yurtları Hicaz ile Akabe Körfezi arasında, Kızıldeniz sahiline yakın bir bölgedeydi. Ülkelerinin merkezi Kızıldeniz kıyısındaki Vecc (Medyen şehri) idi; arazileri kuzeyde Şam diyarından Maan sınırlarına, Hicaz tarafından ise Tebük civarına kadar uzanmaktaydı. Ülkelerine "Eyke" adı da verilirdi. Eyke'nin Tebük olduğu da söylenir; buna göre orası da Medyen topraklarındandır. Ülkeleri köylerden ve çöl arazilerinden oluşmaktaydı. Şuayb aleyhisselâm ise bu köylerden yani Eyke'den idi. Arap kavimleriyle komşu olmaları sebebiyle Araplaşmışlardı ve Şuayb aleyhisselâm zamanında Mısır krallarının egemenliği altındaydılar. Mısır yolu üzerinde bulunmaları hasebiyle Arap kabileleriyle komşuluk ve ihtilât neticesinde Arap dilini kazanmışlar ve İsmâiloğulları aleyhisselâm gibi Müsta'ribe (sonradan Araplaşmış) Araplar zümresine dâhil olmuşlardır. Nitekim
الْجَاهِلِيَّةِ يُعْرَفُ بِأَبِي الْهَمَيْسَعِ هُوَ مِنْ شُعَرَاءِ مَدْيَنَ وَهُوَ الْقَائِلُ:
Cahiliye devrinde Ebu'l-Humeyse' olarak bilinen bir şair vardı ki Medyen şairlerindendi ve şu beytin sahibiydi:
إِنْ تَمْنَعِي صَوْبَكِ صَوْبَ الْمَدْمَعِ ... يَجْرِي عَلَى الخدّ كضئب الثّغثع
"İn temne'î savbeki savbe'l-medme'i ... yecrî 'ale'l-haddi kadı'bi's-sağsa'i"
مِنْ طَمْحَةٍ صَبِيرُهَا جَحْلَنْجَعِ وَيُقَالُ: إِنَّ الْخَطَّ الْعَرَبِيَّ أَوَّلُ مَا ظَهَرَ فِي مَدْيَنَ.
"min tamhatin sabîruhâ cahlerce'u". Arap yazısının ilk olarak Medyen'de ortaya çıktığı da söylenir.
وَشُعَيْبٌ ﵇ هُوَ رَسُولٌ لِأَهْلِ مَدْيَنَ، وَهُوَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، اسْمُهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ شُعَيْبٌ ﵇ وَاسْمُهُ فِي التَّوْرَاةِ: (يَثْرُونُ) وَيُسَمَّى أَيْضًا (رَعْوَئِيلَ) وَهُوَ ابْنُ (نُوَيْلَى أَوْ نُوَيْبِ) بْنِ (رَعْوِيلَ) بْنِ (عَيْفَا) بْنِ (مَدْيَنَ) . وَكَانَ مُوسَى ﵇ لَمَّا خَرَجَ مِنْ مِصْرَ نَزَلَ بِلَادَ مَدْيَنَ وَزَوَّجَهُ شُعَيْبٌ ابْنَتَهُ الْمُسَمَّاةَ (صَفُورَهْ) وَأَقَامَ مُوسَى ﵇ عِنْدَهُ عَشْرَ سِنِينَ أَجِيرًا.
Şuayb aleyhisselâm, Medyen halkına gönderilmiş bir elçidir ve onların bizzat kendi içlerindendir. Arapça'daki adı Şuayb aleyhisselâm olup Tevrat'taki adı Yetro (Yesrûn)'dur; ayrıca Reuel (Ra'veîl) olarak da adlandırılır. O, Nuveylâ (veya Nüveyb) b. Ra'vîl b. Ayfâ b. Medyen'in oğludur. Mûsâ aleyhisselâm Mısır'dan çıktığında Medyen diyarına inmiş, Şuayb da onu Sippora (Safûra) adındaki kızıyla evlendirmiş ve Mûsâ aleyhisselâm onun yanında on yıl ücretli işçi olarak kalmıştır.
وَقَدْ خَبَطَ فِي نَسَبِ مَدْيَنَ وَنَسَبِ شُعَيْبٍ ﵇ جَمْعٌ عَظِيمٌ مِنَ
Medyen'in ve Şuayb aleyhisselâm'ın nesebi hususunda
الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُؤَرِّخِينَ، فَمَا وَجَدْتَ مِمَّا يُخَالِفُ هَذَا فَانْبِذْهُ. وَعَدَّ الصَّفَدِيُّ شُعَيْبًا فِي الْعُمْيَانِ، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى ذَلِكَ فِي الْكُتُبِ الْمُعْتَمَدَةِ. وَقَدِ ابْتَدَأَ الدَّعْوَةَ بِالْإِيمَانِ لِأَنَّ بِهِ صَلَاحَ الِاعْتِقَادِ وَالْقَلْبِ، وَإِزَالَةَ الزَّيْفِ مِنَ الْعَقْلِ.
müfessirlerden ve tarihçilerden büyük bir topluluk yanılmıştır; dolayısıyla buna aykırı bulduğun rivayetleri bir kenara bırak. Safedî, Şuayb'ı görme engelliler (a'mâlar) arasında saymıştır; ancak ben muteber kitaplarda buna rastlamadım. [Şuayb] davete iman ile başlamıştır; çünkü inancın ve kalbin düzelmesi, akıldan bâtılın temizlenmesi ancak onunla mümkündür.
وَبَيِّنَةُ شُعَيْبٍ ﵇ الَّتِي جَاءَتْ فِي كَلَامِهِ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أُطْلِقَتْ عَلَى الْآيَةِ لِمُعْجِزَةٍ أَظْهَرَهَا لِقَوْمِهِ عَرَفُوهَا وَلَمْ يَذْكُرْهَا الْقُرْآنُ، كَمَا قَالَ ذَلِكَ الْمُفَسِّرُونَ، وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْبَيِّنَةِ حُجَّةً أَقَامَهَا عَلَى بُطْلَانِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ وَسُوءِ الْفِعْلِ، وَعَجَزُوا عَنْ مُجَادَلَتِهِ فِيهَا، فَقَامَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ مِثْلُ الْمُجَادَلَةِ الَّتِي حُكِيَتْ فِي سُورَةِ هُودٍ فَتَكُونُ الْبَيِّنَةُ أُطْلِقَتْ عَلَى مَا يُبَيِّنُ صِدْقَ الدَّعْوَى، لَا عَلَى خُصُوصِ خَارِقِ الْعَادَةِ، أَوْ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِالْبَيِّنَةِ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا أَيْ يَكُونُ أَنْذَرَهُمْ بِعَذَابٍ يَحُلُّ بِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا، كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [الشُّعَرَاء: ١٨٧] فَيَكُونُ التَّعْبِيرُ بِالْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: قَدْ جاءَتْكُمْ مُرَادًا بِهِ الْمُسْتَقْبَلُ الْقَرِيبُ، تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ، أَوْ أَنْ يَكُونَ عَرَضَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُظْهِرَ لَهُمْ آيَةً، أَيْ مُعْجِزَةً لِيُؤْمِنُوا، فَلَمْ يَسْأَلُوهَا وَبَادَرُوا بِالتَّكْذِيبِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى مِثْلَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى ﵇: قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها [الْأَعْرَاف: ١٠٥، ١٠٦] الْآيَةَ، فَيَكُونُ مَعْنَى: قَدْ جاءَتْكُمْ قَدْ أُعِدَّتْ لِأَنْ تَجِيئَكُمْ إِذَا كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ عِنْدَ مَجِيئِهَا.
Şuayb aleyhisselâm'ın sözünde geçen "beyyine" (açık delil); müfessirlerin dediği gibi kavmine gösterdiği, onların da bildiği fakat Kur'an'ın zikretmediği bir mucizeye (âyete) ıtlak edilmiş olabilir. Bana göre daha kuvvetli görünen ise beyyineden maksadın, onların içinde bulundukları şirk ve kötü amellerin batıllığına dair ortaya koyduğu ve onların kendisiyle tartışmaktan aciz kaldıkları hüccet olmasıdır. Böylece tıpkı Hûd suresinde aktarılan tartışmada olduğu gibi onlara karşı delil ikame edilmiş olur; bu durumda beyyine, hususi olarak olağanüstü bir duruma (harikulâdeye) değil, davanın doğruluğunu ortaya koyan delile ıtlak edilmiş olur. Yahut beyyine ile: { فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا } “Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin” sözüyle işaret ettiği şeyi kastetmiş olabilir; yani iman etmedikleri takdirde başlarına gelecek bir azapla onları uyarmış olmasıdır. Nitekim diğer ayette: { فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen, o halde gökten üzerimize parçalar düşür” [Şuarâ 187] denilmiştir. Bu takdirde: { قَدْ جاءَتْكُمْ } “Size gelmiştir” ifadesindeki geçmiş zaman kipiyle, vukuunun kesinliğini bildirmek üzere yakın gelecek kastedilmiş olur. Veyahut iman etmeleri için onlara bir ayet yani mucize göstermeyi teklif etmiş, fakat onlar bunu istemeyip hemen yalanlamaya koyulmuş olabilirler. Bu durumda anlam, Yüce Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'dan naklettiği: { قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها } “'Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrâiloğullarını benimle gönder.' [Firavun] dedi ki: 'Eğer bir delil getirdiysen, haydi ortaya koy onu!'” [A'râf 105-106] ayetindeki gibi olur. Buna göre { قَدْ جاءَتْكُمْ } ifadesinin manası; "eğer geldiğinde iman edecekseniz, size gelmek üzere hazırlanmıştır" şeklinde olur.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَضْمُونِ مَعْنَى بَيِّنَةٌ لِأَنَّ الْبَيِّنَةَ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ، فَلَمَّا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى صِدْقِهِ وَكَانَ قَدْ أَمرهم بالتّوحيد بادىء بَدْءٍ، لِمَا فِيهِ مِنْ صَلَاحِ الْقَلْبِ، شَرَعَ يَأْمُرُهُمْ بِالشَّرَائِعِ مِنَ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِيمَانِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ الْآتِي: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَتِلْكَ دَعْوَةٌ لِمَنْ آمَنَ مِنْ قَوْمِهِ بِأَنْ يُكْمِلُوا إِيمَانَهُمْ بِالْتِزَامِ الشَّرَائِعِ الْفَرْعِيَّةِ، وَإِبْلَاغٌ لِمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِمَا يَلْزَمُهُمْ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَحْدَهُ. وَفِي دَعْوَةِ شُعَيْبٍ ﵇ قَوْمَهُ إِلَى الْأَعْمَالِ الْفَرْعِيَّةِ بَعْدَ أَنِ اسْتَقَرَّتِ الدَّعْوَةُ إِلَى
{ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyruğundaki fâ (فَ), { بَيِّنَةٌ } kelimesinin anlam içeriğine terettüp eden bir tafri' içindir. Zira beyyine onun doğruluğuna delalet eder. Doğruluğuna delil ikame edilince ve kalbin ıslahını sağladığı için en başta onlara tevhidi emretmiş olunca, imanın ardından amellere dair şer'î hükümleri emretmeye başlamıştır. Nitekim ileride gelen: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlar iseniz” buyruğu da buna delalet etmektedir. Bu, kavminden iman edenler için fer'î hükümleri yerine getirmek suretiyle imanlarını kemale erdirmelerine bir çağrı; iman etmeyenler için ise bir olan Allah'a imandan sonra kendilerine nelerin gerekeceğine dair bir tebliğdir. Şuayb aleyhisselâm'ın
التَّوْحِيدِ مَا يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْبَشَرَ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ قَدْ تَطَوَّرَتْ نُفُوسُهُمْ تَطَوُّرًا هَيَّأَهُمْ لِقَبُولِ الشَّرَائِعِ الْفَرْعِيَّةِ، فَإِنَّ دَعْوَةَ شُعَيْبٍ ﵇ كَانَتْ أَوْسَعَ مِنْ دَعْوَةِ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ هُودٍ وَصَالِحٍ ﵈ إِذْ كَانَ فِيهَا تَشْرِيعُ أَحْكَامٍ فَرْعِيَّةٍ وَقَدْ كَانَ عَصْرُ شُعَيْبٍ ﵇ قَدْ أَظَلَّ عَصْرَ مُوسَى ﵇ الَّذِي جَاءَ بِشَرِيعَةٍ عَظِيمَةٍ مَاسَّةٍ نَوَاحِيَ الْحَيَاةِ كُلِّهَا.
tevhid daveti yerleştikten sonra kavmini fer'î amellere davet etmesinde, o asırda insan nefislerinin fer'î şeriatları kabule hazır hale gelecek şekilde tekâmül ettiğini bildiren bir işaret vardır. Nitekim Şuayb aleyhisselâm'ın daveti, kendisinden önceki Hûd ve Sâlih aleyhimesselâm gibi peygamberlerin davetinden daha kapsamlıydı; çünkü onun davetinde fer'î hükümlerin teşri kılınması vardı. Zaten Şuayb aleyhisselâm'ın dönemi, hayatın bütün alanlarına dokunan büyük bir şeriatla gelen Mûsâ aleyhisselâm'ın döneminin hemen öncesiydi (onun devrine gölge düşürmüştü).
وَالْبَخْسُ فَسَّرُوهُ بِالنَّقْصِ، وَزَادَ الرَّاغِبُ فِي «الْمُفْرَدَاتِ» قَيْدًا، فَقَالَ: نَقْصُ الشَّيْءِ عَلَى سَبِيلِ الظُّلْمِ، وَأَحْسَنُ مَا رَأَيْتُ فِي تَفْسِيرِهِ قَوْلُ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» : «الْبَخْسُ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ هُوَ النَّقْصُ بِالتَّعْيِيبِ وَالتَّزْهِيدِ أَوِ الْمُخَادَعَةُ عَنِ الْقِيمَةِ أَوِ الِاحْتِيَالُ فِي التَّزَيُّدِ فِي الْكَيْلِ وَالنُّقْصَانِ مِنْهُ» فَلْنَبْنِ عَلَى أَسَاسِ كَلَامِهِ فَنَقُولُ:
Bahs (الْبَخْسُ) kelimesini eksiltmek (naks) diye tefsir etmişlerdir; Râgıb el-İsfahânî el-Müfredât'ta buna bir kayıt ekleyerek şöyle demiştir: "Bir şeyi zulüm yoluyla eksiltmektir." Bu husustaki tefsirlerin en güzeli Ebû Bekir İbnu'l-Arabî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân'daki şu sözüdür: "Arap dilinde bahs; ayıplama ve değersiz gösterme yoluyla eksiltmek veya fiyat konusunda aldatmak yahut ölçüyü fazla alıp eksik vermek için hile yapmaktır." Onun bu sözünü esas alarak şöyle diyoruz:
الْبَخْسُ هُوَ إِنْقَاصُ شَيْءٍ مِنْ صِفَةٍ أَوْ مِقْدَارٍ هُوَ حَقِيقٌ بِكَمَالٍ فِي نَوْعِهِ. فَفِيهِ مَعْنَى الظُّلْمِ وَالتَّحَيُّلِ، وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ سِيدَهْ فِي «الْمُخَصَّصِ» الْبَخْسُ فِي بَابِ الذَّهَابِ بِحَقِّ الْإِنْسَان، ولكنّه عِنْد مَا ذَكَرَهُ وَقَعَ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ غَيْرُهُ مِنْ مُدَوِّنِي اللُّغَةِ، فَالْبَخْسُ حَدَثٌ يَتَّصِفُ بِهِ فَاعِلٌ وَلَيْسَ صِفَةً لِلشَّيْءِ الْمَبْخُوسِ فِي ذَاتِهِ، إِلَّا بِمَعْنَى الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ [يُوسُف: ٢٠] أَيْ دُونَ قِيمَةِ أَمْثَالِهِ، (أَيْ تَسَاهَلَ بَائِعُوهُ فِي ثَمَنِهِ لِأَنَّهُمْ حَصَّلُوهُ بِغَيْرِ عِوَضٍ وَلَا كُلْفَةٍ) . وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ الْبَخْسُ مُتَعَلِّقًا بِالْكَمِّيَّةِ كَمَا يَقُولُ الْمُشْتَرِيَ: هَذَا النِّحْيُ لَا يَزِنُ أَكْثَرَ مِنْ عَشَرَةِ أَرْطَالٍ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ مِثْلَهُ يَزِنُ اثْنَيْ عَشَرَ رِطْلًا، أَوْ يَقُولُ: لَيْسَ عَلَى هَذَا النَّخْلِ أَكْثَرُ مِنْ عَشَرَةِ قَنَاطِيرَ تَمْرًا فِي حِينِ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَبْلُغُ عِشْرِينَ قِنْطَارًا، وَقَدْ يَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِالصِّفَةِ كَمَا يَقُولُ: هَذَا الْبَعِيرُ شَرُودٌ وَهُوَ مِنَ الرَّوَاحِلِ، وَيَكُونُ طَرِيقُ الْبَخْسِ قَوْلًا، كَمَا مَثَّلْنَا، وَفِعْلًا كَمَا يَكُونُ مِنْ بَذْلِ ثَمَنٍ رَخِيصٍ فِي شَيْءٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُبَاعَ غَالِيًا، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْبَخْسِ أَنْ يَنْتَفِعَ الْبَاخِسُ الرَّاغِبُ فِي السِّلْعَةِ الْمَبْخُوسَةِ بِأَنْ يَصْرِفَ النَّاسَ عَنِ الرَّغْبَةِ فِيهَا فَتَبْقَى كَلًّا عَلَى جَالِبِهَا فَيَضْطَرُّ إِلَى بَيْعِهَا بِثَمَنٍ زَهِيدٍ، وَقَدْ يُقْصَدُ مِنْهُ إِلْقَاءُ الشَّكِّ فِي نَفْسِ جَالِبِ
Bahs; kendi türünde tam olmaya layık bir şeyin niteliğinden veya miktarından eksiltmektir. Dolayısıyla içinde zulüm ve hile anlamı barındırır. İbn Sîde el-Muhassas'ta bahs kelimesini insanın hakkını gasbetme babında zikretmiştir; ancak onu zikrederken diğer lügat musanniflerinin düştüğü duruma düşmüştür. Çünkü bahs, failin vasıflandığı bir eylemdir (hadestir); bizzat eksiltilen nesnenin kendisinde bulunan bir sıfat değildir, meğerki masdar ile niteleme manasında olsun; nitekim Yüce Allah: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ } “Onu değersiz bir fiyata sattılar” [Yûsuf 20] buyurmuştur; yani emsallerinin değerinin altında demektir (yani onu satanlar, hiçbir bedel ve külfet olmaksızın ele geçirdikleri için fiyatında kolaylık gösterdiler). Bil ki bahs bazen kemiyetle (miktarla) ilgili olur; örneğin alıcının, benzerinin on iki rıtl çektiğini bildiği halde: "Bu tulum on rıtldan fazla çekmez" demesi veya yirmi kantar geleceğini bildiği halde: "Bu hurma ağacında on kantardan fazla hurma yoktur" demesi gibi. Bazen de nitelikle (keyfiyetle) ilgili olur; örneğin uysal bir binek devesi olduğu halde: "Bu deve ürkektir" demesi gibi. Bahs yapmanın yolu, örneklendirdiğimiz gibi sözlü olabileceği gibi, pahalıya satılması gereken bir şeye ucuz fiyat teklif etmek şeklinde fiilî de olabilir. Bahsten maksat; eksiltilen mala talip olan eksilticinin (bâhisin), insanları o mala rağbet etmekten vazgeçirip malın satıcısının elinde kalmasını sağlamak, böylece onu düşük bir fiyata satmaya mecbur bırakarak bundan menfaat sağlamasıdır. Bazen de bundan maksat, malı getirenin içine,
السِّلْعَةِ بِأَنَّ سِلْعَتَهُ هِيَ دُونَ مَا
malının insanlar arasında
هُوَ رَائِجٌ بَيْنَ النَّاسِ، فَيَدْخُلُهُ الْيَأْسُ مِنْ فَوَائِدِ نِتَاجِهِ فَتَكْسَلُ الْهِمَمُ.
revaçta olandan daha aşağı olduğuna dair şüphe düşürmektir; böylece o kimse emeğinin getirisinden ümidini keser ve gayretler körelir.
وَمَا وَقَعَ فِي «اللِّسَانِ» مِنْ مَعَانِي الْبَخْسِ: أَنَّهُ الْخَسِيسُ فَلَعَلَّ ذَلِكَ عَلَى ضَرْبٍ مِنَ الْمَجَازِ أَوِ التَّوَسُّعِ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ الْبَخْسَ هُوَ بِمَعْنَى النَّقْصِ الَّذِي هُوَ فِعْلُ الْفَاعِلِ بِالْمَفْعُولِ، لَا النَّقْصُ الَّذِي هُوَ صِفَةُ الشَّيْءِ النَّاقِصِ، فَهُوَ أَخَصُّ مِنَ النَّقْصِ فِي الِاسْتِعْمَالِ، وَهُوَ أَخَصُّ مِنْهُ فِي الْمَعْنَى أَيْضًا.
Lisânü'l-Arab'da bahsin anlamları arasında geçen "değersiz/alçak (hasîs)" manası ise muhtemelen bir tür mecaz veya tevessu' (genişletme) kabilindendir. Buradan anlarsın ki bahs, failin mef'ûle yaptığı eylem olan eksiltme anlamındadır; eksik olan şeyin niteliği olan noksanlık demek değildir. Dolayısıyla bahs, hem kullanımda hem de anlamda naks (eksiklik) kelimesinden daha hususidir.
ثُمَّ إِنَّ حَقَّ فِعْلِهِ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً [الْبَقَرَة: ٢٨٢] فَإِذَا عُدِّيَ إِلَى مَفْعُولَيْنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ فَذَلِكَ عَلَى مَعْنَى التَّحْوِيلِ لِتَحْصِيلِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ، وَأَصْلُ الْكَلَامِ: «وَلَا تَبْخَسُوا أَشْيَاءَ النَّاسِ» فَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَشْياءَهُمْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ قَوْلِهِ: النَّاسَ وَعَلَى هَذَا فَلَوْ بُنِيَ فِعْلُ بَخَسَ لِلْمَجْهُولِ لَقُلْتَ بُخِسَ فُلَانٌ شَيْئُهُ- بِرَفْعِ فُلَانٍ وَرَفْعِ شَيْئِهِ-. وَقَدْ جَعَلَهُ أَبُو الْبَقَاءِ مَفْعُولًا ثَانِيًا، فَعَلَى إِعْرَابِهِ لَوْ بُنِيَ الْفِعْلُ لِلْمَجْهُولِ لَبَقِيَ (أَشْيَاءَهُمْ) مَنْصُوبًا. وَعَلَى إِعْرَابِنَا لَوْ بُنِيَ الْفِعْلُ لِلْمَجْهُولِ لَصَارَ أَشْيَاؤُهُمْ مَرْفُوعًا عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنَ النَّاسِ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ بَيْنَ الْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ فَرْقًا قَدْ خَفِيَ عَلَى كَثِيرٍ.
Ayrıca bu fiilin asıl hakkı tek bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olmasıdır; nitekim Yüce Allah: { وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً } “Ondan hiçbir şeyi eksiltmesin” [Bakara 282] buyurmuştur. Buradaki: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” ifadesinde olduğu gibi iki mef'ûle geçişli kılındığında ise bu, önce icmâl (özet) sonra tafsîl (açıklama) elde etmek için tahvil (dönüştürme) anlamındadır. Sözün aslı: "Ve lâ tebhasû eşyâe'n-nâsi (İnsanların mallarını eksiltmeyin)" şeklindedir; dolayısıyla { أَشْياءَهُمْ } kelimesi { النَّاسَ } kelimesinden bedel-i iştimal olur. Buna göre "bahase" fiili meçhul bina edilseydi, fülân ve şey'ühu lafızlarının her ikisi de merfû olarak: "Buhise fülânun şey'uhu" denirdi. Ebu'l-Bekâ ise bunu ikinci mef'ûl saymıştır; onun irabına göre fiil meçhul bina edilseydi { أَشْياءَهُمْ } kelimesi mansub kalırdı. Bizim irabımıza göre ise fiil meçhul bina edilseydi { أَشْياؤُهُمْ } kelimesi en-nâs kelimesinden bedel olarak merfû olurdu. Buradan anlarsın ki bahs ile tatfîf (ölçü ve tartıda hile) arasında pek çok kimseye kapalı kalan bir fark vardır.
وَحَاصِلُ مَا أَمَرَ بِهِ شُعَيْبٌ ﵇ قَوْمَهُ، بَعْدَ الْأَمْرِ بِالتَّوْحِيدِ يَنْحَصِرُ فِي ثَلَاثَةِ أُصُولٍ: هِيَ حِفْظُ حُقُوقِ الْمُعَامَلَةِ الْمَالِيَّةِ، وَحِفْظُ نِظَامِ الْأُمَّةِ وَمَصَالِحِهَا، وَحِفْظُ حُقُوقِ حُرِّيَّةِ الِاسْتِهْدَاءِ.
Şuayb aleyhisselâm'ın, tevhid emrinden sonra kavmine emrettiği hususların özeti üç esasta toplanır: Bunlar; mali muamele haklarının korunması, toplum düzeninin ve maslahatlarının korunması, hidayet arama hürriyeti haklarının korunmasıdır.
فَالْأَوَّلُ قَوْلُهُ: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ فَإِيفَاءُ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ يَرْجِعُ إِلَى حِفْظِ حُقُوقِ الْمُشْتَرِينَ، لِأَنَّ الْكَائِلَ أَوِ الْوَازِنَ هُوَ الْبَائِعُ، وَهُوَ الَّذِي يَحْمِلُهُ حُبُّ الِاسْتِفْضَالِ عَلَى تَطْفِيفِ الْكَيْلِ أَوِ الْوَزْنِ، لِيَكُونَ بَاعَ الشَّيْءَ النَّاقِصَ بِثَمَنِ الشَّيْءِ الْوَافِي، كَمَا يَحْسَبُهُ الْمُشْتَرِي.
Birincisi: { فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını eksiltmeyin” buyruğudur. Ölçü ve tartıyı tam yapmak, alıcıların haklarını korumaya racidir; çünkü ölçen veya tartan satıcıdır ve fazla kazanma hırsı onu ölçüde veya tartıda hile yapmaya (tatfîfe) sevk eder; ta ki alıcının sandığı gibi eksik olan şeyi tam olan şeyin fiyatına satmış olsun.
وَأَمَّا النَّهْيُ عَنْ بَخْسِ النَّاسِ أَشْيَاءَهُمْ فَيَرْجِعُ إِلَى حِفْظِ حُقُوقِ الْبَائِعِ لِأَنَّ
İnsanların eşyalarını eksiltmenin (bahsin) yasaklanması ise satıcının haklarını korumaya racidir; çünkü
الْمُشْتَرِيَ هُوَ الَّذِي يَبْخَسُ شَيْءَ الْبَائِعِ لِيُهَيِّئَهُ لِقَبُولِ الْغَبْنِ فِي ثَمَنِ شَيْئِهِ، وَكِلَا هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ حِيلَةٌ وَخِدَاعٌ لِتَحْصِيلِ رِبْحٍ مِنَ الْمَالِ.
satıcının malının fiyatında aldanmayı kabullenmesini sağlamak için onun malını eksilten alıcıdır. Bu iki durumun her ikisi de haksız kazanç elde etmek için yapılan hile ve aldatmadır.
وَالْكَيْلُ مَصْدَرٌ، وَيُطْلَقُ عَلَى مَا يُكَالُ بِهِ، وَهُوَ الْمِكْيَالُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ [يُوسُف: ٦٥] وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا: لِمُقَابَلَتِهِ بِالْمِيزَانِ، وَلِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: وَلا
Keyl (الْكَيْلُ) masdardır; kendisiyle ölçü yapılan alete yani ölçeğe (mikyâl) de ıtlak edilir; nitekim Yüce Allah: { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } “Bir deve yükü daha fazla ölçü alırız” [Yûsuf 65] buyurmuştur. Mizan (terazi) kelimesinin karşısında yer alması ve diğer ayetteki: { وَلا
تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ
تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçeği ve tartıyı eksik yapmayın”
[هود: ٨٤] وَمَعْنَى. إِيفَاءِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ أَنْ تَكُونَ آلَةُ الْكَيْلِ وَآلَةُ الْوَزْنِ بِمِقْدَارِ مَا يُقَدَّرُ بِهَا مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُقَدَّرَةِ. وَإِنَّمَا خَصَّ هَذَيْنِ التَّحَيُّلَيْنِ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ الْمَذْكُورَيْنِ: لِأَنَّهُمَا كَانَا شَائِعَيْنِ عِنْدَ مَدْيَنَ، وَلِأَنَّ التَّحَيُّلَاتِ فِي الْمُعَامَلَةِ الْمَالِيَّةِ تَنْحَصِرُ فِيهِمَا إِذْ كَانَ التَّعَامُلُ بَيْنَ أَهْلِ الْبَوَادِي مُنْحَصِرًا فِي الْمُبَادَلَاتِ بِأَعْيَانِ الْأَشْيَاءِ:
[Hûd 84] buyruğu sebebiyle burada kastedilen de budur. Ölçeği ve tartıyı tam yapmanın anlamı; ölçme ve tartma aletinin, kendisiyle takdir edilen şeylerin miktarına tam uygun olmasıdır. Söz konusu emir ve nehiyde özellikle bu iki hile türünün tahsis edilmesi; bunların Medyen halkı arasında yaygın olmasından ve çöl ehli arasındaki alışverişin malların bizzat kendileriyle mübadeleye dayanması sebebiyle mali muamelelerdeki hilelerin bu ikisinde toplanmasındandır:
عَرْضًا وَطَلَبًا.
arz ve talep bağlamında.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ النَّهْيَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ أَفَادَ مَعْنًى غَيْرَ الَّذِي أَفَادَهُ الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ. وَلَيْسَ ذَلِكَ النَّهْيُ جَارِيًا مَجْرَى الْعِلَّةِ لِلْأَمْرِ، أَوِ التَّأْكِيدِ لِمَضْمُونِهِ، كَمَا فَسَّرَ بِهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ.
Bununla anlaşılmaktadır ki { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” buyruğundaki nehiy, { فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyruğundaki emrin ifade ettiğinden farklı bir mana ifade etmiştir. Bu nehiy, bazı müfessirlerin tefsir ettiği gibi emrin gerekçesi (il抨eti) veya muhtevasının pekiştirilmesi (te’kidi) mesabesinde değildir.
وَمَا جَاءَ فِي هَذَا التَّشْرِيعِ هُوَ أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ رَوَاجِ الْمُعَامَلَةِ بَيْنَ الْأُمَّةِ لِأَنَّ الْمُعَامَلَاتِ تَعْتَمِدُ الثِّقَةَ الْمُتَبَادَلَةَ بَيْنَ الْأُمَّةِ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ بِشُيُوعِ الْأَمَانَةِ فِيهَا، فَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ نَشِطَ النَّاسُ لِلتَّعَامُلِ فَالْمُنْتِجُ يَزْدَادُ إِنْتَاجًا وَعَرْضًا فِي الْأَسْوَاقِ، وَالطَّالِبُ مِنْ تَاجِرٍ أَوْ مُسْتَهْلِكٍ يُقْبِلُ عَلَى الْأَسْوَاقِ آمِنًا لَا يَخْشَى غَبْنًا وَلَا خَدِيعَةً وَلَا خِلَابَةً، فَتَتَوَفَّرُ السِّلَعُ فِي الْأُمَّةِ، وَتَسْتَغْنِي عَنِ اجْتِلَابِ أَقْوَاتِهَا وَحَاجِيَّاتِهَا وَتَحْسِينِيَّاتِهَا، فَيَقُومُ نَمَاءُ الْمَدِينَةِ وَالْحَضَارَةِ عَلَى أَسَاسٍ مَتِينٍ، وَيَعِيشُ النَّاسُ فِي رَخَاءٍ وَتَحَابُبٍ وَتَآخٍ، وَبِضِدِّ ذَلِكَ يَخْتَلُّ حَالُ الْأُمَّةِ بِمِقْدَارِ تَفَشِّي ضِدِّ ذَلِكَ.
Bu teşri’de yer alan hüküm, toplum arasındaki muamelelerin revaç bulmasının temel esaslarından biridir. Çünkü muameleler toplum arasındaki karşılıklı güvene dayanır ve bu da ancak dürüstlüğün (emanetin) onlar arasında yaygınlaşmasıyla gerçekleşir. Bu gerçekleştiğinde insanlar alışverişe heves duyar; böylece üretici üretimini ve pazarlara arzını artırır, tüccar veya tüketici konumundaki talep eden kimse de aldanma, hile ve kandırmacadan korkmaksızın güven içinde pazarlara yönelir. Neticede toplumda mallar bollaşır, toplum temel gıdalarını, ihtiyaçlarını ve lüks tüketim maddelerini dışarıdan getirme ihtiyacından kurtulur. Böylelikle şehirleşmenin ve medeniyetin gelişimi sağlam bir temel üzerine oturur, insanlar refah, karşılıklı sevgi ve kardeşlik içinde yaşarlar. Bunun zıddı söz konusu olduğunda ise, o zıt durumun yaygınlaşması nispetinde toplumun düzeni bozulur.
وَقَوْلُهُ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها هَذَا الْأَصْلُ الثَّانِي مِنْ أُصُولِ دَعْوَةِ شُعَيْبٍ ﵇ لِلنَّهْيِ عَنْ كُلِّ مَا يُفْضِي إِلَى إِفْسَادِ مَا هُوَ عَلَى
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyruğu ise Şuayb aleyhisselâm'ın davetinin ikinci esasıdır; bu da yeryüzünde
حَالَةِ الصَّلَاحِ فِي الْأَرْضِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذَا التَّرْكِيبِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً فِي أَوَائِلِ هَذِهِ السُّورَةِ [٥٦] .
ıslah ve düzen hâlinde olan şeylerin bozulmasına yol açacak her türlü davranışın yasaklanmasıdır. Bu terkibin benzerine dair açıklama, bu surenin baş taraflarında yer alan { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; korkarak ve umarak O'na dua edin” [A'râf 56] ayetinde geçmişti.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى مَجْمُوعِ مَا تَضَمَّنَهُ كَلَامُهُ، أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ، وَلِذَا أُفْرِدَ اسْمُ الْإِشَارَةِ. وَالْمَذْكُورُ: هُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَإِيفَاءُ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ، وَتَجَنُّبِ بَخْسِ أَشْيَاءِ النَّاسِ، وَتَجَنُّبِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَقَدْ أَخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ خَيْرٌ لَهُمْ، أَيْ نَفْعٌ وَصَلَاحٌ تَنْتَظِمُ بِهِ أُمُورُهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ [الْحَج: ٣٦] . وَإِنَّمَا كَانَ مَا ذُكِرَ خَيْرًا: لِأَنَّهُ يُوجِبُ هَنَاءَ الْعَيْشِ وَاسْتِقْرَارَ الْأَمْنِ وَصَفَاءَ الْوُدِّ بَيْنَ الْأُمَّةِ وَزَوَالَ الْإِحَنِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى الْخُصُومَاتِ وَالْمُقَاتَلَاتِ، فَإِذَا تَمَّ ذَلِكَ كَثُرَتِ الْأُمَّةُ وَعَزَّتْ وَهَابَهَا أَعْدَاؤُهَا وَحَسُنَتْ أُحْدُوثَتُهَا وَكَثُرَ مَالُهَا بِسَبَبِ رَغْبَةِ
{ ذلِكُمْ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret, onun sözlerinin içerdiği hususların tamamınadır; yani "zikredilen bu şeyler" demektir; bu sebeple işaret zamiri tekil getirilmiştir. Zikredilen hususlar ise; yalnızca Allah'a ibadet etmek, ölçü ve tartıyı tam yapmak, insanların eşyalarını eksiltmekten sakınmak ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan kaçınmaktır. Şuayb [aleyhisselâm], bunun kendileri için hayırlı olduğunu, yani Yüce Allah'ın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } “Biz o kurbanlık büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık; sizin için onlarda hayır vardır” [Hac 36] buyruğunda olduğu gibi, işlerinin kendisiyle düzene gireceği bir fayda ve salah olduğunu haber vermiştir. Zikredilen şeylerin hayır olması şundandır: Çünkü bu, huzurlu bir yaşamı, güvenliğin istikrarını, toplum fertleri arasında samimi sevgiyi ve çekişmelere, çatışmalara yol açan kin ve nefretin ortadan kalkmasını sağlar. Bu sağlandığında toplum çoğalır, güçlenir, düşmanları ondan çekinir, şanı güzelleşir ve
النَّاسِ فِي التِّجَارَةِ وَالزِّرَاعَةِ لِأَمْنِ صَاحِبِ الْمَالِ مِنِ ابْتِزَازِ مَالِهِ. وَفِيهِ خَيْرُ الْآخِرَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ إِنْ فَعَلُوهُ امْتِثَالًا لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ رَسُوله أكسبهم رضى اللَّهِ، فَنَجَوْا مِنَ الْعَذَابِ، وَسَكَنُوا دَارَ الثَّوَابِ، فَالتَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: خَيْرٌ لِلتَّعْظِيمِ وَالْكَمَالِ لِأَنَّهُ جَامِعُ خَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
mal sahibinin malının gasp edilmesinden emin olması sayesinde insanların ticaret ve tarıma yönelmesiyle malları artar. Bunda ahiret hayrı da vardır; zira bunu Allah Teâlâ'nın peygamberi vasıtasıyla ilettiği emrine uyarak yaparlarsa, bu onlara Allah'ın rızasını kazandırır; böylece azaptan kurtulurlar ve sevap yurdu [olan cennete] yerleşirler. Ayetteki { خَيْرٌ } “hayırlıdır” kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelmesi, tazim ve kemal ifade etmek içindir; zira o, dünya ve ahiret hayrını birlikte kendinde toplamaktadır.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ شَرْطٌ مُقَيِّدٌ لِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ لَقَبٌ لِلْمُتَّصِفِينَ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَحْدَهُ، كَمَا هُوَ مُصْطَلَحُ الشَّرَائِعِ وَحَمْلُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْمُصَدِّقِينَ لِقَوْلِهِ، وَنُصْحِهِ، وَأَمَانَتِهِ: حَمْلٌ عَلَى مَا يَأْبَاهُ السِّيَاقُ، بَلِ الْمَعْنَى، أَنَّهُ يَكُونُ خَيْرًا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ وَحْدَهُ، فَهُوَ رُجُوعٌ إِلَى الدَّعْوَةِ لِلتَّوْحِيدِ بِمَنْزِلَةِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ فِي كَلَامِهِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ حُصُولَ الْخَيْرِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ الْإِيمَانِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا فَعَلُوهَا وَهُمْ مُشْرِكُونَ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهَا الْخَيْرُ لِأَنَّ مَفَاسِدَ الشِّرْكِ تُفْسِدُ مَا فِي الْأَفْعَالِ مِنَ الْخَيْرِ، أَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ الشِّرْكَ يَدْعُو إِلَى أَضْدَادِ تِلْكَ الْفَضَائِلِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ [هود: ١٠١]
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlar iseniz” buyruğu, { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” sözünü kayıtlayan bir şarttır. Müminler, şeriatlerin ıstılahında olduğu üzere yalnızca Allah'a iman etme vasfını taşıyanların unvanıdır. Müminler kelimesini Şuayb'ın sözünü, nasihatini ve güvenilirliğini tasdik edenler şeklinde yorumlamak ise bağlamın reddettiği bir yorumdur; bilakis mana, "yalnızca Allah'a iman etmiş iseniz bu [sizin için] hayırlı olur" şeklindedir. Dolayısıyla bu, sözün sonunu başına bağlamak (redd-i acüz ale's-sadr) kabilinden tevhîde yapılan çağrıya bir dönüştür. Anlamı şudur: İşaret edilen şeylerden hayrın elde edilmesi ancak iman ile birlikte mümkündür; çünkü onlar müşrik oldukları halde bunları yapsalar dahi bunlardan hayır hâsıl olmaz. Zira şirkin mefsedetleri amellerdeki hayrı yok eder. Ahiretteki durumu zaten açıktır; dünyada ise şirk, Allah Teâlâ'nın: { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “Onlara ziyan vermekten başka bir şey artırmadılar” [Hûd 101] buyurduğu gibi bu erdemlerin zıtlarına sevk eder;
أَوْ يَدْعُو إِلَى مَفَاسِدَ لَا يَظْهَرُ مَعَهَا نَفْعُ تِلْكَ الْمَصَالِحِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّقْيِيدِ نَفْيُ الْخَيْرِ الْكَامِلِ عَنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ إِنْ لَمْ يَكُنْ فَاعِلُوهَا مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ حَقَّ الْإِيمَانِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٣- ١٧] وَتَأْوِيلُ الْآيَةِ بِغَيْرِ هَذَا عُدُولٌ بِهَا عَنْ مَهْيَعِ الْوُضُوحِ.
yahut o maslahatların faydasının görünmeyeceği mefsedetlere sürükler. Özetle, bu kayıttan maksat; failleri Allah'a hakkıyla iman etmedikleri takdirde bu salih amellerden kâmil manadaki hayrı nefyetmektir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Bir köleyi azat etmek veya açlık gününde yakını olan bir yetimi yahut toprağa serilmiş bir yoksulu doyurmaktır; sonra da iman edenlerden olmaktır” [Beled 13-17]. Ayeti bundan başka bir şekilde tevil etmek, onu açık ve net mecrasından saptırmaktır.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ هَذَا الْأَصْلُ الثَّالِثُ مِنْ دَعْوَتِهِ وَهُوَ النَّهْيُ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلنَّاسِ دُونَ الْإِيمَانِ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَمَا يَتَطَلَّبُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَفِي ذَلِكَ صَلَاحُ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ أَصْلِحُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَمْنَعُوا مَنْ يَرْغَبُ فِي إِصْلَاحِ نَفْسِهِ ذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَصُدُّونَ وُفُودَ النَّاسِ عَنِ الدُّخُولِ إِلَى الْمَدِينَةِ الَّتِي كَانَ بِهَا شُعَيْبٌ ﵇ لِئَلَّا يُؤْمِنُوا بِهِ. فَالْمُرَادُ بِالصِّرَاطِ الطَّرِيقِ الْمُوصِلَةِ إِلَى لِقَاءِ شُعَيْبٍ ﵇.
{ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “Ve her yolun başında pusu kurup tehdit ederek oturmayın” buyruğu, onun davetinin üçüncü esasıdır ki o da insanları imandan alıkoymanın yasaklanmasıdır. Zira Şuayb [aleyhisselâm], onlara Allah'a iman etmeyi ve imanın gerektirdiği salih amelleri emrettikten sonra —ki bunda nefislerinin ıslahı vardır—, yani "kendinizi ıslah edin ve nefsini ıslah etmek isteyene de engel olmayın" demiştir. Çünkü onlar, Şuayb aleyhisselâm'a iman etmesinler diye insanların heyetler halinde onun bulunduğu şehre girmelerini engelliyorlardı. Burada صِراط (yol) ile kastedilen, Şuayb aleyhisselâm ile buluşmaya ulaştıran yoldur.
وَالْقُعُودُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ لَازِمَةٍ وَهُوَ الْمُلَازَمَةُ وَالِاسْتِقْرَارُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٦] .
القُعُودُ (oturmak) kelimesi, onun ayrılmaz bir sonucu (lazımı) olan bir yere bağlanıp kalmak ve orayı mesken tutmaktan kinaye olarak kullanılmıştır; nitekim bu husus bu surede geçen { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için mutlaka senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım” [A'râf 16] ayetinde açıklanmıştı.
وَ (كُلِّ) لِلْعُمُومِ وَهُوَ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ، أَيْ كُلِّ صِرَاطٍ مُبَلِّغٍ إِلَى الْقَرْيَةِ أَوْ إِلَى مَنْزِلِ شُعَيْبٍ
{ كُلِّ } kelimesi umum (kapsamlılık) bildirir ve bu örfî bir umumdur; yani şehre veya Şuayb
﵇، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ (كُلِّ) مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْكَثْرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ.
aleyhisselâm'ın evine ulaştıran her yol demektir. Ayrıca daha önce geçtiği üzere { كُلِّ } kelimesinin çokluk manasında kullanılmış olması da caizdir.
وَالْبَاءُ لِلْإِلْصَاقِ، أَوْ هِيَ بِمَعْنَى (فِي) كَشَأْنِهَا إِذَا دَخَلَتْ عَلَى أَسْمَاءِ الْمَنَازِلِ. كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Ba (بِ) harfi iltisak (bitişme) içindir veya konaklama yerlerinin isimlerine dâhil olduğunda aldığı mana gibi فِي (içinde/-de) anlamındadır. Nitekim İmruü'l-Kays'ın şu beytinde olduğu gibi:
بِسِقْطِ اللِّوَى الْبَيْتَ.
«Bisiqti'l-livâ...» (Kum tepesinin bittiği yerde...) şeklinde başlayan beyitte olduğu gibi.
وَجُمْلَةُ: تُوعِدُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تَقْعُدُوا وَالْإِيعَادُ: الْوَعْدُ بِالشَّرِّ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِيعَادِ الصَّدُّ، فَيَكُونُ عَطْفُ جُمْلَةٍ وَتَصُدُّونَ عَطْفُ عِلَّةٍ عَلَى مَعْلُولٍ، أَوْ أُرِيدُ تُوعِدُونَ الْمُصَمِّمِينَ عَلَى اتِّبَاعِ الْإِيمَانِ، وَتَصُدُّونَ الَّذِينَ لَمْ يُصَمِّمُوا فَهُوَ عَطْفُ عَامٍ عَلَى خَاصٍّ.
{ تُوعِدُونَ } “Tehdit ederek” cümlesi, { تَقْعُدُوا } fiilindeki zamirden haldir. el-Î'âd (الْإِيعَادُ); kötülükle tehdit etmek demektir. Tehdit etmekten maksat ise [yoldan] alıkoymaktır. Bu durumda { وَتَصُدُّونَ } “ve alıkoyarsınız” cümlesinin atfı, illetin ma’lûle (sonuca) atfı kabilinden olur; ya da { تُوعِدُونَ }, imana uymaya azmetmiş kimseleri tehdit ettiğiniz, { وَتَصُدُّونَ } ise henüz kesin karar vermemiş olanları engellediğiniz anlamına gelir ki bu da âm (genel) olanın hâs (özel) olana atfıdır.
وَ (مَنْ آمَنَ) يَتَنَازَعُهُ كُلُّ مِنْ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ.
{ مَنْ آمَنَ } “İnanan kimseyi” ifadesi üzerinde hem { تُوعِدُونَ } hem de { وَتَصُدُّونَ } fiilleri amel etmek için yarışmaktadır (tenazu' halindedir).
وَالتَّعْبِيرُ بِالْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: مَنْ آمَنَ بِهِ عِوَضًا عَنِ الْمُضَارِعِ، حَيْثُ الْمُرَادُ بِمَنْ آمَنَ قَاصِدُ الْإِيمَانِ، فَالتَّعْبِيرُ عَنْهُ بِالْمَاضِي لِتَحْقِيقِ عَزْمِ الْقَاصِدِ عَلَى الْإِيمَانِ فَهُوَ لَوْلَا أَنَّهُمْ يَصُدُّونَهُ لَكَانَ قَدْ آمَنَ.
{ مَنْ آمَنَ بِهِ } “O'na inanan kimseyi” ifadesinde muzari (geniş/şimdiki zaman) yerine mazi (geçmiş zaman) kalıbının kullanılması, { مَنْ آمَنَ } ile kastedilenin imana niyet eden kimse olmasındandır. Ondan mazi kalıbıyla bahsedilmesi, niyet edenin iman etme konusundaki kararlılığını kesinleştirmek içindir; zira onlar engellemeselerdi o kimse kesinlikle iman etmiş olacaktı.
وسَبِيلِ اللَّهِ الدِّينُ لِأَنَّهُ مثل الطَّرِيق الْموصل إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى الْقُرْبِ مِنْ مَرْضَاتِهِ.
{ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolu” dindir; çünkü o, Allah'a, yani O'nun rızasına yakınlaşmaya ulaştıran yola benzer.
وَمَعْنَى تَبْغُونَها عِوَجاً تَبْغُونَ لِسَبِيلِ اللَّهِ عِوَجًا إِذْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ مَا يَدْعُو إِلَيْهِ شُعَيْبٌ بَاطِلٌ، يُقَالُ: بَغَاهُ بِمَعْنَى طَلَبَ لَهُ، فَأَصْلُهُ بَغَى لَهُ فَحَذَفُوا حَرْفَ الْجَرِّ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ أَوْ لِتَضْمِينِ بَغَى مَعْنَى أَعْطَى.
{ تَبْغُونَها عِوَجاً } “Onun eğriliğini istersiniz” ifadesinin anlamı; Şuayb'ın davet ettiği şeyin batıl olduğunu iddia ettikleri için Allah'ın yolu için eğrilik ararsınız demektir. Bir şey için aramak manasında بَغَاهُ denilir; aslı بَغَى لَهُ şeklindedir, ancak kullanım çokluğundan dolayı yahut بَغَى fiili أَعْطَى (verdi) manasını tazammun ettiği için cer harfini hazfetmişlerdir.
وَالْعِوَجُ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- عَدَمُ الِاسْتِقَامَةِ فِي الْمَعَانِي، وَبِفَتْحِ الْعَيْنِ: عَدَمُ اسْتِقَامَةِ الذَّاتِ، وَالْمَعْنَى: تُحَاوِلُونَ أَنْ تَصِفُوا دَعْوَةَ شُعَيْبٍ الْمُسْتَقِيمَةَ بِأَنَّهَا بَاطِلٌ وَضَلَالٌ، كَمَنْ يُحَاوِلُ اعْوِجَاجَ عُودٍ مُسْتَقِيمٍ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي ذِكْرِ نِدَاءِ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ.
Ayn harfinin kesresiyle el-'Ivec (الْعِوَجُ), soyut anlamlardaki eğriliktir; ayn harfinin fethasıyla el-'Avec (الْعَوَجُ) ise somut varlıklardaki eğriliktir. Mana şudur: Düz bir çubuğu eğriltmeye çalışan kimse gibi, Şuayb'ın dosdoğru olan davetini batıl ve sapıklık olarak nitelemeye çalışıyorsunuz. Bunun bir benzeri bu surede, cennet ehlinin cehennem ehline seslenişinin zikredildiği yerde geçmişti.
وَإِنَّمَا أَخَّرَ النَّهْيَ عَنِ الصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، بَعْدَ جُمْلَةِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَلَمْ يَجْعَلْهُ فِي نَسَقِ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الْمَاضِيَةِ ثُمَّ يُعَقِّبْهُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لِأَنَّهُ رَتَّبَ الْكَلَامَ عَلَى الِابْتِدَاءِ بِالدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ، ثُمَّ إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ الْجَمِيعَ فِيهِ صَلَاحُ الْمُخَاطَبِينَ، فَأَعْقَبَهَا بِبَيَانِ أَنَّهَا خَيْرٌ لَهُمْ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَأَعَادَ تَنْبِيهَهُمْ
Allah yolundan alıkoyma nehyinin { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlar iseniz bu sizin için daha hayırlıdır” cümlesinden sonraya bırakılıp geçmiş emir ve nehiyler dizisine dâhil edilmeyerek ardından { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } denilmemesinin sebebi şudur: Çünkü Şuayb sözünü, muhatapların menfaatine uygun olması hasebiyle önce tevhîde, ardından salih amellere davet ile başlatacak şekilde düzenlemiş; bunun akabinde eğer inanıyorlarsa bunların kendileri için hayır olduğunu beyan ederek onları
إِلَى الْإِيمَانِ وَإِلَى أَنَّهُ شَرْطٌ فِي صَلَاحِ الْأَعْمَالِ، وَبِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْإِيمَانِ عَادَ إِلَى النَّهْيِ عَنْ صَدِّ الرَّاغِبِينَ فِيهِ، فَهَذَا مِثْلُ التَّرْتِيبِ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
tekrar imana ve imanın amellerin ıslahında bir şart olduğuna dikkat çekmiştir. İmanın zikredilmesi münasebetiyle de ona talip olanları engellemekten nehyetmeye dönmüştür. Bu durum, İmruü'l-Kays'ın şu dizelerindeki tertibe benzemektedir:
كَأَنِّي لَمْ أَرْكَبْ جَوَادًا لِلَذَّةٍ ... وَلَمْ أَتَبَطَّنْ كَاعِبًا ذَاتَ خُلْخَالِ
«Sanki ben zevk için soylu bir ata binmemiştim / Ve halhallı, göğüsleri yeni belirmiş dilberi kucaklamamıştım;»
وَلَمْ أَسْبَأِ الرَّاحَ الْكُمَيْتَ وَلَمْ أَقُلْ ... لِخَيْلِي كُرِّي كَرَّةً بَعْدَ إِجْفَالِ
«Koyu kızıl şarabı satın almamıştım / Ve atlarıma ürküp kaçtıktan sonra bir daha hücum edin dememiştim!»
رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «شَرْحِ دِيوَانِ الْمُتَنَبِّي» أَنَّ الْمُتَنَبِّي لَمَّا أَنْشَدَ سَيْفَ الدَّوْلَةِ قَوْلَهُ فِيهِ:
Vâhidî, Şerhu Dîvâni'l-Mütenebbî adlı eserinde rivayet eder ki; Mütenebbî, Seyfüddevle'ye kendisi hakkındaki şu beytini okuduğunda:
وَقَفْتَ وَمَا فِي الْمَوْتِ شَكٌّ لِوَاقِفٍ ... كَأَنَّكَ فِي جَفْنِ الرَّدَى وَهُوَ نَائِمُ
«Ölümün eşiğindeyken öyle bir durdun ki, bakan için ölümde şüphe yoktu / Sanki sen ecelin göz kapağındaydın da o uyumaktaydı;»
تَمُرُّ بِكَ الْأَبْطَالُ كَلْمَى حَزِينَةً ... وَوَجْهُكَ وَضَّاحٌ وَثَغْرُكَ بَاسِمُ
«Yiğitler yaralı ve kederli bir halde yanından geçip giderken / Senin yüzün pırıl pırıl, dudağın tebessüm etmekteydi.»
أَنْكَرَ عَلَيْهِ سَيْفُ الدَّوْلَةِ تَطْبِيقَ عَجُزَيِ الْبَيْتَيْنِ عَلَى صَدَرَيْهِمَا، وَقَالَ لَهُ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ تَجْعَلَ الْعَجز الثَّانِي عَجزا للْأولِ وَالْعَكْسَ وَأَنْتَ فِي هَذَا مِثْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ فِي قَوْلِهِ:
Seyfüddevle iki beytin ikinci mısralarının (acüzlerinin) birinci mısralarına (sadrlarına) uygunluğunu eleştirmiş ve ona şöyle demiştir: İkinci beytin son mısraını birinciye, birincinin son mısraını da ikinciye koyman gerekirdi. Sen bu hususta İmruü'l-Kays'ın:
كَأَنِّي لَمْ أَرْكَبْ جَوَادًا لِلَذَّةٍ الْبَيْتَيْنِ، وَوَجْهُ الْكَلَامِ عَلَى مَا قَالَهُ الْعُلَمَاءُ بِالشِّعْرِ: أَنْ يَكُونَ عَجُزُ الْبَيْتِ الْأَوَّلِ لِلثَّانِي وَعَجُزُ الْبَيْتِ الثَّانِي لِلْأَوَّلِ لِيَكُونَ رُكُوبُ الْخَيْلِ مَعَ الْأَمْرِ لِلْخَيْلِ بِالْكَرِّ، وَيَكُونُ سِبَاءُ الْخَمْرِ مَعَ تَبَطُّنِ الْكَاعِبِ، فَقَالَ أَبُو الطَّيِّبِ: «إِنْ صَحَّ أَنَّ الَّذِي اسْتَدْرَكَ عَلَى امْرِئِ الْقَيْسِ هَذَا أَعْلَمُ مِنْهُ بِالشِّعْرِ فَقَدْ أَخْطَأَ امْرُؤُ الْقَيْسِ وَأَخْطَأْتُ أَنَا، وَمَوْلَانَا الْأَمِيرُ يَعْلَمُ أَنَّ الثَّوْبَ لَا يَعْرِفُهُ الْبَزَّازُ مَعْرِفَةَ الْحَائِكِ، لِأَنَّ الْبَزَّازَ لَا يَعْرِفُ إِلَّا جُمْلَتَهُ، وَالْحَائِكَ يَعْرِفُ جُمْلَتَهُ وَتَفْصِيلَهُ، لِأَنَّهُ أَخْرَجَهُ مِنَ الْغَزَلِيَّةِ إِلَى الثَّوْبِيَّةِ، وَإِنَّمَا قَرَنَ امْرُؤُ الْقَيْسِ لَذَّةَ النِّسَاءِ بِلَذَّةِ الرُّكُوبِ لِلصَّيْدِ وَقَرَنَ السَّمَاحَةَ فِي شِرَاءِ الْخَمْرِ لِلْأَضْيَافِ بِالشَّجَاعَةِ فِي مُنَازَلَةِ الْأَعْدَاءِ، وَأَنَّا لَمَّا ذَكَرْتُ الْمَوْتَ فِي أَوَّلِ الْبَيْتِ أَتْبَعْتُهُ بِذِكْرِ الرَّدَى لِتَجَانُسِهِ، وَلَمَّا كَانَ وَجْهُ الْمُنْهَزِمِ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ عَبُوسًا وَعَيْنُهُ مِنْ أَنْ تَكُونَ بَاكِيَةً قُلْتُ: «وَوَجْهُكَ وَضَّاحٌ وَثَغْرُكَ بَاسِمُ» لِأَجْمَعَ بَيْنَ الْأَضْدَادِ فِي الْمَعْنَى.
«Sanki ben zevk için soylu bir ata binmemiştim...» diye başlayan iki beytindeki gibisin. Şiir âlimlerinin belirttiğine göre sözün doğru dizilişi: Birinci beytin ikinci mısraının ikinci beyte, ikinci beytin ikinci mısraının ise birinci beyte ait olmasıdır; ta ki ata binmek atlara hücum etmeyi emretmekle, şarap satın almak da kadınla sarılıp yatmakla bir arada bulunsun. Bunun üzerine Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî] şöyle demiştir: «İmruü'l-Kays'a bu tenkitte bulunan kimsenin şiiri ondan daha iyi bildiği doğruysa, o halde İmruü'l-Kays da hata etmiştir, ben de hata etmişimdir! Efendimiz Emir bilir ki, kumaşı manifaturacı dokumacı kadar tanıyamaz. Çünkü manifaturacı kumaşı sadece toptan bilir; dokumacı ise hem toptan hem de ayrıntısıyla bilir, zira onu iplik halinden çıkarıp kumaş haline getirmiştir. İmruü'l-Kays kadın zevkiyle av için ata binme zevkini yan yana getirmiş, misafirler için şarap satın almadaki cömertliği de düşmanlarla savaşmadaki cesaretle birleştirmiştir. Bana gelince; beytin başında ölümü zikrettiğimde, aralarındaki anlamsal uyum (tecânüs) sebebiyle ardından eceli (er-redâ) zikrettim. Yenilen kimsenin yüzü asık olmaktan ve gözü ağlamaktan uzak olamayacağı için, anlamca zıtlıkları bir araya getirmek maksadıyla: 'Senin yüzün pırıl pırıl, dudağın tebessüm etmekteydi' dedim.»
وَهُوَ يَعْنِي بِهَذَا أَنَّ وُجُوهَ الْمُنَاسَبَةِ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ تَخْتَلِفُ وَتَتَعَدَّدُ، وَأَنَّ بَعْضًا يَكُونُ أَرْجَحَ مِنْ بَعْضٍ.
O bu sözüyle, söz dizimindeki münasebet yönlerinin farklılık ve çeşitlilik gösterebileceğini ve bazısının bazısına göre daha tercihe şayan olabileceğini kastetmektedir.
وَذَكَّرَهُمْ شُعَيْبٌ ﵇ عَقِبَ ذَلِكَ بِتَكْثِيرِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا قَلِيلًا، وَهِيَ نِعْمَةٌ عَلَيْهِمْ، إِذْ صَارُوا أُمَّةً بَعْدَ أَنْ كَانُوا مَعْشَرًا.
Bunun ardından Şuayb aleyhisselâm onlara, az iken Allah'ın kendilerini çoğaltmasını hatırlatmıştır ki bu onlar için bir nimettir; zira onlar küçük bir zümre iken büyük bir kavim (ümmet) haline gelmişlerdir.
وَمَعْنَى تَكْثِيرِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ تَيْسِيرُهُ أَسْبَابَ الْكَثْرَةِ لَهُمْ بِأَنْ قَوَّى فِيهِمْ قُوَّةَ التَّنَاسُلِ،
Allah'ın onları çoğaltmasının manası; onlarda üreme gücünü kuvvetlendirerek çoğalma sebeplerini kendilerine kolaylaştırması,
وَحَفِظَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الْمَوَتَانِ، وَيَسَّرَ لِنَسْلِهِمُ الْيِفَاعَةَ حَتَّى كَثُرَتْ مَوَالِيدُهُمْ وَقَلَّتْ وَفِيَّاتُهُمْ، فَصَارُوا عَدَدًا كَثِيرًا فِي زَمَنٍ لَا يُعْهَدُ فِي مِثْلِهِ مَصِيرُ أُمَّةٍ إِلَى عَدَدِهِمْ، فَيُعَدُّ مَنْعُهُمُ النَّاسَ مِنَ الدُّخُولِ فِي دِينِ اللَّهِ سَعْيًا فِي تَقْلِيلِ حِزْبِ اللَّهِ، وَذَلِكَ كُفْرَانٌ لِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِأَنْ كَثَّرَهُمْ، وَلِيُقَابِلُوا اعْتِبَارَ
onları salgın ölüm sebeplerinden koruması ve nesillerinin yetişkinlik çağına ermesini kolaylaştırmasıdır; öyle ki doğumları çoğalmış, ölümleri azalmış ve benzeri bir zamanda bir milletin o sayıya ulaşması görülmemiş bir sürede çok büyük bir nüfusa ulaşmışlardır. Bu durumda onların insanları Allah'ın dinine girmekten men etmeleri, Allah'ın tarafını (hizbini) azaltmaya çalışmak sayılır; bu ise Allah'ın kendilerini çoğaltmak suretiyle lütfettiği nimete karşı nankörlüktür. Ayrıca bu
هَذِهِ النِّعْمَةِ بِاعْتِبَارِ نِقْمَتِهِ تَعَالَى مِنَ الَّذِينَ غَضِبَ عَلَيْهِمْ، إِذِ اسْتَأْصَلَهُمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا كَثِيرًا فَذَلِكَ مِنْ تَمَايُزِ الْأَشْيَاءِ بِأَضْدَادِهَا.
nimetten ibret almayı, Yüce Allah'ın gazap ettiği kimselerden intikam almasını düşünmekle mukayese etsinler diyedir; zira O, çok iken köklerini kazımıştır. Bu da şeylerin zıtlarıyla belirginleşmesi kabilindendir.
فَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ. وَفِي هَذَا الْكَلَامِ جَمْعٌ بَيْنَ طَرِيقَيِ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ.
İşte bu sebeple bunu takiben: { وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Ve bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bakın” buyurmuştur. Bu ifadede teşvik (terğîb) ve sakındırma (terhîb) metotları bir arada toplanmıştır.