وَقَلِيلٌ وَصْفٌ يَلْزَمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ، مِثْلُ كَثِيرٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قَلِيلٌ } kelimesi, tıpkı { كَثِيرٌ } gibi tekil ve müzekker kullanımı zorunlu olan bir sıfattır. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın:
وَكَأَيِّنْ مِنْ نبيء قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤٦] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نبيء قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı” [Âl-i İmrân 146] ayetinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِ الْمُفْسِدِينَ الَّذِينَ أَفْسَدُوا أَنْفُسَهُمْ بِعَقِيدَةِ الشِّرْكِ وَبِأَعْمَالِ الضَّلَالِ، وأفسدوا الْمُجْتَمع بمخالفة الشَّرَائِعِ، وَأَفْسَدُوا النَّاسَ بِإِمْدَادِهِمْ بِالضَّلَالِ وَصَدِّهِمْ عَنِ الْهُدَى، وَلِذَلِكَ لم يُؤْت: ل الْمُفْسِدِينَ بِمُتَعَلِّقٍ لِأَنَّهُ اعْتُبِرَ صِفَةً، وَقُطِعَ عَنْ مُشَابَهَةِ الْفِعْلِ، أَيِ الَّذِينَ عُرِفُوا بِالْإِفْسَادِ. وَهَذَا الْخِطَابُ مَقْصُودٌ مِنْهُ الْكَافِرُونَ مِنْ قَوْمِهِ ابْتِدَاءً، وَفِيهِ تَذْكِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ، فَإِنَّهَا تَشْمَلُهُمْ وَبِالِاعْتِبَارِ بِمَنْ مَضَوْا فَإِنَّهُ يَنْفَعُهُمْ، وَفِي هَذَا الْكَلَامِ تَعْرِيضٌ بِالْوَعْدِ لِلْمُسْلِمِينَ وَبِالتَّسْلِيَةِ لَهُمْ عَلَى مَا يُلَاقُونَهُ مِنْ مُفْسِدِي أَهْلِ الشِّرْكِ لِانْطِبَاقِ حَالِ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى حَالِ الْفَرِيقَيْنِ مِنْ قَوْمِ شُعَيْبٍ ﵇.
{ الْمُفْسِدِينَ } “bozguncular” ile kastedilenler; şirk inancıyla ve sapkın amellerle nefislerini bozan, şeriatlara muhalefet ederek toplumu bozan, sapıklık desteği verip hidayetten alıkoyarak insanları ifsat eden kimselerdir. Bu sebeple { الْمُفْسِدِينَ } kelimesi için bir müteallak (bağlantılı tümleç) getirilmemiştir; çünkü o bir sıfat kabul edilmiş ve fiile benzerliğinden koparılmıştır; yani fesatçılığıyla tanınan kimseler demektir. Bu hitap ile öncelikle onun kavminden olan kâfirler kastedilmiştir; bununla birlikte içinde müminler için de Allah'ın nimetini bir hatırlatma vardır; zira o nimet onları da kapsamaktadır; ayrıca geçmiştekilerden ibret alma hatırlatması da vardır, çünkü bu onlara fayda verir. Bu ifadede Müslümanlara üstü kapalı bir vaad ve şirk ehlinin bozguncularından gördükleri eziyetlere karşı bir teselli vardır; zira bu iki fırkanın durumu, Şuayb aleyhisselâm'ın kavmindeki iki fırkanın durumuna tamı tamına uymaktadır.
وَ (إِذْ) فِي قَوْلِهِ: إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا اسْمُ زَمَانٍ، غَيْرُ ظَرْفٍ فَهُوَ فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ بِهِ أَيِ اذْكُرُوا زَمَانَ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَأَعْقَبَهُ بِأَنْ كَثَّرَكُمْ فِي مُدَّةٍ قَرِيبَةٍ.
{ إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا } “Az olduğunuz zamanı” buyruğundaki { إِذْ } kelimesi, zarf olmayan bir zaman ismidir ve mef'ûlün bih konumundadır; yani az olduğunuz zamanı ve hemen ardından kısa bir sürede Allah'ın sizi çoğalttığını hatırlayın demektir.
والطائفة الْجَمَاعَةُ ذَاتُ الْعَدَدِ الْكَثِيرِ وَتَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] .
et-Tâife (الطَّائِفَةُ), sayısı çok olan topluluktur; bu kelime Nisâ Suresi'ndeki { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlardan bir grup seninle birlikte dursun” [Nisâ 102] ayetinde geçmişti.
وَالشَّرْطُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ أَفَادَ تَعْلِيقَ حُصُولِ مَضْمُونِ الْجَزَاءِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، أَعْنِي مَا تَضَمَّنَهُ الْوَعِيدُ لِلْكَافِرِينَ بِهِ وَالْوَعْدُ لِلْمُؤْمِنِينَ، عَلَى تَحَقُّقِ حُصُولِ مَضْمُونِ فِعْلِ الشَّرْطِ، لَا عَلَى تَرَقُّبِ حُصُولِ مَضْمُونِهِ، لِأَنَّهُ
{ وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ } “Ve eğer bir topluluk ... ise” buyruğundaki şart edatı; cezanın içeriğinin gelecekte gerçekleşmesini —yani O'nu inkâr edenler için tehdit, inananlar için ise müjde içeren hükmü— şart fiilinin içeriğinin beklenmesine değil, onun gerçekleşmiş olmasına bağlamayı ifade etmiştir; çünkü
مَعْلُومُ الْحُصُولِ، فَالْمَاضِي الْوَاقِعُ فِعْلًا لِلشَّرْطِ هُنَا مَاضٍ حَقِيقِيّ وَلَيْسَ مؤولا بِالْمُسْتَقْبَلِ، كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي وُقُوعِ الْمَاضِي فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ بِقَرِينَةِ كَوْنِهِ مَعْلُومَ الْحُصُولِ، وَبِقَرِينَةِ النَّفْيِ بِلَمِ الْمَعْطُوفِ عَلَى
onun gerçekleştiği zaten bilinmektedir. Dolayısıyla burada şart fiili olarak gelen mazi, şart bağlamında mazinin gelişinde galip olan durumun aksine, geleceğe tevil edilmeyip hakiki mazi anlamındadır; çünkü gerçekleştiği malumdur ve ayrıca
الشَّرْطِ فَإِنَّ (لَمْ) صَرِيحَةٌ فِي الْمُضِيِّ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ [الْمَائِدَة: ١١٦] بِقَرِينَةٍ. (قَدْ) إِذِ الْمَاضِي الْمَدْخُول لقد لَا يُقْلَبُ إِلَى مَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ.
şarta atfedilen { لَمْ } ile yapılan nefiy karinesi de vardır; zira { لَمْ } edatı geçmiş zaman ifade etmede açıktır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { قَدْ } karinesiyle gelen { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer onu demişsem, muhakkak sen onu bilirsin” [Mâide 116] ayeti gibidir; zira { قَدْ } edatının dâhil olduğu mazi fiil, gelecek manasına çevrilmez.
فَالْمَعْنَى: إِنْ تَبَيَّنَ أَنَّ طَائِفَةً آمَنُوا وَطَائِفَةً كَفَرُوا فَسَيَحْكُمُ اللَّهُ بَيْنَنَا فَاصْبِرُوا حتّى يحكم ويؤول الْمَعْنَى: إِنِ اخْتَلَفْتُمْ فِي تَصْدِيقِي فَسَيَظْهَرُ الْحُكْمُ بِأَنِّي صَادِقٌ.
Buna göre mana şöyledir: Eğer bir fırkanın inandığı, bir fırkanın da inkâr ettiği ortaya çıkmışsa, Allah aramızda hüküm verecektir; o halde O hükmedinceye kadar sabredin. Anlam şuraya varır: Şayet beni tasdik hususunda ihtilafa düştüyseniz, benim doğru sözlü olduğuma dair hüküm pek yakında ortaya çıkacaktır.
وَلَيْسَتْ (إِنْ) بِمُفِيدَةِ الشَّكِّ فِي وُقُوعِ الشَّرْطِ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ، بَلِ اجْتُلِبَتْ هُنَا لِأَنَّهَا أَصْلُ أَدَوَاتِ الشَّرْطِ، وَإِنَّمَا يُفِيدُ مَعْنَى الشَّكِّ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ إِذَا وَقَعَ الْعُدُولُ عَنِ اجْتِلَابِ (إِذَا) حِينَ يَصِحُّ اجْتِلَابُهَا، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَصِحَّ اجْتِلَابُ (إِذَا) فَلَا تَدُلُّ (إِنْ) عَلَى شَكٍّ وَكَيْفَ تُفِيدُ الشَّكَّ مَعَ تَحَقُّقِ الْمُضِيِّ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
Buradaki { إِنْ } edatı, genel kuralda olduğu gibi şartın vukuunda şüphe ifade etmez; bilakis şart edatlarının aslı olduğu için buraya getirilmiştir. Şüphe yahut ona yakın bir anlamı ancak, { إِذَا } edatının getirilmesi sahih olduğu halde ondan sarf-ı nazar edildiğinde ifade eder. Fakat { إِذَا } edatının getirilmesi sahih olmadığında { إِنْ } şüpheye delalet etmez; nitekim geçmişin kesinliği karşısında nasıl şüphe ifade edebilir ki! Bunun benzeri Nâbiğa'nın şu sözüdür:
لَئِنْ كُنْتَ قَدْ بُلِّغْتَ عَنِّي وِشَايَةً ... لَمُبْلِغُكَ الْوَاشِي أَغَشُّ وَأَكْذَبُ
«Eğer benim hakkımda sana bir dedikodu ulaştırılmışsa / Şüphesiz bunu sana ulaştıran koğucu çok daha hilekâr ve çok daha yalancıdır.»
وَالصَّبْرُ: حَبْسُ النَّفْسِ فِي حَالِ التَّرَقُّبِ، سَوَاءٌ كَانَ تَرَقُّبَ مَحْبُوبٍ أَمْ تَرَقُّبَ مَكْرُوهٍ، وَأَشْهَرُ اسْتِعْمَالِهِ أَنْ يُطْلَقَ عَلَى حَبْسِ النَّفْسِ فِي حَالِ فُقْدَانِ الْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ، وَقَدْ جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَعْمَلًا فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ لِأَنَّهُ خُوطِبَ بِهِ الْفَرِيقَانِ: الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَافِرُونَ، وَصَبْرُ كُلٍّ بِمَا يُنَاسِبُهُ، وَلَعَلَّهُ رَجَحَ فِيهِ حَالُ الْمُؤْمِنِينَ، فَفِيهِ إِيذَانٌ بِأَنَّ الْحُكْمَ الْمُتَرَقَّبَ هُوَ فِي مَنْفَعَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً.
Sabır; ister sevilen bir şeyin isterse hoşlanılmayan bir şeyin beklenmesi olsun, bekleme anında nefsi tutmaktır. En meşhur kullanımı ise sevilen şeyin yokluğu durumunda nefsi tutmaya ıtlak edilmesidir. Bu ayette ise müşterek anlamda kullanılmıştır; zira kendisiyle hem müminlere hem de kâfirlere olmak üzere her iki fırkaya hitap edilmiştir ve her birinin sabrı kendine uygun olan şekildedir. Ayette müminlerin halinin ağır basması muhtemeldir; zira bunda beklenen hükmün müminlerin lehine olacağına dair bir işaret vardır. Bazı müfessirler ise bunun sadece müminlere yönelik bir hitap olduğunu söylemişlerdir.
وحَتَّى تُفِيدَ غَايَةً لِلصَّبْرِ، وَهِيَ مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَسَيَحْكُمُ اللَّهُ بَيْنَنَا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ.
{ حَتَّى } “-e kadar” edatı sabrın gayesini (son sınırını) bildirir ve takdirin şöyle olduğuna işaret eder: Eğer sizden bir fırka inanmış, bir fırka da inanmamışsa, Allah aramızda hüküm verecektir; öyleyse O hükmedinceye kadar sabredin.
وَحُكْمُ اللَّهِ أُرِيدَ بِهِ حُكْمٌ فِي الدُّنْيَا بِإِظْهَارِ أَثَرِ غَضَبِهِ عَلَى أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ وَرِضَاهُ عَلَى الَّذِينَ خَالَفُوهُمْ، فَيَظْهَرُ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ، وَهَذَا صَدَرَ عَنْ ثِقَةِ شُعَيْبٍ ﵇ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَحْكُمُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ اسْتِنَادًا لِوَعْدِ
Allah'ın hükmünden maksat; iki fırkadan birine gazabının, onlara muhalefet edenlere ise rızasının eserini göstermek suretiyle dünyadaki hükmüdür; böylece haklı olan batıl olandan ayırt edilecektir. Bu ifade, Şuayb aleyhisselâm'ın, kavmine karşı zafer kazanacağına dair Allah'ın
اللَّهِ إِيَّاهُ بِالنَّصْرِ عَلَى قَوْمِهِ، أَوْ لِعِلْمِهِ بِسُنَّةِ اللَّهِ فِي رُسُلِهِ وَمَنْ كَذَّبَهُمْ بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ بِذَلِكَ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَجَازَ أَنْ يَتَأَخَّرَ الْحُكْمُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ إِلَى يَوْمِ الْحِسَابِ، وَلَيْسَ هُوَ الْمُرَادَ مِنْ كَلَامِهِ لِأَنَّهُ لَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ: فَاصْبِرُوا إِذَا كَانَ خِطَابًا لِلْفَرِيقَيْنِ، فَإِنْ كَانَ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً صَحَّ إِرَادَةُ الْحُكْمَيْنِ جَمِيعًا.
kendisine verdiği vaade dayanarak yahut Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle peygamberleri ve onları yalanlayanlar hakkındaki sünnetullahı bilmesinden ötürü, Allah'ın kendisiyle kavmi arasında hüküm vereceğine olan kesin inancından sadır olmuştur. Şayet böyle olmasaydı, iki fırka arasındaki hükmün hesap gününe tehir edilmesi caiz olurdu; ancak onun sözünden kastedilen bu değildir, zira her iki fırkaya hitap olması durumunda { فَاصْبِرُوا } “artık sabredin” buyruğuna bu anlam uymaz. Şayet hitap sadece müminlere ise her iki hükmü birlikte kastetmek sahih olur.
وَأَدْخَلَ نَفْسَهُ فِي الْمَحْكُومِ بَيْنَهُمْ بِضَمِيرِ الْمُشَارَكَةِ لِأَنَّ الْحُكْمَ الْمُتَعَلِّقَ بِالْفَرِيقِ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ يُعْتَبَرُ شَامِلًا لَهُ لِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ بِرِسَالَةِ نَفْسِهِ.
[Şuayb] aralarında hüküm verilecekler arasına mütekellim mea'l-gayr (çoğul birinci şahıs) zamiriyle kendisini de dahil etmiştir; zira kendisine iman eden fırkayı ilgilendiren hüküm onu da kapsayıcı kabul edilir, çünkü o da bizzat kendi peygamberliğine iman etmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ تَذْيِيلٌ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ بِأَنَّ حُكْمَهُ عَدْلٌ مَحْضٌ لَا يَحْتَمِلُ الظُّلْمَ عَمْدًا وَلَا خَطَأً، وَغَيْرُهُ مِنَ الْحَاكِمِينَ يَقَعُ مِنْهُ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ أَوْ كِلَاهُمَا.
{ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” cümlesi; Allah'ın hükmünün kasten yahut sehven asla zulüm barındırmayan halis bir adalet olduğu, O'nun dışındaki hâkimlerden ise bu iki durumdan birinin veya her ikisinin birden vuku bulabileceği yönünde Allah'ı öven bir fezlekedir (tamamlayıcı sonuç cümlesidir).
وخَيْرُ: اسْمُ تَفْضِيلٍ أَصْلُهُ أَخْيَرُ فَخَفَّفُوهُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ
{ خَيْرُ } bir İsm-i Tafdildir (üstünlük bildiren isimdir); aslı “ahyaru” (أَخْيَرُ) şeklindedir, ancak çok kullanıldığı için hafifletilmiştir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٨٨ الى ٨٩]
[A'RÂF SURESİ (7): 88-89. AYETLER]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: «Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber inananları ya kesinlikle memleketimizden çıkarırız ya da mutlaka dinimize dönersiniz!» [Şuayb] dedi ki: «İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, gerçekten Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe bizim oraya dönmemiz olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.»”
كَانَ جَوَابُهُمْ عَنْ حُجَّةِ شُعَيْبٍ جَوَابَ الْمُفْحَمِ عَنِ الْحُجَّةِ، الصَّائِرِ إِلَى الشِّدَّةِ، الْمُزْدَهِي بِالْقُوَّةِ، الْمُتَوَقِّعِ أَنْ يَكْثُرَ مُعَانِدُوهُ، فَلِذَلِكَ عَدَلُوا إِلَى إِقْصَاءِ شُعَيْبٍ وَأَتْبَاعِهِ عَنْ بِلَادِهِمْ خَشْيَةَ ظُهُورِ دَعْوَتِهِ بَيْنَ قَوْمِهِمْ، وَبَثِّ أَتْبَاعِهِ دَعْوَتَهُ بَيْنَ النَّاسِ، فَلِذَلِكَ قَالُوا:
Onların Şuayb'ın deliline verdikleri cevap; delil karşısında aciz kalan, şiddete başvuran, gücüyle böbürlenen ve kendisine karşı çıkanların çoğalacağını tahmin eden kimsenin cevabı gibiydi. Bu sebeple, davetinin kavimleri arasında yayılmasından ve taraftarlarının onun çağrısını insanlar arasında neşretmesinden korkarak Şuayb'ı ve ona tabi olanları yurtlarından uzaklaştırma yoluna saptılar. Bu yüzden şöyle dediler:
لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا.
{ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا } “Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber inananları mutlaka memleketimizden çıkarırız”.
وَتَفْسِيرُ صَدْرِ الْآيَةِ هُوَ كَتَفْسِيرِ نَظِيرِهِ مِنْ قِصَّةِ ثَمُودَ.
Ayetin baş kısmının tefsiri, Semûd kıssasındaki benzerinin tefsiri gibidir.
وَإِيثَارُ وَصْفِهِمْ بِالِاسْتِكْبَارِ هُنَا دُونَ الْكُفْرِ، مَعَ أَنَّهُ لم يحك عنم هَنَا خِطَابُ الْمُسْتَضْعَفِينَ، حَتَّى يَكُونَ ذِكْرُ الِاسْتِكْبَارِ إِشَارَة إِلَى أمّهم اسْتَضْعَفُوا الْمُؤْمِنِينَ كَمَا اقْتَضَتْهُ قِصَّةُ ثَمُودَ، فَاخْتِيرَ وَصْفُ الِاسْتِكْبَارِ هُنَا لِمُنَاسَبَةِ مُخَاطَبَتِهِمْ شُعَيْبًا بِالْإِخْرَاجِ أَوِ الْإِكْرَاهِ عَلَى اتِّبَاعِ دِينِهِمْ، وَذَلِكَ مِنْ فِعْلِ الْجَبَّارِينَ أَصْحَابِ الْقُوَّةِ.
Burada küfür sıfatı yerine istikbar (büyüklük taslama) sıfatının tercih edilmesi -Semûd kıssasının gerektirdiği gibi istikbar zikrinin müminleri zayıf gördüklerine bir işaret olması için zayıf görülenlere yönelik bir hitap aktarılmamış olmasına rağmen-, Şuayb'a yurt dışı edilme veya dinlerine dönmeye zorlanma şeklinde hitap etmelerine münasip düştüğü içindir; zira bu, zorbaların ve güç sahiplerinin fiilidir.
وَكَانَ إِخْرَاجُ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ مِنْ دِيَارِ قَبِيلَتِهِ عُقُوبَةً مُتَّبَعَةً فِي الْعَرَبِ إِذَا أَجْمَعَتِ الْقَبِيلَةُ عَلَى ذَلِكَ وَيُسَمَّى هَذَا الْإِخْرَاجُ عِنْدَ الْعَرَبِ بِالْخَلْعِ، وَالْمُخْرَجِ يُسَمَّى خَلِيعًا.
Gazaba uğrayan kişinin kabile yurdundan kovulması, kabile bu hususta icma ettiğinde Araplarda uygulanan bir cezaydı. Bu kovulma işlemine Araplarda hal' (الْخَلْع), kovulan kişiye de halî' (خَلِيع) denirdi.
قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmrü'l-Kays şöyle demiştir:
بِهِ الذِّئْبُ يَعْوِي كَالْخَلِيعِ الْمُعِيلِ وَأَكَّدُوا التَّوَعُّدَ بِلَامِ الْقَسَمِ وَنُونِ التَّوْكِيدِ: لِيُوقِنَ شُعَيْبٌ بِأَنَّهُمْ مُنْجِزُو ذَلِكَ الْوَعِيدِ.
«Orada kurt, ailesinden kovulmuş çoluk çocuk sahibi bir sürgün gibi ulur.» Tehdidi, Şuayb'ın bu tehdidi yerine getireceklerine kesin kanaat getirmesi için kasem lâmı ve tekit nûnu ile pekiştirdiler.
وَخِطَابُهُمْ إِيَّاهُ بِالنِّدَاءِ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ خِطَابِ الْغَضَبِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ قَوْلَ آزَرَ خِطَابًا لِإِبْرَاهِيمَ- ﵇ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ [مَرْيَم: ٤٦] .
Ona nida ile hitap etmeleri, tıpkı Allah'ın Âzer'in İbrahim aleyhisselâm'a hitabını aktardığı Meryem Suresi'ndeki { أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ } “Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” ayetinde olduğu gibi öfkeli hitap tarzına uygundur.
وَقَوْلُهُ: مَعَكَ مُتَعَلِّقٌ بِ لَنُخْرِجَنَّكَ، وَمُتَعَلِّقُ آمَنُوا مَحْذُوفٌ، أَيْ بِكَ، لِأَنَّهُمْ
{ مَعَكَ } “seninle beraber” ifadesi { لَنُخْرِجَنَّكَ } “seni çıkarırız” fiiline mütealliktir; { آمَنُوا } “inandılar” fiilinin mütealliki ise mahzuftur, yani “sana [inandılar]” demektir; zira onlar,
لَا يَصِفُونَهُمْ بِالْإِيمَانِ الْحَقِّ فِي اعْتِقَادِهِمْ.
kendi inançlarına göre onları hakiki imanla nitelendirmezler.
وَالْقَرْيَةُ (الْمَدِينَةُ) لِأَنَّهَا يَجْتَمِعُ بِهَا السُّكَّانُ. وَالتَّقَرِّي: الِاجْتِمَاعُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٩] ، وَالْمُرَادُ بِقَرْيَتِهِمْ هُنَا هِيَ (الْأَيْكَةُ) وَهِيَ (تَبُوكُ) وَقَدْ رَدَّدُوا أَمْرَ شُعَيْبٍ وَمَنْ مَعَهُ بَيْنَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ الْقَرْيَةِ وَبَيْنَ الْعَوْدِ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ.
Karye (قَرْيَة), sakinlerin bir araya toplandığı yer olduğu için şehir demektir. Tekarrî (التَّقَرِّي) toplanmak demektir. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut o kimse gibi ki bir şehre uğramıştı” kavlinde geçmişti. Burada onların karyesinden maksat Eyke'dir, o da Tebük'tür. Şuayb ile beraberindekilerin durumunu şehirden çıkmak ile küfür dinine dönmek arasında muhayyer kılmışlardır.
وَقَدْ جَعَلُوا عَوْدَ شُعَيْبٍ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِلَى مِلَّةِ الْقَوْمِ مُقْسَمًا عَلَيْهِ فَقَالُوا: أَوْ لَتَعُودُنَّ وَلَمْ يَقُولُوا: لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ تَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا تَرْدِيدَ الْأَمْرَيْنِ فِي حَيِّزِ الْقَسَمِ لِأَنَّهُمْ فَاعِلُونَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ لَا مَحَالَةَ وَأَنَّهُمْ مُلِحُّونَ فِي عَوْدِهِمْ إِلَى مِلَّتِهِمْ.
Şuayb ile beraberindekilerin kavmin dinine dönmesini üzerine yemin edilen bir husus kılarak “Sizi yurdumuzdan çıkarırız yahut dinimize dönersiniz” demeyip { أَوْ لَتَعُودُنَّ } “ya da mutlaka dönersiniz” dediler. Zira iki hususu da kasem kapsamına almayı murad ettiler; çünkü bu iki husustan birini mutlaka yapacaklardır ve onların kendi dinlerine dönmeleri konusunda son derece ısrarcıdırlar.
وَكَانُوا يَظُنُّونَ اخْتِيَارَهُ الْعَوْدَ إِلَى مِلَّتِهِمْ، فَأَكَّدُوا هَذَا الْعَوْدَ بِالْقَسَمِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ لَا مَحِيدَ عَنْ حُصُولِهِ عِوَضًا عَنْ حُصُولِ الْإِخْرَاجِ لِأَنَّ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ مُرْضٍ لِلْمُقْسِمِينَ، وَأَيْضًا فَإِنَّ التَّوْكِيدَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ إِنْ أَبَوُا الْخُرُوجَ مِنَ الْقَرْيَةِ فَإِنَّهُمْ يُكْرَهُونَ عَلَى الْعَوْدِ إِلَى مِلَّةِ الْقَوْمِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُ شُعَيْبٍ فِي جوابهم: أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ وَلَمَّا كَانَ الْمَقَامُ لِلتَّوَعُّدِ وَالتَّهْدِيدِ كَانَ ذِكْرُ الْإِخْرَاجِ مِنْ أَرْضِهِمْ أَهَمَّ، فَلِذَلِكَ قَدَّمُوا الْقَسَمَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَعَقَبُوهُ بِالْمَعْطُوفِ بِحَرْفِ (أَوْ) .
Onun kendi dinlerine dönmeyi seçeceğini zannediyorlardı. Bu yüzden, sürgünün gerçekleşmesi yerine bu dönüşün vuku bulmasından kaçış olmadığını ima etmek üzere bu dönüşü kasemle pekiştirdiler; zira bu iki durumdan biri yemin edenleri tatmin etmektedir. Ayrıca bu pekiştirme, Şuayb'ın onlara verdiği cevapta geçen { أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } “İstemesek de mi?” sözünün delalet ettiği üzere, şayet şehirden çıkmaktan imtina ederlerse kavmin dinine dönmeye zorlanacaklarını bildirir. Makam bir tehdit ve korkutma makamı olduğu için yurtlarından çıkarma zikri daha önemliydi; bu sebeple ona yapılan yemini öne aldılar, ardından da bunu “ev” (أَوْ) harfiyle atfedilen kısımla takip ettirdiler.
وَالْعَوْدُ: الرُّجُوعُ إِلَى مَا كَانَ فِيهِ الْمَرْءُ مِنْ مَكَانٍ أَوْ عَمَلٍ، وَجَعَلُوا مُوَافَقَةَ شُعَيْبٍ إِيَّاهُمْ عَلَى الْكُفْرِ عَوْدًا لِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ شُعَيْبًا كَانَ عَلَى دِينِهِمْ، حَيْثُ لَمْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ مِنْهُ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ، فَهُمْ يَحْسَبُونَهُ، مُوَافِقًا لَهُمْ مِنْ قَبْلُ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى مَا دَعَا إِلَيْهِ. وَشَأْنُ الَّذِينَ أَرَادَهُمُ اللَّهُ لِلنُّبُوءَةِ أَنْ يَكُونُوا غَيْرَ مُشَارِكِينَ لِأَهْلِ الضَّلَالِ مِنْ قَوْمِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ يَكُونُونَ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِمْ فِي حَالَةِ خُلُوٍّ عَنِ الْإِيمَانِ حَتَّى يَهْدِيَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ تَدْرِيجًا، وَقَوْمُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ بَاطِنَهُمْ فَلَا حَيْرَةَ فِي تَسْمِيَةِ قَوْمِهِ مُوَافَقَتَهُ إِيَّاهُمْ عَوْدًا.
Avd (الْعَوْدُ); kişinin bulunduğu mekâna yahut amele geri dönmesidir. Şuayb'ın küfürde kendilerine uymasını bir “dönüş” olarak nitelendirdiler; çünkü Şuayb'dan aksine bir şey görmedikleri için onun kendi dinleri üzere olduğunu sanıyorlardı. Dolayısıyla onu, çağırdığı şeye davet etmeden önce kendilerine uymuş kabul ediyorlardı. Allah'ın peygamberlik için murad ettiği kimselerin şanı, kavimlerinin sapkın olanlarına iştirak etmemeleridir; ancak onlar vahiy gelmeden önce, Allah onları peyderpey hidayete erdirinceye dek [şer'î] imandan hali bir durumda bulunurlar. Kavimleri ise onların iç alemini bilmez. Dolayısıyla kavminin onun kendilerine uymasını bir “dönüş” diye isimlendirmesinde şaşılacak bir durum yoktur.
وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءِ مَعْصُومُونَ مِنَ الشِّرْكِ قَبْلَ النُّبُوءَةِ، وَذَلِكَ قَوْلُ جَمِيعِ الْمُتَكَلِّمِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ نَبَّهَ عَلَى ذَلِكَ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» فِي الْقِسْمِ الثَّالِثِ وَأَوْرَدَ قَوْلَ شُعَيْبٍ: إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ [الْأَعْرَاف: ٨٩] وَتَأَوَّلَ الْعَوْدَ بِأَنَّهُ الْمَصِيرُ، وَذَلِكَ تَأْوِيلُ كَثِيرٍ مِنْ
Bu [izah], peygamberlerin nübüvvetten önce de şirkten masum oldukları esasına dayanır ki bu, Müslüman kelamcıların tamamının görüşüdür. İyâz da eş-Şifâ'nın üçüncü kısmında buna dikkat çekmiş ve Şuayb'ın A'râf Suresi'ndeki { إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ } “eğer sizin dininize dönersek” sözünü zikrederek avd (dönüş) kelimesini “masîr” (olmak, girmek) anlamında tevil etmiştir; nitekim bu ayetteki
الْمُفَسِّرِينَ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وَدَلِيلُ الْعِصْمَةِ مِنْ هَذَا هُوَ كَمَالُهُمْ، وَالدَّلِيلُ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ خِلَافَ الْكَمَالِ قَبْلَ الْوَحْيِ يُعَدُّ نَقْصًا، وَلَيْسَ فِي الشَّرِيعَةِ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى ذَلِكَ، وَإِنَّمَا الْإِشْكَالُ فِي قَوْلِ شُعَيْبٍ إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ [الْأَعْرَاف: ٨٩] فَوَجْهُهُ أَنَّهُ أَجْرَاهُ عَلَى الْمُشَاكَلَةِ وَالتَّغْلِيبِ. وَكِلَاهُمَا مُصَحِّحٌ لِاسْتِعْمَالِ لَفْظِ الْعَوْدِ فِي غَيْرِ مَعْنَاهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ خَاصَّةً، وَقَدْ
pek çok müfessirin tevildir. Buna dair ismet delili onların kemalidir ve delil vahiyden önceki kemal zıddının noksanlık sayılacağı esasına dayanır; fakat şeriatta buna dair kesin bir delil yoktur. Problem ancak Şuayb'ın A'râf Suresi'ndeki { إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ } “eğer sizin dininize dönersek” sözündedir; bunun izahı ise onu müşâkele (sözde uyum) ve tağlîb (çoğunluğu esas alma) kuralı üzere carî kılmış olmasıdır. Bu ikisi de özellikle onun şahsı açısından avd lafzının kendi hakiki manası dışında kullanılmasını sahih kılar.
تَوَلَّى شُعَيْبٌ الْجَوَابَ عَمَّنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِيَقِينِهِ بِصِدْقِ إِيمَانِهِمْ.
Şuayb, imanlarının doğruluğuna olan kesin inancından ötürü beraberindeki müminler adına cevabı bizzat üstlenmiştir.
وَالْمِلَّةُ: الدِّينُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٠] .
Millet (الْمِلَّةُ), din demektir; nitekim daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Nefsini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir?” ayetinde geçmişti.
وَفَصْلُ جُمْلَةِ: قالَ الْمَلَأُ لِوُقُوعِهَا فِي الْمُحَاوَرَةِ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قالَ الْمَلَأُ } cümlesinin fasl ile (atıfsız) getirilmesi, daha önce Bakara Suresi'ndeki
قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَة الْبَقَرَة [٣٠] .
{ قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın? dediler” ayetinde açıkladığımız üzere karşılıklı konuşma (muhavere) üslubunda vaki olmasındandır.
أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) .
{ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) } “[Şuayb] dedi ki: «İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, gerçekten Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe bizim oraya dönmemiz olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.»”
فَصْلُ جُمْلَةِ قالَ.. لِوُقُوعِهَا فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ.
{ قالَ } cümlesinin fasl ile getirilmesi, muhavere bağlamında yer almasındandır.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَجُّبِ تَعَجُّبًا مِنْ قَوْلِهِمْ: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا الْمُؤْذِنِ مَا فِيهِ مِنَ الْمُؤَكِّدَاتِ بِأَنَّهُمْ يُكْرِهُونَهُمْ عَلَى الْمَصِيرِ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ، وَذَلِكَ التَّعَجُّبُ تَمْهِيدٌ لِبَيَانِ تَصْمِيمِهِ وَمَنْ مَعَهُ عَلَى الْإِيمَانِ، لِيَعْلَمَ قَوْمُهُ أَنَّهُ أَحَاطَ خَبَرًا بِمَا أَرَادُوا مِنْ تَخْيِيرِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ: الْإِخْرَاجُ أَوِ الرُّجُوعُ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ، شَأْنَ الْخَصْمِ اللَّبِيبِ الَّذِي يَأْتِي فِي جَوَابِهِ بِمَا لَا يُغَادِرُ شَيْئًا مِمَّا أَرَادَهُ خَصْمُهُ فِي حِوَارِهِ، وَفِي كَلَامِهِ تَعْرِيضٌ بِحَمَاقَةِ خُصُومِهِ إِذْ يُحَاوِلُونَ حَمْلَهُ عَلَى مِلَّتِهِمْ بِالْإِكْرَاهِ، مَعَ أَنَّ شَأْنَ المحقّ أَن يُشْرك لِلْحَقِّ سُلْطَانَهُ عَلَى النُّفُوسِ وَلَا يَتَوَكَّأُ عَلَى عَصَا الضَّغْطِ وَالْإِكْرَاهِ، وَلِذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ [الْبَقَرَة: ٢٥٦] . فَإِنَّ الْتِزَامَ الدِّينِ عَنْ إِكْرَاهٍ لَا يَأْتِي بِالْغَرَضِ الْمَطْلُوبِ مِنَ التَّدَيُّنِ وَهُوَ تَزْكِيَةُ النَّفْسِ وَتَكْثِيرُ جُنْدِ الْحَقِّ وَالصَّلَاحُ الْمَطْلُوبُ.
İstifham, onların { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “ya da mutlaka dinimize dönersiniz” sözünden duyulan şaşkınlığı ifade etmek için taaccüp amacıyla kullanılmıştır; zira bu sözdeki pekiştirmeler onları küfür dinine dönmeye zorlayacaklarını bildirmektedir. Bu şaşkınlık, kavminin kendisini ve beraberindeki müminleri sürgün edilmek yahut küfür dinine dönmek şeklinde iki seçenek arasında bıraktıklarını bütünüyle kavradığını bilmeleri için kendisinin ve beraberindekilerin imandaki kararlılığını açıklamaya bir mukayyettir. Bu, hasmının muhaverede kastettiği hiçbir şeyi cevapsız bırakmayan zeki bir hasmın tavrıdır. Onun sözünde hasımlarının ahmaklığına bir tariz vardır; zira onlar onu zorla kendi dinlerine döndürmeye çalışmaktadırlar, oysa hak sahibinin tavrı hakka nefisler üzerindeki otoritesini bırakmaktır, baskı ve zorlama değneğine dayanmak değildir. Nitekim Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Dinde zorlama yoktur; artık doğru ile eğri apaçık ayrılmıştır” buyurmuştur. Çünkü dine zorla bağlanmak dindarlıktan hedeflenen gayeyi, yani nefsin arınmasını, hak ordusunun çoğalmasını ve arzulanan salahı temin etmez.
وَالْكَارِهُ مُشْتَقٌّ مِنْ كَرِهَ الَّذِي مَصْدَرُهُ الْكَرْهُ- بِفَتْحِ الْكَافِ وَسُكُونِ الرَّاءِ- وَهُوَ ضِدُّ الْمَحَبَّةِ، فَكَارِهُ الشَّيْءِ لَا يُدَانِيهِ إِلَّا مَغْصُوبًا وَيُقَالُ لِلْغَصْبِ إِكْرَاهٌ، أَيْ مُلْجَئِينَ وَمَغْصُوبِينَ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٦] .
Kârih (الْكَارِهُ), mastarı kerh (الْكَرْهُ) olan -kâf'ın fethası ve râ'nın sükûnu ile- kerihe (كَرِهَ) fiilinden türemiştir ve sevginin zıddıdır. Bir şeyi kerih gören kimse ona ancak zorlanarak yanaşır. Zorlamaya ikrah da denir; yani mecbur edilmiş ve zorlanmış olarak demektir. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde size farz kılındı” kavlinde geçmişti.
وَ (لَوْ) وَصْلِيَّةٌ تُفِيدُ أَنَّ شَرْطَهَا هُوَ أَقْصَى الْأَحْوَالِ الَّتِي يَحْصُلُ مَعَهَا الْفِعْلُ الَّذِي فِي جَوَابِهَا، فَيَكُونُ مَا بَعْدَهَا أَحْرَى بِالتَّعَجُّبِ. فَالتَّقْدِيرُ: أَتُعِيدُونَنَا إِلَى مِلَّتِكُمْ وَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ.
{ لَوْ } şartının, cevabındaki fiilin gerçekleşeceği en uç durum olduğunu bildiren vasl edatıdır; dolayısıyla sonrasındaki kısım taaccübe (şaşkınlığa) daha layıktır. Takdiri şöyledir: “Biz istemesek de bizi dininize geri mi döndüreceksiniz?”
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ (لَوْ) هَذِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] . وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْوَاوِ الدَّاخِلَةِ عَلَيْهَا وَأَنَّهَا وَاوُ الْحَالِ.
Bu { لَوْ } edatının ayrıntısı daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “onların hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir” kavlinde geçmişti. Üzerine dahil olan vâv'ın anlamı ve onun hâl vâv'ı olduğu da daha önce geçmişti.
وَاسْتَأْنَفَ مُرْتَقِيًا فِي الْجَوَابِ، فَبَيَّنَ اسْتِحَالَةَ عَوْدِهِمْ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ بِأَنَّ الْعَوْدَ إِلَيْهَا يَسْتَلْزِمُ كَذِبَهُ فِيمَا بَلَّغَهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ إِرْسَالِهِ إِلَيْهِمْ بِالتَّوْحِيدِ فَذَلِكَ كَذِبٌ عَلَى اللَّهِ عَنْ عَمْدٍ، لِأَنَّ الَّذِي يُرْسِلُهُ اللَّهُ لَا يَرْجِعُ إِلَى الْكُفْرِ، وَيَسْتَلْزِمُ كَذِبَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ عَلَى اللَّهِ حَيْثُ أَيْقَنُوا بِأَنَّ شُعَيْبًا مَبْعُوثٌ مِنَ اللَّهِ بِمَا دَلَّهُمْ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الدَّلَائِلِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بِضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ فِي كُلٍّ مِنْ قَوْلِهِ: افْتَرَيْنا وعُدْنا ونَجَّانَا ونَعُودَ ورَبُّنا وتَوَكَّلْنا.
Cevapta dereceyi yükselterek yeni bir söze başladı ve küfür dinine dönmelerinin imkânsızlığını beyan etti; zira oraya dönüş, kendilerine tevhid ile gönderildiğine dair Allah Teâlâ'dan tebliğ ettiği hususlarda onun yalan söylemiş olmasını gerektirir ki bu, Allah'a karşı kasten uydurulmuş bir yalandır; çünkü Allah'ın gönderdiği elçi küfre dönmez. Keza Şuayb'ın kendilerine gösterdiği deliller sebebiyle onun Allah tarafından gönderildiğine kesin olarak inanan müminlerin de Allah'a yalan isnat etmiş olmalarını gerektirir. Bu sebeple { افْتَرَيْنا } “uydurmuş oluruz”, { عُدْنا } “dönersek”, { نَجَّانَا } “bizi kurtardı”, { نَعُودَ } “dönmemiz”, { رَبُّنا } “Rabbimiz” ve { تَوَكَّلْنا } “tevekkül ettik” ifadelerinin her birinde mütekellim mea'l-gayr (çoğul birinci şahıs) zamiri getirmiştir.
وَالرَّبْطُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابه ربط التّبيّن وَالِانْكِشَافِ. لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ تَعْلِيقُ حُصُولِ الِافْتِرَاءِ بِالْعَوْدِ فِي مِلَّةِ قَوْمِهِ، فَإِنَّ الِافْتِرَاءَ الْمَفْرُوضَ بِهَذَا الْمَعْنَى سَابِقٌ مُتَحَقِّقٌ وَإِنَّمَا يَكْشِفُهُ رُجُوعُهُمْ إِلَى مِلَّةِ قَوْمِهِمْ، أَيْ إِنْ يَقَعْ عَوْدُنَا فِي مِلَّتِكُمْ فَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّنَا افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا، فَالْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: افْتَرَيْنا مَاضٍ حَقِيقِيٌّ كَمَا يَقْتَضِيهِ دُخُولُ قَدِ عَلَيْهِ، وَتَقْدِيمُهُ عَلَى الشَّرْطِ لِأَنَّهُ فِي الْحَالَتَيْنِ لَا تَقْلِبُهُ (إِنْ) لِلِاسْتِقْبَالِ، أَمَّا الْمَاضِي الْوَاقِعُ شَرْطًا لِ (إِنْ) فِي قَوْلِهِ: إِنْ عُدْنا فَهُوَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّ (إِنْ) تَقْلِبُ الْمَاضِي لِلْمُسْتَقْبَلِ عَكْسَ (لَمْ) .
Şart ile cevabı arasındaki bağ, ortaya çıkma ve açığa kavuşma bağıdır. Zira iftiranın meydana gelmesini kavminin dinine dönme şartına bağlamak sahih olmaz; çünkü bu anlamda varsayılan iftira önceden gerçekleşmiş durumdadır, kavimlerinin dinine dönmeleri ise ancak bunu açığa çıkarır. Yani “Eğer sizin dininize dönüşümüz vuku bulursa, bizim Allah'a yalan uydurduğumuz açığa çıkmış olur” demektir. { افْتَرَيْنا } sözündeki mazi fiil, başına { قَدْ } edatının girmesinin de gerektirdiği üzere hakiki bir mazidir ve her iki durumda da { إِنْ } edatı onu istikbale çeviremeyeceği için şarttan önce getirilmiştir. { إِنْ عُدْنا } kavlinde { إِنْ } edatının şartı olarak gelen mazi fiil ise gelecek zaman anlamındadır; zira { إِنْ } edatı, { لَمْ } edatının aksine mazi fiili istikbale çevirir.
وَقَوْلُهُ: بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، مَعْنَاهُ: بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ لِلدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي اتَّبَعْنَاهُ بِالْوَحْيِ فَنَجَّانَا مِنَ الْكُفْرِ، فَذَكَرَ الْإِنْجَاءَ لدلالته على الإهداء وَالْإِعْلَانِ بِأَنَّ مُفَارَقَةَ الْكُفْرِ نَجَاةٌ، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ أَوْ كِنَايَةٌ.
Bu vecih üzere { بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra” kavlinin manası şudur: Vahiy yoluyla tabi olduğumuz hak dine Allah bizi hidayet edip de küfürden kurtardıktan sonra... Hidayete delalet etmesi ve küfürden ayrılmanın bir kurtuluş olduğunu ilan etmesi sebebiyle kurtarma (incâ) fiilini zikretmiştir; dolayısıyla sözde bir hazif îcazı (kısaltması) veya kinaye bulunmaktadır.
وَهَذِهِ الْبَعْدِيَّةُ لَيْسَتْ قَيْدًا لِ افْتَرَيْنا وَلَا هِيَ مُوجب كَون الْعود فِي مِلَّتِهِمْ دَالًّا عَلَى كَذِبِهِ فِي الرِّسَالَةِ، بَلْ هَذِهِ الْبَعْدِيَّةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِ عُدْنا يُقْصَدُ مِنْهَا تَفْظِيعُ هَذَا الْعَوْدِ وَتَأْيِيسُ
Bu sonralık (ba'diyyet), { افْتَرَيْنا } “uydurmuş oluruz” ifadesinin kaydı olmadığı gibi onların dinine dönüşün onun peygamberlikteki yalanına delil olmasının sebebi de değildir; bilakis bu sonralık, { عُدْنا } “dönersek” fiiline mütealliktir. Bununla bu dönüşün çirkinliğini vurgulamak ve
الْكَافِرِينَ مِنْ عَوْدِ شُعَيْبٍ وَأَتْبَاعِهِ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ، بِخِلَافِ حَالِهِمُ الْأُولَى قَبْلَ الْإِيمَانِ فَإِنَّهُمْ يُوصَفُونَ بِالْكُفْرِ لَا بِالِافْتِرَاءِ إِذْ لَمْ يَظْهَرُ لَهُمْ وَجْهُ الْحَقِّ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها أَيْ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَقْصِدُهُ الْعَاقِلُ فَيَلْقِي نَفْسَهُ فِي الضَّلَالِ وَالتَّعَرُّضِ لِلْعَذَابِ.
kâfirlerin, Şuayb ve ona tabi olanların küfür dinine dönmelerinden ümitlerini kesmelerini sağlamak kastedilmiştir. İmandan önceki ilk halleri ise böyle değildir; zira hak kendilerine henüz tebeyyün etmediği için onlar iftira ile değil sadece küfürle nitelendirilirler. Bu sebeple onun peşinden { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } “Bizim oraya dönmemiz olacak şey değildir” buyurmuştur; yani akıllı bir kimse kendisini sapıklığa ve azaba maruz bırakacak böyle bir şeyi asla kastetmez.
وَانْتِصَابُ كَذِباً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ تَأْكِيدًا ل افْتَرَيْنا بِنَا هُوَ مَا سوله أَوْ أَعَمُّ مِنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [١٠٣] .
{ كَذِباً } kelimesinin mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması, { افْتَرَيْنا } fiilini onunla eş anlamlı veya daha genel bir lafızla teyit etmek içindir. Benzeri daha önce Mâide Suresi'ndeki { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat kâfirler Allah'a yalan uydururlar” ayetinde geçmişti.
وَقَدْ رَتَّبَ عَلَى مُقَدِّمَةِ لُزُومِ الِافْتِرَاءِ نَتِيجَةَ تَأْيِيسِ قَوْمِهِ مِنْ أَنْ يَعُودَ الْمُؤْمِنُونَ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ بِقَوْلِهِ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها فَنَفَى الْعَوْدَ نَفْيًا مُؤَكَّدًا بِلَامِ الْجُحُودِ وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ تَأْكِيدِ النَّفْيِ بِلَامِ الْجُحُودِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ إِلَخْ
İftiranın lüzumu mukaddimesine dayanarak { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } “Bizim oraya dönmemiz olacak şey değildir” sözüyle kavminin, müminlerin küfür dinine döneceğinden ümit kesmeleri sonucunu bağlamıştır. Böylece olumsuzluğu lâm-ı cuhûd ile pekiştirerek dönüşü nefyetmiştir. Lâm-ı cuhûd ile nefiy teyidi daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ إِلَخْ } “Allah'ın kendisine Kitap verdiği bir insan için olacak şey değildir...” kavlinde
فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] .
açıklanmıştı.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا تَأَدُّبٌ مَعَ اللَّهِ وَتَفْوِيضُ أَمْرِهِ وَأَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَيْهِ، أَيْ:
{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } “Rabbimiz olan Allah dilemedikçe” kavli, Allah'a karşı bir edep ve kendi işini de müminlerin işini de O'na havale etmektir; yani:
إِلَّا أَنْ يُقَدِّرَ اللَّهُ لَنَا الْعَوْدَ فِي مِلَّتِكُمْ فَإِنَّهُ لَا يسْأَل عمّا يفعل، فَأَمَّا عَوْدُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْكُفْرِ فَمُمْكِنٌ فِي الْعَقْلِ حُصُولُهُ وَلَيْسَ فِي الشَّرْعِ اسْتِحَالَتُهُ، وَالِارْتِدَادُ وَقَعَ فِي طَوَائِفَ مِنْ أُمَمٍ.
“Meğerki Allah bizim sizin dininize dönmemizi takdir etmiş olsun; zira O, yaptıklarından sorguya çekilmez.” Müminlerin küfre dönmesi aklen mümkün olup şer'an imkânsız değildir; nitekim irtidat bazı ümmetlerin fırkalarında vaki olmuştur.
وَأَمَّا ارْتِدَادُ شُعَيْبٍ بَعْدَ النُّبُوءَةِ فَهُوَ مُسْتَحِيلٌ شَرْعًا لِعِصْمَةِ اللَّهِ لِلْأَنْبِيَاءِ، فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ سَلَبَ الْعِصْمَةَ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ لَمَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ مُحَالٌ عَقْلًا، وَلَكِنَّهُ غَيْرُ مُمْكِنٍ شَرْعًا، وَقَدْ عَلِمْتَ آنِفًا عِصْمَةَ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الشِّرْكِ قَبْلَ النُّبُوءَةِ فَعِصْمَتُهُمْ مِنْهُ بَعْدَ النُّبُوءَةِ بِالْأَوْلَى، قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ.
Şuayb'ın nübüvvetten sonra irtidat etmesine gelince; Allah'ın peygamberleri masum kılması sebebiyle bu şer'an imkânsızdır. Allah onlardan birinden ismeti çekip almayı dileseydi, bundan aklen bir muhal doğmazdı; fakat şer'an bu mümkün değildir. Peygamberlerin nübüvvetten önce de şirkten masum olduklarını az önce öğrenmiştin; dolayısıyla nübüvvetten sonra masum olmaları evleviyetledir. İki tevilden birine göre Allah Teâlâ Zümer Suresi'nde { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyurmuştur.
وَفِي قَوْلِ شُعَيْبٍ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا تَقْيِيدُ عَدَمِ الْعَوْدِ إِلَى الْكُفْرِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ تَقْيِيدَ الدَّوَامِ عَلَى الْإِيمَانِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ عَدَمَ الْعَوْدِ إِلَى الْكُفْرِ مُسَاوٍ لِلثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ، وَهُوَ تَقْيِيدٌ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّأَدُّبُ وَتَفْوِيضُ الْعِلْمِ بِالْمُسْتَقْبَلِ إِلَى اللَّهِ، وَالْكِنَايَةُ عَنْ سُؤَالِ الدَّوَامِ عَلَى الْإِيمَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَقَوْلِهِ: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا [آل عمرَان: ٨] .
Şuayb'ın { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } “Rabbimiz olan Allah dilemedikçe” sözünde küfre dönmemeyi Allah'ın meşietine bağlama vardır. Bu da imanda sebat etmeyi Allah'ın meşietine bağlamayı gerektirir; çünkü küfre dönmemek, imanda sebat etmekle eş anlamlıdır. Bu, kendisiyle edep takınmak, geleceğe dair ilmi Allah'a havale etmek ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا } “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme” ayetinde olduğu gibi Allah Teâlâ'dan imanda devamlılık istemeyi kinaye yoluyla ifade etmek kastedilen bir kayıttır.
وَمِنْ هُنَا يُسْتَدَلُّ لِقَوْلِ الْأَشْعَرِيِّ وَجَمَاعَةٍ عَلَى رَأْسِهِمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدُوسٍ الْفَقِيهُ
Buradan hareketle el-Eş'arî'nin ve başta celil Mâlikî fakihi Muhammed b. Abdûs olmak üzere bir cemaatin,
الْمَالِكِيُّ الْجَلِيلُ أَنَّ الْمُسْلِمَ يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مَا يُخْتَمُ لَهُ بِهِ، وَيَضْعُفُ قَوْلُ الْمَاتُرِيدِيِّ وَطَائِفَةٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْقَيْرَوَانِ عَلَى رَأْسِهِمْ مُحَمَّدُ بْنُ سَحْنُونٍ أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّهُ مُتَحَقِّقٌ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ فَلَا يَقُول كلمة تنبىء عَنِ الشَّكِّ فِي إِيمَانِهِ.
Müslümanın hayatının nasıl sonlanacağını bilmediği için “İnşallah müminim” diyebileceği görüşüne delil getirilir. el-Mâtürîdî'nin ve başta Muhammed b. Sahnûn olmak üzere Kayrevan âlimlerinden bir grubun, Müslümanın mümin olduğunu kesin olarak bildiği için imanında şüpheye delalet edecek bir söz söyleyemeyeceği, dolayısıyla “İnşallah müminim” diyemeyeceği şeklindeki görüşü ise zayıflar.
وَقَدْ تَطَايَرَ شَرَرُ الْخِلَافِ بَيْنَ ابْنِ عَبْدُوسٍ وَأَصْحَابِهِ مِنْ جِهَةٍ، وَابْنِ سَحْنُونٍ وَأَصْحَابِهِ مِنْ جِهَةٍ، فِي الْقَيْرَوَانِ زَمَانًا طَوِيلًا وَرَمَى كُلُّ فَرِيقٍ الْفَرِيقَ الْآخَرَ بِمَا لَا يَلِيقُ بِهِمَا، وَكَانَ أَصْحَابُ ابْنِ سَحْنُونٍ يَدْعُونَ ابْنَ عَبْدُوسٍ وَأَصْحَابَهُ الشَّكُوكِيَّةَ وَتَلَقَّفَتِ الْعَامَّةُ بِالْقَيْرَوَانِ هَذَا الْخِلَافَ عَلَى غَيْرِ فهم فَرُبمَا اجترءوا عَلَى ابْنِ عَبْدُوسٍ وَأَصْحَابِهِ اجْتِرَاءً وَافْتِرَاءً، كَمَا ذَكَرَهُ مُفَصَّلًا عِيَاضٌ فِي «الْمَدَارِكِ» فِي تَرْجَمَةِ مُحَمَّدِ بْنِ سَحْنُونٍ، وترجمة ابْن النبّان، وَالَّذِي حَقَّقَهُ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ وَعِيَاضٌ أَنَّ الْخِلَافَ لَفْظِيٌّ: فَإِنْ كَانَ يَقُولُ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَسَرِيرَتُهُ فِي الْإِيمَانِ مِثْلُ عَلَانِيَتِهِ فَلَا بَأْسَ بِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ شَكًّا فَهُوَ شَكٌّ فِي الْإِيمَانِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مَا يُرِيدُهُ ابْنُ عَبْدُوسٍ، وَقَدْ قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: أَنَّ الْخِلَافَ بَيْنَ الْأَشْعَرِيِّ وَالْمَاتُرِيدِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنَ الْخِلَافِ اللَّفْظِيِّ، كَمَا حَقَّقَهُ تَاجُ الدِّينِ السُّبْكِيِّ فِي
İbn Abdûs ve taraftarları ile İbn Sahnûn ve taraftarları arasındaki bu ihtilafın kıvılcımları Kayrevan'da uzun bir zaman boyunca sıçramış, her iki taraf da diğerine kendilerine yakışmayan ithamlarda bulunmuştur. İbn Sahnûn'un taraftarları İbn Abdûs ve taraftarlarına “Şekkâkıyye” (şüpheciler) derlerdi. Kayrevan halkı bu ihtilafı meseleyi kavramaksızın sahiplenmiş ve bazen İbn Abdûs ve taraftarlarına karşı haksız ve iftira dolu cüretlerde bulunmuşlardır; nitekim bunu İyâz, el-Medârik adlı eserinde Muhammed b. Sahnûn ve İbnü'n-Nebbân'ın biyografilerinde detaylıca zikretmiştir. Şeyh Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd ve İyâz'ın tahkikine göre bu ihtilaf lafzîdir: Şayet kişi “İnşallah” derken kalbindeki imanı zahiri gibi ise bunda bir beis yoktur; şayet bu bir tereddüt ise imanda şüphedir ki İbn Abdûs'un kastettiği de bu değildir. Muhakkikler bu meselede Eş'arî ile Mâtürîdî arasındaki ihtilafın lafzî bir ihtilaf olduğunu söylemişlerdir; nitekim Tâcüddîn es-Sübkî de
«مَنْظُومَتِهِ النُّونِيَّةِ» ، وَتَبِعَهُ تِلْمِيذُهُ نُورُ الدِّينِ الشِّيرَازِيُّ فِي «شَرْحِهِ» . وَمِمَّا يَجِبُ التَّنْبِيهُ لَهُ أَنَّ الْخِلَافَ فِي الْمَسْأَلَةِ إِنَّمَا هُوَ مَفْرُوضٌ فِي صِحَّةِ قَوْلِ الْمُؤْمِنِ: أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَأَنَّ قَوْلَهُ ذَلِك هَل ينبىء عَنْ شَكِّهِ فِي إِيمَانِهِ، وَلَيْسَ الْخِلَافُ فِي أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِذَلِكَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ كَثِيرًا مَا يُقَابِلُونَ قَوْلَ الْقَائِلِينَ بِالْمَشِيئَةِ بِقَوْلِ الْآخَرِينَ: أَنَا مُؤْمِنٌ عِنْدَ اللَّهِ، فَرَجَعَتِ الْمَسْأَلَةُ إِلَى اخْتِلَافِ النَّظَرِ فِي حَالَةِ عَقْدِ الْقَلْبِ مَعَ مَا هُوَ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ خَاتِمَتِهِ، وَبِذَلِكَ سَهُلَ إِرْجَاعُ الْخِلَافِ إِلَى الْخِلَافِ اللَّفْظِيِّ.
el-Manzûmetü'n-Nûniyye adlı eserinde bunu tahkik etmiş, talebesi Nûrüddîn eş-Şîrâzî de Şerh'inde ona tabi olmuştur. Dikkat edilmesi gereken husus şudur: Bu meseledeki ihtilaf, ancak müminin “İnşallah müminim” demesinin sıhhati ve bu sözünün imanında şüpheye delalet edip etmeyeceği konusundadır; yoksa bunu caiz görenlere göre kişinin mutlaka “İnşallah müminim” demesinin vacip olduğu hususunda değildir. Nitekim meşieti söyleyenlerin sözünü diğerleri çoğu kez “Allah katında müminim” sözüyle karşılamışlardır. Dolayısıyla mesele, kalpteki inanç halinin Allah'ın ilmindeki akıbet ile birlikte ele alınıp alınmaması konusundaki bakış açısı farklılığına raci olmuştur. Böylece ihtilafı lafzî ihtilafa irca etmek kolaylaşmıştır.
وَالْإِتْيَانُ بِوَصْفِ الرَّبِّ وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ: إِظْهَارٌ لِحَضْرَةِ الْإِطْلَاقِ، وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا.
Rab vasfının getirilmesi ve bunun mütekellim mea'l-gayr (çoğul birinci şahıs) zamirine izafe edilmesi; mutlak rububiyet makamını izhar etmek ve Allah'ın iman edenlerin mevlası olduğuna üstü kapalı işaret etmektir.
وَالْخِلَافُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ فِي جَوَازِ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى الْكُفْرَ والمعاصي خلاف ناشىء عَنِ الْخِلَافِ فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى الْمَشِيئَةِ وَالْإِرَادَةِ، وَلِكِلَا الْفَرِيقَيْنِ اصْطِلَاحٌ فِي
Allah Teâlâ'nın küfrü ve günahları dilemesinin caiz oluşu hususunda bizimle Mutezile arasındaki ihtilaf; meşiet ve irade kavramlarının hakiki anlamını belirleme konusundaki ihtilaftan kaynaklanan bir ayrılıktır. Her iki fırkanın da bu hususta
ذَلِكَ يُخَالِفُ اصْطِلَاحَ الْآخَرِ، وَالْمَسْأَلَةُ طَفِيفَةٌ وَإِنْ هَوَّلَهَا الْفَرِيقَانِ، وَاصْطِلَاحُنَا أَسْعَدُ بِالشَّرِيعَةِ وَأَقْرَبُ إِلَى اللُّغَةِ، وَالْمَسْأَلَةُ كُلُّهَا مِنْ فُرُوعِ مَسْأَلَةِ التَّكْلِيفِ وَقُدْرَةِ الْمُكَلِّفِ.
diğerinin ıstılahına uymayan bir ıstılahı vardır. İki fırka meseleyi büyütmüş olsa da bu önemsiz bir meseledir; bizim ıstılahımız şeriata daha uygun ve dile daha yakındır. Meselenin tamamı ise teklif ve mükellefin kudreti meselesinin füruatındandır.
وَقَوْلُهُ: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً تَفْوِيضٌ لِعِلْمِ اللَّهِ، أَيْ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ مِنَّا، وَإِعَادَةُ وَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ إِظْهَارِ وَصْفِهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَتَأْكِيدِ التَّعْرِيضِ الْمُتَقَدِّمِ، حَتَّى يَصِيرَ كَالتَّصْرِيحِ.
Allah Teâlâ'nın { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” buyruğu, [meseleyi] Allah'ın ilmine havale etmektir; yani şayet [Allah] bunu dileyecek olursa, O bizim hakkımızdaki muradını en iyi bilendir. Rububiyet vasfının tekrarlanması, O'nun rububiyet vasfını daha fazla izhar etmek ve önceki üstü kapalı işareti açık bir ifade derecesine varacak şekilde tekit etmek amacıyla zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (ızhâr fî makâmi'l-ıdmâr).
وَانْتَصَبَ عِلْماً عَلَى التَّمْيِيزِ الْمُحَوَّلِ عَنِ الْفَاعِلِ لِقَصْدِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ لِلِاهْتِمَامِ.
{ عِلْماً } kelimesi, konuya dikkat çekmek maksadıyla önce mücmel bırakıp ardından tafsilat vermek üzere failden dönüştürülmüş temyiz olarak nasb edilmiştir.
وَانْتَصَبَ كُلَّ شَيْءٍ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ وَسِعَ، أَيْ: وَسِعَ عِلْمُ رَبِّنَا كُلَّ شَيْءٍ.
{ كُلَّ شَيْءٍ } ifadesi de { وَسِعَ } fiilinin mefulün bihi olarak mansubdur; yani “Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır.”
وَالسِّعَةُ: مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا فِي الْإِحَاطَةِ بِكُلِّ شَيْءٍ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْوَاسِعَ يَكُونُ أَكْثَرَ إِحَاطَةً.
Vüs'at (genişlik), mecazen her şeyi ihata etmek anlamında kullanılmıştır; zira geniş olan şey daha çok ihata edici olur.
وَفِي هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ إدماج تَعْلِيم بعض صِفَاتِ اللَّهِ لِأَتْبَاعِهِ وَغَيْرِهِمْ عَلَى عَادَةِ الْخُطَبَاءِ فِي انْتِهَازِ الْفُرْصَةِ.
Bu münazarada, hatiplerin fırsatları değerlendirme âdetine uygun olarak, tâbilerine ve diğerlerine Allah'ın bazı sıfatlarını öğretme gayesi de [söze] idraç edilmiştir (katılmıştır).
ثُمَّ أَخْبَرَ بِأَنَّهُ وَمَنْ تَبِعَهُ قَدْ تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ، وَالتَّوَكُّلُ: تَفْوِيضُ مُبَاشَرَةِ صَلَاحِ الْمَرْءِ إِلَى غَيْرِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] ، وَهَذَا تَفْوِيضٌ يَقْتَضِي طَلَبَ الْخَيْرِ، أَيْ: رَجَوْنَا أَنْ لَا يَسْلُبَنَا الْإِيمَانَ الْحَقِّ وَلَا يُفْسِدُ خَلْقَ عُقُولِنَا وَقُلُوبِنَا فَلَا نُفْتَنُ ونضل، وَرَجَوْنَا أَنْ يَكْفِيَنَا شَرَّ مَنْ يُضْمِرُ لَنَا شَرًّا وَذَلِكَ
Sonra kendisinin ve ona tâbi olanların Allah'a tevekkül ettiklerini haber vermiştir. Tevekkül; kişinin kendi maslahatını bizzat yürütmeyi bir başkasına havale etmesidir. Bu kavram, Âl-i İmrân Suresi'nde [159] yer alan { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verince artık Allah'a tevekkül et” buyruğunda geçmişti. Bu, hayrı talep etmeyi gerektiren bir havaledir; yani: Bizden hak imanı çekip almamasını, akıllarımızın ve kalplerimizin fıtratını bozup da fitneye düşüp sapmamamızı umduk ve bize kötülük besleyenlerin şerrine karşı O'nun bize yetmesini diledik. Bu da
شَرُّ الْكَفَرَةِ الْمُضْمَرُ لَهُمْ، وَهُوَ الْفِتْنَةُ فِي الْأَهْلِ بِالْإِخْرَاجِ، وَفِي الدِّينِ بِالْإِكْرَاهِ عَلَى اتِّبَاعِ الْكُفْرِ.
kâfirlerin onlar için içlerinde gizledikleri şerdir; bu da [yurtlarından] çıkarılmak suretiyle aile hususunda, küfre uymaya zorlanmak suretiyle de din hususunda fitneye maruz bırakılmaktır.
وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى فِعْلِ تَوَكَّلْنا لإِفَادَة الِاخْتِصَاص تَحْقِيقا لِمَعْنَى التَّوْحِيدِ وَنَبْذِ غَيْرِ اللَّهِ، وَلِمَا فِي قَوْلِهِ: عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا مِنَ التَّفْوِيضِ إِلَيْهِ فِي كِفَايَتِهِمْ أَمْرَ أَعْدَائِهِمْ، صَرَّحَ بِمَا يَزِيدُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ. وَفَسَّرُوا الْفَتْحَ هُنَا بِالْقَضَاءِ وَالْحُكْمِ، وَقَالُوا: هُوَ لُغَةُ أَزْدِ عُمَانَ مِنَ الْيَمَنِ، أَيِ احْكُمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، وَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْفَتْحِ بِمَعْنَى النَّصْرِ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا لَا يَتَحَاكَمُونَ لِغَيْرِ السَّيْفِ، وَيَحْسَبُونَ أَنَّ النَّصْرَ حُكْمُ اللَّهِ لِلْغَالِبِ عَلَى الْمَغْلُوبِ.
Câr ve mecrûrun { تَوَكَّلْنا } fiilinin önüne takdim edilmesi, tevhid manasını gerçekleştirmek ve Allah'tan başkasını terk etmek üzere tahsis ifade etmek içindir. { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } [ifadesinde], düşmanlarına karşı Allah'ın kendilerine yeteceği hususunda bir tefvîz (işi O'na bırakma) bulunduğu için, { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” sözüyle bunu daha da pekiştiren hususu açıkça ifade etmiştir. Müfessirler buradaki fetih (الْفَتْح) kelimesini kaza ve hüküm ile tefsir etmişler ve bunun Yemen'deki Ezd-i Umân kabilesinin lehçesi olduğunu, yani “bizimle onlar arasında hükmet” manasına geldiğini söylemişlerdir. Bu mana, zafer anlamındaki fetih kelimesinden alınmıştır; zira Araplar kılıçtan başkasına muhakeme olmazlar ve zaferin, Allah'ın mağluba karşı galip lehine verdiği bir hüküm olduğunu kabul ederlerdi.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ هُوَ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ [الْأَعْرَاف: ٨٧] ، أَيْ
{ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “Sen hükmedenlerin en hayırlısısın” buyruğu, { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } [el-A'râf 87] “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” buyruğu gibidir; yani
وَأَنْتَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ، وَخَيْرُ الْحَاكِمِينَ هُوَ أَفْضَلُ أَهْلِ هَذَا الْوَصْفِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَحَقَّقُ فِيهِ كَمَالُ هَذَا الْوَصْفِ فِيمَا يُقْصَدُ مِنْهُ وَفِي فَائِدَتِهِ بِحَيْثُ لَا يَشْتَبِهُ عَلَيْهِ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ وَلَا تُرَوَّجُ عَلَيْهِ التُّرَّهَاتُ. وَالْحُكَّامُ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ، فَتَبَيَّنَ وَجْهُ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ [الْأَعْرَاف: ٨٧] وَكَذَلِكَ الْقِيَاسُ فِي قَوْلِهِ: خَيْرُ النَّاصِرِينَ [آلِ عمرَان: ١٥٠] وخَيْرُ الْماكِرِينَ [آل عمرَان: ٥٤] وَقد تقدم فِي سُورَة آل عِمْرَانَ [١٥٠] : بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ.
“Ve Sen yardım edenlerin en hayırlısısın.” Hükmedenlerin en hayırlısı, bu vasfa sahip olanların en üstünüdür; o da bu vasfın kastettiği şeyde ve faydasında kendisinde tam bir kemalin gerçekleştiği zattır; öyle ki O'na hak batılla karışmaz ve O'na hiçbir batıl yutturulamaz. Hüküm verenler pek çok mertebededir; dolayısıyla { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } [el-A'râf 87] “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” ayetindeki tafdilin (üstünlük) yönü açıklığa kavuşmuş olur. { خَيْرُ النَّاصِرِينَ } [Âl-i İmrân 150] “yardım edenlerin en hayırlısı” ve { خَيْرُ الْماكِرِينَ } [Âl-i İmrân 54] “tuzak kuranların en hayırlısı” ayetlerinde de kıyas böyledir. Âl-i İmrân Suresi'nde [150] geçen { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ } “Bilakis mevlânız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır” ayetinde bu husus daha önce geçmişti.
[٩٠- ٩٢]
[90-92]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ٩٠ إِلَى ٩٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 90-92]
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢)
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) } “Kavminden inkâr edenlerin ileri gelenleri dediler ki: ‘Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz.’ (90) Bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (91) Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu! (92)”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَقالَ الْمَلَأُ وَلَمْ تُفْصَلْ كَمَا فُصِلَتِ الَّتِي قَبْلَهَا لِانْتِهَاءِ الْمُحَاوَرَةِ الْمُقْتَضِيَةِ فَصْلَ الْجُمَلِ فِي حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَةِ، وَهَذَا قَوْلٌ أُنُفٌ وَجَّهَ فِيهِ الْمَلَأُ خِطَابَهُمْ إِلَى عَامَّةِ قَوْمِهِمُ الْبَاقِينَ عَلَى الْكُفْرِ تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنِ اتِّبَاعِ شُعَيْبٍ خَشْيَةً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْ تَحِيكَ فِي نُفُوسِهِمْ دَعْوَةُ شُعَيْبٍ وَصِدْقُ مُجَادَلَتِهِ، فَلَمَّا رَأَوْا حُجَّتَهُ سَاطِعَةً وَلَمْ يَسْتَطِيعُوا الْفَلْجَ عَلَيْهِ فِي الْمُجَادَلَةِ، وَصَمَّمُوا عَلَى كُفْرِهِمْ، أَقْبَلُوا عَلَى خِطَابِ الْحَاضِرِينَ مِنْ قَوْمِهِمْ لِيُحَذِّرُوهُمْ مِنْ مُتَابَعَةِ شُعَيْبٍ وَيُهَدِّدُوهُمْ بِالْخَسَارَةِ.
{ وَقالَ الْمَلَأُ } cümlesi, önceki [cümleler] gibi fasledilmeyip (bağlaçsız bırakılmayıp) atfedilmiştir; zira karşılıklı konuşmanın aktarılmasında cümlelerin fasledilmesini gerektiren diyalog sona ermiştir. Bu, ileri gelenlerin (mele'), Şuayb'ın davetinin ve samimi mücadelesinin nefislerine tesir etmesinden korkarak, Şuayb'a uymaktan sakındırmak maksadıyla küfür üzere kalan halk kitlelerine yönelttikleri yeni bir sözdür. Onun delilinin parlak olduğunu görüp münazarada ona üstün gelemediklerinde ve küfürlerinde ısrar ettiklerinde, Şuayb'a tabi olmaktan sakındırmak ve onları hüsranla tehdit etmek üzere kavimlerinden hazır bulunanlara hitap etmeye yöneldiler.
وَذكر الْمَلَأُ إِظْهَار فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِبُعْدِ الْمَعَادِ. وَإِنَّمَا وَصَفَ الْمَلَأَ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ دُونَ أَنْ يَكْتَفِيَ بِحَرْفِ التَّعْرِيفِ الْمُقْتَضِي أَنَّ الْمَلَأَ الثَّانِيَ هُوَ الْمَلَأُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ،
“El-Mele'” (ileri gelenler) kelimesinin zikredilmesi, merciin (zamirin döneceği yerin) uzak olmasından dolayı zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (ızhâr fî makâmi'l-ıdmâr). İkinci mele'in önceden zikredilen mele' olduğunu gerektiren harf-i tarifle yetinilmeyip de mele' kelimesinin ism-i mevsul ve sılasıyla nitelenmesi ise
لِقَصْدِ زِيَادَةِ ذَمِّ الْمَلَأِ بِوَصْفِ الْكُفْرِ، كَمَا ذُمَّ فِيمَا سَبَقَ بِوَصْفِ الِاسْتِكْبَارِ.
daha önce büyüklük taslama (istikbar) vasfıyla yerildikleri gibi, burada da küfür vasfıyla mele'in yerilmesini artırmak maksadıyladır.
وَوَصْفُ الْمَلَأُ هُنَا بِالْكُفْرِ لِمُنَاسَبَةِ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ عَنْهُمْ، الدَّالِّ عَلَى تَصَلُّبِهِمْ فِي
Mele'in burada küfür ile nitelenmesi, kendilerinden nakledilen ve küfürlerindeki
كُفْرِهِمْ، كَمَا وُصِفُوا فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِالِاسْتِكْبَارِ لِمُنَاسَبَةِ حَالِ مُجَادَلَتِهِمْ شُعَيْبًا، كَمَا تَقَدَّمَ، فَحَصَلَ مِنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ كَافِرُونَ.
katılığa delalet eden söze uygunluğundandır. Nitekim önceki ayette de daha önce geçtiği üzere Şuayb ile tartışma hallerine uygun olarak kibir ile nitelenmişlerdi. Böylece iki ayetten onların hem kibirli hem de kâfir oldukları anlaşılmış oldu.
وَالْمُخَاطَبُ فِي قَوْلِهِ: لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً هُمُ الْحَاضِرُونَ حِينَ الْخِطَابِ لَدَى الْمَلَأِ، فَحُكِيَ كَلَامُ الْمَلَأِ كَمَا صَدَرَ مِنْهُمْ، وَالسِّيَاقُ يُفَسِّرُ الْمَعْنِيِّينَ بِالْخِطَابِ، أَعْنِي عَامَّةَ قَوْمِ شُعَيْبٍ الْبَاقِينَ عَلَى الْكُفْرِ.
{ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً } “Eğer Şuayb'a uyarsanız” buyruğunda muhatap olanlar, hitap esnasında ileri gelenlerin yanında hazır bulunan kimselerdir. İleri gelenlerin sözü onlardan çıktığı gibi nakledilmiştir; bağlam ise hitapla kastedilenleri, yani Şuayb'ın kavminden küfür üzere kalan halk kitlelerini açıklamaktadır.
(وَاللَّامُ) مُوطِئَةٌ لِلْقَسَمِ. وإِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَاب الشَّرْط مَحْذُوف، كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ.
Lam harfi kaseme hazırlık (mûtietu li'l-kasem) içindir. { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } ise kasemin cevabıdır ve bu tür terkiplerde olduğu gibi mahzuf şartın cevabına delalet etmektedir.
وَالْخُسْرَانُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٠] . وَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِحُصُولِ الضُّرِّ مِنْ حَيْثُ أُرِيدَ النَّفْعُ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا التَّحْذِيرُ مِنْ أَضْرَارٍ تَحْصُلُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ جَرَّاءِ غَضَبِ آلِهَتِهِمْ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُمْ لَا يَعْتَقِدُونَ الْبَعْثَ، فَإِنْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَهُ، فَالْمُرَادُ الْخُسْرَانُ الْأَعَمُّ، وَلَكِنَّ الْأَهَمَّ عِنْدَهُمْ هُوَ الدُّنْيَوِيُّ.
Hüsran kavramı, En'âm Suresi'nde [140] yer alan { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ } “Çocuklarını öldürenler gerçekten hüsrana uğramışlardır” ayetinde geçmişti. Bu, fayda umulan yerden zararın gelmesi durumunda müstear olarak (istiâre yoluyla) kullanılır. Buradaki maksat, ilahlarının kendilerine öfkelenmesi sonucu dünyada başlarına gelecek zararlardan sakındırmaktır; zira zahir olan onların yeniden dirilişe (ba's) inanmadıklarıdır. Şayet inanıyor idiyseler, murad daha genel bir hüsrandır; fakat onların nezdinde en mühim olanı dünyevî olanıdır.
(وَالْفَاءُ) فِي: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ لِلتَّعْقِيبِ، أَيْ: كَانَ أَخْذُ الرَّجْفَةِ إِيَّاهُمْ عَقِبَ قَوْلِهِمْ لِقَوْمِهِمْ مَا قَالُوا.
{ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } ayetindeki fâ harfi ta'kîb (hemen peşinden olma) içindir; yani sarsıntının onları yakalaması, kavimlerine bu söylediklerini söylemelerinin hemen akabinde gerçekleşmiştir.
وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ فِي نَظِيرِهَا مِنْ قِصَّةِ ثَمُودَ.
{ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar” ifadesinin tefsiri, Semûd kıssasındaki benzerinde geçmişti.
وَالرَّجْفَةُ الَّتِي أَصَابَتْ أَهْلَ مَدْيَنَ هِيَ صَوَاعِقُ خَرَجَتْ مِنْ ظُلَّةٍ، وَهِيَ السَّحَابَةُ، قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٨٩] . فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ، وَقَدْ عَبَّرَ عَنِ الرَّجْفَةِ فِي سُورَةِ هُودٍ بِالصَّيْحَةِ فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ مِنْ نَوْعِ الْأَصْوَاتِ الْمُنْشَقَّةِ عَنْ قَالِعٍ وَمَقْلُوعٍ لَا عَنْ قَارِعٍ وَمَقْرُوعٍ وَهُوَ الزِّلْزَالُ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ أَصَابَهُمْ زِلْزَالٌ وَصَوَاعِقُ فَتَكُونُ الرَّجْفَةُ الزِّلْزَالَ وَالصَّيْحَةُ الصَّاعِقَةَ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا.
Medyen ehline isabet eden racfe (sarsıntı), bir zulle'den (gölge yapan buluttan) çıkan yıldırımlardır; buluttur. Nitekim Şuarâ Suresi'nde [189] { فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } “Onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi” buyurmuştur. Hûd Suresi'nde ise racfe kelimesi sayha (korkunç çığlık) ile ifade edilmiştir; dolayısıyla bunun vuran ve vurulan şeyden değil, söküp atan ve sökülüp atılan şeyden çıkan sesler türünden olması gerekir ki bu da depremdir. En kuvvetli görüşe göre onlara hem deprem hem de yıldırımlar isabet etmiştir; nitekim { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular” buyruğunun delalet ettiği üzere racfe deprem, sayha ise yıldırımdır.
وَجُمْلَةُ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَالتَّعْرِيفُ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، وَهُوَ أَنَّ اضْمِحْلَالَهُمْ وَانْقِطَاعَ دَابِرِهِمْ كَانَ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ شُعَيْبًا.
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } cümlesi müstakil bir başlangıç (istînâf-ı ibtidâî) cümlesidir. İsm-i mevsul ile marife kılınması, haberin bina ediliş gerekçesine işaret etmek içindir; o da onların yok edilmelerinin ve köklerinin kazınmasının, Şuayb'ı yalanlamalarının bir cezası olduğudur.
وَمَعْنَى: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا تَشْبِيه حَالَة استيصالهم وَعَفَاءِ آثَارِهِمْ بِحَالِ مَنْ لَمْ
{ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } ayetinin manası; onların köklerinin kurutulması ve izlerinin silinmesi halini, sanki kendileri için
تَسْبِقْ لَهُمْ حَيَاةٌ، يُقَالُ: غَنِيَ بِالْمَكَانِ كَرَضِيَ أَقَامَ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ مَكَانُ الْقَوْمِ مَغْنًى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «الَّذِي اسْتَقْرَيْتُ مِنْ أَشْعَارِ الْعَرَبِ أَنَّ غَنِيَ مَعْنَاهُ: أَقَامَ إِقَامَةً مُقْتَرِنَةً بِتَنَعُّمِ عَيْشٍ وَيُشْبِهُ أَنْ تَكُونَ مَأْخُوذَةً مِنَ الِاسْتِغْنَاءِ» أَيْ كَأَنْ لم تكن لَهُم إِقَامَةٌ، وَهَذَا إِنَّمَا يُعْنَى بِهِ انْمِحَاءُ آثَارِهِمْ كَمَا قَالَ: فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ [يُونُس: ٢٤] ، وَهُوَ يُرَجِّحُ أَنْ يَكُونَ أَصَابَهُمْ زِلْزَالٌ مَعَ الصَّوَاعِقِ بِحَيْثُ احْتَرَقَتْ أَجْسَادُهُمْ وَخُسِفَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَانْقَلَبَتْ دِيَارُهُمْ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ وَلَمْ يَبْقَ شَيْءٌ أَوْ بَقِيَ شَيْءٌ قَلِيلٌ. فَهَذَا هُوَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ، وَلَيْسَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ حَالَةَ مَوْتِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ فِي كُلِّ مَيِّتٍ وَلَا يَخْتَصُّ بِأَمْثَالِ مَدْيَنَ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ [الحاقة: ٨] .
daha önce hiçbir hayat geçmemiş kimselerin haline benzetmektir. Radıye gibi Ganiye bi'l-mekân (غَنِيَ بِالْمَكَانِ), “ikamet etti” demektir; bu sebeple bir topluluğun bulunduğu yere mağnâ (مَغْنًى) denmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Arap şiirlerinden yaptığım istikra neticesinde ganiye kelimesinin manasının, 'refah içinde bir ikametle yerleşti' demek olduğunu gördüm; bunun istiğnâ (ihtiyaç duymama) kelimesinden türetilmiş olması muhtemeldir.” Yani sanki orada hiç ikamet etmemişler gibi oldu. Bununla ancak onların izlerinin tamamen silinmesi kastedilmektedir; nitekim { فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } [Yûnus 24] “Biz onu sanki dün hiç yokmuş gibi kökünden biçilmiş hale getirdik” buyurmuştur. Bu da cesetlerinin yanması, yerin dibine geçirilmeleri, yurtlarının yerin altına dönmesi ve geride hiçbir şeyin ya da çok az bir şeyin kalması şeklinde yıldırımlarla birlikte bir depremin onlara isabet ettiğini kuvvetlendirmektedir. Teşbihin yönü işte budur; teşbihin yönü sadece onların ölüm halleri değildir, zira bu durum her ölüde gerçekleşir ve Medyen gibilerine mahsus değildir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ } [el-Hâkka 8] “Şimdi onlardan geriye kalan bir şey görüyor musun?” buyruğu gibidir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ إِذَا اعْتُبِرَتْ كانُوا فِعْلًا، وَاعْتُبِرَ الْمُسْنَدُ فِعْلِيًّا فَهُوَ تَقْدِيمٌ لِإِفَادَةٍ تُقَوِّي الْحُكْمَ، وَإِنِ اعْتُبِرَتْ (كَانَ) بِمَنْزِلَةِ الرَّابِطَةِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، فَالتَّقَوِّي حَاصِلٌ مِنْ مَعْنَى الثُّبُوتِ الَّذِي تُفِيدُهُ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ.
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } buyruğunda müsnedün ileyhin takdim edilmesi; şayet { كانُوا } fiil, müsned de fiilî kabul edilirse hükmü kuvvetlendirme ifade eden bir takdimdir. Şayet (kâne) rabıta mesabesinde kabul edilirse -ki zahir olan budur- kuvvetlenme, isim cümlesinin ifade ettiği sübut manasından hâsıl olur.
وَالتَّكْرِيرُ لِقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً لِلتَّعْدِيدِ وَإِيقَاظِ السَّامِعِينَ، وَهُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، لِيَتَّقُوا عَاقِبَةَ أَمْثَالِهِمْ فِي الشِّرْكِ وَالتَّكْذِيبِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ، كَمَا وَقَعَ التَّصْرِيحُ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها [مُحَمَّد: ١٠] .
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } sözünün tekrar edilmesi, [durumu] vurgulamak ve dinleyiciler olan Arap müşriklerini, üstü kapalı bir üslupla şirk ve yalanlamada kendi emsallerinin akıbetinden sakınmaları için uyarmak maksadıyla yapılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın { وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } [Muhammed 10] “Kâfirler için de bunun benzerleri vardır” buyruğunda bu husus açıkça ifade edilmiştir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ يُفِيدُ الْقَصْرَ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ دُونَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا شُعَيْبًا، وَذَلِكَ لِإِظْهَارِ سَفَهِ قَوْلِ الْمَلَأِ لِلْعَامَّةِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ تَوْقِيفًا لِلْمُعْتَبِرِينَ بِهِمْ عَلَى تَهَافُتِ أَقْوَالِهِمْ وَسَفَاهَةِ رَأْيِهِمْ، وَتَحْذِيرًا لِأَمْثَالِهِمْ مِنَ الْوُقُوعِ فِي ذَلِك الضلال.
{ كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } buyruğundaki fasıl zamiri kasr ifade eder; bu da izâfî bir kasrdır, yani Şuayb'a uyanlar değil, [asıl hüsrana uğrayanlar onlardır]. Bu, ileri gelenlerin halka yönelik { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz” sözünün beyinsizce olduğunu ortaya koymak, onlardan ibret alanları bu sözlerin tutarsızlığına ve görüşlerinin sefahatine muttali kılmak ve benzerlerini bu sapıklığa düşmekten sakındırmak içindir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٩٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 93]
فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣)
{ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣) } “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: ‘Ey kavmim! Yemin olsun ki ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık kâfir bir topluluğa nasıl üzüleyim!’ (93)”
تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى قَوْلِهِ: وَنَصَحْتُ لَكُمْ مِنْ قِصَّةِ ثَمُودَ، وَتَقَدَّمَ
Bu ayetin benzerinin { وَنَصَحْتُ لَكُمْ } ifadesine kadar olan kısmının tefsiri Semûd kıssasında geçmişti;
وَجْهُ التَّعْبِيرِ بِ رِسالاتِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي نَظِيرِهَا مِنْ قِصَّةِ قَوْمِ نُوحٍ.
{ رِسالاتِ } kelimesinin çoğul sığasıyla ifade ediliş gerekçesi de Nûh kavmi kıssasındaki benzerinde geçmişti.
وَنِدَاؤُهُ قَوْمَهُ نِدَاء تحسر وتبرئ مِنْ عَمَلِهِمْ، وَهُوَ مِثْلُ قَول النبيء ﷺ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، حِينَ وَقَفَ عَلَى الْقَلِيبِ الَّذِي أُلْقِيَ فِيهِ قَتْلَى الْمُشْرِكِينَ فَنَادَاهُمْ بِأَسْمَاءِ صَنَادِيدِهِمْ ثُمَّ
Kavmine nidası, bir teessüf ve onların yaptıklarından teberri (uzaklaşma) nidasıdır. Bu durum, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir Gazvesi'nden sonra, müşriklerin ölülerinin atıldığı kuyu (kalîb) başında durup onların ileri gelenlerinin isimleriyle onlara seslenmesi ve ardından