وَالِاسْتِرْهَابُ: طَلَبُ الرَّهْبِ أَيِ الْخَوْفِ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ عَزَّزُوا تَخَيُّلَاتِ السِّحْرِ بِأُمُورٍ أُخْرَى تُثِيرُ خوف الناظرين، لتزداد تَمَكُّنُ التَّخَيُّلَاتِ مِنْ قُلُوبِهِمْ، وَتِلْكَ الْأُمُورُ أَقْوَالٌ وَأَفْعَالٌ
İstirhâb (الِاسْتِرْهَابُ), dehşet ve korku (rehbet) talep etmektir. Şöyle ki: Yanılsamalar kalplerinde daha iyi yer etsin diye sihir yanılsamalarını bakanların korkusunu tetikleyecek başka şeylerle takviye ettiler. Bu şeyler birtakım sözler ve fiillerdir;
تُوهِمُ أَنْ سَيَقَعَ شَيْءٌ مُخِيفٌ كَأَنْ يَقُولُوا لِلنَّاسِ: خُذُوا حِذْرَكُمْ وَحَاذِرُوا، وَلَا تَقْتَرِبُوا، وَسَيَقَعُ شَيْءٌ عَظِيمٌ، وَسَيَحْضُرُ كَبِيرُ السَّحَرَةِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ التَّمْوِيهَاتِ، وَالْخُزَعْبَلَاتِ، وَالصِّيَاحِ، وَالتَّعْجِيبِ.
insanlara: "Tedbirinizi alın, sakının, yaklaşmayın! Müthiş bir şey kopacak, büyücülerin piri gelecek!" gibi yanıltmacalar, saçmalıklar, bağırtılar ve hayret uyandırıcı gösterilerle korkunç bir şeyin olacağı vehmini verdiler.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ السِّينَ وَالتَّاءَ فِي وَاسْتَرْهَبُوهُمْ لِلتَّأْكِيدِ، أَيْ: أَرْهَبُوهُمْ رَهَبًا شَدِيدًا، كَمَا يُقَالُ اسْتَكْبَرَ وَاسْتَجَابَ.
{ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } fiilindeki sîn ve tâ harflerini mübalağa/tekit için kılman da mümkündür; yani (istekbere) [اسْتَكْبَرَ] ve (istecâbe) [اسْتَجَابَ] kelimelerinde olduğu gibi "onları şiddetle korkuttular, dehşete düşürdüler" demektir.
وَقَدْ بَيَّنْتُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] أَنَّ مَبْنَى السِّحْرِ عَلَى التَّخْيِيلِ وَالتَّخْوِيفِ.
Bakara Suresi'nde [102] Allah Teâlâ'nın: { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “İnsanlara sihri öğretiyorlardı” buyruğunun tefsirinde, sihrin temelinin yanılsama ve korkutmaya dayandığını açıklamıştım.
وَوُصِفَ السِّحْرُ بِالْعَظِيمِ لِأَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ مَا يَفْعَلُهُ السَّحَرَةُ إِذْ كَانَ مَجْمُوعًا مِمَّا تَفَرَّقَ بَيْنَ سَحَرَةِ الْمَمْلَكَةِ مِنَ الْخَصَائِصِ الْمَسْتُورَةِ بِالتَّوْهِيمِ الْخَفِيَّةِ أَسْبَابُهَا عَن الْعَامَّة.
Sihrin "büyük" [عَظِيمٍ] olarak nitelenmesi, büyücülerin yapabileceği en büyük işlerden biri olmasındandır; zira bu, krallığın büyücüleri arasında dağınık halde bulunan, vehmettirmeyle gizlenmiş ve sebepleri halktan saklanmış maharetlerin bir araya getirilmesiyle ortaya konmuştu.
[١١٧- ١١٩]
[117-119]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١١٧ إِلَى ١١٩]
[A'RÂF SURESİ (7): 117 İLÂ 119. AYETLER]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩)
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) } “Biz de Mûsâ'ya: 'Asânı at!' diye vahyettik. Bir de baktılar ki asâ, onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor! (117) Böylece hak yerini buldu ve onların yapageldikleri şeyler boşa çıktı. (118) Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. (119)”
جُمْلَةُ: وَأَوْحَيْنا معطوفة على جمل سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ، وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ [الْأَعْرَاف: ١١٦] ، فَهِيَ فِي حَيِّزِ جَوَابِ لَمَّا، أَيْ: لَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا، وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ لَهُمْ عَصَاكَ.
{ وَأَوْحَيْنا } cümlesi, { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } [A'râf: 116] cümlelerine matuftur; dolayısıyla { لَمَّا } edatının cevabı kapsamındadır. Yani: Attıkları vakit büyülediler ve Biz de Mûsâ'ya "Asânı onlara doğru at!" diye vahyettik.
وأَنْ تَفْسِيرِيَّةٌ لِفِعْلِ أَوْحَيْنا، وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ الدَّالِّ عَلَى سُرْعَةِ مُفَاجَأَةِ شُرُوعِهَا فِي التَّلَقُّفِ بِمُجَرَّدِ إِلْقَائِهَا، وَقَدْ دَلَّ السِّيَاقُ عَلَى جُمْلَتَيْنِ مَحْذُوفَتَيْنِ، إِذِ التَّقْدِيرُ: فَأَلْقَاهَا فَدَبَّتْ فِيهَا الْحَيَاةُ وَانْقَلَبَتْ ثُعْبَانًا فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ، دَلَّ عَلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى الْأَمْرُ بِالْإِلْقَاءِ، وَعَلَى الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ التَّلَقُّفُ لِأَنَّهُ مِنْ شَأْنِ الْحَيَوَانِ، وَالْعَصَا إِذَا دَبَّتْ فِيهَا الْحَيَاةُ صَارَتْ ثُعْبَانًا بِدُونِ تَبْدِيلِ شَكْلٍ.
{ أَنْ } harfi, { أَوْحَيْنا } fiilini açıklayan tefsîriyyedir. [فَإِذا lafzındaki] fâ harfi, asânın atılır atılmaz yutmaya başlamasındaki sürat ve aniliği bildiren ta'kîb içindir. Bağlam mahzuf iki cümleye delalet etmektedir; zira takdiri şöyledir: "Bunun üzerine asâyı attı, ona hayat sirayet etti ve bir yılana dönüştü; bir de baktılar ki yutuyor..." Birinci cümleye atmayı emretme ifadesi, ikinci cümleye ise canlı varlıklara özgü bir fiil olan yutma (telakkuf) ifadesi delalet etmektedir; zira asâya hayat sirayet ettiğinde şekli değişmeksizin yılana dönüşmüştür.
وَالتَّلَقُّفُ: مُبَالَغَةٌ فِي اللَّقْفِ وَهُوَ الِابْتِلَاعُ وَالِازْدِرَادُ.
Telakkuf (التَّلَقُّفُ), bir şeyi hemen yutuvermek ve boğazdan aşağı indirmek manasına gelen lakf (اللَّقْف) kökünden mübalağa bildiren bir kelimedir.
وَمَا مَوْصُولَةٌ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ أَيْ: مَا يَأْفِكُونَهُ. وَالْإِفْكُ: الصَّرْفُ عَنِ الشَّيْءِ وَيُسَمَّى الزُّورُ إِفْكًا، وَالْكَذِبُ الْمَصْنُوعَ إِفْكًا، لِأَنَّ فِيهِ صَرْفًا عَنِ الْحَقِّ وَإِخْفَاءً لِلْوَاقِعِ، فَلَا يُسَمَّى إِفْكًا إِلَّا الْكَذِبُ الْمُصْطَنَعُ الْمُمَوَّهُ، وَإِنَّمَا جُعِلَ السِّحْرُ إِفْكًا لِأَنَّ مَا يَظْهَرُ مِنْهُ مُخَالِفٌ لِلْوَاقِعِ فَشُبِّهَ بِالْخَبَرِ الْكَاذِبِ.
{ مَا } lafzı ism-i mevsûl olup sıla zamiri mahzuftur; yani "uydurdukları şeyleri" [مَا يَأْفِكُونَهُ] demektir. İfk (الْإِفْكُ), bir şeyi aslından çevirmektir; bu yüzden sahteliğe ve uydurma yalana ifk denmiştir; çünkü bunda haktan çevirme ve gerçeği gizleme vardır. Dolayısıyla süslenip yaldızlanmış yapmacık yalandan başkasına ifk denmez. Sihir de gerçekte var olandan farklı göründüğü için yalan habere benzetilerek ifk sayılmıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَلْقَفُ- بِقَافٍ مُشَدَّدَةٍ-، وَأَصْلُهُ تَتَلَقَّفُ، أَيْ تُبَالِغُ وَتَتَكَلَّفُ اللَّقْفَ
Cumhur { تَلْقَفُ } kelimesini şeddeli kaf ile okumuştur; aslı (tetelakkafu) [تَتَلَقَّفُ] olup yutmada aşırılık ve çaba göstermek manasındadır.
مَا اسْتَطَاعَتْ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: بِسُكُونِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ الْقَافِ عَلَى صِيغَةِ الْمُجَرَّدِ.
gücü yettiğince [yuttu]. Âsım'dan rivayetle Hafs ise lâm harfinin sükûnu ve kaf harfinin şeddesiz haliyle sülâsî mücerred kalıbında okumuştur.
وَالتَّعْبِيرُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: تَلْقَفُ ويَأْفِكُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّجْدِيدِ وَالتَّكْرِيرِ، مَعَ اسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ، أَيْ: فَإِذَا هِيَ يَتَجَدَّدُ تَلَقُّفُهَا لِمَا يَتَجَدَّدُ وَيَتَكَرَّرُ مِنْ إِفْكِهِمْ. وَتَسْمِيَةُ سِحْرِهِمْ إِفْكًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ لَا مَعْمُولَ لَهُ وَأَنَّهُ مُجَرَّدُ تَخْيِيلَاتٍ وَتَمْوِيهَاتٍ.
{ تَلْقَفُ } ve { يَأْفِكُونَ } fiillerinde muzâri sîgasının tercih edilmesi; o hayret verici sahneyi gözler önüne sermekle birlikte [fiilin] yenilendiğini ve tekrarlandığını ifade etmek içindir. Yani: Asâ, onların yenilenen ve tekrarlanan uydurma büyülerini peyderpey yutmaktaydı. Büyülerinin ifk (yalan/uydurma) olarak adlandırılması ise büyünün somut bir gerçekliğinin bulunmadığına, sadece bir yanılsama ve aldatmacadan ibaret olduğuna delildir.
وَقَوْلُهُ فَوَقَعَ الْحَقُّ تَفْرِيعٌ عَلَى تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ. وَالْوُقُوعُ حَقِيقَتُهُ سُقُوطُ الشَّيْءِ مِنْ أَعْلَى إِلَى الْأَرْضِ، وَمِنْهُ: وَقَعَ الطَّائِرُ، إِذَا نَزَلَ إِلَى الْأَرْضِ، وَاسْتُعِيرَ الْوُقُوعُ لِظُهُورِ أَمْرٍ رَفِيعِ الْقَدْرِ، لِأَنَّ ظُهُورَهُ كَانَ بِتَأْيِيدٍ إِلَهِيٍّ فَشُبِّهَ بِشَيْءٍ نَزَلَ مِنْ عُلُوٍّ، وَقَدْ يُطْلَقُ الْوُقُوعُ عَلَى الْحُصُولِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْحَاصِلَ يُشْبِهُ النَّازِلَ عَلَى الْأَرْضِ، وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ شَائِعَةٌ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ [الذاريات: ٦] أَيْ: حَاصِلٌ وَكَائِنٌ، وَالْمَعْنَى فَظَهَرَ الْحَقُّ وَحَصَلَ.
{ فَوَقَعَ الْحَقُّ } “Böylece hak yerini buldu” ifadesi, { تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor” ifadesine ta'lil/terettüp bildiren bir atıftır. Vuku (الْوُقُوعُ) kelimesinin gerçek anlamı, bir şeyin yukarıdan yere düşmesidir. Nitekim yere indiğinde “kuş düştü/kondu” [وَقَعَ الطَّائِرُ] denir. Vuku kelimesi, kadr-u kıymeti yüce bir hususun ortaya çıkması için istiare yoluyla kullanılmıştır; zira hakkın ortaya çıkışı ilâhî bir teyitle gerçekleştiği için yukarıdan inen bir şeye benzetilmiştir. Bazen vuku, hasıl olmak (gerçekleşmek) manasında da kullanılır; çünkü meydana gelen şey yere inene benzer. Bu, yaygın bir istiaredir; nitekim Yüce Allah: { وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } “ve ceza mutlaka gerçekleşecektir” [Zâriyât: 6] buyurmuştur, yani hasıl olacak ve var olacaktır. Manası ise: Hak ortaya çıktı ve tahakkuk etti, demektir.
وَلَعَلَّ فِي اخْتِيَارِ لَفْظِ (وَقَعَ) ، هُنَا دُونَ (نَزَلَ) مُرَاعَاةً لِفِعْلِ الْإِلْقَاءِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُلْقَى يَقَعُ عَلَى الْأَرْضِ فَكَانَ وُقُوعُ الْعَصَا عَلَى الْأَرْضِ وَظُهُورُ الْحَقِّ مُقْتَرِنَيْنِ.
Burada { نَزَلَ } yerine { وَقَعَ } lafzının tercih edilmesi, atma (ilkâ) fiiline riayet etmek için olabilir; çünkü atılan şey yere düşer (veka'a). Böylece asânın yere düşmesi ile hakkın ortaya çıkması birbirine denk getirilmiştir.
والْحَقُّ: هُوَ الْأَمْرُ الثَّابِتُ الْمُوَافِقُ لِلْبُرْهَانِ، وَضِدُّهُ الْبَاطِلُ، وَالْحَقُّ هُنَا أُرِيدَ بِهِ صِدْقُ مُوسَى وَصِحَّةُ مُعْجِزَتِهِ وَكَوْنُ مَا فَعَلَتْهُ الْعَصَا هُوَ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَثَرِ قُدْرَتِهِ.
Hak (الْحَقُّ), delile uygun olan sabit gerçektir; zıddı ise bâtıldır. Buradaki haktan maksat; Mûsâ'nın doğruluğu, mucizesinin gerçekliği ve asânın yaptığının Yüce Allah'ın yaratması ve kudretinin eseri olduğudur.
وبَطَلَ: حَقِيقَتُهُ اضْمَحَلَّ. وَالْمُرَادُ: اضْمِحْلَالُ الْمَقْصُودِ مِنْهُ وَانْتِفَاءُ أَثَرٍ مَزْعُومٍ لِشَيْءٍ يُقَالُ: بَطَلَ سَعْيُهُ، أَيْ: لَمْ يَأْتِ بِفَائِدَةٍ، وَيُقَالُ: بَطَلَ عَمَلُهُ، أَيْ: ذَهَبَ ضَيَاعًا وَخَسِرَ بِلَا أَجْرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُبْطِلَ الْباطِلَ [الْأَنْفَال: ٨] أَيْ: يُزِيلُ مَفْعُولَهُ وَمَا قَصَدُوهُ مِنْهُ، فَالْبَاطِلُ هُوَ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ، أَوْ لَا خَيْرَ فِيهِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ ضِدُّ الْحَقِّ بَاطِلًا لِأَنَّهُ شَيْءٌ لَا يَحْصُلُ مِنْهُ الْأَثَرُ الْمَرْجُوُّ، وَهُوَ الْقَبُولُ لَدَى الْعُقُولِ الْمُسْتَقِيمَةِ. وَشَاعَ هَذَا الْإِطْلَاقُ حَتَّى صَارَ الْبَاطِلُ كَالِاسْمِ الْجَامِدِ، مَدْلُولُهُ هُوَ ضِدُّ الْحَقِّ، وَيُطْلَقُ الْبَاطِلُ اسْمَ فَاعِلٍ مِنْ بَطَلَ، فَيُسَاوِي الْمَصْدَرَ فِي اللَّفْظِ، وَيَتَعَيَّنُ الْمُرَادُ مِنْهُمَا بِالْقَرِينَةِ، فَصَوْغُ فِعْلِ بَطَلَ يَكُونُ مُشْتَقًّا مِنَ الْمَصْدَرِ وَهُوَ الْبُطْلَانُ، وَقَدْ يَكُونُ مُشْتَقًّا مِنَ الِاسْمِ وَهُوَ الْبَاطِلُ. فَمَعْنَى بَطَلَ حِينَئِذٍ وُصِفَ بِأَنَّهُ بَاطِلٌ مِثْلُ فَهِدٍ وَأَسَدٍ، وَيَصِحُّ تَفْسِيرُهُ هُنَا بِالْمَعْنَيَيْنِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى: وَانْتَفَتْ حِينَئِذٍ آثَارُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ الْمَعْنَى: وَاتَّصَفَ مَا يَعْمَلُونَ بِأَنَّهُ بَاطِلٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِعْلِ مَعْنَى الظُّهُورِ لَا الْحُدُوثِ، لِأَنَّ كَوْنَ مَا يَعْمَلُونَهُ بَاطِلًا وَصْفٌ ثَابِتٌ لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُلْقِيَ مُوسَى عَصَاهُ، وَلَكِنْ عِنْدَ إِلْقَاءِ الْعَصَا ظَهَرَ كَوْنُهُ بَاطِلًا، وَيُبْعِدُ هَذَا أَنَّ اسْتِعْمَالَ صِيغَةِ الْفِعْلِ فِي مَعْنَى
Batale (بَطَلَ) kelimesinin asıl manası, yok olup silinmektir. Maksat ise hedeflenen şeyin silinip gitmesi ve bir şeye atfedilen etkinin ortadan kalkmasıdır. Nitekim bir fayda sağlamadığında “gayreti boşa çıktı” [بَطَلَ سَعْيُهُ], zayi olup sevapsız hüsrana uğradığında da “ameli boşa çıktı” [بَطَلَ عَمَلُهُ] denir. Yüce Allah'ın: { وَيُبْطِلَ الْباطِلَ } “bâtılı da ortadan kaldırsın” [Enfâl: 8] ayeti de bu kabildendir; yani onun etkisini ve onların bununla hedefledikleri şeyi gidersin demektir. Dolayısıyla bâtıl; içinde fayda yahut hayır bulunmayan şeydir. Hakkın zıddına da bu yüzden bâtıl denmiştir; zira onda umulan netice, yani selim akıllar nezdinde kabul görme durumu hasıl olmaz. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki bâtıl, anlamı hakkın zıddı olan câmid bir isim gibi olmuştur. Bâtıl lafzı, batale fiilinin ism-i fâili olarak da kullanılır; bu durumda lafız bakımından masdara denk olur ve hangisinin kastedildiği karine ile tayin edilir. Dolayısıyla { بَطَلَ } fiili, masdar olan butlândan (بُطْلَان) türetilmiş olabileceği gibi, isim olan bâtıldan (بَاطِل) da türetilmiş olabilir. Bu takdirde { بَطَلَ } fiilinin manası, (fehide) ve (esede) örneklerinde olduğu gibi 'bâtıl olarak vasıflandı' demektir. Burada kelimenin her iki anlamla tefsir edilmesi de uygundur: İlkine göre mana: 'O anda onların yapageldikleri şeylerin eserleri ortadan kalktı' şeklinde olur. İkincisine göre ise mana: 'Yapageldikleri şeyler bâtıl olarak vasıflandı' şeklinde olur. Bu ikinci veçheye göre fiilden kastedilenin, olayın meydana gelmesi (hudûsu) değil, açığa çıkması (zuhûru) manası olması gerekir; çünkü onların yaptıklarının bâtıl oluşu, Mûsâ asâsını atmadan önce de sabit bir vasıftı; lâkin asâ atıldığında onun bâtıl olduğu açığa çıkmıştır. Ancak fiil kalıbının,
ظُهُورِ حَدَثِهِ لَا فِي مَعْنَى وُجُودِهِ وَحُدُوثِهِ، خِلَافُ الْأَصْلِ فَلَا يُصَارُ إِلَيْهِ بِلَا دَاعٍ.
eylemin var olması ve meydana gelmesi anlamında değil de açığa çıkması anlamında kullanılması asıl kurala aykırı olduğundan, bir gerekçe olmaksızın buna başvurulamaz.
وَأَمَّا مَنْ فَسَّرَ بَطَلَ بِمَعْنى: الْعَدَم. وَفَسَّرَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ بِحِبَالِ السَّحَرَةِ وَعِصِيِّهِمْ فَفِي تَفْسِيرِهِ نُبُوٌّ عَنِ الِاسْتِعْمَالِ، وَعَنِ الْمَقَامِ.
{ بَطَلَ } kelimesini yok olma (adem) manasıyla tefsir edip { مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesini de büyücülerin ipleri ve değnekleri olarak açıklayan kimsenin bu tefsiri ise hem dil kullanımına hem de makama uzaktır.
وَزِيَادَةُ قَوْلِهِ: وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ بَعْدَ قَوْلِهِ: فَوَقَعَ الْحَقُّ تَقْرِيرٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ فَوَقَعَ الْحَقُّ لِتَسْجِيلِ ذَمِّ عَمَلِهِمْ، وَنِدَاءٌ بِخَيْبَتِهِمْ، تَأْنِيسًا لِلْمُسْلِمِينَ وَتَهْدِيدًا لِلْمُشْرِكِينَ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا.
{ فَوَقَعَ الْحَقُّ } ifadesinden sonra { وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } kısmının eklenmesi, onların yaptıklarını yermek ve hüsranlarını ilan etmek amacıyla { فَوَقَعَ الْحَقُّ } cümlesinin muhtevasını pekiştirmek içindir; bu da müminlere bir teselli, müşriklere ve benzeri kâfirlere ise bir tehdittir.
وَمَا كانُوا يَعْمَلُونَ هُوَ السِّحْرُ، أَيْ: بَطَلَتْ تَخَيُّلَاتُ النَّاسِ أَنَّ عِصِيَّ السَّحَرَةِ وَحِبَالَهُمْ تَسْعَى كَالْحَيَّاتِ، وَلَمْ يُعَبَّرْ عَنْهُ بِالسِّحْرِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ كَانَ سِحْرًا عَجِيبًا تَكَلَّفُوا لَهُ وَأَتَوْا بِمُنْتَهَى مَا يَعْرِفُونَهُ.
{ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesinden maksat sihirdir; yani insanların, büyücülerin değnek ve iplerinin yılanlar gibi koştuğuna dair vehimleri boşa çıktı. Doğrudan sihir lafzıyla ifade edilmeyip böyle denilmesi, onun büyücülerin binbir zahmetle ve bildiklerinin son sınırını sergileyerek ortaya koydukları hayret verici bir sihir olduğuna işaret etmek içindir.
وَقَدْ عُطِفَ عَلَيْهِ جُمْلَةُ فَغُلِبُوا بِالْفَاءِ لِحُصُولِ الْمَغْلُوبِيَّةِ إِثْرَ تَلَقُّفِ الْعَصَا لِإِفْكِهِمْ.
Bunun üzerine { فَغُلِبُوا } cümlesi, asânın onların uydurmalarını yutmasının hemen ardından mağlubiyetin gerçekleştiğini bildirmek üzere fâ harfiyle atfedilmiştir.
وهُنالِكَ اسْمُ إِشَارَةِ الْمَكَانِ أَيْ غُلِبُوا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ فَأَفَادَ بَدَاهَةَ مَغْلُوبِيَّتِهِمْ وَظُهُورَهَا لِكُلِّ حَاضِرٍ.
{ هُنالِكَ } mekân bildiren bir işaret ismidir; yani o mekânda yenildiler demektir. Bu da onların mağlubiyetinin açıklığını ve orada bulunan herkes nezdinde aşikâr olduğunu ifade eder.
وَالِانْقِلَابُ: مُطَاوِعُ قَلَبَ وَالْقَلْبُ تَغْيِيرُ الْحَالِ وَتَبَدُّلُهُ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ تَغْيِيرًا مِنَ الْحَالِ الْمُعْتَادَةِ إِلَى حَالٍ غَرِيبَةٍ.
İnkılâb (الِانْقِلَابُ), kalebe (قَلَبَ) fiilinin mutâvaat (dönüşlülük) hâlidir. Kalb ise hâlin değişmesi ve başkalaşmasıdır; çoğunlukla da alışılagelmiş bir hâlden tuhaf bir hâle dönüşmeyi ifade eder.
وَيُطْلَقُ الِانْقِلَابُ شَائِعًا عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي يُخْرَجُ مِنْهُ وَلِأَن الرَّاجِعَ قَدْ عَكَسَ حَالَ خُرُوجِهِ.
İnkılâb kelimesi, çıkılan yere geri dönmek anlamında da yaygın olarak kullanılır; zira geri dönen kişi çıkış hâlini tersine çevirmiş olur.
وَانْقَلَبَ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي تَجِيءُ بِمَعْنَى (صَارَ) وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا أَيْ: صَارُوا صَاغِرِينَ.
İnkalebe (انْقَلَبَ), 'oldu/dönüştü' (صَارَ) manasına gelen fiillerdendir; burada kastedilen de budur, yani küçük düştüler/alçaldılar (صَارُوا صَاغِرِينَ).
وَاخْتِيَارُ لَفْظِ انْقَلَبُوا دُونَ (رَجَعُوا) أَوْ (صَارُوا) لِمُنَاسَبَتِهِ لِلَّفْظِ غُلِبُوا فِي الصِّيغَةِ، وَلِمَا يُشْعِرُ بِهِ أَصْلُ اشْتِقَاقِهِ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى حَالٍ أَدْوَنَ، فَكَانَ لَفْظُ (انْقَلَبُوا) أَدْخَلَ فِي الْفَصَاحَةِ.
{ رَجَعُوا } yahut { صَارُوا } yerine { انْقَلَبُوا } lafzının seçilmesi; kalıp bakımından { غُلِبُوا } lafzına uyum sağlaması ve kök anlamı itibarıyla daha aşağı bir duruma dönüşü hissettirmesi sebebiyledir. Bu bakımdan { انْقَلَبُوا } lafzı fesahate daha uygundur.
وَالصَّغَارُ: الْمَذَلَّةُ، وَتِلْكَ الْمَذَلَّةُ هِيَ مَذَلَّةُ ظُهُورِ عَجْزِهِمْ، وَمَذَلَّةُ خَيْبَةِ رَجَائِهِمْ مَا أَمَّلُوهُ مِنَ الْأَجْرِ وَالْقُرْبِ عِنْد فِرْعَوْن.
Sağâr (الصَّغَارُ), zillet ve aşağılanma demektir. Bu zillet; acziyetlerinin açığa çıkmasının zilleti ile Firavun nezdinde umdukları mükâfat ve yakınlık beklentilerinin boşa çıkmasının zilletidir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٢٠ إِلَى ١٢٦]
[A'râf Suresi (7), 120-126. Âyetler]
وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)
{ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) } “Ve sihirbazlar secdeye kapandılar. (120) Dediler ki: 'Âlemlerin Rabbine iman ettik; (121) Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.' (122) Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! (123) Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!' (124)”
قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦)
قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) } “Ve büyücüler secdeye kapandılar. (120) Dediler ki: 'Âlemlerin Rabbine iman ettik; (121) Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.' (122) Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! (123) Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!' (124) Dediler ki: 'Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. (125) Sen sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye bizden intikam alıyorsun. Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslümanlar olarak al!' (126)”
عَطْفٌ عَلَى فَغُلِبُوا وَانْقَلَبُوا [الْأَعْرَاف: ١١٩] ، فَهُوَ فِي حَيِّزِ فَاءِ التَّعْقِيبِ، أَيْ:
[Bu cümle], { فَغُلِبُوا وَانْقَلَبُوا } [A'râf: 119] ifadesine matuftur; dolayısıyla ta'kîb bildiren fâ harfinin kapsamındadır. Yani:
حَصَلَ ذَلِكَ كُلُّهُ عَقِبَ تَلَقُّفِ الْعَصَا مَا يَأْفِكُونَ، أَيْ: بِدُونِ مُهْلَةٍ، وَتَعْقِيبُ كُلِّ شَيْءٍ بِحَسَبِهِ، فَسُجُودُ السَّحَرَةِ مُتَأَخِّرٌ عَنْ مَصِيرِهِمْ صَاغِرِينَ، وَلَكِنَّهُ مُتَأَخِّرٌ بِزَمَنٍ قَلِيلٍ وَهُوَ زَمَنُ انْقِدَاحِ الدَّلِيلِ عَلَى صِدْقِ مُوسَى فِي نُفُوسِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا أَعْلَمَ النَّاسِ بِالسِّحْرِ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِمْ مَا هُوَ خَارِجٌ عَنِ الْأَعْمَالِ السِّحْرِيَّةِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا رَأَوْا تَلَقُّفَ عَصَا مُوسَى لِحِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ جَزَمُوا بِأَنَّ ذَلِكَ خَارِجٌ عَنْ طَوْقِ السَّاحِرِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ تَأْيِيدٌ مِنَ اللَّهِ لِمُوسَى وَأَيْقَنُوا أَنَّ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مُوسَى حَقٌّ، فَلِذَلِكَ سَجَدُوا، وَكَانَ هَذَا خَاصًّا بِهِمْ دُونَ بَقِيَّةِ الْحَاضِرِينَ، فَلِذَلِكَ جِيءَ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ دُونَ الضَّمِيرِ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ بِالضَّمِيرِ الَّذِي قَبْلَهُ الَّذِي هُوَ شَامِلٌ لِلسَّحَرَةِ وَغَيْرِهِمْ.
Bütün bunlar asânın onların uydurduklarını yutmasının hemen akabinde, yani hiç gecikmeksizin meydana geldi. Her şeyin peşi sıra gelişi (ta'kîbi) kendi durumuna göredir; nitekim büyücülerin secdeye kapanması küçük düşmelerinden sonradır, lâkin bu sonralık Mûsâ'nın doğruluğuna dair delilin içlerinde belirmesi kadar çok kısa bir zaman dilimidir. Zira onlar sihri insanların en iyi bileni idiler ve sihir kabilinden olmayan şeyler onlara gizli kalamazdı. Bu sebeple Mûsâ'nın asâsının iplerini ve değneklerini yuttuğunu gördüklerinde, bunun bir büyücünün gücünün yeteceği şeylerin ötesinde olduğuna kesin olarak kanaat getirdiler; böylece bunun Mûsâ'ya Allah'tan gelen bir teyit olduğunu anladılar ve Mûsâ'nın kendilerini davet ettiği şeyin hak olduğuna kesin bir şekilde inandılar. İşte bu yüzden secdeye kapandılar. Bu durum orada bulunan diğer insanlara değil sadece onlara has idi; bundan dolayı, büyücüleri ve diğerlerini kapsayan önceki zamirle karışmasın diye zamir yerine açık isim getirilmiştir.
وَالْإِلْقَاءُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي سُرْعَةِ الْهُوِيِّ إِلَى الْأَرْضِ، أَيْ: لَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ سَجَدُوا بِدُونِ تَرَيُّثٍ وَلَا تَرَدُّدٍ.
İlkâ (الْإِلْقَاءُ) kelimesi, yere süratle kapanmayı ifade etmek için kullanılmıştır; yani hiç duraklamadan ve tereddüt etmeden kendilerini secdeye atmışlardır.
وَبُنِيَ فِعْلُ الْإِلْقَاءِ لِلْمَجْهُولِ لِظُهُورِ الْفَاعِلِ، وَهُوَ أَنْفُسُهُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَلْقَوْا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْأَرْضِ.
İlkâ fiili, failin bizzat kendileri olduğu aşikâr olduğundan meçhul kalıbında getirilmiştir; takdiri şöyledir: “Kendilerini yere attılar.”
وساجِدِينَ حَالٌ، وَالسُّجُودُ هَيْئَةٌ خَاصَّةٌ لِإِلْقَاءِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ عَلَى الْأَرْضِ يُقْصَدُ مِنْهَا الْإِفْرَاطُ فِي التَّعْظِيمِ، وَسُجُودُهُمْ كَانَ لِلَّهِ الَّذِي عَرَفُوهُ حِينَئِذٍ بِظُهُورِ مُعْجِزَةِ مُوسَى- ﵇ وَالدَّاعِي إِلَيْهِ بِعُنْوَانِ كَوْنِهِ رَبَّ الْعَالَمِينَ.
{ ساجِدِينَ } kelimesi hâldir. Secde, kişinin aşırı saygı ve ta'zim gayesiyle kendisini yere atmasından ibaret özel bir duruştur. Onların secdesi, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- mucizesinin ortaya çıkmasıyla o anda tanıdıkları ve âlemlerin Rabbi vasfıyla kendisine davet ettiği Allah'a idi.
وَجُمْلَةُ: قالُوا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ: أُلْقِيَ السَّحَرَةُ لِأَنَّ الْهُوِيَّ لِلسُّجُودِ اشْتَمَلَ عَلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَهُمْ قَصَدُوا مِنْ قَوْلِهِمْ ذَلِكَ الْإِعْلَانَ بِإِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ لِئَلَّا يَظُنَّ النَّاسُ أَنَّهُمْ سَجَدُوا لِفِرْعَوْنَ، إِذْ كَانَتْ عَادَةُ الْقِبْطِ السُّجُودَ لِفِرْعَوْنَ، وَلِذَلِكَ وَصَفُوا اللَّهَ بِأَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ بِالْعُنْوَانِ الَّذِي دَعَا بِهِ مُوسَى- ﵇، وَلَعَلَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَ اسْمًا عَلَمًا لِلَّهِ تَعَالَى، إِذْ لَمْ يَكُنْ لِلَّهِ اسْمٌ عِنْدَهُمْ، وَقَدْ عُلِمَ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِإِلَاهِيَّةِ فِرْعَوْنَ.
{ قالُوا } cümlesi, { أُلْقِيَ السَّحَرَةُ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü secdeye kapanmak bu sözü de içermektedir. Onlar bu sözleriyle Allah'a olan imanlarını ilan etmeyi hedeflemişlerdir ki insanlar kendilerinin Firavun'a secde ettiklerini zannetmesin; zira Kıptîlerin âdeti Firavun'a secde etmekti. İşte bu yüzden Allah'ı, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- davet ettiği nitelemeyle 'âlemlerin Rabbi' olarak tavsif etmişlerdir. Muhtemelen Yüce Allah için özel bir isim bilmiyorlardı; çünkü onların nezdinde Allah'ın [özel] bir ismi yoktu. Böylece onların Firavun'un ilahlığını inkâr ettikleri anlaşılmış oldu.
وَزَادُوا هَذَا الْقَصْدَ بَيَانًا بالإبدال من بِرَبِّ الْعالَمِينَ قَوْلَهُمْ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ الْمُبَالَغَةُ فِي وَصْفِ فِرْعَوْنَ بِأَنَّهُ رَبُّ جَمِيعِ الْعَالَمِينَ، وَتَعَيَّنَ فِي تَعْرِيفِ الْبَدَلِ طَرِيقُ تَعْرِيفِ الْإِضَافَةِ لِأَنَّهَا أَخْصَرُ طَرِيقٍ، وَأَوْضَحُهُ هُنَا، لَا سِيَّمَا إِذَا لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَ
Firavun'un bütün âlemlerin Rabbi olduğu yönünde aşırı bir övgü vehmedilmesin diye { بِرَبِّ الْعالَمِينَ } ifadesinden bedel yaparak { رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine” sözleriyle bu maksatlarını daha da pekiştirip açıkladılar. Bedelin tarifinde izâfet yolunun tayin edilmesi, en kısa ve burada en açık yol olmasındandır; bilhassa yüce Zât için
اسْمًا عَلَمًا عَلَى الذَّاتِ الْعَلِيَّةِ. وَهَذَا مَا يَقْتَضِيهِ تَعْلِيمُ اللَّهِ اسْمَهُ لِمُوسَى حِينَ كَلَّمَهُ فَقَالَ:
özel bir isim bilmedikleri durumlarda. Nitekim Allah Teâlâ'nın Mûsâ ile konuştuğunda ona ismini bildirmesi de bunu gerektirmektedir; şöyle buyurmuştur:
إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ فِي سُورَةِ طه [١٤] . وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ وَقَالَ اللَّهُ لِمُوسَى هَكَذَا تَقُولُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (يَهْوَهُ) إِلَهُ آبَائِكُمْ إِلَخِ الِاصْحَاحِ الثَّالِثِ.
Tâhâ Suresi'nde: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } “Şüphesiz Ben, evet Ben Allah'ım” [Tâhâ: 14]. Çıkış Kitabı'nın üçüncü bâbında ise şöyle geçer: “Ve Tanrı Mûsâ'ya: İsrailoğullarına şöyle diyeceksin: Atalarınızın Tanrısı (Yahve)... ilâ âhir.”
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ: قالَ فِرْعَوْنُ لِوُقُوعِهَا فِي طَرِيقِ المحاورة.
{ قالَ فِرْعَوْنُ } cümlesi, karşılıklı konuşma (muhâvere) üslubu gereğince fasl edilmiştir [atıfsız getirilmiştir].
وَقَوله: آمَنْتُمْ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ- بِهَمْزَتَيْنِ- فَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّقَهَا، وَهُمْ: حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ، وَخَلَفٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ سَهَّلَ الثَّانِيَةَ مَدَّةً، فَصَارَ بَعْدَ الْهَمْزَةِ الْأُولَى مَدَّتَانِ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ: نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ- فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِخْبَارًا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مَحْذُوفَةً وَمَا ذَلِكَ بِبِدْعٍ.
{ آمَنْتُمْ } lafzını cumhur istifham sîgasıyla -iki hemze ile- okumuştur. Onlardan kimisi iki hemzeyi de tahkik ile (açıkça) okumuştur ki bunlar Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Ya'kûb'dan Ravh ve Halef'tir. Kimisi de ikinci hemzeyi med ile teshil etmiştir; böylece birinci hemzeden sonra iki med olmuştur ki bunlar Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir'dir. Âsım'dan Hafs ise tek hemze ile okumuştur; bu takdirde cümlenin haber sîgasında olması caiz olduğu gibi istifham hemzesinin hazfedilmiş olması da caizdir ki bu da dilde garip bir durum değildir.
وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّهْدِيدِ مَجَازًا مُرْسَلًا مُرَكَّبًا، وَالْإِخْبَارُ مُسْتَعْمَلٌ كَذَلِكَ أَيْضًا لِظُهُورِ أَنَّهُ لَا يَقْصِدُ حَقِيقَةَ الِاسْتِفْهَامِ وَلَا حَقِيقَةَ الْإِخْبَارِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ صَرَّحُوا بِذَلِكَ وَعَلِمُوهُ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ عَائِدٌ إِلَى مُوسَى، أَيْ: آمَنْتُمْ بِمَا قَالَهُ، أَوْ إِلَى رَبِّ مُوسَى.
İstifham, mecâz-ı mürsel-i mürekkeb yoluyla inkâr ve tehdit içindir. Haber sîgası da aynı şekilde kullanılmıştır; zira Firavun'un ne gerçek bir soru ne de gerçek bir haber vermeyi kastetmediği aşikârdır; çünkü muhataplar bunu zaten açıkça ifade etmiş ve bilmişlerdir. Bâ harfiyle mecrur olan zamir Mûsâ'ya racidir; yani 'onun söylediğine iman mı ettiniz?' demektir, yahut Mûsâ'nın Rabbine racidir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ إِلَخْ ... خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ لَازِمُ الْفَائِدَة أَي: قد عَلِمْتُ مُرَادَكُمْ لِأَنَّ الْمُخَاطَبَ لَا يُخْبَرُ بِشَيْءٍ صَدَرَ مِنْهُ، كَقَوْلِ عَنْتَرَةَ:
{ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ } ilâ âhir... cümlesi, lâzım-ı fâide kastıyla söylenmiş bir haberdir; yani 'sizin maksadınızı anladım' demektir. Çünkü muhataba kendisinden sâdır olan bir şey [salt bilgi vermek amacıyla] haber verilmez; nitekim Antere'nin şu sözünde olduğu gibi:
إِنْ كُنْتِ أَزْمَعْتِ الْفِرَاقِ فَإِنَّمَا ... زُمَّتْ رِكَابُكُمُ بِلَيْلٍ مُظْلِمِ
“Ayrılmaya kesin karar verdiysen bilesin ki binekleriniz ancak karanlık bir gecede bağlandı.”
أَيْ: إِنْ كُنْتِ أَخْفَيْتِ عَنِّي عَزْمَكِ عَلَى الْفِرَاقِ فَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّكُمْ شَدَدْتُمْ رِحَالَكُمْ بِلَيْلٍ لِتَرْحَلُوا خُفْيَةً.
Yani: “Ayrılık azmini benden gizlediysen de gizlice göçmek için yüklerinizi geceleyin bağladığınızı kesinlikle bildim.”
وَقَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ تَرَقٍّ فِي مُوجِبِ التَّوْبِيخِ، أَيْ لَمْ يَكْفِكُمْ أَنَّكُمْ آمَنْتُمْ بِغَيْرِي حَتَّى فَعَلْتُمْ ذَلِكَ عَنْ غَيْرِ اسْتِئْذَانٍ، وَفَصْلُهَا عَمَّا قَبْلَهَا لِأَنَّهَا تِعْدَادٌ لِلتَّوْبِيخِ.
{ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce” sözü, azarlama gerekçesinde dereceyi artırmadır; yani “Benden başkasına iman etmeniz yetmezmiş gibi bir de bunu izinsiz mi yaptınız?” demektir. Bu cümlenin öncesinden fasl edilmesi, azarlama unsurlarını tek tek saymak içindir.
وَالْمَكْرُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٤] ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ [الْأَعْرَاف: ٩٩] .
Mekr (tuzak) kelimesi daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 54] ayetinde ve az önce de { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } [A'râf: 99] ayetinde geçmişti.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي مَكَرْتُمُوهُ ضَمِيرُ الْمَصْدَرِ الْمُؤَكِّدِ لِفِعْلِهِ.
{ مَكَرْتُمُوهُ } fiilindeki mensûb zamir, fiilini pekiştiren masdarın zamiridir.
وفِي ظَرْفِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ: جُعِلَ مَكْرُهُمْ كَأَنَّهُ مَوْضُوعٌ فِي الْمَدِينَةِ كَمَا يُوضَعُ الْعُنْصُرُ الْمُفْسِدُ، أَيْ: أَرَدْتُمْ إِضْرَارَ أَهْلِهَا، وَلَيْسَتْ ظَرْفِيَّةً حَقِيقِيَّةً لِأَنَّهَا لَا جَدْوَى لَهَا إِذْ مَعْلُومٌ لِكُلِّ
{ فِي } edatı mecâzî zarfiyyet bildirir: Fesat unsuru bir yere nasıl yerleştirilirse, onların tuzakları da sanki şehre öyle konulmuş kabul edilmiştir; yani 'şehir halkına zarar vermek istediniz' demektir. Bu hakiki bir zarfiyyet değildir; zira bir faydası yoktur, çünkü onların tuzaklarının o şehirde cereyan ettiği herkesçe
أَحَدٍ أَنَّ مَكْرَهُمْ وَقَعَ فِي تِلْكَ الْمَدِينَةِ، وَفَسَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِأَنَّهُمْ دَبَّرُوهُ فِي الْمَدِينَةِ حِينَ كَانُوا بِهَا قَبْلَ الْحُضُورِ إِلَى الصَّحْرَاءِ الَّتِي وَقَعَتْ فِيهَا الْمُحَاوَرَةُ، وَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالظَّرْفِيَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ بِالتَّعْلِيلِ الَّذِي بَعْدَهَا فِي قَوْلِهِ: لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها وَالْمُرَادُ- هُنَا- بَعْضُ أَهْلِهَا، وَهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ، لِأَنَّ مُوسَى جَاءَ طَلَبًا لِإِخْرَاجِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا تَقَدَّمَ.
bilinmektedir. el-Keşşâf'ta bu, 'münazaranın gerçekleştiği sahraya çıkmadan önce şehirde bulundukları sırada bunu planladıkları' şeklinde tefsir edilmiştir. Zarfiyetten maksadın, { لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها } “halkını oradan çıkarmak için” ifadesindeki gerekçelendirme ile zikrettiğimiz mana olduğu açıktır. Buradaki “halkı”ndan maksat halkın bir kısmı, yani İsrâiloğulları'dır; zira Mûsâ daha önce geçtiği üzere İsrâiloğulları'nı [Mısır'dan] çıkarmak talebiyle gelmişti.
وَقَوْلُ فِرْعَوْنَ هَذَا يُحْتَمَلُ أَنَّهُ قَالَهُ مُوَافِقًا لِظَنِّهِ عَلَى سَبِيلِ التُّهْمَةِ لَهُمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ عِلْمٌ بِدَقَائِقِ عِلْمِ السِّحْرِ حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُعْجِزَةِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ، فَظَنَّ أَنَّهَا مَكِيدَةٌ دَبَّرَهَا مُوسَى مَعَ السَّحَرَةِ، وَأَنَّهُ لِكَوْنِهِ أَعْلَمَهُمْ أَوْ مُعَلِّمَهُمْ أَمْرَهُمْ فَأْتَمَرُوا بِأَمْرِهِ، كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ [طه: ٧١] .
Firavun'un bu sözü, sihri mucize olan olağanüstü olaydan ayırt edecek derecede sihir ilminin inceliklerine vakıf olamadığı için zan ve töhmet yoluyla zannına uygun olarak söylemiş olması muhtemeldir. Dolayısıyla bunun Mûsâ ile büyücülerin birlikte tezgâhladıkları bir düzen olduğunu ve Mûsâ'nın onların en bilgilisi yahut hocaları olması hasebiyle onlara emredip onların da onun emrine uyduklarını zannetmiştir; nitekim diğer ayette: { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” [Tâhâ: 71] buyrulmuştur.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ قَالَهُ تَمْوِيهًا وَبُهْتَانًا لِيَصْرِفَ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ السَّحَرَةِ، وَعَنِ التَّأَثُّرِ بِغَلَبَةِ مُوسَى إِيَّاهُمْ فَيُدْخِلُ عَلَيْهِمْ شَكًّا فِي دَلَالَةِ الْغَلَبَةِ وَاعْتِرَافِ السَّحَرَةِ بِهَا، وَأَنَّ ذَلِكَ مُوَاطَأَةٌ بَيْنَ الْغَالِبِ وَالْمَغْلُوبِ لِغَايَةٍ مَقْصُودَةٍ، وَهُوَ مُوَافِقٌ فِي قَوْلِهِ هَذَا، لِمَا كَانَ أَشَارَ بِهِ.
İnsanları büyücülere tabi olmaktan ve Mûsâ'nın onlara galip gelmesinden etkilenmekten alıkoymak için bunu bir saptırma ve bühtan olarak söylemiş olması da muhtemeldir. Böylece galibiyetin delaletine ve büyücülerin bunu itiraf etmesine dair içlerine şüphe sokmak ve bunun, hedeflenen bir gaye için galip gelen ile mağlup olan arasındaki gizli bir anlaşma olduğunu ima etmek istemiştir. Firavun bu sözünde,
الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ حِينَ قَالُوا: يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ [الشُّعَرَاء: ٣٥] وَأَيًّا مَا كَانَ فَعَزْمُهُ عَلَى تَعْذِيبِهِمْ مَصِيرٌ إِلَى الظُّلْمِ وَالْغَشْمِ لِأَنَّهُ مَا كَانَ يَحِقُّ لَهُ أَنْ يَأْخُذهُمْ بالتهمة، بله أَنْ يُعَاقِبَهُمْ عَلَى الْمَصِيرِ إِلَى الْحُجَّةِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا أَعْجَزَتْهُ الْحُجَّةُ صَارَ إِلَى الْجَبَرُوتِ.
kavminin ileri gelenlerinin: { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ } “Sizi sihirle yurdunuzdan çıkarmak istiyor” [Şuarâ: 35] dedikleri zamanki sözleriyle uyum içindedir. Hangi ihtimal olursa olsun, onlara işkence etmeye azmetmesi bir zulüm ve zorbalığa sapmaktır; çünkü salt töhmetle onları cezalandırmaya hakkı olmadığı gibi, delile tabi oldukları için onları cezalandırması asla söz konusu olamazdı. Ne var ki hüccet karşısında aciz kalınca zorbalığa yönelmiştir.
وَفَرَّعَ عَلَى الْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ الْوَعِيدَ بِقَوْلِهِ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ، وَحَذَفَ مَفْعُولَ تَعْلَمُونَ لِقَصْدِ الْإِجْمَالِ فِي الْوَعِيدِ لِإِدْخَالِ الرُّعْبِ، ثُمَّ بَيَّنَهُ بِجُمْلَةِ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ. وَوُقُوعُ الْجَمْعِ مُعَرَّفًا بِالْإِضَافَةِ يُكْسِبُهُ الْعُمُومَ فَيَعُمُّ
İnkâr ve azarlamanın ardından { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz!” sözüyle tehdidi sıralamıştır. Korku salmak maksadıyla tehdidi müphem bırakmak için { تَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiş, ardından { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim” cümlesiyle bu tehdit açıklanmıştır. Çoğul ismin izâfetle marife kılınması ona umûmilik kazandırır; dolayısıyla
كُلَّ يَدٍ وَكُلَّ رِجْلٍ مِنْ أَيْدِي وَأَرْجُلِ السَّحَرَةِ.
büyücülerin ellerinden her bir eli ve ayaklarından her bir ayağı kapsar.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ خِلافٍ ابْتِدَائِيَّةٌ لِبَيَانِ مَوْضِعِ الْقَطْعِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعُضْوِ الثَّانِي، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ نَظِيرِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٣٣] . فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَقْطَعُ مِنْ كُلِّ سَاحِرٍ يَدًا وَرِجْلًا مُتَخَالِفَتِيِ الْجِهَةِ غَيْرَ مُتَقَابِلَتَيْهَا، أَيْ: إِنْ قَطَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى قَطَعَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَالْعَكْسُ، وَإِنَّمَا لَمْ يَقْطَعِ الْقَوَائِمَ الْأَرْبَعَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بَقَاءُ الشَّخْصِ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْمَشْيِ مُتَوَكِّئًا عَلَى عُودٍ تَحْتَ الْيَدِ مِنْ جِهَةِ الرِّجْلِ الْمَقْطُوعَةِ.
{ مِنْ خِلافٍ } ifadesindeki { مِنْ } harf-i cerri, ikinci uzva nispetle kesim yerini beyan eden ibtidâiyyedir. Bunun benzerinin açıklaması Mâide Suresi'ndeki { أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ } [Mâide: 33] ayetinde geçmişti. Mana şudur: Her bir büyücünün aynı tarafta olmayan, zıt yönlerdeki bir elini ve bir ayağını kesecektir; yani sağ elini keserse sol ayağını, sol elini keserse sağ ayağını kesecektir. Dört uzvun birden kesilmemesi ise kişinin kesilen ayağın tarafındaki elinin altına bir değneğe dayanarak yürüyebilmesini sağlamak maksadıyladır.
وَدَلَّتْ ثُمَّ عَلَى الِارْتِقَاءِ فِي الْوَعيد بالثلب، وَالْمَعْرُوفُ أَنَّ الصَّلْبَ أَنْ يُقْتَلَ الْمَرْءُ
{ ثُمَّ } edatı, asarak cezalandırma tehdidinde daha ağır bir aşamaya geçildiğini göstermiştir. Bilindiği üzere salb (asılma); kişinin bir ahşaba bağlanarak öldürülmesidir.
مَشْدُودًا عَلَى خَشَبَةٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٥٧] ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ تَوَعَّدَهُمْ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ. وَالْوَعِيدُ مُوَجَّهٌ إِلَى جَمَاعَتِهِمْ فَعُلِمَ أَنَّهُ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقٌ يُعَذَّبُ بِالْقَطْعِ مِنْ خِلَافٍ، وَفَرِيقٌ يُعَذَّبُ بِالصَّلْبِ وَالْقَتْلِ، فَعَلَى هَذَا لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى أَنَّهُ يَصْلُبُهُمْ بَعْدَ أَنْ يُقَطِّعَهُمْ، إِذْ لَا فَائِدَةَ فِي تَقْيِيدِ الْقَطْعِ بِكَوْنِهِ مِنْ خِلَافٍ حِينَئِذٍ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالصَّلْبِ: الصَّلْبُ دُونَ قَتْلٍ، فَيَكُونُ أَرَادَ صَلْبَهُمْ بَعْدَ الْقَطْعِ لِيَجْعَلَهُمْ نَكَالًا يَنْذَعِرُ بِهِمُ النَّاسُ، كَيْلَا يَقْدَمَ أَحَدٌ عَلَى عِصْيَانِ أَمْرِهِ مِنْ بَعْدُ، فَتَكُونُ (ثُمَّ) دَالَّةً عَلَى التَّرْتِيبِ وَالْمُهْلَةِ، وَلَعَلَّ الْمُهْلَةَ قَصَدَ مِنْهَا مُدَّةَ كَيِّ وَانْدِمَالِ مَوْضِعِ الْقَطْعِ، وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ: أَجْمَعِينَ الْمُفِيدِ أَنَّ الصَّلْبَ يَنَالُهُمْ كُلَّهُمْ.
Bu husus Nisâ Suresi'ndeki { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ } [Nisâ: 157] ayetinde geçmişti. Buna göre onları iki tür azapla tehdit etmiştir. Tehdit topluluklarına yönelik olduğuna göre onları iki gruba ayırdığı anlaşılır: Bir grup çaprazlama kesilerek azap edilecek, bir grup da asılıp öldürülerek cezalandırılacaktır. Bu durumda mana, onları kestikten sonra asacağı şeklinde olmaz; zira o takdirde kesmenin çaprazlama olması kaydının bir anlamı kalmazdı. Salb ile öldürmeksizin sadece asılmanın kastedilmiş olması da muhtemeldir; böylece bundan sonra hiç kimse onun emrine karşı gelmeye cüret etmesin diye, insanlara ibret ve dehşet vesilesi kılmak için onları kestikten sonra asmayı murad etmiş olur. Bu durumda { ثُمَّ } tertip ve mühlet bildirir. Bu mühletten maksat da kesilen yerin dağlanıp iyileşmesi süresi olabilir. Asılmanın hepsini kapsadığını ifade eden { أَجْمَعِينَ } “hepinizi” lafzının zâhirine uygun olan da budur.
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ لِوُقُوعِهَا فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ.
{ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } cümlesi, karşılıklı konuşma (muhâvere) bağlamında yer aldığı için fasl edilmiştir.
وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا. وَهَذَا جَوَابٌ عَنْ وَعِيدِ فِرْعَوْنَ بِأَنَّهُ وَعِيدٌ لَا يُضِيرُهُمْ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى اللَّهِ رَبِّ الْجَمِيعِ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْجَوَابُ مُوجَزًا إِيجَازًا بَدِيعًا لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ أَنَّهُمْ يَرْجُونَ ثَوَابَ اللَّهِ عَلَى مَا يَنَالُهُمْ مِنْ عَذَابِ فِرْعَوْنَ، وَيَرْجُونَ مِنْهُ مَغْفِرَةَ ذُنُوبِهِمْ، وَيَرْجُونَ الْعِقَابَ لِفِرْعَوْنَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالصَّلْبِ الْقَتْلَ وَكَانَ الْمُرَادُ تَهْدِيدَ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، كَانَ قَوْلُهُمْ: إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ تَشَوُّقًا إِلَى حُلُولِ ذَلِكَ بِهِمْ مَحَبَّةً لِلِقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا هَدَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ أَكْسَبَهُمْ مَحَبَّةَ لِقَائِهِ، ثُمَّ بَيَّنُوا أَنَّ عِقَابَ فِرْعَوْنَ لَا غَضَاضَةَ عَلَيْهِمْ مِنْهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَنْ جِنَايَةٍ تَصِمُهُمْ بَلْ كَانَ عَلَى الْإِيمَانِ بِآيَاتِ لَمَّا ظَهَرَتْ لَهُمْ. أَيْ: فَإِنَّكَ لَا
İnkılâb, dönmektir; az önce geçmişti. Bu, Firavun'un tehdidine karşı onun kendilerine zarar veremeyeceğine dair bir cevaptır; çünkü onlar herkesin Rabbi olan Allah'a döneceklerini bilmektedirler. Bu cevap son derece veciz ve harika bir şekilde gelmiştir; zira Firavun'un azabına maruz kalmalarına karşılık Allah'ın mükâfatını umduklarını, O'ndan günahlarının bağışlanmasını dilediklerini ve buna karşılık Firavun'un cezalandırılmasını beklediklerini içermektedir. Şayet asılmaktan maksat öldürülmek ise ve bütün müminlerin tehdit edilmesi kastedilmişse, { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } sözleri Allah Teâlâ'ya kavuşma arzusuyla bu ölümün başlarına gelmesine duydukları iştiyakı ifade eder; zira Allah Teâlâ onları imana iletince kendilerine O'na kavuşma sevgisini bahşetmiştir. Ardından Firavun'un cezasının kendileri için bir kusur ve utanç olmadığını, çünkü kendilerini lekeleyecek bir cürümden ötürü değil, sadece kendilerine aşikâr olduğunda ayetlere iman ettiklerinden dolayı olduğunu beyan ettiler. Yani: Sen sırf
تَعْرِفُ لَنَا سَبَبًا يُوجِبُ الْعُقُوبَةَ غَيْرَ ذَلِكَ.
bizim için cezayı gerektirecek bundan başka bir sebep bilmiyorsun.
وَالنَّقْمُ: بِسُكُونِ الْقَافِ وَبِفَتْحِهَا، الْإِنْكَارُ عَلَى الْفِعْلِ، وَكَرَاهَةُ صُدُورِهِ وَحِقْدٌ عَلَى فَاعِلِهِ، وَيَكُونُ بِاللِّسَانِ وَبِالْعَمَلِ، وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَتَعِبَ، وَالْأَوَّلُ أَفْصَحُ وَلِذَلِكَ قَرَأَهُ الْجَمِيعُ وَما تَنْقِمُ- بِكَسْرِ الْقَافِ-.
Nekm (*n-q-m* / نَقْم), kāf harfinin sükûnuyla veya fethasıyla [nekam], bir fiili inkâr edip kınamak, meydana gelmesini çirkin görmek ve failine kin beslemektir; dille de fiille de olur. Fiili darabe ve te'ibe bâbındandır. Birincisi daha fasihtir; bu sebeple kıraat imamlarının tamamı kāf harfinin kesresiyle { وَما تَنْقِمُ } “ve intikam almıyorsun / hoşlanmıyorsun” şeklinde okumuştur.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِمْ: إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا مُتَّصِلٌ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ يَنْقِمُهُ فِرْعَوْنُ عَلَيْهِمْ، فَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ تَأْكِيدُ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ.
{ إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا } “Rabbimizin ayetlerine iman etmemizden başka” sözlerindeki istisna muttasıldır; zira Firavun onların iman etmesini kınayıp cezalandırmaktadır. Dolayısıyla bu sözde bir şeyi zıddına benzeyenle tekit etme sanatı (te'kîdü'l-medh bi-mâ yüşbihü'z-zemm) yoktur.
وَجُمْلَةُ رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً مِنْ تَمَامِ كَلَامِهِمْ، وَهِيَ انْتِقَالٌ مِنْ خِطَابِهِمْ فِرْعَوْنَ إِلَى التَّوَجُّهِ إِلَى دُعَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا.
{ رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” cümlesi onların sözlerinin tamamlayıcısıdır; Firavun'a hitap etmekten Allah Teâlâ'ya dua etmeye yönelişe bir geçiştir. Bu sebeple kendisinden önceki cümleden fasl edilmiştir.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً اجْعَلْ لَنَا طَاقَةً لِتَحَمُّلِ مَا تَوَعَّدَنَا بِهِ فِرْعَوْنُ.
{ رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } sözünün manası: Firavun'un bizi tehdit ettiği şeylere tahammül edecek güç ver bize, [demektir].
وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْوَعِيدُ مِمَّا لَا تُطِيقُهُ النُّفُوسُ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ لِنُفُوسِهِمْ صَبْرًا قَوِيًّا، يفوق الْمُتَعَارف، فشه الصَّبْرُ بِمَاءٍ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَشُبِّهَ خَلْقُهُ فِي نُفُوسِهِمْ بِإِفْرَاغِ الْمَاءِ مِنَ الْإِنَاءِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّخْيِيلِيَّةِ، فَإِنَّ الْإِفْرَاغَ صَبُّ جَمِيعِ مَا فِي الْإِنَاءِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الْكِنَايَةُ عَنْ قُوَّةِ الصَّبْرِ لِأَنَّ إِفْرَاغَ الْإِناءِ يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِيهِ شَيْءٌ مِمَّا حَوَاهُ، فَاشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى مَكْنِيَّةٍ وَتَخْيِيلِيَّةٍ وَكِنَايَةٍ.
Bu tehdit nefislerin takat getiremeyeceği türden olunca, Allah'tan nefislerine alışılmışın üzerinde güçlü bir sabır vermesini dilediler. Böylece sabır, istiare-i mekniyye yoluyla makulün mahsusa benzetilmesi kabilinden suya benzetildi. Sabrın onların nefislerinde yaratılması da istiare-i tahyîliyye yoluyla kaptaki suyun boşaltılmasına benzetildi. Zira ifrâğ, kaptaki şeyin tamamını dökmektir. Bundan maksat da sabrın gücünden kinayedir; çünkü kabın boşaltılması, içinde barındırdığı şeyden hiçbir şey kalmamasını gerektirir. Dolayısıyla bu cümle mekniyye, tahyîliyye ve kinaye sanatlarını içermiştir.
وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٠] .
Bunun benzeri, Bakara Suresi'ndeki { قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } [Bakara 250] “Dediler ki: Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” ayetinde geçmişti.
وَدَعَوْا لِأَنْفُسِهِمْ بِالْوَفَاةِ عَلَى الْإِسْلَامِ إِيذَانًا بِأَنَّهُمْ غَيْرُ رَاغِبِينَ فِي الْحَيَاةِ، وَلَا مُبَالِينَ بِوَعِيدِ فِرْعَوْنَ، وَأَنَّ هِمَّتَهُمْ لَا تَرْجُو إِلَّا النَّجَاةَ فِي الْآخِرَةِ، وَالْفَوْزَ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ، وَقَدِ انْخَذَلَ بِذَلِكَ فِرْعَوْنُ، وَذَهَبَ وَعِيدُهُ بَاطِلًا، وَلَعَلَّهُ لَمْ يُحَقِّقْ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَكْرَمَهُمْ فَنَجَّاهُمْ مِنْ خِزْيِ الدُّنْيَا كَمَا نَجَّاهُمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ.
Hayatta kalmaya istekli olmadıklarını, Firavun'un tehdidine aldırış etmediklerini, gayretlerinin yalnızca ahiretteki kurtuluşu ve Allah katındakine nail olmayı umduğunu bildirmek üzere canlarının İslam üzere alınması için dua ettiler. Böylece Firavun hezimete uğradı ve tehdidi boşa çıktı. Allah onlara lütufta bulunup ahiret azabından kurtardığı gibi dünya zilletinden de kurtardığı için, [Firavun] belki de onları tehdit ettiği şeyi gerçekleştiremedi.
وَالْقُرْآنُ لَمْ يَتَعَرَّضْ هُنَا، وَلَا فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ، وَلَا فِي سُورَةِ طَهَ، لِلْإِخْبَارِ عَنْ وُقُوعِ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ فِرْعَوْنُ لِأَنَّ غَرَضَ الْقَصَصِ الْقُرْآنِيَّةِ هُوَ الِاعْتِبَارُ بِمَحَلِّ الْعِبْرَةِ وَهُوَ تَأْيِيدُ اللَّهِ مُوسَى وَهِدَايَةُ السَّحَرَةِ وَتَصَلُبُهُمْ فِي إِيمَانِهِمْ بَعْدَ تَعَرُّضِهِمْ لِلْوَعِيدِ بِنُفُوسٍ مُطْمَئِنَّةٍ.
Kur'an ne burada ne Şuarâ Suresi'nde ne de Tâhâ Suresi'nde Firavun'un onları tehdit ettiği şeyin vuku bulduğunu haber vermeye değinmemiştir; zira Kur'an kıssalarının gayesi ibret mahallinden ibret almaktır; o da Allah'ın Musa'yı desteklemesi, sihirbazların hidayete ermesi ve tehdide maruz kaldıktan sonra mutmain nefislerle imanlarında sebat göstermeleridir.
وَلَيْسَ مِنْ غَرَضِ الْقُرْآنِ مَعْرِفَةُ الْحَوَادِثِ كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [٢٦] إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى، فَاخْتِلَافُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْبَحْثِ عَنْ تَحْقِيقِ وَعِيدِ فِرْعَوْنَ زِيَادَةٌ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ.
Nâziât Suresi'nde { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى } [Nâziât 26] “Şüphesiz bunda korkacak kimse için bir ibret vardır” buyurduğu gibi, hadiselerin [tarihî ayrıntılarını] bilmek Kur'an'ın gayelerinden değildir. Dolayısıyla müfessirlerin Firavun'un tehdidinin gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırmadaki ihtilafları, ayetin tefsirinde zâit bir durumdur.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ فِرْعَوْنَ أُفْحِمَ لَمَّا رَأَى قِلَّةَ مُبَالَاتِهِمْ بِوَعِيدِهِ فَلَمْ يَرُدَّ جَوَابًا.
Zâhir olan şudur ki Firavun, onların kendi tehdidine aldırış etmediklerini görünce acze düşüp susturulmuş ve hiçbir cevap verememiştir.
وَذِكْرُهُمُ الْإِسْلَامَ فِي دُعَائِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَلْهَمَهُمْ حَقِيقَتَهُ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا النَّبِيُّونَ وَالصِّدِّيقُونَ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇.
Dualarında İslam'ı zikretmeleri, Allah'ın İbrahim -aleyhisselâm- zamanından beri peygamberlerin ve sıddîkların üzerinde bulunduğu İslam'ın hakikatini kendilerine ilham ettiğine delalet eder.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ كَلِمَةَ مُسْلِمِينَ تَعْبِيرُ الْقُرْآنِ عَنْ دُعَائِهِمْ بِأَنْ يَتَوَفَّاهُمُ اللَّهُ عَلَى حَالَةِ الصِّدِّيقِينَ، وَهِيَ الَّتِي يَجْمَعُ لَفْظُ الْإِسْلَامِ تَفْصِيلَهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُ مَعْنَى كَوْنِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ دِينُ الْأَنْبِيَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٣٢] .
Zâhir olan şudur ki { مُسْلِمِينَ } “Müslümanlar olarak” kelimesi, Allah'ın kendilerinin canını sıddîkların hâli üzere alması yönündeki dualarının Kur'an'daki ifadesidir; İslam lafzı da bu durumun ayrıntılarını bünyesinde toplar. İslam'ın peygamberlerin dini oluşunun anlamı, Bakara Suresi'ndeki { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [Bakara 132] “ancak Müslümanlar olarak ölün” ayetinde geçmişti.
[١٢٧، ١٢٨]
[127, 128]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٢٧ إِلَى ١٢٨]
[A'RÂF SURESİ (7): 127 İLÂ 128. AYETLER]
وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨)
{ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) } “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Musa ve kavmini yeryüzünde fesat çıkarsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakıyorsun?' Dedi ki: 'Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız. Ve şüphesiz biz onların üzerinde kahredici bir güce sahibiz.' (127) Musa kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Akıbet ise takva sahiplerinindir.' (128)”
جُمْلَةُ: قالَ الْمَلَأُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ [الْأَعْرَاف: ١٢٣] أَو على حَملَة قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ [الْأَعْرَاف: ١٠٩] . وَإِنَّمَا عُطِفَتْ وَلَمْ تُفْصَلْ لِأَنَّهَا خَارِجَةٌ عَنِ الْمُحَاوَرَةِ الَّتِي بَيْنَ فِرْعَوْنَ وَمَنْ آمَنَ مِنْ قَوْمِهِ بِمُوسَى وَآيَاتِهِ، لِأَنَّ أُولَئِكَ لَمْ يُعَرِّجُوا عَلَى ذِكْرِ مَلَأِ فِرْعَوْنَ، بَلْ هِيَ مُحَاوَرَةٌ بَيْنَ مَلَأِ فِرْعَوْنَ وَبَيْنَهُ فِي وَقْتٍ غَيْرِ وَقْتِ الْمُحَاوَرَةِ الَّتِي جَرَتْ بَيْنَ فِرْعَوْنَ وَالسَّحَرَةِ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْا قِلَّةَ اكْتِرَاثِ الْمُؤْمِنِينَ بِوَعِيدِ فِرْعَوْن، وَرَأَوا قلَّة اكتراث الْمُؤمنِينَ بوعيد فِرْعَوْنَ، وَرَأَوْا نُهُوضَ حُجَّتِهِمْ عَلَى فِرْعَوْنَ وَإِفْحَامَهُ. وَأَنَّهُ لَمْ يُحِرْ جَوَابًا. رَامُوا إِيقَاظَ ذِهْنِهِ، وَإِسْعَارَ حَمِيَّتِهِ، فَجَاءُوا بِهَذَا الْكَلَامِ الْمُثِيرِ لِغَضَبِ فِرْعَوْنَ، وَلَعَلَّهُمْ رَأَوْا مِنْهُ تَأَثُّرًا بِمُعْجِزَةِ مُوسَى وَمَوْعِظَةِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ قَوْمِهِ
{ قالَ الْمَلَأُ } cümlesi, { قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ } [A'râf 123] cümlesine veya { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } [A'râf 109] cümlesine matuftur. Fasl edilmeyip atfedilmesinin sebebi, Firavun ile kavminden Musa'ya ve onun ayetlerine iman eden kimseler arasındaki karşılıklı konuşmanın (muhâvere) dışında kalmasıdır; zira o [müminler], Firavun'un ileri gelenlerini anmaya yönelmemişlerdir. Bilakis bu, Firavun'un ileri gelenleri ile kendisi arasında, Firavun ile sihirbazlar arasında cereyan eden konuşmanın vaktinden başka bir vakitte geçen bir konuşmadır. Nitekim onlar müminlerin Firavun'un tehdidine pek aldırış etmediklerini, müminlerin Firavun'a karşı delillerinin üstün geldiğini, onun acze düşüp sustuğunu ve bir cevap veremediğini görünce, onun zihnini uyandırmayı ve gayretini/öfkesini tutuşturmayı istediler; böylece Firavun'un öfkesini kabartan bu sözü söylediler. Belki de onda Musa'nın mucizesinden ve kavminden iman edenlerin öğüdünden bir etkilenme gördüler
وَتَوَقَّعُوا عُدُولَهُ عَنْ تَحْقِيقِ وَعِيدِهِ، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ:
ve tehdidini gerçekleştirmekten vazgeçeceğini tahmin ettiler. Bu cümle, kendisinden önceki ile şu cümle arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir):
قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ.
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ } “Musa kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin.'”
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَتَذَرُ مُوسى مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِغْرَاءِ بِإِهْلَاكِ مُوسَى وَقَوْمِهِ وَالْإِنْكَارِ عَلَى الْإِبْطَاءِ بِإِتْلَافِهِمْ، وَمُوسَى مَفْعُولُ تَذَرُ أَيْ تَتْرُكُهُ مُتَصَرِّفًا وَلَا تَأْخُذُ عَلَى يَدِهِ.
{ أَتَذَرُ مُوسى } “Musa'yı bırakıyor musun?” sözündeki istifham, Musa ve kavmini helak etmeye kışkırtmak ve onları yok etmekte yavaş davranmayı kınayıp reddetmek (inkâr) için kullanılmıştır. { مُوسَى }, { تَذَرُ } fiilinin mefulüdür; yani 'onu serbestçe hareket eder halde bırakıp elinden tutarak engellemiyor musun?' demektir.
وَالْكَلَامُ عَلَى فِعْلِ تَذَرُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً فِي الْأَنْعَامِ [٧٠] .
{ تَذَرُ } fiiline dair açıklama, En'âm Suresi'ndeki { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً } [En'âm 70] “Dinlerini oyun edinenleri bırak” ayetinde geçmişti.
وَقَوْمُ مُوسَى هُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ، وَأُولَئِكَ هم بنوا إِسْرَائِيلَ كُلُّهُمْ وَمَنْ آمَنَ مِنَ الْقِبْطِ.
Musa'nın kavmi ise ona iman edenlerdir; onlar da İsrâiloğulları'nın tamamı ile Kıptîlerden iman eden kimselerdir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُفْسِدُوا لَامُ التَّعْلِيلِ وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي الْإِنْكَارِ إِذْ جَعَلُوا تَرْكَ مُوسَى وَقَوْمِهِ مُعَلَّلًا بِالْفَسَادِ، وَهَذِهِ اللَّامُ تُسَمَّى لَامَ الْعَاقِبَةِ، وَلَيْسَتِ الْعَاقِبَةُ مَعْنًى مِنْ مَعَانِي اللَّامِ حَقِيقَةً وَلَكِنَّهَا مَجَازٌ: شُبِّهَ الْحَاصِلُ عَقِبَ الْفِعْلِ لَا مَحَالَةَ بِالْغَرَضِ الَّذِي يُفْعَلُ الْفِعْلُ لِتَحْصِيلِهِ، وَاسْتُعِيرَ لِذَلِكَ الْمَعْنَى حَرْفُ اللَّامِ عِوَضًا عَنْ فَاءِ التَّعْقِيبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لِيُفْسِدُوا } “fesat çıkarsınlar diye” sözündeki lâm harfi, ta'lîl (gerekçe) lâmıdır ve Musa ile kavminin serbest bırakılmasını fesat çıkarma gerekçesine bağladıkları için inkârda mübalağa ifade eder. Bu lâma lâm-ı âkıbe (sonuç bildiren lâm) denir; âkıbe hakikatte lâmın manalarından biri olmayıp mecazdır: Fiilin ardından kaçınılmaz olarak meydana gelen sonuç, fiilin elde edilmesi için yapıldığı amaca benzetilmiş ve bu mana için tâkib fâ'sı yerine lâm harfi istiare edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi:
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] .
{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas 8] “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye aldılar.”
وَالْإِفْسَادُ عِنْدَهُمْ هُوَ إِبْطَالُ أُصُولِ دِيَانَتِهِمْ وَمَا يَنْشَأُ عَنْ ذَلِكَ مِنْ تَفْرِيقِ الْجَمَاعَةِ وَحَثِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى الْحُرِّيَّةِ، وَمُغَادَرَةِ أَرْضِ الِاسْتِعْبَادِ.
Onlara göre ifsat (fesat çıkarma), dinlerinin esaslarını geçersiz kılmak ve bundan kaynaklanan topluluğun bölünmesi ile İsrâiloğulları'nı hürriyete ve kölelik diyarını terk etmeye teşvik etmektir.
والْأَرْضِ مَمْلَكَةُ فِرْعَوْنَ وَهِيَ قُطْرُ مِصْرَ.
{ الْأَرْضِ } “yeryüzü / memleket” Firavun'un mülküdür ki o da Mısır ülkesidir.
وَقَوْلُهُ: وَيَذَرَكَ عَطْفٌ عَلَى لِيُفْسِدُوا فَهُوَ داخلي التَّعْلِيلِ الْمَجَازِيِّ، لِأَنَّ هَذَا
{ وَيَذَرَكَ } “ve seni terk etsin” sözü, { لِيُفْسِدُوا } ifadesine matuftur; dolayısıyla mecazi ta'lîlin kapsamına girer, çünkü bu,
حَاصِلٌ فِي بَقَائِهِمْ دُونَ شَكٍّ، وَمَعْنَى تَرْكِهِمْ فِرْعَوْنَ، تَرْكُهُمْ تَأْلِيهَهُ وَتَعْظِيمَهُ، وَمَعْنَى تَرْكِ آلِهَتِهِ نَبْذُهُمْ عِبَادَتَهَا وَنَهْيُهُمُ النَّاسَ عَنْ عِبَادَتِهَا.
onların [hayatta] kalmaları halinde şüphesiz gerçekleşecek bir durumdur. Firavun'u terk etmelerinin anlamı, onu ilah edinmeyi ve ona tazim göstermeyi bırakmalarıdır; ilahlarını terk etmelerinin anlamı ise onlara tapınmayı bir kenara atmaları ve insanları onlara tapınmaktan nehyetmeleridir.
وَالْآلِهَةُ جَمْعُ إِلَهٍ، وَوَزْنُهُ أَفْعِلَةٌ، وَكَانَ الْقِبْطُ مُشْرِكِينَ يَعْبُدُونَ آلِهَةً مُتَنَوِّعَةً مِنَ الْكَوَاكِبِ وَالْعَنَاصِرِ وَصَوَّرُوا لَهَا صُوَرًا عَدِيدَةً مُخْتَلِفَةً بِاخْتِلَافِ الْعُصُورِ وَالْأَقْطَارِ، أَشْهَرُهَا (فِتَاحُ) وَهُوَ أَعْظَمُهَا عِنْدَهُمْ وَكَانَ يُعْبَدُ بِمَدِينَةِ (مَنْفِيسَ) ، وَمِنْهَا (رَعْ) وَهُوَ الشَّمْسُ وَتَتَفَرَّعُ عَنْهُ آلِهَةٌ بِاعْتِبَارِ أَوْقَاتِ شُعَاعِ الشَّمْس، وَمِنْهَا (ازيريس) وَ (إِزِيسُ) وَ (هُورُوسُ) وَهَذَا عِنْدَهُمْ ثَالُوثٌ مَجْمُوعٌ مِنْ أَبٍ وَأُمٍّ وَابْنٍ، وَمِنْهَا (تُوتْ) وَهُوَ الْقَمَرُ وَكَانَ عِنْدَهُمْ رَبَّ الْحِكْمَةِ، وَمِنْهَا (أَمُونْ رَعْ) فَهَذِهِ الْأَصْنَامُ الْمَشْهُورَةُ عِنْدَهُمْ وَهِيَ أَصْلُ إِضْلَالِ عُقُولِهِمْ.
Âlihe (*âlihe* / آلِهَة), ilah (*ilâh* / إِلَه) kelimesinin çoğuludur ve vezni *ef'ile*dir (أَفْعِلَة). Kıptîler yıldızlardan ve unsurlardan çeşitli ilahlara tapan müşriklerdi; çağlara ve bölgelere göre onlar için pek çok farklı suretler tasvir etmişlerdi. Bunların en meşhuru ve katlarındaki en büyüğü Memfis (Menfîs) şehrinde tapınılan 'Ptah' (Fitâh) idi. Bir diğeri güneş olan 'Ra' idi ve güneş ışınlarının vakitlerine göre ondan türeyen ilahlar bulunmaktaydı. Bir diğerleri 'Osiris' (Ezîrîs), 'İsis' (İzîs) ve 'Horus' (Hûrûs) idi ki bu onlara göre baba, anne ve oğuldan oluşan bir üçlemeydi. Bir başkası ay olan ve katlarında hikmet tanrısı sayılan 'Thoth' (Tût) idi. Biri de 'Amon Ra' (Amûn Ra') idi. İşte bunlar onların katında meşhur olan putlardı ve akıllarının sapmasının asıl kaynağıydı.
وَكَانَتْ لَهُمْ أَصْنَامٌ فَرْعِيَّةٌ صُغْرَى عَدِيدَةٌ مِثْلَ الْعِجْلِ (إِيبِيسَ) وَمِثْلَ الْجِعْرَانِ وَهُوَ الْجُعَلُ.
Ayrıca 'Apis' (İbîs) boğası ve bok böceği olan 'kınkanatlı böcek' (ci'rân) gibi birçok tâli küçük putları da vardı.
وَكَانَ أَعْظَمَ هَذِهِ الْأَصْنَامِ هُوَ الَّذِي يَنْتَسِبُ فِرْعَوْنُ إِلَى بُنُوَّتِهِ وَخِدْمَتِهِ، وَكَانَ فِرْعَوْنُ مَعْدُودًا ابْنَ الْآلِهَةِ وَقَدْ حَلَّتْ فِيهِ الْإِلَهِيَّةُ عَلَى نَحْوِ عَقِيدَةِ الْحُلُولِ، فَفِرْعَوْنُ هُوَ الْمُنَفِّذُ لِلدِّينِ، وَكَانَ يُعَدُّ إِلَهَ مِصْرَ، وَكَانَت طَاعَته طَاعَتُهُ لِلْآلِهَةِ كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [الْقَصَص: ٣٨] . وَتَوَعَّدَ فِرْعَوْنُ مُوسَى وَقَوْمَهُ بِالِاسْتِئْصَالِ بِقَتْلِ الْأَبْنَاءِ وَالْمُرَادُ الرِّجَالُ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بِالنِّسَاءِ، وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ عَائِدٌ عَلَى مُوسَى وَقَوْمِهِ، فَالْإِضَافَةُ عَلَى مَعْنَى (مِنِ) التَّبْعِيضِيَّةِ.
Bu putların en büyüğü, Firavun'un oğlu olmakla ve ona hizmet etmekle intisap ettiği put idi. Firavun ilahların oğlu sayılırdı ve hulûl inancı doğrultusunda ilahlık onda tecelli etmişti; dolayısıyla Firavun dini uygulayan kişiydi, Mısır'ın ilahı sayılırdı ve ona itaat ilahlara itaatti. Nitekim Allah Teâlâ onun hakkında şöyle nakletmiştir: { فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } [Nâziât 24] “Ve dedi ki: 'Sizin en yüce rabbiniz benim.'”, { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } [Kasas 38] “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum.” Firavun, Musa'yı ve kavmini oğullarını öldürerek köklerini kazımakla tehdit etti. Kadınların karşısında yer alması karinesiyle oğullardan murat erkeklerdir. Kendisine izafe edilen zamir Musa ve kavmine racidir; dolayısıyla tamlama ba'ziyet (kısmilik) bildiren *min* manasındadır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: سَنُقَتِّلُ- بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الْقَافِ وَضَمِّ التَّاءِ- وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ بِضَمِّ النُّونِ وَفَتْحِ الْقَافِ وَتَشْدِيدِ التَّاءِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْقَتْلِ مُبَالَغَةَ كَثْرَةٍ وَاسْتِيعَابٍ.
Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer; nûn harfinin fethası, kāf harfinin sükûnu ve tâ harfinin dammesiyle { سَنَقْتُلُ } şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise öldürmede çokluk ve kuşatıcılık yoluyla mübalağa ifade etmesi için nûn harfinin dammesi, kāf harfinin fethası ve tâ harfinin şeddesiyle { سَنُقَتِّلُ } şeklinde okumuştur.
وَالِاسْتِحْيَاءُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْإِحْيَاءِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَإِخْبَارُهُ مَلَأَهُ بِاسْتِحْيَاءِ النِّسَاءِ تَتْمِيمٌ لَا أَثَرَ لَهُ فِي إِجَابَةِ مُقْتَرَحِ مَلَئِهِ، لِأَنَّهُمُ اقْتَرَحُوا عَلَيْهِ أَنْ لَا يُبْقِيَ مُوسَى وَقَوْمَهُ فَأَجَابَهُمْ بِمَا عَزَمَ عَلَيْهِ فِي هَذَا الشَّأْنِ، وَالْغَرَضُ مِنَ اسْتِبْقَاءِ النِّسَاءِ أَنْ يَتَّخِذُوهُنَّ سِرَارِيَ وَخَدَمًا.
İstihyâ, yaşatmada mübalağadır; dolayısıyla buradaki sîn ve tâ harfleri mübalağa içindir. İleri gelenlerine kadınları sağ bırakacağını haber vermesi, onların teklifine verilen cevaba bir etkisi olmayan tamamlayıcı bir unsurdur; çünkü onlar Musa ve kavmini hiç sağ bırakmamasını teklif etmişlerdi, o da bu hususta azmettiği şeyle onlara cevap verdi. Kadınları sağ bırakmaktan maksat ise onları cariye ve hizmetçi edinmeleridir.
وَجُمْلَةُ: وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ اعْتِذَارٌ مِنْ فِرْعَوْنَ لِلْمَلَإِ مِنْ قَوْمِهِ عَنْ إِبْطَائِهِ بِاسْتِئْصَالِ مُوسَى وَقَوْمِهِ، أَيْ: هُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُفْسِدُوا فِي الْبِلَادِ وَلَا أَنْ يَخْرُجُوا عَنْ طَاعَتِي وَالْقَاهِرُ: الْغَالِبُ بِإِذْلَالٍ.
{ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “Ve şüphesiz biz onların üzerinde kahredici bir güce sahibiz” cümlesi, Firavun'un kavminin ileri gelenlerine Musa ve kavminin kökünü kazımakta yavaş davranmasına dair bir mazeret beyanıdır; yani 'onlar memlekette fesat çıkarmaya da benim itaatimden çıkmaya da güç yetiremezler' [demektir]. Kāhir ise boyun eğdirip zillet içinde bırakarak üstün gelen kimsedir.
وفَوْقَهُمْ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي التَّمَكُّنِ مِنَ الشَّيْءِ وَكَلِمَةُ فَوْقَهُمْ مُسْتَعَارَةٌ
{ فَوْقَهُمْ } “onların üstünde / üzerinde” lafzı, bir şeye tam anlamıyla muktedir olmak hususunda mecazen kullanılmıştır. { فَوْقَهُمْ } kelimesi,
لِاسْتِطَاعَةِ قَهْرِهِمْ لِأَنَّ الِاعْتِلَاءَ عَلَى الشَّيْءِ أَقْوَى أَحْوَالِ التَّمَكُّنِ مِنْ قَهْرِهِ، فَهِيَ تَمْثِيلِيَّةٌ.
onları kahretmeye güç yetirebilmek için istiare edilmiştir; zira bir şeyin üstünde bulunmak, onu kahretmeye tam muktedir olmanın en güçlü hâlidir; dolayısıyla bu bir temsilî istiaredir.
وَجُمْلَةُ: قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ وَاقِعَةٌ جَوَابًا لِقَوْلِ قَوْمِهِ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ [الْأَعْرَاف: ١٢٥] إِلَى آخِرِهَا الَّذِي أَجَابُوا بِهِ عَنْ وَعِيدِ فِرْعَوْنَ، فَكَانَ مُوسَى مَعْدُودًا فِي الْمُحَاوَرَةِ، وَلِذَلِكَ نَزَلَ كَلَامُهُ الَّذِي خَاطَبَ بِهِ قَوْمَهُ مَنْزِلَةَ جَوَابٍ مِنْهُ لِفِرْعَوْنَ، لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ التَّصْرِيحِ بِقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِالْوَعِيدِ، وَبِدَفْعِ ذَلِكَ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ.
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } “Musa kavmine dedi ki” cümlesi, kavminin Firavun'un tehdidine karşı verdikleri { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } [A'râf 125] “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” sözlerine bir cevap olarak vaki olmuştur. Dolayısıyla Musa bu konuşmanın içinde sayılmıştır; bu sebeple onun kavmine hitap ettiği sözü, tehdide aldırış etmemeyi ve buna Allah'a tevekkül ederek karşı koymayı açıkça ifade etme gücünde olduğu için, kendisinden Firavun'a verilmiş bir cevap konumunda olmuştur.