وَالتَّوَكُّلُ هُوَ جِمَاعُ قَوْلِهِ: اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا وَقَدْ عُبِّرَ عَنْ ذَلِكَ بِلَفْظِ التَّوَكُّلِ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٨٤] ، فَإِنَّ حَقِيقَةَ التَّوَكُّلِ أَنَّهُ طَلَبُ نَصْرِ اللَّهِ وَتَأْيِيدِهِ فِي الْأَمْرِ الَّذِي يُرْغَبُ حُصُولُهُ، وَذَلِكَ دَاخِلٌ فِي الِاسْتِعَانَةِ وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ الصَّبْرَ عَلَى الضُّرِّ لِاعْتِقَادِ أَنَّهُ زَائِلٌ بِإِذْنِ اللَّهِ.
Tevekkül, { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } “Allah'tan yardım dileyin ve sabredin” sözünün özüdür. Nitekim bu durum Yûnus Suresi'ndeki { وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } [Yûnus 84] “Musa dedi ki: 'Ey kavmim! Eğer Allah'a iman etmişseniz ve O'na teslim olmuşsanız, artık yalnız O'na tevekkül edin.'” ayetinde tevekkül lafzıyla ifade edilmiştir. Zira tevekkülün hakikati, gerçekleşmesi arzulanan işte Allah'ın yardımını ve desteğini talep etmektir; bu da istianenin (yardım dilemenin) kapsamına girer ve Allah'ın izniyle zail olacağı inancıyla zarara karşı sabretmeyi gerektirir.
وَخَاطَبَ مُوسَى قَوْمَهُ بِذَلِكَ تَطْمِينًا لِقُلُوبِهِمْ، وَتَعْلِيمًا لَهُمْ بِنَصْرِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ لِأَنَّهُ علم لِأَنَّهُ بِوَحْيِ اللَّهِ إِلَيْهِ.
Musa kavmine kalplerini teskin etmek ve Allah'ın kendilerine yardım edeceğini bildirmek amacıyla böyle hitap etti; çünkü o, Allah'ın kendisine vahyetmesi sebebiyle bunu biliyordu.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ تَذْيِيلٌ وَتَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ وَالصَّبْرِ، أَيِ: افْعَلُوا ذَلِكَ لِأَنَّ حُكْمَ الظُّلْمِ لَا يَدُومُ، وَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ.
{ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ } “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır” cümlesi, Allah'tan yardım dileme ve sabretme emri için bir tezyîl ve ta'lîldir; yani: 'Bunu yapın; çünkü zulmün hükmü devam etmez' [demektir]. Bu manadan ötürü cümle fasl edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ كِنَايَةٌ عَنْ تَرَقُّبِ زَوَالِ اسْتِعْبَادِ فِرْعَوْنَ إِيَّاهُمْ، قُصِدَ مِنْهَا صَرْفُ الْيَأْسِ عَنْ أَنْفُسِهِمُ النَّاشِئِ عَنْ مُشَاهَدَةِ قُوَّةِ فِرْعَوْنَ وَسُلْطَانِهِ، بِأَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَوَّلَهُ ذَلِكَ السُّلْطَانَ قَادِرٌ عَلَى نَزْعِهِ مِنْهُ لِأَنَّ مُلْكَ الْأَرْضِ كُلِّهَا لِلَّهِ فَهُوَ الَّذِي يُقَدِّرُ لِمَنْ يَشَاءُ مُلْكَ شَيْءٍ مِنْهَا وَهُوَ الَّذِي يُقَدِّرُ نَزْعَهُ.
{ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar” sözü, Firavun'un onları köleleştirmesinin son bulmasını beklemekten kinayedir. Bununla, Firavun'un gücünü ve hâkimiyetini görmekten kaynaklanan ümitsizliği nefislerinden uzaklaştırmak kastedilmiştir; zira ona o hâkimiyeti bahşeden Allah, onu elinden çekip almaya da kādirdir. Çünkü bütün yeryüzünün mülkü Allah'ındır; oradan bir yerin mülkiyetini dilediğine takdir eden de onu çekip almayı takdir eden de O'dur.
فَالْمُرَادُ مِنَ الْأَرْضِ هُنَا الدُّنْيَا لِأَنَّهُ أَلْيَقُ بِالتَّذْيِيلِ وَأَقْوَى فِي التَّعْلِيلِ، فَهَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ خَارِجُونَ مِنْ مِصْرَ وَسَيَمْلِكُونَ أَرْضًا أُخْرَى.
Burada arzdan murat dünyadır; çünkü tezyîle en uygun ve ta'lîlde en güçlü olan budur. Dolayısıyla bu, onların Mısır'dan çıkacaklarına ve başka bir toprağa sahip olacaklarına bir işarettir.
وَجُمْلَةُ: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ تَذْيِيلٌ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً، أَيْ: عَاطِفَةً عَلَى مَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ مِنْ مَعْنَى التَّعْلِيلِ، فَيَكُونُ هَذَا تَعْلِيلًا ثَانِيًا لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِعَانَةِ وَالصَّبْرِ، وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ أُوثِرَ الْعَطْفُ بِالْوَاوِ عَلَى فَصْلِ الْجُمْلَةِ مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى التَّذْيِيلِ أَنْ تَكُونَ مَفْصُولَةً.
{ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Akıbet ise takva sahiplerinindir” cümlesi bir tezyîldir. Vâv harfinin itirâziyye olması, yani { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ } sözündeki ta'lîl manasına matuf olması caizdir; bu durumda bu, yardım dileme ve sabretme emri için ikinci bir ta'lîl (gerekçe) olur. Bu mülahazayla, tezyîlin gereği cümlenin fasl edilmesi olduğu halde, vâv ile atıf tercih edilmiştir.
وَالْعَاقِبَةُ حَقِيقَتُهَا نِهَايَةُ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَآخِرُهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ [الْحَشْر: ١٧] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١] ، فَإِذَا عُرِّفَتِ الْعَاقِبَةُ بِاللَّامِ
Âkıbenin hakikati, işlerden bir işin nihayeti ve sonudur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi: { فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ } [Haşr 17] “Nihayet ikisinin akıbeti, ateşte ebedî kalmaları oldu.” Bunun zikri, En'âm Suresi'nin başındaki { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } [En'âm 11] “De ki: Yeryüzünde dolaşın, sonra yalanlayanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın” ayetinde geçmişti. Âkıbe kelimesi lâm-ı tarif ile marife kılındığında,
كَانَ الْمُرَادُ مِنْهَا انْتِهَاءَ أَمْرِ الشَّيْءِ بِأَحْسَنَ مِنْ أَوَّلِهِ وَلَعَلَّ التَّعْرِيفَ فِيهَا مِنْ قَبِيلِ الْعِلْمِ بِالْغَلَبَةِ. وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَوَدُّ أَنْ يَكُونَ آخِرُ أَحْوَالِهِ خَيْرًا مِنْ أَوَّلِهَا لِكَرَاهَةِ مُفَارَقَةِ الْمُلَائِمِ، أَوْ لِلرَّغْبَةِ فِي زَوَالِ الْمُنَافِرِ، فَلِذَلِكَ أُطْلِقَتِ الْعَاقِبَةُ مُعَرَّفَةً عَلَى انْتِهَاءِ الْحَالِ بِمَا يَسُرُّ وَيُلَائِمُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى [طه: ١٣٢] . وَفِي حَدِيثِ أَبَى سُفْيَانَ قَوْلُ هِرَقْلَ: «وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ» فَلَا تُطْلَقُ الْمُعَرَّفَةُ عَلَى عَاقِبَةِ السُّوءِ.
ondan maksat bir işin sonunun başından daha güzel olmasıdır; belki de bundaki belirteç (tarif), galebe yoluyla alem türündendir. Bunun sebebi, herkesin hoşuna giden şeyden ayrılmayı kerih gördüğü veya nefret ettiği şeyin zail olmasını arzuladığı için durumunun sonunun ilkinden daha hayırlı olmasını istemesidir. Bu sebeple el-âkıbe marife olarak, sevindirici ve uygun bir durumla neticelenen hâl için mutlak olarak kullanılmıştır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } [Tâhâ 132] “Güzel akıbet takva sahiplerinindir.” Ebû Süfyân'ın hadisinde de Herakleios'un şu sözü yer almaktadır: 'Peygamberler de böyledir; imtihan edilirler, sonra güzel akıbet onların olur.' Dolayısıyla marife olan [el-âkıbe], kötü akıbet için kullanılmaz.
فَالْمُرَادُ بِالْعَاقِبَةِ هُنَا عَاقِبَةُ أُمُورِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِيُنَاسِبَ قَوْلَهُ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ
Burada âkıbetten murat, { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar” sözüne uygun düşmesi için onların dünya hayatındaki işlerinin akıbetidir;
وَتَشْمَلُ عَاقِبَةَ الْخَيْرِ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهَا أَهَمُّ مَا يُلَاحِظُهُ الْمُؤْمِنُونَ.
aynı zamanda ahiretteki hayırlı akıbeti de kapsar; zira müminlerin en çok gözettiği şey odur.
وَالْمُتَّقُونَ: الْمُؤْمِنُونَ الْعَامِلُونَ.
Muttakîler, [imanının gereğini] amel eden müminlerdir.
وَجِيءَ فِي جُمْلَتَيْ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ بِلَفْظَيْنِ عَامَّيْنِ، وَهُمَا: مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْمُتَّقِينَ، لِتَكُونَ الْجُمْلَتَانِ تَذْيِيلًا لِلْكَلَامِ وَلِيَحْرِصَ السَّامِعُونَ عَلَى أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُتَّقِينَ.
{ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } ve { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } cümlelerinde iki genel lafız getirilmiştir ki bunlar: { مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “kullarından dilediğini” ve { الْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri” lafızlarıdır; ta ki bu iki cümle söz için tezyîl olsun ve dinleyenler takva sahiplerinden olmaya hırs göstersinler.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ أَنَّ مَنْ يَشَاءُ اللَّهُ أَنْ يُورِثَهُمُ الْأَرْضَ هُمُ الْمُتَّقُونَ إِذَا كَانَ فِي النَّاسِ مُتَّقُونَ وَغَيْرُهُمْ، وَأَنَّ تَمْلِيكَ الْأَرْضِ لِغَيْرِهِمْ إِمَّا عَارِضٌ وَإِمَّا لِاسْتِوَاءِ أَهْلِ الْأَرْضِ فِي عدم التَّقْوَى.
{ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Akıbet ise takva sahiplerinindir” sözünden anlaşılmıştır ki şayet insanlar arasında muttakîler ve başkaları varsa, Allah'ın yeryüzüne mirasçı kılmayı dilediği kimseler takva sahipleridir; yeryüzünün onların dışındakilere mülk kılınması ise ya geçici bir durumdur ya da yeryüzü halkının takva yoksunluğunda eşit olmalarından ötürüdür.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٢٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 129]
قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)
{ قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) } “Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyet edildik.' [Mûsâ] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.'”
قالُوا حِكَايَةُ جَوَابِ قَوْمِ مُوسَى إِيَّاهُ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ جُمْلَةُ الْقَوْلِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ، وَهَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الشكاية واستئثارهم مُوسَى لِيَدْعُوَ رَبَّهُ أَنْ يُفَرِّجَ كَرْبَهُمْ.
{ قالُوا } “Dediler ki” [ifadesi], Mûsâ'nın kavminin ona verdiği cevabın hikâyesidir. Bu sebeple söz cümlesi karşılıklı konuşma üslubu üzerine [atıfsız olarak] müstakil getirilmiştir (fasledilmiştir). Bu haber, şikâyette bulunmak ve sıkıntılarını gidersin diye Rabbine dua etmesini Mûsâ'dan istemek amacıyla kullanılmıştır.
وَالْإِيذَاءُ: الْإِصَابَةُ بِالْأَذَى، وَالْأَذَى مَا يُؤْلِمُ وَيُحْزِنُ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١١١] ، وَقَوْلِهِ: فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٤] ، وَهُوَ يَكُونُ ضَعِيفًا وَقَوِيًّا، وَمُرَادُهُمْ هُنَا الْقَوِيُّ مِنْهُ، وَهُوَ مَا لَحِقَهُمْ مِنَ الِاسْتِعْبَادِ وَتَكْلِيفِهِمُ الْأَعْمَالَ الشَّاقَّةَ عَلَيْهِمْ فِي خِدْمَةِ فِرْعَوْنَ وَمَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ فِرْعَوْنُ بَعْدَ بَعْثَةِ مُوسَى مِنَ الْقَطْعِ وَالصَّلْبِ وَقَتْلِ الْأَبْنَاءِ، وَكَأَنَّهُمْ أَرَادُوا التَّعْرِيضَ بِنَفَادِ صَبْرِهِمْ وَأَنَّ الْأَذَى الَّذِي مَسَّهُمْ بَعْدَ بَعْثَةِ مُوسَى لَمْ يَكُنْ بِدَايَةَ الْأَذَى، بَلْ جَاءَ بَعْدَ طُولِ مُدَّةٍ فِي الْأَذَى، فَلِذَلِكَ جَمَعُوا فِي كَلَامِهِمْ مَا لَحِقَهُمْ قَبْلَ بَعْثَةِ مُوسَى.
Îzâ (الْإِيذَاءُ), eziyete uğratmaktır. Eza (الْأَذَى) ise söz veya fiilden kaynaklanan, acı ve keder veren şeydir. Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } [111] “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” buyruğunda ve En'âm Suresi'ndeki: { فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا } [34] “Yalanlanmalarına ve eziyete uğratılmalarına sabrettiler” buyruğunda daha önce geçmişti. Bu [eza], hafif de olabilir ağır da olabilir. Onların buradaki maksadı ise ağır olanıdır; bu da Firavun'un hizmetinde köleleştirilmeleri ve kendilerine ağır işlerin yüklenmesi ile Mûsâ'nın peygamber olarak gönderilmesinden sonra Firavun'un onları el ve ayaklarını kesmekle, asmakla ve oğullarını öldürmekle tehdit etmesidir. Sanki onlar sabırlarının tükendiğini ve Mûsâ'nın gönderilişinden sonra kendilerine dokunan ezanın bir başlangıç olmayıp eziyet içinde geçen uzun bir süreden sonra geldiğini ima etmek istemişler; bu yüzden sözlerinde Mûsâ'nın gönderilmesinden önce başlarına gelenleri de bir araya getirmişlerdir.
وَقَدْ تَوَهَّمَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هَذَا امْتِعَاضٌ مِنْهُمْ مِمَّا لَحِقَهُمْ بِسَبَبِ مُوسَى وَبِوَاسِطَتِهِ
Bazı müfessirler, bunun Mûsâ sebebiyle ve onun vasıtasıyla başlarına gelenlerden dolayı bir öfke ve hoşnutsuzluk olduğunu vehmetmişlerdir;
مُسْتَنِدًا إِلَى أَنَّ قَتْلَ الذُّكُورِ مِنْهُمْ كَانَ قَبْلَ مَجِيءِ مُوسَى بِسَبَبِ تَوَقُّعِ وِلَادَةِ مُوسَى، وَكَانَ الْوَعِيدُ بِمِثْلِهِ بَعْدَ مَجِيئِهِ بِسَبَبِ دَعْوَتِهِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُتَّجِهٍ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ هُوَ الْمُرَادَ لَمَا كَانَ لِلتَّعْبِيرِ بِقَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا مَوْقِعٌ، وَالْإِتْيَانُ وَالْمَجِيءُ مُتَرَادِفَانِ، فَذِكْرُ الْمَجِيءِ بَعْدَ الْإِتْيَانِ لَيْسَ لِاخْتِلَافِ الْمَعْنَى، وَلَكِنَّهُ لِلتَّفَنُّنِ وَكَرَاهِيَةِ إِعَادَةِ اللَّفْظِ.
bunu da erkek çocuklarının öldürülmesinin Mûsâ'nın gelişinden önce Mûsâ'nın doğumu beklentisi sebebiyle olmasına, benzeri bir tehdidin ise onun gelişinden sonra daveti sebebiyle yapılmasına dayandırmışlardır. Fakat bu isabetli bir görüş değildir; çünkü murat bu olsaydı { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا } “bize gelmenden önce” ifadesinin bir yeri olmazdı. İtyân (الْإِتْيَانُ) ile mecî' (الْمَجِيءُ) eş anlamlıdır; dolayısıyla ityândan sonra mecî'in zikredilmesi anlam farklılığından ötürü değil, üslup çeşitliliği sağlamak ve lafzı tekrar etmekten kaçınmak içindir.
وَالْإِتْيَانُ وَالْمَجِيءُ مَدْلُولُهُمَا وَاحِدٌ، وَهُوَ بِعْثَةُ مُوسَى بِالرِّسَالَةِ، فَجُعِلَ الْفِعْلُ الْمُعَبِّرُ عَنْهُ حِينَ عُلِّقَ بِهِ (قَبْلِ) بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ الْمُقْتَرِنِ بِ (أَنِ) الدَّالَّةِ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ وَالْمَصْدَرِيَّةِ لِمُنَاسَبَةِ لَفْظِ (قَبْلِ) لِأَنَّ مَا يُضَافُ إِلَى (قَبْلِ) مُسْتَقْبَلٌ بِالنِّسْبَةِ لِمَدْلُولِهَا، وَجُعِلَ حِينَ عُلِّقَ بِهِ (بَعْدِ) بِصِيغَةِ الْمَاضِي الْمُقْتَرِنِ بِحَرْفِ (مَا) الْمَصْدَرِيَّةِ لِأَنَّ (مَا) الْمَصْدَرِيَّةَ لَا تُفِيدُ الِاسْتِقْبَالَ لِيُنَاسِبَ لَفْظَ (بَعْدِ) لِأَنَّ مُضَافَ كَلِمَةِ (بَعْدِ) مَاضٍ بِالنِّسْبَةِ لِمَدْلُولِهَا.
İtyân ile mecî'in anlamı birdir; o da Mûsâ'nın risaletle gönderilmesidir. Bu durumu ifade eden fiil, (قَبْلِ) [kelimesine] bağlandığında, gelecek zaman ve mastarlık bildiren (أَنْ) ile bitişen muzari sîgasında getirilmiştir; zira (قَبْلِ) kelimesine muzaf olan şey onun medlûlüne nispetle gelecektir. (بَعْدِ) [kelimesine] bağlandığında ise mastariye olan (مَا) harfiyle bitişen mazi sîgasında getirilmiştir; zira mastariye olan (مَا) harfi gelecek zaman ifade etmez; bu da (بَعْدِ) lafzına uygun düşmesi içindir, çünkü (بَعْدِ) kelimesinin muzafı onun medlûlüne nispetle geçmiştir.
فَأَجَابَهُمْ مُوسَى بِتَقْرِيبِ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الَّذِينَ يَرِثُونَ مُلْكَ الْأَرْضِ وَالَّذِينَ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ.
Mûsâ da onlara, yeryüzü mülküne mirasçı olacak ve güzel akıbet kendilerinin olacak kimselerin bizzat kendileri olmasının pek yakın olduğunu belirterek cevap vermiştir.
وَجَاءَ بِفِعْلِ الرَّجَاءِ دُونَ الْجَزْمِ تَأَدُّبًا مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِقْصَاءً لِلِاتِّكَالِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ لِيَزْدَادُوا مِنَ التَّقْوَى وَالتَّعَرُّضِ إِلَى رِضَى اللَّهِ تَعَالَى وَنَصْرِهِ. فَقَوْلُهُ: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ [الْأَعْرَاف: ١٢٨] وَقَوْلُهُ: وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الْأَعْرَاف: ١٢٨] .
Allah Teâlâ'ya karşı edepten dolayı ve takvalarını artırıp Allah Teâlâ'nın rızasına ve yardımına mazhar olmaları için kendi amellerine güvenip dayanmayı bertaraf etmek amacıyla kesinlik bildiren ifade yerine recâ (umut) fiilini kullanmıştır. Nitekim onun: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder” sözü, [önceki ayetteki] { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ } [A'râf 128] “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır” sözüne; { وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” sözü de { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } [A'râf 128] “güzel akıbet ise takva sahiplerinindir” sözüne bakmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِالْعَدُوِّ، فِرْعَوْنُ وَحِزْبُهُ، فَوَصْفُ عَدُوٍّ يُوصَفُ بِهِ الْجَمْعُ قَالَ تَعَالَى: هُمُ الْعَدُوُّ [المُنَافِقُونَ: ٤] .
Düşmandan murat Firavun ve adamlarıdır. Düşman (adüvv) nitelemesi çoğul için de kullanılır; nitekim Teâlâ: { هُمُ الْعَدُوُّ } [Münâfikûn 4] “Düşman onlardır” buyurmuştur.
وَالْمُرَادُ بِالِاسْتِخْلَافِ: الِاسْتِخْلَافُ عَنِ اللَّهِ فِي مُلْكِ الْأَرْضِ. وَالِاسْتِخْلَافُ إِقَامَةُ الْخَلِيفَةِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِتَأْكِيدِ الْفِعْلِ مِثْلَ اسْتَجَابَ لَهُ، أَيْ جَعَلَهُمْ أَحْرَارًا غَالِبِينَ وَمُؤَسِّسِينَ مُلْكًا فِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ.
İstihlâftan maksat, yeryüzü mülkünde Allah adına halife kılınmaktır. İstihlâf, halife tayin etmek demektir. Buradaki sîn ve tâ harfleri, { اسْتَجَابَ لَهُ } ifadesinde olduğu gibi fiili pekiştirmek içindir; yani onları hür, galip ve Mukaddes Topraklarda bir mülk (hâkimiyet) kurucusu yapmasıdır.
وَمَعْنَى فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ التَّحْذِيرُ مِنْ أَنْ يَعْمَلُوا مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى، وَالتَّحْرِيضُ عَلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنَ الطَّاعَةِ لِيَسْتَحِقُّوا وَصْفَ الْمُتَّقِينَ، تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَهُ.
{ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “nasıl davranacağınızı görmek için” ifadesinin anlamı; Allah Teâlâ'yı razı etmeyecek şeyleri yapmaktan sakındırmak, takva sahipleri vasfını hak etmeleri için itaati çoğaltmaya teşvik etmek ve O'nun yaptıklarını bildiğini onlara hatırlatmaktır.
فَالنَّظَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعِلْمِ بِالْمَرْئِيَّاتِ، وَالْمَقْصُودُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَمَلَهُمْ مَعَ النَّاسِ فِي سِيَاسَةِ مَا اسْتُخْلِفُوا فِيهِ، وَهُوَ كُلُّهُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تُشَاهَدُ إِذْ لَا دَخْلَ لِلنِّيَّاتِ وَالضَّمَائِرِ فِي السِّيَاسَةِ وَتَدْبِيرِ الْمَمَالِكِ، إِلَّا بِمِقْدَارِ مَا تَدْفَعُ إِلَيْهِ النِّيَّاتُ الصَّالِحَةُ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمُنَاسِبَةِ
Nazar (bakmak/görmek), görülen şeyleri bilmek anlamında kullanılmıştır. { تَعْمَلُونَ } “davranacağınızı” ifadesiyle kastedilen ise halife kılındıkları şeyin yönetiminde insanlara karşı yapacakları muameledir. Bu da bütünüyle müşahede edilen işlerdendir; zira iyi niyetlerin uygun amellere sevk ettiği miktar müstesna, siyaset ve devlet idaresinde niyetlerin ve iç dünyaların bir dahli yoktur;
لَهَا، فَإِذَا صَدَرَتِ الْأَعْمَالُ صَالِحَةً كَمَا يُرْضِي اللَّهَ، وَمَا أَوْصَى بِهِ، حَصَلَ الْمَقْصُودُ، وَلَا يَضُرُّهَا مَا تُكِنُّهُ نَفْسُ الْعَامِلِ.
dolayısıyla ameller Allah'ı razı edecek ve O'nun emrettiği şekilde salih olarak ortaya çıktığında maksat hasıl olur; amel edenin içinde gizlediği şeyler buna zarar vermez.
وَ (كَيْفَ) يَجُوزُ كَوْنُهَا اسْتِفْهَامًا فَهِيَ مُعَلِّقَةٌ لِفِعْلِ (يَنْظُرَ) عَنِ الْمَفْعُولِ، فَالتَّقْدِيرُ فَيَنْظُرَ جَوَابَ السُّؤَالِ بِ كَيْفَ تَعْمَلُونَ، وَيَجُوزُ كَوْنُهَا مُجَرَّدَةً عَنْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ دَالَّةً عَلَى مُجَرَّدِ الْكَيْفِيَّةِ، فَهِيَ مَفْعُولٌ بِهِ ل فَيَنْظُرَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ كَيْفَ } lafzının istifham (soru) olması caizdir; bu durumda { يَنْظُرَ } fiilinin mef'ûle amil olmasını ta'lîk eder (engeller). Takdiri şöyledir: “{ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } sorusunun cevabına baksın”. İstifham anlamından soyutlanmış olup sırf keyfiyet bildirmesi de caizdir; bu takdirde Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } [6] “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur” ve Yüce Allah'ın:
انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٧٥] وَقد تقدم.
Mâide Suresi'ndeki: { انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ } [75] “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!” buyruğunda daha önce geçtiği üzere { فَيَنْظُرَ } fiilinin mef'ûlün bihi olur; bu da daha önce geçmişti.
[١٣٠، ١٣١]
[130-131]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٣٠ إِلَى ١٣١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 130-131]
وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١)
{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, öğüt alıp düşünsünler diye kuraklık yılları ve ürün kıtlığı ile yakalayıverdik. Onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır, fakat onların çoğu bilmezler.”
هَذَا انْتِقَالٌ إِلَى ذِكْرِ الْمَصَائِبِ الَّتِي أَصَابَ اللَّهُ بِهَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، وَجَعَلَهَا آيَات لمُوسَى، ليلجىء فِرْعَوْنَ إِلَى الْإِذْنِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْخُرُوجِ، وَقَدْ وَقَعَتْ تِلْكَ الْآيَاتُ بَعْدَ الْمُعْجِزَةِ الْكُبْرَى الَّتِي أَظْهَرَهَا اللَّهُ لِمُوسَى فِي مَجْمَعِ السَّحَرَةِ، وَيَظْهَرُ أَنَّ فِرْعَوْنَ أَغْضَى عَنْ تَحْقِيقِ وَعِيدِهِ إِبْقَاءً عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُومُونَ بِالْأَشْغَالِ الْعَظِيمَةِ لِفِرْعَوْنَ.
Bu, Allah'ın Firavun ve kavmini uğrattığı, Firavun'u İsrâiloğullarının çıkışına izin vermeye mecbur bırakmak için Mûsâ'ya birer mucize kıldığı musibetlerin zikrine bir geçiştir. Bu mucizeler, sihirbazların toplandığı yerde Allah'ın Mûsâ'ya gösterdiği büyük mucizeden sonra meydana gelmiştir. Görünen o ki Firavun, Firavun için büyük işleri yürüttüklerinden ötürü İsrâiloğullarını korumak amacıyla tehdidini gerçekleştirmekten vazgeçmiştir.
وَيُؤْخَذُ مِنَ التَّوْرَاةِ أَنَّ مُوسَى بَقِيَ فِي قَوْمِهِ مُدَّةً يُعِيدُ مُحَاوَلَةَ فِرْعَوْنَ أَنْ يُطْلِقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَفِرْعَوْنُ يَعِدُ وَيُخْلِفُ، وَلَمْ تَضْبِطِ التَّوْرَاةُ مُدَّةَ مُقَامِ مُوسَى كَذَلِكَ، وَظَاهِرُهَا أَنَّ الْمُدَّةَ لَمْ تَطُلْ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِالسِّنِينَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهَا طَالَتْ أَعْوَامًا لِأَنَّ السِّنِينَ هُنَا جُمَعُ سَنَةٍ بِمَعْنَى الْجَدْبِ لَا بِمَعْنَى الزَّمَنِ الْمُقَدَّرِ مِنَ الدَّهْرِ. فَالسَّنَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا عُرِّفَتْ بِاللَّامِ يُرَادُ بِهَا سَنَةُ الْجَدْبِ، وَالْقَحْطِ، وَهِيَ حِينَئِذٍ عَلَمُ جِنْسٍ بِالْغَلَبَةِ، وَمِنْ ثَمَّ اشْتَقُّوا مِنْهَا: أَسْنَتَ الْقَوْمُ، إِذَا أَصَابَهُمُ الْجَدْبُ وَالْقَحْطُ، فَالسِّنِينُ فِي الْآيَةِ مُرَادٌ بِهَا الْقُحُوطُ وَجَمْعُهَا بِاعْتِبَارِ كَثْرَةِ مَوَاقِعِهَا أَيْ: أَصَابَهُمُ الْقَحْطُ فِي جَمِيعِ الْأَرَضِينَ وَالْبُلْدَانِ، فَالْمَعْنَى: وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْقُحُوطِ الْعَامَّةِ فِي كُلِّ أَرْضٍ.
Tevrat'tan anlaşıldığına göre Mûsâ, kavmi içinde bir süre kalmış; Firavun'un İsrâiloğullarını serbest bırakması girişimini tekrarlayıp durmuş, Firavun ise söz verip sözünden dönmüştür. Tevrat, Mûsâ'nın bu şekildeki ikamet süresini net olarak belirtmemiştir; zahiri ise bu sürenin uzun sürmediğidir. Yüce Allah'ın { بِالسِّنِينَ } buyruğu ise bunun yıllarca uzadığına delil değildir; çünkü buradaki sinîn (السِّنِينَ), zamanın belirlenmiş seneleri anlamında değil, kuraklık anlamındaki sene (سَنَة) kelimesinin çoğuludur. Zira Arap kelamında sene (es-sene) harf-i tarif aldığında onunla kuraklık ve kıtlık yılı kastedilir ve bu durumda galebe yoluyla cins ismi olur. Nitekim kuraklık ve kıtlığa uğradıklarında bu kökten türeterek “kavim kuraklığa uğradı” (أَسْنَتَ الْقَوْمُ) demişlerdir. Ayetteki sinîn ile kastedilen kıtlıklardır ve çoğul getirilmesi vuku bulduğu yerlerin çokluğu itibarıyladır; yani kuraklık bütün topraklarda ve beldelerde başlarına gelmiştir. Anlam şudur: “Andolsun ki biz onları her yerde genel kıtlıklarla yakaladık.”
وَالْأَخْذُ: هُنَا مَجَازٌ فِي الْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ، كَقَوْلِهِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَة:
Ahz (الْأَخْذُ), burada kahretmek ve galebe çalmaktan mecazdır; nitekim [Allah Teâlâ]: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } [el-Bakara:
٢٥٥] . وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ هُنَا مَجَازًا فِي الْإِصَابَةِ بِالشَّدَائِدِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْأَخْذِ: تَنَاوُلُ الشَّيْءِ بِالْيَدِ، وَتَعَدَّدَتْ إِطْلَاقَاتُهُ، فَأُطْلِقَ كِنَايَةً عَنِ الْمُلْكِ.
255] “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku” buyurmuştur. Burada zorluklara ve musibetlere uğratmaktan mecaz olması da caizdir; zira ahzın hakiki anlamı bir şeyi elle tutmaktır. Kullanımları çeşitlenmiş; mülk edinmekten kinaye olarak kullanılmıştır.
وَأُطْلِقَ اسْتِعَارَةً لِلْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ، وَلِلْإِهْلَاكِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ مَعَانِيهِ مُتَفَرِّقَةً فِي السُّوَرِ
Kahretmek, galebe çalmak ve helak etmek için istiare olarak da kullanılmıştır. Anlamları geçmiş surelerde dağınık olarak
الْمَاضِيَةِ.
geçmişti.
وَجُمْلَةُ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ وَلَقَدْ أَخَذْنا فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.
{ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } cümlesi, { وَلَقَدْ أَخَذْنا } cümlesinin gerekçesi makamındadır; bu sebeple [atıfsız olarak] müstakil getirilmiştir (fasledilmiştir).
وَنَقْصٍ الثَّمَرَاتِ قِلَّةُ إِنْتَاجِهَا قِلَّةً غَيْرَ مُعْتَادَةٍ لَهُمْ. فَتَنْوِينُ نَقْصٍ لِلتَّكْثِيرِ وَلِذَلِكَ نُكِّرَ (نَقْصٍ) وَلَمْ يُضَفْ إِلَى (الثَّمَرَاتِ) لِئَلَّا تَفُوتَ الدَّلَالَةُ عَلَى الْكَثْرَةِ.
Ürünlerin noksanlığı ise ürün vermesinin onlar için alışılmadık derecede azalmasıdır. { نَقْصٍ } kelimesinin tenvini çokluk (kesret) içindir; çokluk delaleti kaçmasın diye { نَقْصٍ } nekire getirilmiş ve { الثَّمَرَاتِ } kelimesine muzaf kılınmamıştır.
فَالسِّنُونَ تَنْتَابُ الْمَزَارِعَ وَالْحُقُولَ، وَنَقْصُ الثَّمَرَاتِ يَنْتَابُ الْجَنَّاتِ.
Kıtlık yılları (sinîn) ekinleri ve tarlaları vurur; ürünlerin noksanlığı ise meyve bahçelerini vurur.
وَ (لَعَلَّ) لِلرَّجَاءِ، أَيْ مَرْجُوًّا تَذَكُّرُهُمْ، لِأَنَّ الْمَصَائِبَ وَالْأَضْرَارَ الْمُقَارِنَةَ لِتَذْكِيرِ مُوسَى إِيَّاهُمْ بِرَبِّهِمْ، وَتَسْرِيحِ عَبِيدِهِ، مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يَكُونَ أَصْحَابُهَا مَرْجُوًّا مِنْهُمْ أَنْ يَتَذَكَّرُوا بِأَنَّ ذَلِكَ عِقَابٌ عَلَى إِعْرَاضِهِمْ وَعَلَى عَدَمِ تَذَكُّرِهُمْ، لِأَنَّ اللَّهَ نَصَبَ الْعَلَامَاتِ لِلِاهْتِدَاءِ إِلَى الْخَفِيِّاتِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيءٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٩٤] ، فَشَأْنُ أَهْلِ الْأَلْبَابِ أَنْ يَتَذَكَّرُوا، فَإِذَا لَمْ يَتَذَكَّرُوا، فَقَدْ خَيَّبُوا ظَنَّ مَنْ يَظُنُّ بِهِمْ ذَلِكَ مِثْلِ مُوسَى وَهَارُونَ، أَمَّا اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَا يَتَذَكَّرُونَ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ الْإِمْلَاءَ لَهُمْ، وَقَطْعَ عُذْرِهِمْ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ (لَعَلَّ) مِنَ الرَّجَاءِ لِأَنَّ دَلَالَتَهَا عَلَى الرَّاجِي وَالْمَرْجُوِّ مِنْهُ دَلَالَةٌ عُرْفِيَّةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى وُقُوعِ (لَعَلَّ) فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١] .
{ لَعَلَّ } umut (recâ) içindir; yani öğüt alıp düşünmeleri umulan bir durumdur. Çünkü Mûsâ'nın onlara Rablerini hatırlatması ve kullarını serbest bırakması talebine eşlik eden musibet ve zararlar, muhataplarının bunların yüz çevirmelerine ve düşünmemelerine karşı bir ceza olduğunu idrak etmelerinin beklenmesi gereken durumlardandır; zira Allah, bu suredeki: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيءٍ } [94] “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek...” buyruğunda belirttiğimiz gibi görünmeyen hakikatlere ulaşılması için işaretler koymuştur. Akıl sahiplerinin şanı da ibret alıp düşünmektir. Şayet düşünmezlerse, Mûsâ ve Hârûn gibi kendileri hakkında böyle düşünen kimselerin zannını boşa çıkarmış olurlar. Allah Teâlâ'ya gelince; O, onların düşünmeyeceklerini bilir, fakat onlara mühlet vermek ve mazeretlerini ortadan kaldırmak istemiştir. Bu durum, { لَعَلَّ } kelimesinin recâ bildirmesiyle çelişmez; zira onun uman ve kendisinden umulan kimseye delaleti örfî bir delalettir. { لَعَلَّ } lafzının Allah Teâlâ'nın kelamında yer alması meselesi, Bakara Suresi'ndeki: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [21] “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınabilesiniz” buyruğunda daha önce geçmişti.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَنْبِيهٌ لِلْأُمَّةِ لِلنَّظَرِ فِيمَا يُحِيطُ بِهَا مِنْ دَلَائِلِ غَضَبِ اللَّهِ فَإِنَّ سَلْبَ النِّعْمَةِ لِلْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ تَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِحْقَاقِهِمْ إِعْرَاضَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُمْ.
Bu ayette ümmete, kendisini kuşatan Allah'ın gazap alametlerine bakması için bir uyarı vardır; zira nimet verilenlerin elinden nimetin çekilip alınması, Allah Teâlâ'nın kendilerinden yüz çevirmesini hak ettiklerine dair onlara bir uyarıdır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ لِتَفْرِيعِ هَذَا الْخَبَرِ عَلَى جُمْلَةِ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ أَيْ: فَكَانَ حَالُهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ إِلَخْ ... وَالْمَعْنَى: فَلَمْ يَتَذَكَّرُوا وَلَكِنَّهُمْ زَادُوا كُفْرًا وَغُرُورًا.
{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } “Onlara bir iyilik geldiğinde” buyruğundaki fâ harfi, bu haberin { أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } cümlesine terettüp ettirilmesi (tafsil edilmesi) içindir; yani kendilerine bir iyilik geldiğinde durumları şöyle olurdu... Anlam şudur: Öğüt alıp düşünmediler, bilakis inkâr ve gururlarını artırdılar.
وَالْمَجِيءُ: الْحُصُولُ وَالْإِصَابَةُ، وَإِنَّمَا عُبِّرَ فِي جَانِبِ الْحَسَنَةِ بِالْمَجِيءِ لِأَنَّ حُصُولَهَا مَرْغُوبٌ، فَهِيَ بِحَيْثُ تُتَرَقَّبُ كَمَا يُتَرَقَّبُ الْجَائِي، وَعُبِّرَ فِي جَانِبِ السَّيِّئَةِ بِالْإِصَابَةِ لِأَنَّهَا تحصل فَجْأَة من غَيْرِ رَغْبَةٍ وَلَا تَرَقُّبٍ.
Mecî' (gelmek); husûl bulmak ve isabet etmektir. İyilik tarafında 'gelme' (mecî') ile ifade edilmiştir; çünkü onun meydana gelmesi arzu edilir, dolayısıyla gelen birinin beklenmesi gibi beklenir. Kötülük tarafında ise 'isabet etme' (isâbet) ile ifade edilmiştir; çünkü o, hiçbir arzu ve beklenti olmaksızın ansızın meydana gelir.
وَجِيءَ فِي جَانِبِ الْحَسَنَةِ بِإِذَا الشَّرْطِيَّةِ لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي (إِذَا) الدَّلَالَةُ عَلَى الْيَقِينِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنَ الْيَقِينِ كَقَوْلِكَ: إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَعَلْتُ كَذَا، وَلِذَلِكَ غَلَبَ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ الشَّرْطِ مَعَ (إِذَا) فِعْلًا مَاضِيًا لِكَوْنِ الْمَاضِي أَقْرَبَ إِلَى الْيَقِينِ فِي الْحُصُولِ مِنَ
İyilik tarafında şart edatı olan { إِذَا } getirilmiştir; çünkü { إِذَا } lafzında galip olan durum, “Güneş doğduğunda şöyle yaparım” sözünde olduğu gibi şartın vuku bulacağına dair kesinliğe veya kesinliğe yakın bir duruma delalet etmesidir. Bu sebeple mazi fiil meydana gelme kesinliğine
الْمُسْتَقْبَلِ، كَمَا فِي الْآيَةِ، فَالْحَسَنَاتُ أَيِ: النِّعَمُ كَثِيرَةُ الْحُصُولِ
gelecek zamandan daha yakın olduğu için, ayette olduğu gibi { إِذَا } ile birlikteki şart fiilinin mazi fiil olması galip gelmiştir. Zira iyilikler, yani nimetler pek çok kez vuku bulur;
تَنْتَابُهُمْ مُتَوَالِيَةً مِنْ صِحَّةٍ وَخِصْبٍ وَرَخَاءٍ وَرَفَاهِيَةٍ. وَجِيءَ فِي جَانِبِ السَّيِّئَةِ بِحَرْفِ (إِنْ) لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنْ تَدُلَّ (إِنْ) عَلَى التَّرَدُّدِ فِي وُقُوعِ الشَّرْطِ، أَوْ عَلَى الشَّكِّ، وَلِكَوْنِ الشَّيْءِ النَّادِرِ الْحُصُولِ غَيْرَ مَجْزُومٍ بِوُقُوعِهِ، وَمَشْكُوكًا فِيهِ، جِيءَ فِي شَرْطِ إِصَابَةِ السَّيِّئَةِ بِحَرْفِ (إِنْ) لِنُدْرَةِ وُقُوعِ السَّيِّئَاتِ أَيِ:
sağlık, bolluk, refah ve genişlik olarak peş peşe kendilerine uğrar. Kötülük tarafında ise (إِنْ) harfi getirilmiştir; çünkü (إِنْ) lafzının galip olarak şartın gerçekleşmesindeki tereddüde veya şüpheye delalet etmesi söz konusudur. Nadir meydana gelen şeyin gerçekleşmesi kesin olmayıp şüpheli olduğu için, kötülüklerin, yani
الْمَكْرُوهَاتِ عَلَيْهِمْ، بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَسَنَاتِ، أَيِ: النِّعَمِ، وَفِي ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ نِعَمَ اللَّهِ كَانَتْ مُتَكَاثِرَةً لَدَيْهِمْ وَأَنَّهُمْ كَانُوا مُعْرِضِينَ عَنِ الشُّكْرِ، وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ إِصَابَتَهُمْ بِالسَّيِّئَاتِ نَادِرَةٌ وَهُمْ يَعُدُّونَ السَّيِّئَاتِ مِنْ جَرَّاءِ مُوسَى وَمَنْ آمَنَ مَعَهُ، فَهُمْ فِي كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ بَيْنَ كَافِرِينَ بِالنِّعْمَةِ وَظَالِمِينَ لِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، وَلِهَذَيْنِ الِاعْتِبَارَيْنِ عُرِّفَتِ الْحَسَنَةُ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ الْمَعْرُوفَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي بِالْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، أَيْ: جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَاتُ، لِأَنَّ هَذَا الْجِنْسَ مَحْبُوبٌ مَأْلُوفٌ كَثِيرُ الْحُصُولِ لَدَيْهِمْ، وَنُكِّرَتْ سَيِّئَةٌ لِنُدْرَةِ وُقُوعِهَا عَلَيْهِمْ، وَلِأَنَّهَا شَيْءٌ غَيْرُ مَأْلُوفٍ حُلُولُهُ بِهِمْ، أَيْ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ آيَةٌ سَيِّئَةٌ، كَذَا فِي «الْكَشَّاف» و «الْمِفْتَاح» .
iyiliklere yani nimetlere nispetle hoşlanmadıkları şeylerin başlarına gelmesinin nadirliği sebebiyle kötülüğün isabet etmesi şartında (إِنْ) harfi getirilmiştir. Bunda, Allah'ın nimetlerinin kendilerinde pek bol olduğuna ve şükürden yüz çevirdiklerine bir ima; ayrıca kötülüklerin başlarına gelmesinin nadir olmasına rağmen kötülükleri Mûsâ ve beraberindeki müminlerin yüzünden saydıklarına bir ima vardır. Dolayısıyla onlar her iki durumda da nimete nankörlük edenler ile Mûsâ ve beraberindekilere haksızlık edenler arasındadırlar. Bu iki mülahazadan ötürü el-hasene (الْحَسَنَةُ), Meânî ilminde ahd-i zihnî olarak bilinen cins marifeliğiyle marife kılınmıştır; yani 'kendilerine iyilikler geldiğinde' demektir; zira bu cins, onlar katında sevilen, alışılagelen ve çokça meydana gelen bir şeydir. Seyyie (سَيِّئَةٌ) ise başlarına gelmesinin nadir olması ve kendilerine isabet etmesi alışılmadık bir şey olması sebebiyle nekire kılınmıştır; yani 'şayet başlarına kötü bir alamet/musibet gelirse' demektir. el-Keşşâf ve el-Miftâh'ta böyle [açıklanmıştır].
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ وَالتَّنْكِيرِ مِنْ لَطَائِفِ الِاسْتِعْمَالِ الْبَلَاغِيِّ، كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ [٢] ، وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ مُفَادِ اللَّفْظِ، فَالْمُعَرَّفُ بلام الْجِنْس والمنكرة سَوَاءٌ، فَلَا تَظُنَّ أَنَّ اللَّامَ لِلْعَهْدِ لِحَسَنَةٍ مَعْهُودَةٍ وَوُقُوعُ الْمُعَرَّفِ بلام الْجِنْس والنكرة فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَعُمُّ كُلَّ حَسَنَةٍ وَكُلَّ سَيِّئَةٍ.
Bil ki cinsin marife kılınması ile nekire kılınması arasındaki ayrım, Fâtiha Suresi'ndeki: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [2] “Hamd Allah'a mahsustur” buyruğunda işaret ettiğimiz üzere belagat kullanımının inceliklerindendir. Lafzın ifade ettiği anlam bakımından ise cins lâmı ile marife kılınan ile nekire olan eşittir; dolayısıyla lâmın bilinen belirli bir iyilik için ahd lâmı olduğunu sanma. Cins lâmı ile marife olanın ve nekirenin bu ayetteki şart bağlamında yer alması, her bir iyiliği ve her bir kötülüğü kapsar.
وَالْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ هَنَا مُرَادٌ بِهِمَا الْحَالَةُ الْحَسَنَةُ وَالْحَالَةُ السَّيِّئَةُ.
Burada hasene ve seyyie ile murat, iyi durum ve kötü durumdur.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَنا هَذِهِ لَامُ الِاسْتِحْقَاقِ أَيْ: هَذِهِ الْحَسَنَةُ حَقٌّ لَنَا، لِأَنَّهُمْ بِغُرُورِهِمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِالنِّعَمِ، أَيْ: فَلَا يَرَوْنَ تِلْكَ الْحَسَنَةَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً.
{ لَنا هَذِهِ } “Bu bizim hakkımızdır” sözündeki lâm harfi istihkak (hak ediş) lâmıdır; yani 'bu iyilik bizim hakkımızdır', çünkü onlar gururlarından dolayı nimetlere layık olduklarını sanırlar; yani o iyiliği Allah'tan bir lütuf ve nimet olarak görmezler.
ويَطَّيَّرُوا أَصْلُهُ يَتَطَيَّرُوا، وَهُوَ تَفَعُّلٌ، مُشْتَقٌّ مِنَ اسْمِ الطَّيْرِ، كَأَنَّهُمْ صَاغُوهُ عَلَى وَزْنِ التَّفَعُّلِ لِمَا فِيهِ مِنْ تَكَلُّفِ مَعْرِفَةِ حَظِّ الْمَرْءِ بِدَلَالَةِ حَرَكَاتِ الطَّيْرِ، أَوْ هُوَ مُطَاوَعَةٌ سُمِّيَ بِهَا مَا يَحْصُلُ مِنَ الِانْفِعَالِ مِنْ إِثْرِ طَيَرَانِ الطَّيْرِ. وَكَانَ الْعَرَبُ إِذَا خَرَجُوا فِي سَفَرٍ لِحَاجَةٍ، نَظَرُوا إِلَى مَا يُلَاقِيهِمْ أَوَّلَ سِيَرِهِمْ مِنْ طَائِرٍ، فَكَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ فِي مُرُورِهِ عَلَامَاتِ يُمْنٍ وَعَلَامَاتِ شُؤْمٍ، فَالَّذِي فِي طيرانه عَلامَة بِمن فِي اصْطِلَاحِهِمْ يُسَمُّونَهُ السَّانِحَ، وَهُوَ الَّذِي يَنْهَضُ فَيَطِيرُ مِنْ جِهَةِ الْيَمِينِ لِلسَّائِرِ وَالَّذِي عَلَامَتُهُ الشُّؤْمُ هُوَ الْبَارِحُ وَهُوَ الَّذِي يَمُرُّ عَلَى الْيَسَارِ، وَإِذَا وَجَدَ السَّائِرُ طَيْرًا جَاثِمًا أَثَارَهُ لِيَنْظُرَ أَيَّ جِهَةٍ يَطِيرُ، وَتُسَمَّى تِلْكَ الْإِثَارَةُ زَجْرًا، فَمِنَ الطَّيْرِ مَيْمُون وَمِنْه مشؤوم
{ يَطَّيَّرُوا } lafzının aslı { يَتَطَيَّرُوا } şeklindedir; bu, kuş (tayr) isminden türetilmiş tefe‘‘ul babındandır. Sanki kuşun hareketlerinin delaletiyle kişinin kendi kısmetini bilmeye kalkışmasındaki külfetten ötürü bunu tefe‘‘ul vezninde kalıba dökmüşlerdir; yahut kuşun uçuşunun ardından meydana gelen etkilenmeye verilen bir mutavaat (dönüşlülük) ismidir. Araplar bir ihtiyaç için yolculuğa çıktıklarında, yürüyüşlerinin başında karşılarına çıkan kuşa bakarlardı. Kuşun geçişinde uğur ve uğursuzluk işaretleri bulunduğunu iddia ederlerdi. Kendi ıstılahlarında uçuşunda uğur işareti bulunan kuşa sâniha (السَّانِحَ) derlerdi ki o, havalanıp yürüyenin sağ tarafından uçandır; işareti uğursuzluk olan kuşa ise bâriha (الْبَارِحُ) derlerdi ki o da sol taraftan geçendir. Yolcu tünemiş bir kuş gördüğünde hangi yöne uçacağını görmek için onu ürkütüp uçururdu; bu ürkütmeye zecre (زَجْر) denirdi. Böylece kuşlardan uğurlu olanı da vardı, uğursuz olanı da.
وَالْعَرَبُ يَدْعُونَ لِلْمُسَافِرِ بِقَوْلِهِمْ «عَلَى الطَّائِرِ الْمَيْمُونِ» ، ثُمَّ غَلَبَ اسْتِعْمَالُ لَفْظِ التَّطَيُّرِ فِي مَعْنَى التَّشَاؤُمِ خَاصَّةً، يُقَالُ الطِّيَرَةُ أَيْضًا، كَمَا
Araplar yolcuya 'Uğurlu kuş üzere [yolun açık olsun]' (عَلَى الطَّائِرِ الْمَيْمُونِ) diyerek dua ederlerdi. Sonra tetayyur lafzının kullanımı özellikle uğursuz sayma (teşe'üm) anlamında galebe çaldı. Tıyere (الطِّيَرَةُ) de denir; nitekim
فِي الْحَدِيثِ
hadiste şöyle buyrulmuştur:
«لَا طِيَرَةَ وَإِنَّمَا الطِّيَرَةُ عَلَى مَنْ تَطَيَّرَ»
“Uğursuzluk diye bir şey yoktur; uğursuzluk ancak [bir şeyi] uğursuz sayanın başınadır.”
أَيْ: الشُّؤْمُ يَقَعُ عَلَى مَنْ يَتَشَاءَمُ، جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ عُقُوبَةً لَهُ فِي الدُّنْيَا لِسُوءِ ظَنِّهِ بِاللَّهِ، وَإِنَّمَا غَلَبَ لَفْظُ الطِّيَرَةِ عَلَى التَّشَاؤُمِ لِأَنَّ لِلْأَثَرِ الْحَاصِلِ مِنْ دَلَالَةِ الطَّيَرَانِ عَلَى الشُّؤْمِ دَلَالَةً أَشُدَّ عَلَى النَّفْسِ، لِأَنَّ تَوَقُّعَ الضُّرِّ أَدْخَلُ فِي النُّفُوسِ مِنْ رَجَاءِ النَّفْعِ. وَالْمُرَادُ بِهِ فِي الْآيَة أَنهم يَتَشَاءَمُونَ بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ فَاسْتُعْمِلَ التَّطَيُّرَ فِي التَّشَاؤُمِ بِدُونِ دَلَالَةٍ مِنَ الطَّيْرِ، لِأَنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ لَمْ يَكُونُوا مِمَّنْ يَزْجُرُ الطَّيْرَ فِيمَا عَلِمْنَا مِنْ أَحْوَالِ تَارِيخِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ دَعْوَةَ مُوسَى فِيهِمْ كَانَتْ سَبَبَ مَصَائِبَ حَلَّتْ بِهِمْ، فَعُبِّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالتَّطَيُّرِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْبِيرِ الْعَرَبِيِّ.
Yani: Uğursuzluk, bir şeyi uğursuz sayan kimsenin başına gelir; Allah'a karşı beslediği kötü zan sebebiyle Allah bunu dünyada ona bir ceza kılmıştır. Tıyere lafzının uğursuz sayma anlamında galebe çalmasının sebebi ise, kuşun uçuşunun uğursuzluğa delaletinden hâsıl olan tesirin nefiste daha şiddetli bir iz bırakmasıdır; zira zararı beklemek nefislere fayda ummaktan daha fazla yerleşir. Ayette bununla murat, onların Mûsâ ve beraberindekileri uğursuz saymalarıdır. Dolayısıyla tetayyur (uğursuz sayma), kuşun delaleti olmaksızın uğursuz sayma anlamında kullanılmıştır; çünkü Firavun'un kavmi, tarihî durumlarından bildiğimiz kadarıyla kuş ürküterek fal bakan kimselerden değildi; fakat onlar, aralarındaki Mûsâ'nın davetinin başlarına gelen musibetlerin sebebi olduğunu iddia etmişler, bu durum da Arap üslubu üzere tetayyur olarak ifade edilmiştir.
وَالتَّشَاؤُمُ: هُوَ عد الشَّيْء مشؤوما، أَيْ: يَكُونُ وُجُودُهُ. سَبَبًا فِي وُجُودِ مَا يُحْزِنُ وَيَضُرُّ، فَمَعْنَى يَطَّيَّرُوا بِمُوسى يَحْسَبُونَ حُلُولَ ذَلِكَ بِهِمْ مُسَبَّبًا عَنْ وُجُودِ مُوسَى وَمَنْ آمَنَ بِهِ وَذَلِكَ أَنَّ آلَ فِرْعَوْنَ كَانُوا مُتَعَلِّقِينَ بِضَلَالِ دِينِهِمْ، وَكَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ إِذَا حَافَظُوا عَلَى اتِّبَاعِهِ كَانُوا فِي سَعَادَةِ عَيْشٍ، فَحَسِبُوا وُجُودَ مَنْ يُخَالِفُ دِينَهُمْ بَيْنَهُمْ سَبَبًا فِي حُلُولِ الْمَصَائِبِ وَالْإِضْرَارِ بِهِمْ فَتَشَاءَمُوا بِهِمْ، وَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ سَبَبَ الْمَصَائِبِ هُوَ كُفْرُهُمْ وَإِعْرَاضُهُمْ، لِأَنَّ حُلُولَ الْمَصَائِبِ بِهِمْ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُسَبَّبًا عَنْ أَسْبَابٍ فِيهِمْ لَا فِي غَيْرِهِمْ.
Teşe'üm (uğursuz sayma), bir şeyi uğursuz addetmektir; yani onun varlığının üzen ve zarar veren şeylerin varlığına sebep olmasıdır. { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى } ifadesinin anlamı: Bunun başlarına gelmesini, Mûsâ'nın ve ona iman edenlerin varlığından kaynaklanan bir sonuç saymalarıdır. Zira Firavun hanedanı sapkın dinlerine sımsıkı bağlıydılar ve bu dine uymayı sürdürdükleri müddetçe mutlu bir hayat içinde olacaklarını sanıyorlardı. Aralarında kendi dinlerine muhalefet eden birinin bulunmasını ise başlarına musibetlerin ve zararların gelmesinin sebebi saydılar da onları uğursuz gördüler. Musibetlerin sebebinin kendi inkârları ve yüz çevirmeleri olduğunu bilemediler; zira musibetlerin başlarına gelmesi başkalarında değil bizzat kendilerinde bulunan sebeplerden neşet etmektedir.
وَهَذَا مِنَ الْعَمَايَةِ فِي الضَّلَالَةِ فَيَبْقَوْنَ مُنْصَرِفِينَ عَنْ مَعْرِفَةِ الْأَسْبَابِ الْحَقِيقَيَّةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ التَّطَيُّرُ مِنْ شِعَارِ أَهْلِ الشِّرْكِ لِأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى نِسْبَةِ الْمُسَبَّبَاتِ لِغَيْرِ أَسْبَابِهَا، وَذَلِكَ مِنْ مُخْتَرَعَاتِ الَّذِينَ وَضَعُوا لَهُمْ دِيَانَةَ الشِّرْكِ وَأَوْهَامَهَا.
Bu da sapıklıktaki bir körlüktür; böylece hakiki sebepleri bilmekten uzak kalırlar. Bu sebeple tetayyur (uğursuz sayma) şirk ehlinin bir şiarı olmuştur; çünkü o, sonuçları kendi hakiki sebepleri dışındaki şeylere nispet etmeye dayanır ve bu da onlar için şirk dinini ve vehimlerini vazedenlerin uydurmalarındandır.
فِي الْحَدِيثِ «الطِّيَرَةُ شِرْكٌ»
Hadiste: “Uğursuz saymak şirk[e vesile]dir” [buyrulmuştur].
(١) وَتَأْوِيلُهُ أَنَّهَا: مِنْ بَقَايَا دِينِ الشِّرْكِ، وَيَقَعُ بَعْدَ فِعْلِ التَّطَيُّرِ بَاءٌ، وَهِيَ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ تَدْخُلُ عَلَى مُوجِبِ التَّطَيُّرِ، وَقَدْ يُقَالُ أَيْضًا: تَطَيَّرَ مِنْ كَذَا.
(١) Bunun tevili, onun şirk dininin kalıntılarından olmasıdır. Tetayyur fiilinden sonra bâ harf-i ceri gelir; bu da uğursuz saymanın gerektiricisine dâhil olan sebebiyet bâ'sıdır; nitekim bazen “falandan uğursuzluk duydu” (تَطَيَّرَ مِنْ كَذَا) da denilir.
وَعَطْفُ وَمَنْ مَعَهُ، أَيْ: مَنْ آمَنُوا بِهِ، لِأَنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ يَعُدُّونَ مُوجِبَ شُؤْمِ مُوسَى هُوَ مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الدِّينِ لِأَنَّهُ لَا يُرْضِي آلِهَتَهُمْ وَدِينَهُمْ، وَلَوْلَا دِينُهُ لم يكن مشؤوما كَمَا قَالَ ثَمُودُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا [هود: ٦٢] .
“Ve beraberindekiler” (وَمَنْ مَعَهُ) [ifadesinin] atfedilmesi ise “ona iman edenler” demektir. Çünkü Firavun kavmi, Mûsâ’nın uğursuzluk sebebi olmasını onun getirdiği dine bağlıyorlardı; zira bu din onların ilahlarını ve dinlerini hoşnut etmiyordu. Eğer onun [getirdiği bu] dini olmasaydı uğursuz sayılmayacaktı; nitekim Semûd kavmi de [kendi peygamberine şöyle] demiştir: { قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } [Hûd: 62] “Doğrusu sen bundan önce aramızda kendisine ümit bağlanan bir kimseydin”.
وَ (أَلا) حَرْفُ اسْتِفْتَاحٍ يُفِيدُ الِاهْتِمَامَ بِالْخَبَرِ الْوَارِدِ بَعْدَهُ. تَعْلِيمًا لِلْأُمَّةِ، وَتَعْرِيضًا بِمُشْرِكِي الْعَرَبِ.
(أَلا) [edatı], ümmete öğretmek ve müşrik Araplara ta'rizde bulunmak (üstü kapalı dokundurmak) üzere, kendisinden sonra gelen habere dikkat çekmeye yarayan bir istiftah (başlangıç) harfidir.
وَالطَّائِرُ: اسْمٌ لِلطَّيْرِ الَّذِي يُثَارُ لِيُتَيَمَّنَ بِهِ أَوْ يُتَشَاءَمَ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلسَّبَبِ الْحَقِّ لِحُلُولِ
Tâir (الطَّائِرُ), uğur veya uğursuzluk sayılmak üzere uçurulan kuşun adıdır. Burada başlarına musibetlerin gelmesinin gerçek sebebi için
الْمَصَائِبِ بِهِمْ بِعَلَاقَةِ الْمُشَاكَلَةِ لِقَوْلِهِ: يَطَّيَّرُوا فَشُبِّهَ السَّبَبُ الْحَقُّ، وَهُوَ مَا اسْتَحَقُّوا بِهِ الْعَذَابَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ بِالطَّائِرِ.
{ يَطَّيَّرُوا } sözüyle olan müşakele (lafız benzerliği) alakasıyla istiare yoluyla kullanılmıştır. Böylece gerçek sebep -ki o da Allah'ın gazabından ötürü azabı hak etmiş olmalarıdır- kuşa benzetilmiştir.
وعِنْدَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّصَرُّفِ مَجَازًا لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُتَصَرَّفَ فِيهِ كَالْمُسْتَقِرِّ فِي مَكَانٍ، أَيْ: سَبَبُ شُؤْمِهِمْ مُقَدَّرٌ مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا كَمَا وَقَعَ
{ عِنْدَ } [kelimesi] mecaz yoluyla tasarruf (hüküm ve takdir) anlamında kullanılmıştır; zira tasarruf edilen şey bir mekânda yerleşik gibidir. Yani onların uğursuzluk sebebi Allah katından takdir edilmiştir. Bu durum tıpkı şu hadiste
فِي الْحَدِيثِ: «وَلَا طَيْرَ إِلَّا طَيْرُكَ»
geçen: “Senin takdir ettiğin kuş(tan/uğurdan) başka uğur yoktur” [ifadesi] gibidir.
، فَعُبِّرَ عَمَّا قَدَّرَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ «بِطَيْرٍ» مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِ: «وَلَا طَيْرَ» وَمَنْ فَسَّرَ الطَّائِرَ بِالْحَظِّ فَقَدْ أَبْعَدَ عَنِ السِّيَاقِ.
Burada Allah'ın insanlar için takdir ettiği şey, «وَلَا طَيْرَ» ifadesiyle müşakele yapılarak «طَيْر» (kuş) ile ifade edilmiştir. Tâir kelimesini şans/talih diye tefsir eden kimse ise bağlamdan uzaklaşmış olur.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ إِنَّما إِضَافِيٌّ أَيْ: سُوءُ حَالِهِمْ عِقَابٌ مِنَ اللَّهِ، لَا مِنْ عِنْدِ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، فَلَا يُنَافِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ سَبَبَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ بِأَهْلِ الشِّرْكِ الْمُعَانِدِينَ لِلرُّسُلِ، هُوَ شِرْكُهُمْ وَتَكْذِيبُهُمُ الرُّسُلَ: يَعْلَمُونَ ذَلِكَ بِأَخْبَارِ الرُّسُلِ، أَوْ بِصِدْقِ الْفِرَاسَةِ وَحُسْنِ الِاسْتِدْلَالِ، كَمَا قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لَيْلَةَ الْفَتْحِ لَمَّا هَدَاهُ اللَّهُ «لَقَدْ عَلِمْتُ أَنْ لَوْ كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ آخَرُ لَقَدْ أَغْنَى عَنِّي شَيْئًا» . فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ وَأَضْرَابُهُمْ مِنْ أَهْلِ الْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ، فَيُسْنِدُونَ صُدُورَ الضَّرَرِ وَالنَّفْعِ إِلَى أَشْيَاءَ تُقَارِنُ حُصُولَ ضُرٍّ وَنَفْعٍ، فَيَتَوَهَّمُونَ تِلْكَ الْمُقَارَنَةَ تَسَبُّبًا، وَلِذَلِكَ تَرَاهُمْ يَتَطَلَّبُونَ مَعْرِفَةَ حُصُولِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ مِنْ غَيْرِ أَسْبَابِهَا، وَمِنْ ذَلِكَ الِاسْتِقْسَامُ بِالْأَزْلَامِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ.
{ إِنَّما } edatından anlaşılan kasr (sınırlama) izafîdir; yani onların kötü durumu Mûsâ ve beraberindekilerden değil, Allah'tan gelen bir cezadır. Bu durum, müminlerin elçilere inat eden şirk ehlinin başına musibetlerin gelme sebebinin onların şirki ve elçileri yalanlamaları olduğunu bilmeleri gerçeğiyle çelişmez. Müminler bunu peygamberlerin haberleriyle yahut doğru feraset ve güzel akıl yürütmeyle bilirler; nitekim Ebû Süfyân, [Mekke'nin] fethi gecesi Allah kendisine hidayet verince şöyle demiştir: “Kesinlikle anladım ki şayet O'nunla beraber başka bir ilah olsaydı bana bir faydası dokunurdu.” Müşriklere ve bâtıl inanç sahiplerinden olan benzerlerine gelince, onlar zararın ve faydanın meydana gelişini zararın ve faydanın oluşumuna eşlik eden şeylere isnat ederler de bu eşlik etmeyi bir sebep-sonuç ilişkisi sanırlar. Bu sebeple onların hayır ve şerrin meydana gelişini kendi hakiki sebepleri dışındaki şeylerden öğrenmeye çalıştıklarını görürsün; nitekim daha önce Ukûd (Mâide) Suresi'nde geçtiği üzere fal oklarıyla kısmet aramak da bundandır.
وَجُمْلَةُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ مُعْتَرِضَةٌ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، وَالِاسْتِدْرَاكُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ لكِنَّ عَمَّا يُوهِمُهُ الِاهْتِمَامُ بِالْخَبَرِ الَّذِي قَبْلَهُ لِقَرْنِهِ بِأَدَاةِ الِاسْتِفْتَاحِ، وَاشْتِمَالِهِ عَلَى صِيغَةِ الْقَصْرِ: مِنْ كَوْنِ شَأْنِهِ أَنْ لَا يَجْهَلَهُ الْعُقَلَاءُ، فَاسْتُدْرِكَ بِأَنَّ أَكْثَرَ أُولَئِكَ لَا يَعْلَمُونَ.
{ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “İyi bilin ki onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır, fakat onların çoğu bilmezler” cümlesi ara cümledir (mu'tarıza) ve bu sebeple [önceki cümleden atıfsız olarak] fasledilmiştir (ayrılmıştır). { لكِنَّ } edatından anlaşılan istidrak ise, kendisinden önceki haberin istiftah edatıyla pekiştirilmesi ve kasr sîgasını içermesi sebebiyle, akıl sahiplerinin bunu bilmemesinin mümkün olmadığı vehmini gidermek içindir; dolayısıyla onların çoğunun bilmediği belirtilerek istidrak yapılmıştır.
فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَكْثَرَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنَّمَا نُفِيَ الْعِلْمُ عَنْ أَكْثَرِهِمْ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ يَعْلَمُونَ خِلَافَ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُمْ يُشَايِعُونَ مقَالَة الْأَكْثَرين.
{ أَكْثَرَهُمْ } ifadesindeki zamir, { قالُوا لَنا هذِهِ } “bu bizim hakkımızdır dediler” diyenlere dönmektedir. Çoğundan ilmin nefyedilmesi ise, içlerinden az bir kısmının bunun aksini bildiğine, fakat çoğunluğun sözüne uyduklarına dikkat çekmek içindir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٣٢ إِلَى ١٣٣]
[A'râf Suresi (7), 132-133. Ayetler]
وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣)
{ وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) } “Ve dediler ki: «Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.» Biz de açık seçik mucizeler/alametler olarak üzerlerine tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve suçlu/günahkâr bir topluluk oldular.”
جُمْلَةُ: وَقالُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ [الْأَعْرَاف: ١٣٠] الْآيَةَ، فَهُمْ قَابَلُوا الْمَصَائِبَ الَّتِي أَصَابَهُمُ اللَّهُ بِهَا لِيَذَّكَّرُوا، بِازْدِيَادِ الْغُرُورِ فَأَيِسُوا مِنَ التَّذَكُّرِ بِهَا، وَعَانَدُوا مُوسَى حِينَ تَحَدَّاهُمْ بِهَا فَقَالُوا: مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ أَعْمَالِ سِحْرِكِ الْعَجِيبَةِ فَمَا
{ وَقالُوا } cümlesi, { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } [A'râf 130] ayetindeki cümleye matuftur. Onlar, ibret alsınlar diye Allah'ın kendilerine isabet ettirdiği musibetleri kibir ve gururlarını artırarak karşıladılar ve bu musibetlerden ibret almaktan ümit kestiler. Mûsâ kendilerine bunlarla meydan okuduğunda ona inat ettiler ve şöyle dediler: “Büyünün acayip işlerinden bize her ne getirirsen getir,
نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ، أَيْ: فَلَا تُتْعِبْ نَفْسَكَ فِي السِّحْرِ.
biz sana inanacak değiliz.” Yani: “Büyü yapmakla kendini yorma.”
ومَهْما اسْمٌ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ، لِأَنَّ أَصْلَهُ (مَا) الْمَوْصُولَةُ أَوِ النَّكِرَةُ الدَّالَّةُ عَلَى الْعُمُومِ، فَرُكِّبَتْ مَعَهَا (مَا) لِتَصْيِيرِهَا شَرْطِيَّةً كَمَا رُكِّبَتْ (مَا) مَعَ (أَيْ) وَ (مَتَى) وَ (أَيْنَ) فَصَارَتْ أَسْمَاءَ شَرْطٍ، وَجُعِلَتِ الْأَلِفُ الْأُولَى هَاءً اسْتِثْقَالًا لِتَكْرِيرِ الْمُتَجَانِسَيْنِ، وَلِقُرْبِ الْهَاءِ مِنَ الْأَلِفِ فَصَارَتْ مَهْمَا، وَمَعْنَاهَا: شَيْءٌ مَا، وَهِيَ مُبْهَمَةٌ فَيُؤْتَى بَعْدَهَا بِمِنِ التَّبْيِينِيَّةِ، أَيْ: إِنْ تَأْتِنَا بِشَيْءٍ مِنَ الْآيَاتِ فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ.
{ مَهْما } şart anlamı içeren bir isimdir. Çünkü aslı sıla zamiri olan (ism-i mevsûl) veya umum bildiren nekire (مَا) idi; şart hâline getirilmek üzere onunla bir diğer (مَا) birleştirildi; tıpkı (مَا)'nın (أَيْ), (مَتَى) ve (أَيْنَ) ile birleştirilip şart isimleri hâline gelmesi gibi. Birbirine benzeyen iki harfin tekrarından doğan ağırlıktan kaçınmak için ve he harfinin elife yakınlığı sebebiyle birinci elif he'ye dönüştürüldü ve (مَهْمَا) oldu. Anlamı “her ne şey”dir; müphem olduğu için de kendisinden sonra beyaniye (açıklayıcı) olan { مِنْ } getirilir; yani: “Bize ayetlerden herhangi bir şey getirsen de biz sana inanacak değiliz.”
ومَهْما فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَيُّمَا شَيْءٍ تَأْتِينَا بِهِ، وَخَبَرُهُ الشَّرْطُ وَجَوَابُهُ، وَيَجُوزُ كَوْنُهَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ تَأْتِنا بِهِ الْمَذْكُورُ.
{ مَهْما } mübteda (özne) olarak ref mahallindedir; takdiri: “Bize her ne şey getirirsen getir” şeklindedir ve haberi (yüklemi) şart ile cevabıdır. Zikredilen { تَأْتِنا بِهِ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiilin mefulü olarak nasb mahallinde olması da caizdir.
وَالتَّقْدِيرُ: أَيُّ شَيْءٍ تُحْضِرُنَا تَأْتِينَا بِهِ.
Takdiri de şöyledir: “Bize getireceğin herhangi bir şeyi getirsen de...”
وَذُكِّرَ ضَمِيرُ بِهِ رَعْيًا لِلَفْظِ مَهْما الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى أَيِّ شَيْءٍ، وَأُنِّثَ ضَمِيرُ بِها رَعْيًا لِوُقُوعِهِ بَعْدَ بَيَانِ مَهْما بِاسْمٍ مُؤَنَّثٍ هُوَ آيَةٍ.
{ بِهِ } ifadesindeki zamir, “herhangi bir şey” anlamında olan { مَهْما } lafzına riayet edilerek müzekker (eril) getirilmiştir; { بِها } ifadesindeki zamir ise { مَهْما } kelimesinin müennes bir isim olan { آيَةٍ } ile açıklanmasından sonra gelmesine riayet edilerek müennes (dişil) getirilmiştir.
ومِنْ آيَةٍ بَيَانٌ لِإِبْهَامِ مَهْما.
{ مِنْ آيَةٍ } ifadesi, { مَهْما } kelimesinin kapalılığını açıklayan bir beyandır.
وَالْآيَةُ: الْعَلَامَةُ الدَّالَّةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٩] ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٧] .
Âyet, delalet eden alamet demektir. Buna dair açıklama daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } [Bakara 39] “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise ateş ehlidirler” ve En'âm Suresi'nde: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [En'âm 37] “«Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!» dediler” buyruğunda geçmişti.
وَسَمَّوْا مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى آيَةً بِاعْتِبَارِ الْغَرَضِ الَّذِي تَحَدَّاهُمْ بِهِ مُوسَى حِينَ الْإِتْيَانِ بِهَا، لِأَنَّ مُوسَى يَأْتِيهِمْ بِهَا اسْتِدْلَالًا عَلَى صِدْقِ رِسَالَتِهِ، وَهُمْ لَا يَعُدُّونَهَا آيَةً وَلَكِنَّهُمْ جَارُوا مُوسَى فِي التَّسْمِيَةِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ لِتَسْحَرَنا بِها، وَفِي ذَلِكَ
Mûsâ'nın getirdiği şeyi, onu getirdiği sırada kendilerine meydan okuduğu maksadı dikkate alarak “ayet” diye isimlendirdiler; çünkü Mûsâ bunları peygamberliğinin doğruluğuna delil getirmek amacıyla onlara sunuyordu. Onlar ise bunu bir ayet (mucize) saymıyorlardı; fakat { لِتَسْحَرَنا بِها } “bizi onunla büyülemek için” sözlerinin karinesiyle, isimlendirme hususunda Mûsâ'nın üslubuna uydular. Bunda
اسْتِهْزَاءٌ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّة وَقَالُوا: يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ: إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ.
bir alay vardır; nitekim Allah, Mekke ehlinin müşriklerinden şunu nakletmiştir: { وَقَالُوا: يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr 6] “Ve dediler ki: «Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kişi! Sen kesinlikle bir delisin!»” - { إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } sözlerinin karinesiyle [burada da alay vardır].
وَجُمْلَةُ فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ مُفِيدَةٌ الْمُبَالِغَةَ فِي الْقَطْعِ بِانْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ بِمُوسَى لِأَنَّهُمْ جَاءُوا فِي كَلَامِهِمْ بِمَا حَوَتْهُ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ الَّتِي حَكَتْهُ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الِانْتِفَاءِ وَدَوَامِهِ. وَبِمَا تُفِيدُهُ الْبَاءُ مِنْ تَوْكِيدِ النَّفْيِ، وَمَا يُفِيدُهُ تَقْدِيمُ مُتَعَلِّقِ مُؤْمِنِينَ مِنَ اهْتِمَامِهِمْ بِمُوسَى فِي تَعْلِيقِ الْإِيمَانِ بِهِ الْمَنْفِيِّ بِاسْمِهِ.
{ فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Biz sana inanacak değiliz” cümlesi, Mûsâ'ya iman etmeyeceklerine dair kesinlikte mübalağa bildirmektedir; zira sözlerinde, bu nefiy (olumsuzluk) durumunun sabitliğini ve devamlılığını gösteren bir isim cümlesi kalıbı, bâ harf-i cerinin sağladığı nefyin tekidi ve { مُؤْمِنِينَ } lafzının müteallakının ({ لَكَ }) öne alınmasıyla sağlanan, nefiy ismiyle olumsuzlanan imanın Mûsâ'ya bağlanmasındaki önem vurgulanmıştır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنا لِتَفْرِيعِ إِصَابَتِهِمْ بِهَذِهِ الْمَصَائِبِ عَلَى عُتُوِّهِمْ وَعِنَادِهِمْ.
{ فَأَرْسَلْنا } buyruğundaki fâ harfi, bu musibetlerin başlarına gelmesinin onların azgınlık ve inatlarının bir sonucu (tefri') olduğunu bildirmek içindir.
وَالْإِرْسَالُ: حَقِيقَتُهُ تَوْجِيهُ رَسُولٍ أَوْ رِسَالَةٍ فَيُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي (بِإِلَى) وَيُضَمَّنُ مَعْنَى الْإِرْسَالِ مِنْ فَوْقَ، فَيُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي (بِعَلَى) ، قَالَ تَعَالَى: وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ [الْفِيل: ٣] ، وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ [الذاريات: ٤١] فَحَرْفُ (عَلَى) دَلَّ عَلَى أَنَّ جُمْلَةَ أَرْسَلْنَا مُفَرَّعَةٌ تَفْرِيعَ الْعقَاب لَا تَفْرِيغ زِيَادَةِ الْآيَاتِ.
İrsâl (göndermek) kelimesinin hakiki anlamı bir elçiyi veya mektubu yönlendirmektir; bu durumda ikinci mefulüne (إِلَى) ile geçişli olur. Ancak yukarıdan gönderme (musallat etme) anlamı tazammun ettiğinde ikinci mefulüne (عَلَى) ile geçişli olur. Nitekim Yüce Allah: { وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ } [Fîl 3] “Üzerlerine ebâbîl kuşlarını gönderdi” ve { وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } [Zâriyât 41] “Âd kavminde de [ibret vardır]; hani onların üzerine o kasıp kavuran rüzgârı göndermiştik” buyurmuştur. Dolayısıyla (عَلَى) harfi, { أَرْسَلْنَا } cümlesinin mucizelerin artırılması değil, bir ceza olarak sevk edildiğini göstermektedir.
وَالطُّوفَانُ: السَّيْحُ الْغَالِبُ مِنَ الْمَاءِ الَّذِي يَغْمُرُ جِهَاتٍ كَثِيرَةً وَيَطْغَى عَلَى الْمَنَازِلِ وَالْمَزَارِعِ، قِيلَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الطَّوَافِ لِأَنَّ الْمَاءَ يَطُوفُ بِالْمَنَازِلِ، أَيْ: تَتَكَرَّرُ جَرْيَتُهُ حَوْلَهَا، وَلَمْ يَدْخُلِ الطُّوفَانُ الْأَرْضَ الَّتِي كَانَ بِهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ وَهِيَ أَرْضُ (جَاسَانَ) .
Tûfan: Birçok bölgeyi kaplayan, evleri ve tarlaları basan azgın su taşkınıdır. Suyun evlerin etrafını tavaf etmesi, yani çevresinde durmaksızın akması sebebiyle “tavâf” kökünden türediği söylenmiştir. Tufan, İsrâiloğullarının bulunduğu bölgeye -ki orası Goşen (Câsân) toprağıdır- girmemiştir.
وَالْجَرَادُ: الْحَشَرَةُ الطَّائِرَةُ مِنْ فَصِيلَةِ الصُّرْصُرِ وَالْخَنَافِسِ لَهُ أَجْنِحَةٌ سِتَّةٌ ذَاتُ أَلْوَانٍ صُفْرٍ وَحُمْرٍ تَنْتَشِرُ عِنْدَ طَيَرَانِهِ، يَكُونُ جُنُودًا كَثِيرَةً يُسَمَّى الْجُنْدُ مِنْهَا رِجْلًا. وَهُوَ مُهْلِكٌ لِلزَّرْعِ وَالشَّجَرِ، يَأْكُلُ الْوَرَقَ وَالسُّنْبُلَ وَوَرَقَ الشَّجَرِ وَقِشْرَهُ، فَهُوَ مِنْ أَسْبَابِ الْقَحْطِ. أَصَابَ أَرْضَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَلَمْ يُصِبْ أَرْضَ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Çekirge (el-Cerâd): Cırcır böceği ve kınkanatlılar familyasından uçucu bir haşeredir; uçtuğunda açılan sarı ve kırmızı renkli kanatlara sahiptir. Büyük ordular hâlinde bulunur ki bunlardan bir birliğe “ricl” denir. Ekini ve ağaçları helak eder; yaprakları, başakları, ağaç yaprağını ve kabuğunu yer; dolayısıyla kıtlık sebeplerindendir. Bu afet Firavun kavminin topraklarına isabet etmiş, İsrâiloğullarının topraklarına ise isabet etmemiştir.
وَالْقُمَّلُ:- بِضَمِّ الْقَافِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ الْمَفْتُوحَةِ فِي الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ- اسْمُ نَوْعٍ مِنَ الْقُرَادِ عَظِيمٍ يُسَمَّى الْحُمْنَانُ- بِضَمِّ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَمِيمٍ سَاكِنَةٍ وَنُونَيْنِ- وَاحِدَتُهُ حَمْنَانَةٌ وَهُوَ يَمْتَصُّ دَمَ الْإِنْسَانِ (وَهُوَ غَيْرُ الْقَمْلِ- بِفَتْحِ الْقَافِ وَسُكُونِ الْمِيمِ- الَّذِي هُوَ مِنَ الْحَشَرَاتِ الدَّقِيقَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي شَعْرِ الرَّأْسِ وَفِي جِلْدِ الْجَسَدِ يَتَكَوَّنُ مِنْ تَعَفُّنِ الْجَلْدِ لِوَسَخِهِ وَدُسُومَتِهِ وَمِنْ تَعَفُّنِ جِلْدِ الرَّأْسِ كَثِيرًا) ، أَصَابَ الْقِبْطَ جُنْدٌ كَثِيرٌ مِنَ الْحُمْنَانِ عَسُرَ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ وَلَعَلَّهُ أَصَابَ مَوَاشِيَهُمْ.
Kummel (الْقُمَّلُ) -meşhur kıraatlerde kāf'ın zammesi ve mîm'in fetha ile şeddelenmesiyle okunur- hamnân (الْحُمْنَانُ) -noktasız hâ'nın zammesi, sâkin mîm ve iki nûn ile- denilen büyük bir kene türünün adıdır; tekili hamnânedir ve insanın kanını emer (Bu, saçta ve vücut derisinde bulunan, derinin kir ve yağından yahut kafa derisinin kirlenmesinden oluşan küçük haşerelerden olan kamlden [الْقَمْل] farklıdır). Kıptîlere, korunması çok zor olan büyük bir kene sürüsü musallat oldu ve muhtemelen hayvanlarına da bulaştı.
وَالضَّفَادِعُ: جَمْعُ ضِفْدَعٍ وَهُوَ حَيَوَانٌ يَمْشِي عَلَى أَرْجُلٍ أَرْبَعٍ وَيَسْحَبُ بَطْنَهُ عَلَى
Kurbağalar (ed-Dafâdi'): Dıfda' (ضِفْدَع) kelimesinin çoğuludur; dört ayak üzerinde yürüyen ve karnını
الْأَرْضِ وَيَسْبَحُ فِي الْمِيَاهِ، وَيَكُونُ فِي الْغُدْرَانِ وَمَنَاقِعِ الْمِيَاهِ، صَوْتُهُ مِثْلُ الْقُرَاقِرِ يُسَمَّى نَقِيقًا، أَصَابَهُمْ جُنْدٌ كَثِيرٌ مِنْهُ يَقَعُ فِي طَعَامِهِمْ يَرْتَمِي إِلَى الْقُدُورِ، وَيَقَعُ فِي الْعُيُونِ وَالْأَسْقِيَةِ وَفِي الْبُيُوتِ فَيُفْسِدُ مَا يَقَعُ فِيهِ وَتَطَؤُهُ أَرْجُلُ النَّاسِ فَتَتَقَذَّرُ بِهِ الْبُيُوتُ، وَقَدْ سَلِمَتْ مِنْهُ بِلَادُ (جَاسَانَ) مَنْزِلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
yerde sürüyen, sularda yüzen, göletlerde ve su birikintilerinde bulunan bir hayvandır. Gurultuya benzer sesine nakîk (vıraklama) denir. Onlara büyük bir kurbağa sürüsü musallat oldu; yemeklerine düşüyor, tencerelere atlıyor, pınarlara, su kaplarına ve evlere girip içine düştüğü şeyi bozuyordu; insanların ayakları altına giriyor ve bu yüzden evler pisleniyordu. İsrâiloğullarının yurdu olan Goşen (Câsân) beldesi ise bundan kurtulmuştu.
وَالدَّمُ مَعْرُوفٌ، قِيلَ: أَصَابَهُمْ رُعَافٌ مُتَفَشٍّ فِيهِمْ، وَقِيلَ: صَارَتْ مِيَاهُ الْقِبْطِ كَالدَّمِ فِي اللَّوْنِ، كَمَا فِي التَّوْرَاةِ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ مِنْ حُدُوثِ دُودٍ أَحْمَرَ فِي الْمَاءِ فَشُبِّهَ الْمَاءُ بِالدَّمِ، وَسَلِمَتْ مِيَاهُ (جَاسَانَ) قَرْيَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Kan (ed-Dem) ise bilinmektedir. Denildi ki: Aralarında yaygın bir burun kanaması baş gösterdi. Tevrat'ta geçtiği üzere Kıptîlerin sularının renk olarak kana dönüştüğü de söylenmiştir; belki de bu, suda kırmızı kurtçukların üremesinden kaynaklanmış ve su kana benzetilmiştir. İsrâiloğullarının karyesi olan Goşen'in suları ise bundan kurtulmuştur.
وَسَمَّى اللَّهُ هَاتِهِ آياتٍ لِأَنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى صِدْقِ مُوسَى لِاقْتِرَانِهَا بِالتَّحَدِّي، وَلِأَنَّهَا
Allah bunları ayetler (mucizeler/alametler) olarak isimlendirmiştir; çünkü bunlar meydan okumayla birlikte vuku bulduğu için Mûsâ'nın doğruluğuna delillerdir ve ayrıca
دَلَائِلُ عَلَى غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لِتَظَافُرِهَا عَلَيْهِمْ حِينَ صَمَّمُوا الْكُفْرَ وَالْعِنَادَ.
küfür ve inatta ısrar ettiklerinde peş peşe başlarına gelmesi hasebiyle Allah'ın onlara olan gazabına da delillerdir.
وَانْتَصَبَ آياتٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الطُّوفَانِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، ومُفَصَّلاتٍ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ فَصَّلَ الْمُضَاعَفِ الدَّالِّ عَلَى قُوَّةِ الْفَصْلِ. وَالْفَصْلُ حَقِيقَتُهُ التَّفْرِقَة بَين الشَّيْئَيْنِ بِحَيْثُ لَا يَخْتَلِطُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، وَيُسْتَعَارُ الْفَصْلُ لِإِزَالَةِ اللَّبْسِ وَالِاخْتِلَاطِ فِي الْمَعَانِي فِ مُفَصَّلاتٍ وَصْفٌ لِ آياتٍ، فَيَكُونُ مُرَادًا مِنْهُ مَعْنَى الْفَصْلِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ إِزَالَةُ اللَّبْسِ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْأَنْسَبُ بِالْآيَاتِ وَالدَّلَائِلِ، أَيْ: هِيَ آيَاتٌ لَا شُبْهَةَ فِي كَوْنِهَا كَذَلِكَ لِمَنْ نَظَرَ نَظَرَ اعْتِبَارٍ.
{ آياتٍ } lafzı tufan ve ona atfedilenlerden hâl olarak mensuptur. { مُفَصَّلاتٍ } ise faslın (ayırmanın) güçlü olduğunu gösteren şeddeli fassale (فَصَّلَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Fasl kelimesinin hakiki anlamı, iki şeyin birbirine karışmayacak şekilde arasını ayırmaktır. Fasl, manalardaki kapalılığı ve karışıklığı gidermek için istiare yoluyla kullanılır. { مُفَصَّلاتٍ } kelimesi { آياتٍ } lafzının sıfatıdır; dolayısıyla bundan kastedilen, mecazi fasl anlamı olan kapalılığın giderilmesidir; zira ayetlere ve delillere en uygun olan budur. Yani onlar, ibret gözüyle bakan kimse için öyle olduklarında hiçbir şüphe bulunmayan apaçık ayetlerdir.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهَا مَفْصُولٌ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ فِي الزَّمَانِ، أَيْ لَمْ تَحْدُثْ كُلُّهَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، بَلْ حَدَثَ بَعْضُهَا بَعْدَ بَعْضٍ، وَعَلَى هَذَا فَصِيغَةُ التَّفْعِيلِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَرَاخِي الْمُدَّةِ بَيْنَ الْوَاحِدَةِ وَالْأُخْرَى، وَيَجِيءُ عَلَى هَذَا أَنَّ الْعَذَابَ كَانَ أَشَدَّ وَأَطْوَلَ زَمَنًا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها [الزخرف: ٤٨] ، قِيلَ: كَانَ بَيْنَ الْآيَةِ مِنْهَا وَالْأُخْرَى مُدَّةُ شَهْرٍ أَوْ مُدَّةُ ثَمَانِيَةِ أَيَّامٍ، وَكَانَتْ تَدُومُ الْوَاحِدَةُ مِنْهَا مُدَّةَ ثَمَانِيَةِ أَيَّامٍ وَأَكْثَرَ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْأَنْسَبُ أَنْ يُجْعَلَ مُفَصَّلاتٍ حَالًا ثَانِيَةً مِنَ الطُّوفَانِ وَالْجَرَادِ، وَأَنْ لَا يُجْعَلَ صِفَةَ آياتٍ.
Bir diğer görüşe göre bundan kasıt, zaman bakımından birbirinden ayrılmış olmalarıdır; yani hepsi tek bir vakitte meydana gelmemiş, bilakis peş peşe gerçekleşmiştir. Buna göre tef'îl kalıbı, biri ile diğeri arasındaki sürenin aralıklı olduğunu göstermektedir. Bu durumda azabın daha şiddetli ve daha uzun süreli olduğu anlaşılır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna delalet eder: { وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها } [Zuhruf 48] “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet/mucize diğerinden mutlaka daha büyüktü.” Denildi ki: Bir ayet ile diğeri arasında bir ay veya sekiz gün süre vardı ve her biri sekiz gün yahut daha fazla sürüyordu. Bu veche göre { مُفَصَّلاتٍ } lafzının tufan ve çekirgeden ikinci bir hâl yapılması ve { آياتٍ } lafzının sıfatı yapılmaması daha uygundur.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَكْبَرُوا لِلتَّفْرِيعِ وَالتَّرَتُّبِ، أَيْ: فَتَفَرَّعَ عَلَى إِرْسَالِ الطُّوفَانِ وَمَا بَعْدَهُ اسْتِكْبَارُهُمْ، كَمَا تَفَرَّعَ عَلَى أَخْذِهِمْ بِالسِّنِينَ غُرُورُهُمْ بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ شُؤْمِ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، فَعُلِمَ أَنَّ مِنْ طَبْعِ تَفْكِيرِهِمْ فَسَادَ الْوَضْعِ، وَهُوَ انْتِزَاعُ الْمَدْلُولَاتِ
{ فَاسْتَكْبَرُوا } buyruğundaki fâ harfi, tefri' ve tertip (sonuç bildirme) içindir; yani tufan ve sonrakilerin gönderilmesinin akabinde onların kibri ortaya çıkmıştır; tıpkı kıtlık yıllarına maruz kalmalarının ardından bunun Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğundan olduğuna dair aldanışlarının ortaya çıkması gibi. Böylece onların düşünce yapısında bir fasâd-ı vaz' (yanlış temellendirme) olduğu anlaşılmıştır; o da delalet edilen hususları
مِنْ أَضْدَادِ أَدِلَّتِهَا، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى انْغِمَاسِهِمْ فِي الضَّلَالَةِ وَالْخِذْلَانِ، وَبُعْدِهِمْ عَنِ السَّعَادَةِ وَالتَّوْفِيقِ، فَلَا يَزَالُونَ مُوَرَّطِينَ فِي وَحْلِ الشَّقَاوَةِ.
delillerinin zıtlarından çıkarmaktır. Bu da onların sapıklığa ve hüsrana gömüldüklerinin, mutluluktan ve tevfîkten (ilahi yardımdan) uzak olduklarının bir delilidir; nitekim şekavet (bedbahtlık) bataklığına saplanıp kalmışlardır.
فَالِاسْتِكْبَارُ: شِدَّةُ التَّكَبُّرِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ السِّينُ وَالتَّاءُ، أَيْ: عَدُّ أَنْفُسِهِمْ كُبَرَاءَ، أَيْ تَعَاظُمُهُمْ عَنِ التَّصْدِيقِ بِمُوسَى وَإِبْطَالِ دِينِهِمْ إِذْ أَعْرَضُوا عَنِ التَّصْدِيقِ بِتِلْكَ الْآيَاتِ الْمُفَصَّلَاتِ.
İstikbar: Sîn ve tâ harflerinin delalet ettiği üzere aşırı kibirlenmektir; yani kendilerini büyük görmek, Mûsâ'yı tasdik etmekten ve kendi dinlerini geçersiz kılmaktan büyüklenerek kaçınmaktır; zira o apaçık ayetleri tasdik etmekten yüz çevirmişlerdir.
وَجُمْلَةُ: وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَاسْتَكْبَرُوا، فَالْمَعْنَى:
{ وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } cümlesi { فَاسْتَكْبَرُوا } cümlesine matuftur; anlamı şöyledir: