فَاسْتَكْبَرُوا عَنِ الِاعْتِرَافِ بِدَلَالَةِ تِلْكَ الْآيَاتِ وَأَجْرَمُوا، وَإِنَّمَا صِيَغَ الْخَبَرُ عَنْ إِجْرَامِهِمْ بِصِيغَةِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ وَصْفِ الْإِجْرَامِ فِيهِمْ، وَتَمَكُّنِهِ مِنْهُمْ، وَرُسُوخِهِ فِيهِمْ مِنْ قَبْلِ حُدُوثِ الِاسْتِكْبَارِ، وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ وَصْفَ الْإِجْرَامِ الرَّاسِخَ فِيهِمْ هُوَ عِلَّةٌ لِلِاسْتِكْبَارِ الصَّادِرِ مِنْهُمْ، فِ (كَانَ) دَالَّةٌ عَلَى اسْتِمْرَارِ الْخَبَرِ وَهُوَ وَصْفُ الْإِجْرَامِ.
O ayetlerin delaletini itiraf etmekten kibirlenip kaçındılar ve suç işlediler. Onların suçluluğuna dair haberin isim cümlesi kalıbında getirilmesi ise, suçluluk vasfının onlarda sabit, yerleşik ve kibirlenme meydana gelmeden önce de kökleşmiş olduğunu göstermek içindir. Bunda, onlarda kökleşmiş olan suçluluk vasfının kendilerinden sadır olan kibrin illeti (sebebi) olduğuna bir dikkat çekme vardır; zira { كَانَ } fiili haberin, yani suçluluk vasfının sürekliliğine delalet eder.
وَالْإِجْرَامُ: فِعْلُ الْجُرْمِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ فِي هَذِه السُّورَة [٤٠] .
İcrâm, cürüm (suç/günah) işlemektir; bu surede Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } [A'râf 40] “İşte suçluları böyle cezalandırırız” buyruğunda daha önce geçmişti.
[١٣٤، ١٣٥]
[134, 135]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٣٤ إِلَى ١٣٥]
[A'râf Suresi (7), 134-135. Ayetler]
وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥)
{ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) } “Üzerlerine o azap çökünce: «Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et; eğer bizden bu azabı kaldırırsan mutlaka sana inanacağız ve İsrâiloğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz» dediler. Fakat kendilerinin erişecekleri bir süreye kadar onlardan azabı kaldırdığımızda bir de bakarsın ki onlar yeminlerini bozuyorlar.”
الرِّجْزُ الْعَذَابُ فَالتَّعْرِيفُ بِاللَّامِ هُنَا لِلْعَهْدِ أَيِ الْعَذَابُ الْمَذْكُورُ وَهُوَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ- إِلَى قَوْلِهِ- آياتٍ مُفَصَّلاتٍ [الْأَعْرَاف: ١٣٣] وَالرِّجْزُ مِنْ أَسْمَاءِ الطَّاعُونِ، وَقَدْ تقدم عِنْد قَوْلهم تَعَالَى: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٩] ، فَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالرِّجْزِ الطَّاعُونُ أَيْ أَصَابَهُمْ طَاعُونٌ أَلْجَأَهُمْ إِلَى التَّضَرُّعِ بِمُوسَى ﵇، فَطُوِيَ ذِكْرُهُ لِلْإِيجَازِ، فَالتَّقْدِيرُ: وَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّجْزَ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمْ إِلَخ ... وَإِنَّمَا لم يُذْكَرُ الرِّجْزُ فِي عِدَادِ الْآيَاتِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ:
Ricz (الرِّجْزُ), azap demektir. Buradaki harf-i tarif (lâm) ahid içindir; yani Yüce Allah'ın: { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ } [A'râf 133] ayetinden { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } kısmına kadar zikredilen azaptır. Ricz aynı zamanda vebanın (tâûn) isimlerindendir; nitekim Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } [Bakara 59] “Biz de o zalimlerin üzerine gökten bir azap indirdik” buyruğunda geçmişti. Dolayısıyla ricz ile vebanın kastedilmiş olması da caizdir; yani onları Mûsâ aleyhisselâm'a yalvarmaya mecbur bırakan bir veba isabet etmiş ve bu durum îcaz (kısa tutma) amacıyla açıkça zikredilmemiştir. Takdiri şöyledir: “Onların üzerine vebayı gönderdik; üzerlerine bu azap çökünce de...” Riczin, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki:
فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ [الْأَعْرَاف: ١٣٣] الْآيَةَ تَخْصِيصًا لَهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ لَهُ نَبَأً عَجِيبًا فَإِنَّهُ كَانَ مُلْجِئَهُمْ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِآيَاتِ مُوسَى وَوُجُودِ رَبِّهِ تَعَالَى.
{ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ } [A'râf 133] ayetindeki mucizeler arasında sayılmaması, onun ilginç bir haberinin olması sebebiyle özel olarak zikredilmesindendir; zira bu azap onları Mûsâ'nın mucizelerini ve Yüce Rabbinin varlığını itiraf etmeye mecbur kılmıştır.
وَهَذَا الطَّاعُونُ هُوَ الْمُوتَانُ الَّذِي حُكِيَ فِي الْإِصْحَاحِ الْحَادِي عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ «هَكَذَا يَقُولُ الرَّبُّ إِنِّي أَخْرُجُ نَحْوَ نِصْفِ اللَّيْلِ فِي وَسَطِ مِصْرَ فَيَمُوتُ كُلُّ بِكْرٍ فِي أَرْضِ مِصْرَ مِنْ بِكْرِ فِرْعَوْنَ الْجَالِسِ عَلَى كُرْسِيِّهِ إِلَى بِكْرِ الْجَارِيَةِ الَّتِي خَلْفَ الرَّحَى وَكُلُّ بِكْرِ بَهِيمَةٍ- ثُمَّ قَالَتْ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِيَ عَشَرَ- فَحَدَثَ فِي نِصْفِ اللَّيْلِ أَنَّ الرَّبَّ ضَرَبَ كُلَّ بِكْرٍ فِي أَرْضَ مِصْرَ فَقَامَ فِرْعَوْنُ لَيْلًا هُوَ وَعَبِيدُهُ وَجَمِيعُ الْمِصْرِيِّينَ فَدَعَا مُوسَى وَهَارُونَ لَيْلًا وَقَالَ قُومُوا اخْرُجُوا أَنْتُمْ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ جَمِيعًا وَاذْهَبُوا اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَاذْهَبُوا وَبَارِكُونِي» إِلَخْ ... قِيلَ مَاتَ سَبْعُونَ أَلْفَ رَجُلٍ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْقِبْطِ خَاصَّةَ، وَلَمْ يُصِبْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْهُ شَيْءٌ.
Bu veba, Çıkış Kitabı'nın on birinci bâbında nakledilen şu toplu ölümdür: “Rabb şöyle diyor: Gece yarısına doğru ben Mısır'ın ortasından geçeceğim; tahtında oturan Firavun'un ilk doğanından değirmen arkasındaki cariyenin ilk doğanına kadar Mısır diyarındaki bütün ilk doğanlar ve hayvanların da bütün ilk doğanları ölecek.” Sonra on ikinci bâbda şöyle denilmiştir: “Gece yarısı Rabb Mısır diyarındaki bütün ilk doğanları vurdu. Firavun, bütün kulları ve bütün Mısırlılar geceleyin kalktılar; Firavun geceleyin Mûsâ ile Hârûn'u çağırıp: «Kalkın, siz ve bütün İsrâiloğulları çıkın; gidin, Rabbinize ibadet edin, gidin ve beni de takdis edin!» dedi...” Denildi ki: O gün sadece Kıptîlerden yetmiş bin kişi öldü ve bundan İsrâiloğullarına hiçbir şey isabet etmedi.
وَلَيْسَ قَوْلُهُمْ: ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِإِيمَانٍ بِاللَّهِ وَرِسَالَةِ مُوسَى، وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا مُشْرِكِينَ وَكَانُوا يُجَوِّزُونَ تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ وَاخْتِصَاصَ بَعْضِ الْأُمَمِ وَبَعْضِ الْأَقْطَارِ بِآلِهَةٍ لَهُمْ، فَهُمْ قَدْ خَامَرَهُمْ مِنْ كَثْرَةِ مَا رَأَوْا مِنْ آيَاتِ مُوسَى أَنْ يَكُونَ لِمُوسَى رَبٌّ لَهُ تَصَرُّفٌ وَقُدْرَةٌ. وَأَنَّهُ أَصَابَهُمْ بِالْمَصَائِبِ لِأَنَّهُمْ أَضَرُّوا عَبِيدَهُ، فَسَأَلُوا مُوسَى أَنْ يُكِفَّ عَنْهُمْ رَبَّهُ وَيَكُونَ جَزَاؤُهُ الْإِذْنَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْخُرُوجِ مِنْ مِصْرَ لِيَعْبُدُوا رَبَّهُمْ، كَمَا حَكَتِ التَّوْرَاةُ فِي الْإِصْحَاحِ
Onların: { ادْعُ لَنا رَبَّكَ } “bizim için Rabbine dua et” sözleri, Allah'a ve Mûsâ'nın peygamberliğine iman ettikleri anlamına gelmez; zira onlar müşriktiler, ilahların çokluğunu ve bazı milletlerin yahut diyarların kendilerine has ilahları olabileceğini kabul ediyorlardı. Mûsâ'nın pek çok mucizesini görmeleri sebebiyle, Mûsâ'nın tasarruf ve kudret sahibi bir Rabbi olduğu ve O'nun kullarına zarar verdikleri için kendilerini musibetlere uğrattığı düşüncesi zihinlerinde belirdi. Bu yüzden Mûsâ'dan Rabbini kendilerinden defetmesini istediler ve bunun karşılığı olarak da Rablerine ibadet etmeleri için İsrâiloğullarının Mısır'dan çıkmasına izin vereceklerini söylediler; nitekim Tevrat'ın
الثَّانِي عشر عَن فِرْعَوْنَ، «فَقَالَ قُومُوا اخْرُجُوا أَنْتُمْ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ جَمِيعًا وَاذْهَبُوا اعْبُدُوا رَبَّكُمْ» وَقَدْ كَانَ عَبْدَةُ الْأَرْبَابِ الْكَثِيرِينَ يُجَوِّزُ أَنْ تَغْلِبَ بَعْضُ الْأَرْبَابِ عَلَى بَعْضٍ مِثْلَ مَا يَحْدُثُ بَيْنَ الْمُلُوكِ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ أَسَاطِيرُ (الْمِيثُولُوجْيَا) الْيُونَانِيَّةُ، وَقِصَّةُ إِلْيَاذَةِ (هُومِيرُوسَ) ، فَبَدَا لِفِرْعَوْنَ أَنَّ وَجْهَ الْفَصْلِ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَعْبُدُوا رَبَّهُمْ فِي أَرْضٍ غَيْرِ أَرْضِ مِصْرَ الَّتِي لَهَا أَرْبَابٌ أُخَرُ وَلِذَلِكَ قَالَ رَبَّكَ وَلَمْ يَقِلْ رَبُّنَا.
on ikinci bâbında Firavun hakkında şöyle nakledilmiştir: “«Kalkın, siz ve bütün İsrâiloğulları çıkın; gidin, Rabbinize ibadet edin!» dedi.” Birçok rabbe tapanlar, krallar arasında olduğu gibi bazı rablerin diğer rablere galip gelebileceğini caiz görürlerdi; nitekim Yunan mitolojisi efsaneleri ve Homeros'un İlyada destanı da buna delalet eder. Dolayısıyla Firavun'a göre İsrâiloğulları meselesini çözmenin yolu, onların başka rableri bulunan Mısır toprağı dışındaki bir yerde Rablerine ibadet etmeleriydi; bu sebeple “Rabbimiz” demeyip { رَبَّكَ } “Rabbin” demiştir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ فِعْلِ الدُّعَاءِ لِظُهُورِ الْمُرَادِ، أَيِ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِأَنْ يَكُفَّ عَنَّا، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدُ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ وَوَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِيَ عَشَرَ قَوْلُ فِرْعَوْنَ لِمُوسَى وَهَارُونَ (وَاذْهَبُوا وَبَارِكُونِي أَيْضا) .
Dua fiilinin müteallakı maksadın açık olması sebebiyle hazfedilmiştir; yani: “Rabbine dua et de bu azabı bizden kaldırsın.” Nitekim bundan sonra gelen { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } “eğer bizden bu azabı kaldırırsan” sözü de buna delalet eder. Tevrat'ın on ikinci bâbında Firavun'un Mûsâ ve Hârûn'a: “(Gidin ve beni de takdis edin)” dediği yer almaktadır.
وَقد انبرم حَالُ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ فَلَمْ يَدْرِ أَهْوَ رَسُولٌ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِ آلِهَةِ الْقِبْطِ فَلِذَلِكَ قَالَ لَهُ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ، أَيْ: بِمَا عَرَّفَكَ وَأَوْدَعَ عِنْدَكَ مِنَ الْأَسْرَارِ، وَهَذِهِ عِبَارَةُ مُتَحَيِّرٍ فِي الْأَمْرِ مُلْتَبِسَةٍ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ.
Mûsâ'nın durumu Firavun'a karmaşık ve çözülemez gelmişti; onun Kıptîlerin ilahlarından başka bir ilahın elçisi olup olmadığını bilemiyordu. Bu yüzden ona { بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “sana verdiği ahit hürmetine”, yani sana bildirdiği ve katına emanet ettiği sırlar hürmetine demiştir. Bu, meselede hayrete düşmüş ve deliller kendisine karışmış olan bir kimsenin ifadesidir.
وَالْبَاءُ فِي بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الدُّعَاءِ. وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ مُبْهَمَةٌ، أَيِ ادْعُهُ بِمَا
{ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } ifadesindeki ba harf-i ceri dua fiilini geçişli kılmak (ta'diye) içindir. (Mâ) ise müphem bir ism-i mevsûldür; yani: “Ona
عَلَّمَكَ رَبُّكَ مِنْ وَسَائِلِ إِجَابَةِ دُعَائِكَ عِنْدَ رَبِّكَ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ جَوَّزُوا أَنْ يَكُونَ مُوسَى مَبْعُوثًا مِنْ رَبٍّ لَهُ بِنَاءً عَلَى تَجْوِيزِهِمْ تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ.
Rabbinin katında duanın kabul edilmesine vesile olarak Rabbinin sana öğrettiği şeylerle dua et” [demektir]. Bu da onların, ilahların çokluğunu kabul etmelerine dayanarak Mûsâ'nın kendisine has bir Rab tarafından gönderilmiş olmasını caiz gördüklerini gerektirir.
وَجُمْلَةُ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ طَلَبَهُمْ مِنْ مُوسَى الدُّعَاءَ بِكَشْفِ الرِّجْزِ عَنْهُمْ مَعَ سَابِقِيَّةِ كُفْرِهِمْ بِهِ يُثِيرُ سُؤَالَ مُوسَى أَنْ يَقُولَ: فَمَا الْجَزَاءُ عَلَى ذَلِكَ.
{ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } “Eğer bizden bu azabı kaldırırsan” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; zira daha önce onu inkâr etmiş olmalarına rağmen Mûsâ'dan azabın kaldırılması için dua etmesini istemeleri, Mûsâ'nın “Buna karşılık ne var?” diye sormasını gerektirir.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ، وَجُمْلَةُ: لَنُؤْمِنَنَّ جَوَابُ الْقَسَمِ.
Lâm harfi yemine hazırlık (muvattıe) içindir, { لَنُؤْمِنَنَّ } “kesinlikle inanacağız” cümlesi ise yeminin cevabıdır.
وَوَعْدُهُمْ بِالْإِيمَانِ لِمُوسَى وَعْدٌ بِالْإِيمَانِ بِأَنَّهُ صَادِقٌ فِي أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِيُخْرِجَهُمْ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ، وَلَيْسَ وَعْدًا بِاتِّبَاعِ الدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى ﵇، لِأَنَّهُمْ مُكَذِّبُونَ بِهِ فِي ذَلِكَ وَزَاعِمُونَ أَنَّهُ سَاحِرٌ يُرِيدُ إِخْرَاجَ النَّاسِ مِنْ أَرْضِهِمْ وَلِذَلِكَ جَاءَ فِعْلُ الْإِيمَانِ مُتَعَلِّقًا بِمُوسَى لَا بَاسِمِ اللَّهِ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْوَعْدُ عَلَى حَسَبِ ظَنِّهِمْ أَنَّ الرَّبَّ الَّذِي يَدْعُو إِلَيْهِ مُوسَى هُوَ رَبٌّ خَاصٌّ بِهِ وَبِقَوْمِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ وَقَدْ وَضَّحُوا مُرَادَهُمْ بِقَوْلِهِمْ: وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ.
Mûsâ'ya iman etme vaatleri, onun İsrâiloğullarını Mısır diyarından çıkarmak üzere İsrâiloğullarının Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğu hususunda doğru söylediğine inanacaklarına dair bir vaattir; yoksa Mûsâ'nın (aleyhisselâm) getirdiği dine uyacaklarına dair bir vaat değildir. Çünkü onlar bu konuda onu yalanlamakta ve insanları yurtlarından çıkarmak isteyen bir büyücü olduğunu iddia etmekteydiler. Bu yüzden iman fiili Allah'ın adına değil, Mûsâ'ya bağlanarak gelmiştir. Bu vaat, Mûsâ'nın davet ettiği Rabbin sadece kendisine ve kavmine mahsus bir Rab olduğu yönündeki zanlarına göre vuku bulmuştur; nitekim { ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et” sözü de buna delalet eder. Nitekim muratlarını { وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “ve İsrâiloğullarını seninle beraber mutlaka göndereceğiz” sözleriyle açıklamışlardır.
وَجُمْلَةُ فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مُوسَى دَعَا اللَّهَ بِرَفْع الطَّاعُون فارتقع وَقَدْ جَاءَ ذَلِكَ صَرِيحًا فِي التَّوْرَاةِ، وَحُذِفَ هُنَا لِلْإِيجَازِ.
{ فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ } “Biz onlardan azabı kaldırınca” cümlesi, Mûsâ'nın vebanın kaldırılması için Allah'a dua ettiğine ve vebanın da kalktığına delalet eder. Bu husus Tevrat'ta açıkça belirtilmiş olup burada ise îcâz (kısalık) gayesiyle hazfedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ مُتَعَلِّقٌ بِ كَشَفْنا بِاعْتِبَارِ كَوْنِ كَشْفِ الرِّجْزِ إِزَالَةً لَلْمُوتَانِ الَّذِي سَبَّبَهُ الطَّاعُونُ، فَإِزَالَةٌ الْمُوتَانِ مُغَيَّاةٌ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُونَ إِلَيْهِ وَهُوَ الْأَجَلُ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لِهَلَاكِهِمْ فَالْغَايَةُ مَنْظُورٌ فِيهَا إِلَى فِعْلِ الْكَشْفِ لَا إِلَى مَفْعُولِهِ، وَهُوَ الرِّجْزُ.
{ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } “erişecekleri bir süreye kadar” ifadesi, azabın kaldırılmasının vebanın sebep olduğu toplu ölümlerin giderilmesi olması bakımından { كَشَفْنا } “kaldırdık” fiiline müteallaktır. Toplu ölümlerin giderilmesi, onların erişeceği bir süreye kadar sınırlandırılmıştır ki bu da Allah'ın onların helaki için takdir ettiği eceldir. Dolayısıyla gaye (sınır), fiilin mefulü olan azaba değil bizzat kaldırma fiiline bakmaktadır.
وَجُمْلَةُ: إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ جَوَابُ (لَمَّا) ، وَ (إِذَا) رَابِطَةٌ لِلْجَوَابِ لِوُقُوعِ جَوَابِ الشَّرْطِ جُمْلَةً اسْمِيَّةً، فَلَمَّا كَانَ (إِذَا) حَرْفًا يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الْمُفَاجَأَةِ كَانَ فِيهِ مَعْنَى الْفِعْلِ كَأَنَّهُ قيل فاجأوا بِالنَّكْثِ، أَيْ: بَادَرُوا بِهِ وَلَمْ يُؤَخِّرُوهُ. وَهَذَا وَصْفٌ لَهُمْ بِإِضْمَارِ الْكُفْرِ بِمُوسَى وَإِضْمَارِ النَّكْثِ لِلْيَمِينِ.
{ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “bir de bakarsın ki onlar hemen sözlerinden dönüyorlar” cümlesi { لَمَّا } edatının cevabıdır. { إِذَا } ise şartın cevabı isim cümlesi olarak geldiği için cevabı bağlayan rabıtadır. { إِذَا } sürpriz/ansızın olma (müfâcee) anlamına delalet eden bir edat olduğundan, fiil anlamı taşır; sanki “birdenbire sözden dönüverdiler” denmiş gibidir, yani hemen sözden dönmüşler ve bunu hiç geciktirmemişlerdir. Bu, onların Mûsâ'yı inkâr etmeyi ve yeminlerini bozmayı içlerinde gizlediklerini nitelemektedir.
وَالنَّكْثُ حَقِيقَتُهُ نَقْضُ الْمَفْتُولِ مِنْ حَبْلٍ أَوْ غَزْلٍ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً [النَّحْل: ٩٢] وَاسْتُعِيرَ النَّكْثُ لِعَدَمِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، كَمَا اسْتُعِيرَ الْحَبْلُ لِلْعَهْدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ [آل عمرَان: ١١٢] فَفِي قَوْلِهِ: يَنْكُثُونَ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ.
Neks (نَكْث) kelimesinin hakiki anlamı, bükülmüş olan ip veya ipliği çözmektir. Nitekim Yüce Allah: { وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً } “İpliğini iyice büktükten sonra çözüp bozan kadın gibi olmayın” [Nahl: 92] buyurmuştur. Neks kelimesi ahde vefasızlık için istiare yoluyla kullanılmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın: { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Allah'ın ipine ve insanların ipine (ahdine) sığınanlar müstesna” [Âl-i İmrân: 112] ayetinde ipin (habl) ahit için istiare edilmesi gibi. Dolayısıyla { يَنْكُثُونَ } “sözlerinden dönerler” ifadesinde tebeî istiare vardır.
وَهَذَا النَّكْثُ هُوَ أَنَّ فِرْعَوْنَ بَعْدَ أَنْ أَذِنَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْخُرُوجِ وَخَرَجُوا مِنْ أَرْضِ (جَاسَانَ) لَيْلًا قَالَ لِفِرْعَوْنَ بَعْضُ خَاصَّتِهِ: مَاذَا فَعَلْنَا حَتَّى أَطْلَقْنَا إِسْرَائِيلَ مِنْ خِدْمَتِنَا فَنَدِمَ فِرْعَوْنُ وَجَهَّزَ جَيْشًا لِلِالْتِحَاقِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ لِيَرُدُّوهُمْ إِلَى مَنَازِلِهِمْ كَمَا هُوَ فِي الإصحاح الرّبع عَشَرَ مِنْ سفر الْخُرُوج.
Bu sözden dönme (neks) şudur: Firavun İsrâiloğullarının çıkmasına izin verip onlar da gece vakti Goşen (Gosan) topraklarından çıktıktan sonra, ileri gelenlerinden bazıları Firavun'a: “İsrâiloğullarını hizmetimizden salıvermekle biz ne yaptık?” dediler. Bunun üzerine Firavun pişman oldu ve İsrâiloğullarını yurtlarına geri döndürmek amacıyla onların peşine düşmek üzere bir ordu hazırladı; nitekim bu husus Çıkış kitabının on dördüncü bâbında yer almaktadır.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٣٦]
[A'râf Suresi (7), Ayet 136]
فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦)
{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) } “Biz de ayetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil oldukları için kendilerinden intikam aldık ve onları denizde boğduk. (136)”
هَذَا مَحَلُّ الْعِبْرَةِ مِنَ الْقِصَّةِ، فَهُوَ مُفَرَّعٌ عَلَيْهَا تَفْرِيعَ النَّتِيجَةِ عَلَى الْمُقَدِّمَاتِ وَالْفَذْلَكَةِ عَلَى الْقِصَّةِ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ وَصَفَ عِنَادَ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ وَتَكْذِيبَهُمْ رِسَالَةَ مُوسَى وَاقْتِرَاحَهُمْ عَلَى مُوسَى أَنْ يَجِيءَ بِآيَةٍ وَمُشَاهَدَتَهُمْ آيَةَ انْقِلَابِ الْعَصَا ثُعْبَانًا، وَتَغْيِيرَ لَوْنِ يَدِهِ، وَرَمْيَهُمْ مُوسَى بِالسِّحْرِ، وَسُوءَ الْمَقْصِدِ، وَمُعَارَضَةَ السَّحَرَةِ مُعْجِزَةَ مُوسَى وَتَغَلُّبَ مُوسَى عَلَيْهِمْ، وَكَيْفَ أَخَذَ اللَّهُ آلَ فِرْعَوْنَ بِمَصَائِبَ جَعَلَهَا آيَاتٍ عَلَى صِدْقِ مُوسَى، وَكَيْفَ كَابَرُوا وَعَانَدُوا، حَتَّى أُلْجِئُوا إِلَى أَنْ وَعَدُوا مُوسَى بِالْإِيمَانِ وَتَسْرِيحِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَعَهُ وَعَاهَدُوهُ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمَّا كَشَفَ عَنْهُمُ الرِّجْزَ نَكَثُوا، فَأَخْبَرَ اللَّهُ بِأَنَّ ذَلِكَ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ اسْتِئْصَالُ الْمُسْتَكْبِرِينَ الْمُعَانِدِينَ، وَتَحْرِيرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا مُسْتَضْعَفِينَ.
Kıssadan çıkarılacak ibret yeri burasıdır; bu sebeple bir neticenin öncüllere ve bir hülasanın kıssaya dayandırılması gibi kıssaya dayandırılmıştır. Zira Allah Teâlâ; Firavun ve ileri gelenlerinin inatlarını, Mûsâ'nın peygamberliğini yalanlamalarını, Mûsâ'dan bir mucize getirmesini istemelerini, asânın yılana dönüşmesi ve elinin renginin değişmesi mucizelerini görmelerini, Mûsâ'yı büyücülük ve kötü niyetle itham etmelerini, büyücülerin Mûsâ'nın mucizesine karşı çıkışını ve Mûsâ'nın onlara galip gelişini, Allah'ın Firavun hanedanını Mûsâ'nın doğruluğuna delil kıldığı musibetlerle nasıl yakaladığını, onların nasıl büyüklük taslayıp direndiklerini, nihayet Mûsâ'ya iman edeceklerine ve İsrâiloğullarını onunla beraber salıvereceklerine dair söz verip ahdetmek zorunda kaldıklarını, azap üzerlerinden kaldırılınca da sözlerinden döndüklerini anlattıktan sonra; bunun neticesinde kibirli ve inatçı olanların kökünün kazındığını ve zayıf bırakılmış olan müminlerin özgürlüğe kavuşturulduğunu haber vermiştir.
وَذَلِكَ مَحَلُّ الْعِبْرَةِ، فَلِذَلِكَ كَانَ الْمَوْقِعُ فِي عَطْفِهِ لِفَاءِ التَّرْتِيبِ وَالتَّسَبُّبِ، وَقَدِ اتَّبَعَ
İşte ibret alınacak yer burasıdır; bu sebeple cümlenin başında tertip ve sebebiyet bildiren fâ harfi yer almıştır. Nitekim
فِي هَذَا الْخِتَامِ الْأُسْلُوبَ الَّتِي اخْتُتِمَتْ بِهِ الْقَصَصُ الَّتِي قَبْلَ هَذَا.
bu kapanışta, bundan önceki kıssaların kendisiyle sonlandırıldığı üslup takip edilmiştir.
وَالِانْتِقَامُ افْتِعَالٌ، وَهُوَ الْعُقُوبَةُ الشَّدِيدَةُ الشَّبِيهَةُ بِالنَّقْمِ. وَهُوَ غَضَبُ الْحَنَقِ عَلَى ذَنْبِ اعْتِدَاءٍ عَلَى الْمُنْتَقِمِ يُنْكِرُ وَيَكْرَهُ فَاعِلَهُ.
İntikam (انْتِقَام) iftiâl veznindedir; intikâm alan kimseye karşı işlenen, fâilini kınadığı ve nefret ettiği bir tecavüz suçuna karşı duyulan şiddetli öfke olan nakm (نَقْم) benzeri şiddetli cezalandırmadır.
وَأَصْلُ صِيغَةِ الِافْتِعَالِ أَنْ تَكُونَ لِمُطَاوَعَةِ فِعْلِ الْمُتَعَدِّي بِحَيْثُ يَكُونُ فَاعِلُ الْمُطَاوَعَةِ هُوَ مَفْعُولَ الْفِعْلِ الْمُجَرَّدِ، وَلَمْ يُسْمَعْ أَنْ قَالُوا نَقَمَهُ فَانْتَقَمَ. أَيْ أَحْفَظَهُ وَأَغْضَبَهُ فَعَاقَبَ، فَهَذِهِ الْمُطَاوَعَةُ أُمِيتَ فِعْلُهَا الْمُجَرَّدُ، وَعَدَّوْهُ إِلَى الْمُعَاقَبِ بِمِنِ الِابْتِدَائِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ مَنْشَأُ الْعُقُوبَةِ وَسَبَبُهَا وَأَنَّهُ مُسْتَوْجِبُهَا، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْمُجَرَّدِ مِنْ هَذَا الْفِعْلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا: وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا [الْأَعْرَاف: ١٢٦] .
İftiâl kalıbının aslı, mutavaat fâilinin mücerret fiilin mefulü olması suretiyle geçişli fiilin mutavaatı (dönüşlülüğü) için gelmesidir; ancak Arapların “onu öfkelendirdi de o da intikam aldı” anlamında “نَقَمَهُ فَانْتَقَمَ” dedikleri işitilmemiştir. Dolayısıyla bu mutavaatın mücerret fiili terkedilmiştir (ümîte). Cezalandırılan kimseye ibtidâiyye (başlangıç bildiren) min harfiyle geçişli kılınmıştır ki bu da cezanın kaynağı, sebebi ve onu hak edenin kendisi olduğuna delalet etsin. Bu fiilin mücerret hali hakkındaki açıklama az önce Yüce Allah'ın: { وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا } “Sen sırf Rabbimizin ayetlerine inandığımız için bizden intikam alıyorsun” [A'râf: 126] ayetinde geçmişti.
وَكَانَ إِغْرَاقُهُمُ انْتِقَامًا مِنَ اللَّهِ لِذَاتِهِ لِأَنَّهُمْ جَحَدُوا انْفِرَاد الله بالإلهية، أَوْ جَحَدُوا إِلَاهِيَّتَهُ أَصْلًا، وَانْتِقَامًا أَيْضًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ ظَلَمُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَذَلُّوهُمْ وَاسْتَعْبَدُوهُمْ بَاطِلًا.
Onların suda boğulması, Allah'ın ilahlıkta tek olduğunu inkâr ettikleri veya O'nun ilahlığını büsbütün inkâr ettikleri için Allah'ın bizzat Kendi zatı için aldığı bir intikam olduğu gibi, aynı zamanda Firavun ve kavmi İsrâiloğullarına zulmettikleri, onları aşağıladıkları ve haksız yere köleleştirdikleri için İsrâiloğulları adına da bir intikam olmuştur.
وَالْإِغْرَاقُ: الْإِلْقَاءُ فِي الْمَاءِ الْمُسْتَبْحِرِ الَّذِي يَغْمُرُ الْمُلْقَى فَلَا يَتْرُكُ لَهُ تَنَفُّسًا، وَهُوَ بَيَانٌ لِلِانْتِقَامِ وَتَفْصِيلٌ لِمُجْمَلِهِ، فَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَغْرَقْناهُمْ لِلتَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ، وَهُوَ عَطْفُ مُفَصَّلٍ عَلَى مُجْمَلٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٥٤] .
İğrak (إِغْرَاق); atılan kimseyi tamamen kaplayıp nefes almasına imkân bırakmayan derin suya atmaktır. Bu, intikamın beyanı ve mücmel olanın tafsilatıdır. Dolayısıyla { فَأَغْرَقْناهُمْ } ifadesindeki fâ harfi zikrî tertip içindir; yani Yüce Allah'ın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün” [Bakara: 54] ayetinde olduğu gibi mufassalın mücmele atfedilmesidir.
وَحَمَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّاف» الْفِعْل الْمَعْطُوف عَلَيْهِ هُنَا عَلَى مَعْنَى الْعَزْمِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى:
el-Keşşâf sahibi buradaki kendisine atıf yapılan fiili azim (irade) manasına hamletmiştir; buna göre mana şöyledir:
فَأَرَدْنَا الِانْتِقَامَ مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٤] .
“Biz de onlardan intikam almak istedik ve onları suda boğduk.” Bunun tahkiki Bakara Suresi'ndeki { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [54] ayetinde geçmişti.
وَالْيَمُّ: الْبَحْرُ وَالنَّهْرُ الْعَظِيمُ، قِيلَ هُوَ كَلِمَةٌ عَرَبِيَّةٌ. وَهُوَ صَنِيعُ «الْكَشَّافِ» إِذْ جَعَلَهُ مُشْتَقًّا مِنَ التَّيَمُّمِ لِأَنَّهُ يُقْصَدُ لِلْمُنْتَفِعِينَ بِهِ، وَقَالَ بَعْضُ اللُّغَوِيِّينَ: هُوَ مُعَرَّبٌ عَنِ السُّرْيَانِيَّةِ وَأَصْلُهُ فِيهَا (يَمَا) وَقَالَ شَيْدَلَةُ: هُوَ مِنَ الْقِبْطِيَّةِ، وَقَالَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ: هُوَ مِنَ الْعِبْرِيَّةِ، وَلَعَلَّهُ مَوْجُودٌ فِي هَذِهِ اللُّغَاتِ. وَلَعَلَّ أَصْلَهُ عَرَبِيٌّ وَأَخَذَتْهُ لُغَاتٌ أُخْرَى سَامِيَّةٌ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا بَحْرُ الْقُلْزُمِ، الْمُسَمَّى فِي التَّوْرَاةِ بَحْرَ سُوفَ، وَهُوَ الْبَحْرُ الْأَحْمَرُ. وَقَدْ أُطْلِقَ (الْيَمُّ) عَلَى نَهْرِ النِّيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ [طه: ٣٩] وَقَوْلِهِ:
Yemm (يَمّ); deniz ve büyük nehir demektir. Arapça bir kelime olduğu söylenmiştir; nitekim el-Keşşâf sahibi de faydalanmak isteyenlerin ona yönelmesi (kasdetmesi) sebebiyle onu teyemmümden türemiş kabul etmiştir. Bazı dilciler Süryaniceden Arapçalaşmış olduğunu ve Süryanicedeki aslının (yammâ) olduğunu söylemişlerdir. Şeydele Kıptîce olduğunu, İbnü'l-Cevzî ise İbranice olduğunu söylemiştir. Muhtemelen bu dillerin hepsinde mevcuttur. Aslının Arapça olması ve diğer Sami dillerinin bunu Arapçadan almış olması da muhtemeldir. Buradaki maksat, Tevrat'ta Kamış Denizi (Bahr-ı Sûf) olarak adlandırılan Kulzüm Denizi'dir; bu da Kızıldeniz'dir. Yüce Allah'ın: { أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ } “Onu sandığa koy da nehre bırak” [Tâhâ: 39] ve
فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ [الْقَصَص: ٧] ، فَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: الْيَمِّ هُنَا تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي الْمَعْرُوفُ بِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ عِنْدَ النُّحَاةِ إِذْ لَيْسَ فِي الْعِبْرَةِ
{ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ } “Ona bir zarar gelmesinden korktuğunda onu nehre bırak” [Kasas: 7] ayetinde ise “el-yemm” Nil Nehri için kullanılmıştır. Buradaki { الْيَمِّ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif), nahivcilere göre cins için belirlilik olarak bilinen, meânî âlimlerine göre ise zihnî ahid içindir; çünkü ibrette
اهْتِمَامٌ بِبَحْرٍ مَخْصُوصٍ وَلَكِنْ بِفَرْدٍ مِنْ هَذَا النَّوْعِ.
belirli bir denize değil, bu türün herhangi bir ferdine dikkat çekilmektedir.
وَقَدْ أُغْرِقَ فِرْعَوْنُ وَجُنْدُهُ فِي الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ حِينَ لَحِقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُرِيدُ صَدَّهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ، وَتَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَسَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٩٠] .
Firavun ve ordusu, İsrâiloğullarının Mısır topraklarından çıkmasını engellemek isteyip onların peşine düştüğünde Kızıldeniz'de boğulmuştur. Buna Bakara Suresi'nde işaret edilmişti; tafsilatı ise Yûnus Suresi'ndeki { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ } [90] ayetinde gelecektir.
وَالْبَاءُ فِي بِأَنَّهُمْ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: أَغْرَقْنَاهُمْ جَزَاءً عَلَى تَكْذِيبِهِمْ بِالْآيَاتِ.
{ بِأَنَّهُمْ } ifadesindeki ba harfi sebebiyet içindir; yani: “Ayetlerimizi yalanlamalarının cezası olarak onları boğduk.”
وَالْغَفْلَةُ ذُهُولُ الذِّهْنِ عَنْ تَذَكُّرِ شَيْءٍ، وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥٦] ، وَأُرِيدَ بِهَا التَّغَافُلُ عَنْ عَمْدٍ وَهُوَ الْإِعْرَاضُ عَنِ التَّفَكُّرِ فِي الْآيَاتِ، وَإِبَايَةُ النَّظَرِ فِي دَلَالَتِهَا عَلَى صِدْقِ مُوسَى، فَإِطْلَاقُ الْغَفْلَةِ عَلَى هَذَا مَجَازٌ،
Gaflet, bir şeyi hatırlamaktan zihnin gafil/dalgın olmasıdır; En'âm Suresi'ndeki { وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ } [156] ayetinde geçmişti. Burada ise kasten gafil gibi davranmak (tegafül) kastedilmiştir ki bu da ayetler üzerinde düşünmekten yüz çevirmek ve onların Mûsâ'nın doğruluğuna olan delaletine bakmaktan kaçınmaktır. Dolayısıyla gaflet kelimesinin bu anlama kullanılması mecazdır.
وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِمُشْرِكِي الْعَرَبِ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ التَّفَكُّرِ فِي صدق الرَّسُول ﷺ، وَدَلَالَةِ مُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ، فَلِذَلِكَ أُعِيدَ التَّصْرِيحُ بِتَسَبُّبِ الْإِعْرَاضِ فِي غَرَقِهِمْ مَعَ اسْتِفَادَتِهِ مِنَ التَّفْرِيعِ بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ تَنْبِيهًا لِلسَّامِعِينَ لِلِانْتِقَالِ مِنَ الْقِصَّةِ إِلَى الْعِبْرَةِ.
Bu, Arap müşriklerinin Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğu ve Kur'an mucizesinin delaleti üzerinde düşünmekten yüz çevirmelerine bir tarizdir (üstü kapalı dokundurmadır). Bu sebeple, dinleyenleri kıssadan ibrete intikal ettirmek üzere uyarmak gayesiyle, { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ } sözündeki fâ harfiyle kurulan neticelendirmeden zaten anlaşılmakla birlikte, yüz çevirmenin onların boğulmasına sebep olduğu tekrar açıkça ifade edilmiştir.
وَقَدْ صِيغَ الْإِخْبَارُ عَنْ إِعْرَاضِهِمْ بِصِيغَةِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِعْرَاضَ ثَابِتٌ لَهُمْ، وَرَاسِخٌ فِيهِمْ، وَأَنَّهُ هُوَ عِلَّةُ التَّكْذِيبِ الْمَصُوغِ خَبَرُهُ بِصِيغَةِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ لِإِفَادَةِ تَجَدُّدِهِ عِنْدَ تَجَدُّدِ الْآيَاتِ.
Onların yüz çevirmeleri, bu yüz çevirmenin kendilerinde sabit ve köklü olduğuna ve ayetler yenilendikçe yenilendiğini ifade etmek üzere fiil cümlesi kalıbında getirilen yalanlamanın da asıl illeti olduğuna delalet etmesi için isim cümlesi kalıbıyla haber verilmiştir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٣٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 137]
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tastamam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri ve yükselttikleri binaları ise yerle bir ettik. (137)”
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها.
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık.”
عُطِفَ عَلَى فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ [الْأَعْرَاف: ١٣٦] . وَالْمَعْنَى: فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعِقَابِ الَّذِي اسْتَحَقُّوهُ وَجَازَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ بِنِعْمَةٍ عَظِيمَة.
[Bu cümle] { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } [A'râf: 136] üzerine atfedilmiştir. Mana şöyledir: “Biz onları hak ettikleri ceza ile yakaladık, İsrâiloğullarını ise büyük bir nimetle mükâfatlandırdık.”
وَتقدم ءانفا الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى أَوْرَثْنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها [الْأَعْرَاف: ١٠٠] وَالْمُرَادُ هُنَا تَمْلِيكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَمِيعَ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ بَعْدَ أَهْلِهَا مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي كَانَتْ تَمْلِكُهَا مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ وَغَيْرِهِمْ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى بِلَادِ الشَّامِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا إِذْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ تَعْيِينُ
{ أَوْرَثْنَا } (mirasçı kıldık) kelimesinin anlamına dair açıklama az önce Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها } [A'râf: 100] ayetinde geçmişti. Buradaki maksat, Kenanlılar ve diğerleri gibi oraya sahip olan milletlerden sonra Mukaddes Toprakların tamamının İsrâiloğullarının mülkü kılınmasıdır. Firavun'un Şam diyarı üzerinde de bir hâkimiyeti olduğu söylenmiştir; ancak buna gerek yoktur, zira ayette
الْمَوْرُوثِ عَنْهُ.
kendisine vâris olunan kimsenin tayini yer almamaktadır.
وَالْقَوْمُ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ هُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ كَمَا وَقَعَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاء: ٥٩] ، وَعُدِلَ عَنْ تَعْرِيفِهِمْ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ إِلَى تَعْرِيفِهِمْ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِنُكْتَتَيْنِ: أُولَاهُمَا: الْإِيمَاءُ إِلَى عِلَّةِ الْخَبَرِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ مَلَّكَهُمُ الْأَرْضَ وَجَعَلَهُمْ أُمَّةً حَاكِمَةً جَزَاءً لَهُمْ عَلَى مَا صَبَرُوا عَلَى الِاسْتِعْبَادِ، غَيْرَةً مِنَ اللَّهِ عَلَى عَبِيدِهِ.
Zayıf bırakılan (ezilen) kavim, diğer ayette: { كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “İşte böylece biz onları İsrâiloğullarına miras kıldık” [Şuarâ: 59] şeklinde geçtiği üzere İsrâiloğullarıdır. Onların tamlama (izâfet) yoluyla belirtilmesinden vazgeçilip ism-i mevsûl yoluyla tanıtılmalarına iki nükteden ötürü başvurulmuştur: Birincisi: Hükmün illetine ima etmektir; yani Allah, kullarına duyduğu gayret sebebiyle, köleleştirilmeye sabretmelerinin mükâfatı olarak onları toprağa mâlik kılmış ve hâkim bir millet yapmıştır.
الثَّانِيَةُ: التَّعْرِيضُ بِبِشَارَةِ الْمُؤمنِينَ بِمُحَمد ﷺ بِأَنَّهُمْ سَتَكُونُ لَهُمْ عَاقِبَةُ السُّلْطَانِ كَمَا كَانَتْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، جَزَاءً عَلَى صَبْرِهِمْ عَلَى الْأَذَى فِي اللَّهِ، وَنِذَارَةُ الْمُشْرِكِينَ بِزَوَالِ سُلْطَانِ دِينِهِمْ.
İkincisi: Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) inanan müminlere, Allah yolunda gördükleri eziyete sabretmelerinin karşılığı olarak İsrâiloğullarında olduğu gibi hâkimiyet akıbetinin kendilerinin olacağını müjdelemek ve müşriklere de dinlerinin hâkimiyetinin yok olacağını ihtar etmektir.
وَمَعْنَى يُسْتَضْعَفُونَ: يُسْتَعْبَدُونَ وَيُهَانُونَ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْحُسْبَانِ مِثْلَ اسْتَنْجَبَ، أَوْ لِلْمُبَالَغَةِ كَمَا فِي اسْتَجَابَ.
{ يُسْتَضْعَفُونَ } ifadesinin manası; köleleştiriliyor ve aşağılanıyorlardı demektir. Buradaki sîn ve tâ harfleri istencabe kelimesinde olduğu gibi öyle saymak (husbân) içindir yahut isticâbe kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir.
وَالْمَشَارِقُ وَالْمَغَارِبُ جَمْعٌ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ الْجِهَاتِ، لِأَنَّ الْجِهَةَ أَمر نسبي تتعد بِتَعَدُّدِ الْأَمْكِنَةِ الْمَفْرُوضَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِمَا إِحَاطَةُ الْأَمْكِنَةِ.
Doğular (meşârık) ve batılar (meğârib), yönlerin çokluğu itibarıyla çoğul getirilmiştir; zira yön izâfî bir durum olup varsayılan mekânların çoğalmasıyla çoğalır. İkisinden maksat mekânların tamamını kuşatmaktır.
والْأَرْضِ أَرْضُ الشَّامِ وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ وَهِيَ تَبْتَدِئُ مِنَ السَّوَاحِلِ الشَّرْقِيَّةِ الشَّمَالِيَّةِ لِلْبَحْرِ الْأَحْمَرِ وَتَنْتَهِي إِلَى سَوَاحِلِ بَحْرِ الرُّومِ وَهُوَ الْبَحْرُ الْمُتَوَسِّطُ وَإِلَى حُدُودِ الْعِرَاقِ وَحُدُودِ بِلَادِ الْعَرَبِ وَحُدُودِ بِلَادِ التُّرْكِ.
{ الْأَرْضِ } (yer/toprak) Şam diyarıdır ki orası Mukaddes Topraklardır. Bu topraklar Kızıldeniz'in kuzeydoğu sahillerinden başlar ve Rum Denizi'nin (Akdeniz) sahillerine, Irak sınırlarına, Arap yarımadası sınırlarına ve Türk beldeleri sınırlarına kadar uzanır.
والَّتِي بارَكْنا فِيها صِفَةٌ لِلْأَرْضِ أَوْ لِمَشَارِقِهَا وَمَغَارِبهَا لِأَن مَا صدقيهما مُتَّحِدَانِ، أَيْ قَدَّرْنَا لَهَا الْبَرَكَةَ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى الْبَرَكَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٩٦] . أَيْ أَعَضْنَاهُمْ عَنْ أَرْضِ مِصْرَ الَّتِي أُخْرِجُوا مِنْهَا أَرْضًا هِيَ خَيْرٌ مِنْ أَرْضِ مصر.
{ الَّتِي بارَكْنا فِيها } “bereketlerle donattığımız” ifadesi, “el-ard” (yer) kelimesinin yahut onun doğuları ve batılarının sıfatıdır; zira her ikisinin delalet ettiği yer birdir. Yani: “Onun için bereket takdir ettik.” Bereket hakkındaki açıklama bu surenin { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ } [96] ayetinde geçmişti. Yani: Çıkarıldıkları Mısır toprağına bedel olarak onlara Mısır toprağından daha hayırlı bir toprak verdik.
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ.
{ وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tastamam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri ve yükselttikleri binaları ise yerle bir ettik.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ إِلَخْ ... وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ هُوَ قَوْلُهُ: بِما صَبَرُوا تَنْوِيهًا بِفَضِيلَةِ الصَّبْرِ وَحُسْنِ عَاقِبَتِهِ، وَبِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ عُطِفَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَإِلَّا فَإِنَّ كَلِمَةَ اللَّهِ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ تَشْمَلُ
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } ... cümlesine atfedilmiştir. Bu haberden maksat, sabrın faziletini ve güzel akıbetini yüceltmek için gelen { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık” ifadesidir. Bu cümle önceki cümleye bu mülahaza ile atfedilmiştir; aksi takdirde Allah'ın İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz
إِيرَاثَهُمُ الْأَرْضَ الَّتِي بَارَكَ اللَّهُ فِيهَا، فَتَتَنَزَّلُ مِنْ جُمْلَةِ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ إِلَى آخِرِهَا مَنْزِلَةَ التَّذْيِيلِ الَّذِي لَا يُعْطَفُ، فَكَانَ مُقْتَضَى الْعَطْفِ هُوَ قَوْلُهُ بِما صَبَرُوا.
onları Allah'ın bereketlendirdiği yere mirasçı kılmayı da içerdiğinden, { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } cümlesine göre atfedilmeyen bir tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) konumunda olurdu. Dolayısıyla atfı gerektiren asıl unsur { بِما صَبَرُوا } sözüdür.
وَكلمَة: هِيَ الْقَوْلُ، وَهُوَ هُنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ اللَّفْظَ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ مُوسَى فِي قَوْلِهِ: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَاف: ١٢٩] أَوْ عَلَى لِسَانِ إِبْرَاهِيمَ وَهِيَ وَعْدُ تَمْلِيكِهِمُ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ، فَتَمَامُ الْكَلِمَةِ تَحَقُّقُ وَعْدِهَا، شُبِّهَ تَحَقُّقُهَا بِالشَّيْءِ إِذَا اسْتَوْفَى أَجْزَاءَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا كَلِمَةُ اللَّهِ فِي عِلْمِهِ وَقَدَرِهِ وَهِيَ إِرَادَةُ اللَّهِ إِطْلَاقَهُمْ مِنَ اسْتِعْبَادِ الْقِبْطِ وَإِرَادَتُهُ تَمْلِيكَهُمُ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ كَقَوْلِهِ: وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ [النِّسَاء: ١٧١] .
Kelime (كَلِمَة); söz demektir. Burada kastedilenin, Allah'ın Mûsâ'nın diliyle İsrâiloğullarına vadettiği şu söz olması muhtemeldir: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” [A'râf: 129] yahut İbrâhim'in diliyle vadettiği Mukaddes Topraklara sahip kılma vaadidir. Kelimenin tamamlanması (temâmü'l-kelime), vaadinin gerçekleşmesidir ki vaadin gerçekleşmesi parçalarını ikmal eden bir şeye benzetilmiştir. Yine bunun, Yüce Allah'ın: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } “Meryem'e ulaştırdığı kelimesidir” [Nisâ: 171] ayetinde olduğu gibi Allah'ın ilmindeki ve kaderindeki kelimesi, yani onları Kıptîlerin köleliğinden kurtarma iradesi ve onları Mukaddes Topraklara mâlik kılma iradesi olması da muhtemeldir.
وَتَمَامُ الِكَلِمَةِ بِهَذَا الْمَعْنَى ظُهُورُ تَعَلُّقِهَا التَّنْجِيزِيِّ فِي
Bu manaya göre kelimenin tamamlanması, Mûsâ'nın
الْخَارِجِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ مُوسَى يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَة: ٢١] وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٥] .
{ يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey kavmim! Allah'ın size yazdığı kutsal toprağa girin” [Mâide: 21] sözünde olduğu gibi dış dünyada tencîzî taallukunun ortaya çıkmasıdır. Bu husus En'âm Suresi'ndeki { وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } [115] ayetinde geçmişti.
والْحُسْنى: صفة ل كَلِمَتُ وَهِيَ صِفَةُ تَشْرِيفٍ كَمَا يُقَالُ: الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى، أَيْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْمُنَزَّهَةُ عَنِ الْخُلْفِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُسْنَهَا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَإِنْ كَانَتْ سَيِّئَةً عَلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، لِأَنَّ الْعَدْلَ حَسَنٌ وَإِنْ كَانَ فِيهِ إِضْرَارٌ بِالْمَحْكُومِ عَلَيْهِ.
{ الْحُسْنى } ifadesi { كَلِمَتُ } kelimesinin sıfatıdır; “el-Esmâü'l-Hüsnâ” denildiği gibi bir teşrif (yüceltme) sıfatıdır, yani: “Rabbinin sözünden dönmekten münezzeh olan kelimesi.” Firavun ve kavmi için kötü olsa bile İsrâiloğulları açısından güzel olmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira adalet, aleyhine hüküm verilen kimseye zarar verse bile güzeldir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: رَبِّكَ للنبيء ﷺ، أُدْمِجَ فِي ذِكْرِ الْقِصَّةِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الَّذِي حَقَّقَ نَصْرَ مُوسَى وَأُمَّتِهِ عَلَى عَدُوِّهِمْ هُوَ رَبُّكَ فَسَيَنْصُرُكَ وَأُمَّتَكَ عَلَى عَدُوِّكُمْ لِأَنَّهُ ذَلِكَ الرَّبُّ الَّذِي نَصَرَ الْمُؤْمِنِينَ السَّابِقِينَ، وَتِلْكَ سُنَّتُهُ وَصُنْعُهُ، وَلَيْسَ فِي الْخِطَابِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ لِاخْتِلَافِ الْمُرَادِ مِنَ الضَّمَائِرِ.
{ رَبِّكَ } “Rabbinin” ifadesindeki hitap, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]’edir. Kıssanın zikri arasına, Mûsâ ve ümmetinin düşmanlarına karşı zaferini gerçekleştirenin senin de Rabbin olduğuna, dolayısıyla seni ve ümmetini de düşmanınıza karşı muzaffer kılacağına işaret etmek üzere yerleştirilmiştir; zira O, önceki müminlere yardım eden Rabbin ta kendisidir; O'nun sünneti ve adeti böyledir. Zamirlerin kastedilen mercilerinin farklılığı sebebiyle bu hitapta gaibden muhataba bir iltifat sanatı yoktur.
وَعُدِّيَ فِعْلُ التَّمَامِ (بِعَلَى) لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَضْمِينِ تَمَّتْ مَعْنَى الْإِنْعَامِ، أَوْ مَعْنَى حَقَّتْ.
{ تَمَّتْ } (tamamlandı) fiilinin “عَلَى” (alâ) harf-i ceriyle geçişli kılınması, nimeti tamamlama yahut gerçekleşip hak olma manasını içermesine (tazmîn) işaret etmek içindir.
وَبَاءُ بِما صَبَرُوا لِلسَّبَبِيَّةِ، وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ أَيْ بِصَبْرِهِمْ عَلَى الْأَذَى فِي ذَاتِ الْإِلَهِ وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى فَائِدَةِ الصَّبْرِ وَأَنَّ الصَّابِرَ صَائِرٌ إِلَى النَّصْرِ وَتَحْقِيقِ الْأَمَلِ.
{ بِما صَبَرُوا } ifadesindeki “bâ” (بِ) harfi sebebiyet içindir; { مَا } ise masdariyyedir; yani Allah yolunda eziyetlere sabretmeleri sebebiyledir. Bunda sabrın faydasına ve sabredenin zafere ve umduğuna kavuşacağına bir dikkat çekme vardır.
وَالتَّدْمِيرُ: التَّخْرِيبُ الشَّدِيدُ وَهُوَ مَصْدَرُ دَمَّرَ الشَّيْءَ إِذَا جَعَلَهُ دَامِرًا لِلتَّعْدِيَةِ مُتَصَرِّفٌ مِنَ الدَّمَارِ- بِفَتْحِ الدَّالِّ- وَهُوَ مَصْدَرٌ قَاصِرٌ، يُقَالُ دَمَرَ الْقَوْمُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ- يَدْمُرُونَ- بِضَمِّ الْمِيمِ- دَمَارًا، إِذَا هَلَكُوا جَمِيعًا، فَهُمْ دَامِرُونَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ إِطْلَاقَ التَّدْمِيرِ عَلَى إِهْلَاكِ الْمَصْنُوعِ مَجَازِيٌّ عَلَاقَتُهُ الْإِطْلَاقُ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ التَّدْمِيرَ حَقِيقَتُهُ إِهْلَاكُ الْإِنْسَانِ.
Tedmîr (تَدْمِير), şiddetli bir şekilde tahrip edip yerle bir etmek demektir. Bir şeyi geçişli olarak yerle bir edip yok ettiğinde kullanılan “demmere” (دَمَّرَ) fiilinin masdarı olup, dâl harfinin fethasıyla “demâr” (دَمَار) kökünden türetilmiştir; bu da geçişsiz bir masdardır. Topluluk hep birlikte helak olduğunda mîm harfinin fethasıyla “demere'l-kavmü” (دَمَرَ الْقَوْمُ), mîm'in dammesiyle muzarisi “yedmurûne” (يَدْمُرُونَ) ve “demâran” (دَمَارًا) denilir; onlar da “dâmirûn” (helak olanlar) olurlar. Görünen o ki tedmîr kelimesinin yapılmış şeylerin (eserlerin/yapıların) yok edilmesi için kullanılması, aradaki alakanın mutlaklık olduğu mecazî bir kullanımdır; zira tedmîrin hakiki anlamı insanın helak edilmesidir.
وَمَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ: مَا شَادَهُ مِنَ الْمَصَانِعِ، وَإِسْنَادُ الصُّنْعِ إِلَيْهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُ الْآمِرُ بِالصُّنْعِ، وَأَمَّا إِسْنَادُهُ إِلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ فَهُوَ عَلَى الْحَقِيقَةِ الْعَقْلِيَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقَوْمِ لَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ فَرْدٍ عَلَى وَجْهِ التَّغْلِيبِ.
{ وَما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ } “Firavun’un yapmakta olduğu şeyler”, onun inşa ettiği köşkler ve tesislerdir. Yapma eyleminin ona nispet edilmesi aklî mecazdır; çünkü o, yapmayı emredendir. Firavun'un kavmine nispet edilmesi ise tağlîb yoluyla her bir ferde değil bütünüyle kavme nispetle aklî hakikattir.
ويَعْرِشُونَ يُنْشِئُونَ مِنَ الْجَنَّاتِ ذَات العرايش. والعرايش: مَا يُرْفَعُ مِنْ دَوَالِي الْكُرُومِ، وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى النَّخْلَاتِ الْعَدِيدَةِ تُرَبَّى فِي أَصْلٍ وَاحِدٍ، وَلَعَلَّ جَنَّاتِ الْقِبْطِ كَانَتْ كَذَلِكَ كَمَا تَشْهَدُ بِهِ بَعْضُ الصُّوَرِ الْمَرْسُومَةِ عَلَى هَيَاكِلِهِمْ نَقْشًا وَدَهْنًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
{ يَعْرِشُونَ }: Çardaklı bahçelerden meydana getirdikleri şeylerdir. Arâyiş (عَرَايِش); asma dallarından yükseltilip çardak yapılan şeylerdir. Ayrıca tek bir kökten yetiştirilen çok sayıda hurma ağacı için de kullanılır. Nitekim mabetlerine oyma ve boyama şeklinde nakşedilen bazı tasvirlerin şahitlik ettiği üzere Kıptîlerin bahçeleri de muhtemelen böyleydi. Bu husus En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } [141] ayetinde geçmişti.
وَفِعْلُهُ عَرَشَ- مِنْ بَابَيْ ضَرَبَ وَنَصَرَ- وَبِالْأَوَّلِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ بِالثَّانِي ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ خَرَّبَ دِيَارَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ الْمَذْكُورِينَ، وَدَمَّرَ جَنَّاتِهِمْ بِمَا ظَلَمُوا بِالْإِهْمَالِ، أَوْ بِالزِّلْزَالِ، أَو على أَيْديهم جُيُوشِ أَعْدَائِهِمُ الَّذِينَ مَلَكُوا مِصْرَ بَعْدَهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يَعْرِشُونَ بِمَعْنَى يَرْفَعُونَ أَيْ يَشِيدُونَ مِنَ الْبِنَاءِ مِثْلَ مَبَانِي الْأَهْرَامِ وَالْهَيَاكِلِ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِفِعْلِ دَمَّرْنا، شُبِّهَ الْبِنَاءُ الْمَرْفُوعُ بِالْعَرْشِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يَعْرِشُونَ اسْتِعَارَةً لِقُوَّةِ الْمُلْكِ وَالدَّوْلَةِ وَيَكُونَ دَمَّرْنَا تَرْشِيحًا لِلِاسْتِعَارَةِ.
Bunun fiili “darebe” ve “nasara” bablarından “araşe” (عَرَشَ) fiilidir. Cumhur birinci babdan okumuş; İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekr ise ikinci babdan okumuştur. Bu da Allah'ın, Firavun ve zikredilen kavminin yurtlarını harabeye çevirmesi, zulümleri sebebiyle bahçelerini bakımsızlıkla ya da depremle yahut onlardan sonra Mısır'a hâkim olan düşmanlarının orduları eliyle yerle bir etmesi sayesindedir. { يَعْرِشُونَ } ifadesinin “yükseltiyorlardı”, yani piramitler ve mabetler gibi binalar inşa ediyorlardı manasında olması da caizdir ki { دَمَّرْنا } fiiline uygun olan da budur; zira yükseltilen bina arşa (çardağa/tavana) benzetilmiştir. { يَعْرِشُونَ } ifadesinin mülk ve devletin gücünden istiare olması, { دَمَّرْنَا } fiilinin de bu istiareye bir terşîh (uygun düşen lafızla pekiştirme) olması da caizdir.
وَفِعْلُ كانَ فِي الصِّلَتَيْنِ دَالٌّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ دَأْبُهُ وَهِجِّيرَاهُ، أَيْ مَا عُنِيَ بِهِ مِنَ الصَّنَائِعِ وَالْجَنَّاتِ. وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي الْخَبَرَيْنِ عَنْ (كَانَ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى التجدد والتكرر.
Her iki sıla cümlesindeki { كانَ } fiili, bunun onların âdeti ve sürekli meşgalesi olduğuna, yani özen gösterdikleri sanat eserleri ve bahçelere delalet eder. { كَانَ }'nin iki haberindeki muzari sîgası ise yenilenmeye ve tekrarlanmaya delalet etmek içindir.
[١٣٨- ١٤٠]
[138- 140]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٣٨ إِلَى ١٤٠]
[A'râf Suresi (7): 138-140. Ayetler]
وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠)
{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) } “İsrâiloğullarını denizden geçirdik. Kendilerine ait birtakım putlara tapan bir topluluğa rastladılar. 'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler. Mûsâ dedi ki: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz.' 'Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır.' Dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?'”
لَمَّا تَمَّتِ الْعِبْرَةُ بِقِصَّةِ بَعْثِ مُوسَى ﵇ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ، وَكَيْفَ نَصَرَهُ اللَّهُ عَلَى عَدُوِّهِ، وَنَصَرَ قَوْمَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَهْلَكَ عَدُوَّهُمْ كَشَأْنِ سُنَّةِ اللَّهِ فِي نَصْرِ الْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ، اسْتُرْسِلَ الْكَلَامُ إِلَى وَصْفِ تَكْوِينِ أُمَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَا يَحِقُّ أَنْ يُعْتَبَرَ بِهِ مِنَ الْأَحْوَالِ الْعَارِضَةِ لَهُمْ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِمَّا فِيهِ طُمَأْنِينَةُ نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ فِي صَالِحِ أَعْمَالِهِمْ، وَتَحْذِيرُهُمْ مِمَّا يَرْمِي بِهِمْ إِلَى غَضَبِ اللَّهِ فِيمَا يُحَقِّرُونَ مِنَ الْمُخَالَفَاتِ، لِمَا فِي ذَلِكَ كُلِّهِ مِنَ التَّشَابُهِ فِي تَدْبِيرِ اللَّهِ تَعَالَى أُمُورَ عَبِيدِهِ، وَسُنَّتِهِ فِي تَأْيِيدِ رُسُلِهِ وَأَتْبَاعِهِمْ، وَإِيقَاظِ نُفُوسِ الْأُمَّةِ إِلَى مُرَاقَبَةِ خَوَاطِرِهِمْ وَمُحَاسَبَةِ نُفُوسِهِمْ فِي شُكْرِ النِّعْمَةِ وَدَحْضِ
Mûsâ [aleyhisselâm]’ın Firavun ve ileri gelenlerine gönderilmesi kıssası, Allah'ın hakkı batıla galip kılmadaki sünneti uyarınca onu düşmanına karşı nasıl muzaffer kıldığı, kavmi İsrâiloğullarına yardım ettiği ve düşmanlarını nasıl helak ettiği hususundaki ibret tamamlanınca; söz, İsrâiloğulları ümmetinin teşekkül sürecini ve bu esnada başlarına gelen ve salih müminlerin güzel amellerinde gönüllerine huzur verecek, küçümsedikleri aykırılıklar hususunda kendilerini Allah'ın gazabına sürükleyecek şeylerden sakındıracak ibretlik hallerini anlatmaya akıp gitmiştir. Zira bütün bunlarda Yüce Allah'ın kullarının işlerini tedbir etmesinde, peygamberlerini ve onlara tâbi olanları teyit etmesindeki sünnetinde benzerlikler bulunmakta; ümmetin nefislerini kendi iç muhasebelerini yapmaya, nimete şükretme ve nankörlüğü defetme
الْكُفْرَانِ.
hususunda nefislerini hesaba çekmeye uyandırma amacı taşımaktadır.
وَالْمُجَاوَزَةُ: الْبُعْدُ عَنِ الْمَكَانِ عَقِبَ الْمُرُورِ فِيهِ، يُقَالُ: جَاوَزَ بِمَعْنَى جَازَ، كَمَا يُقَالُ: عَالَى بِمَعْنَى عَلَا، وَفِعْلُهُ مُتَعَدٍّ إِلَى وَاحِدٍ بِنَفْسِهِ وَإِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِالْبَاءِ فَإِذَا قُلْتَ:
Mücâveze (مُجَاوَزَة), bir yerden geçtikten sonra oradan uzaklaşmak demektir. Tıpkı “alâ” (عَلَا) manasında “âlâ” (عَالَى) denildiği gibi, “câze” (جَازَ - geçti) manasında “câveze” (جَاوَزَ) denilir. Fiili, bir mef'ûle bizzat, ikinci mef'ûle ise bâ (بِ) harfiyle geçişli olur. Sen:
جُزْتُ بِهِ، فَأَصْلُ مَعْنَاهُ أَنَّكَ جُزْتَهُ مُصَاحِبًا فِي الْجَوَازِ بِهِ لِلْمَجْرُورِ بِالْبَاءِ، ثُمَّ اسْتُعِيرَتِ الْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ يُقَالُ: جُزْتُ بِهِ الطَّرِيقَ إِذَا سَهَّلْتَ لَهُ ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ تَسِرْ مَعَهُ، فَهُوَ
“Cüztü bihî” (جُزْتُ بِهِ) dediğinde bunun asıl manası; sen o yeri geçerken bâ ile mecrur olan kimseyle birlikte geçtiğindir. Sonra bâ harfi ta'diye (geçişlilik) için istiare edilmiştir. Yanında yürümesen bile birine yolu kolaylaştırdığında “Cüztü bihi't-tarîka” (جُزْتُ بِهِ الطَّرِيقَ) denilir. Dolayısıyla bu,
بِمَعْنَى أَجَزْتُهُ، كَمَا قَالُوا: ذَهَبْتَ بِهِ بِمَعْنَى أَذْهَبْتَهُ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ هُنَا: وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ قَدَّرْنَا لَهُمْ جَوَازَهُ وَيَسَّرْنَاهُ لَهُمْ.
tıpkı “ezhebtehû” (onu götürdün) manasında “zehebte bihî” demeleri gibi “eceztühû” (onu geçirdim) manasındadır. Buna göre buradaki { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } sözünün manası: “Onlar için oradan geçmeyi takdir ettik ve bunu kendilerine kolaylaştırdık” demektir.
وَالْبَحْرُ هُوَ بَحْرُ الْقُلْزُمِ- الْمَعْرُوفُ الْيَوْمَ بِالْبَحْرِ الْأَحْمَرِ- وَهُوَ الْمُرَادُ بِالْيَمِّ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ، فَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ الْحُضُورِيِّ، أَيِ الْبَحْرَ الْمَذْكُورَ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْمَعْرِفَةِ إِذَا أُعِيدَتْ مَعْرِفَةً، وَاخْتِلَافُ اللَّفْظِ تَفَنُّنٌ، وتجنبا لِلْإِعَادَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ قَطَعُوا الْبَحْرَ وَخَرَجُوا عَلَى شاطئه الشَّرْقِي.
Deniz, bugün Kızıldeniz olarak bilinen Kulzüm Denizi'dir ve önceki ayette geçen “el-yemm” (الْيَمّ) ile kastedilen de odur. Dolayısıyla harf-i tarif ahd-i huzûrî içindir; yani daha önce marife olarak geçen bir lafzın tekrar marife getirilmesindeki kural gereği zikredilen denizdir. Lafzın farklılığı ise bir edebî üslup çeşitliliği (tefennün) ve tekrardan kaçınmak içindir. Mana ise şudur: Denizi aşıp onun doğu kıyısına çıktılar.
وفَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ مَعْنَاهُ أَتَوْا قَوْمًا، وَلما ضمن فَأَتَوْا مَعْنَى مَرُّوا عُدِّيَ بِعَلَى، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا الْإِقَامَةَ فِي الْقَوْمِ، وَلَكِنَّهُمْ أَلْفَوْهُمْ فِي طَرِيقِهِمْ.
{ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ } ifadesinin manası; bir kavme vardılar demektir. { فَأَتَوْا } fiili “uğradılar / geçtiler” manasını içerdiğinden (tazmîn) “عَلَى” (alâ) ile geçişli kılınmıştır; zira onlar o kavmin yanında yerleşmeyi amaçlamamış, sadece yolları üzerinde onlara rastlamışlardır.
وَالْقَوْمُ هُمُ الْكَنْعَانِيُّونَ وَيُقَالُ لَهُمْ عِنْدَ الْعَرَبِ الْعَمَالِقَةُ وَيُعْرَفُونَ عِنْدَ مُتَأَخِّرِي الْمُؤَرِّخِينَ بِالْفِنِيقِيِّينَ.
Bu kavim Kenanlılardır; Araplar nezdinde onlara Amâlika denilir, son dönem tarihçileri nezdinde ise Fenikeliler olarak bilinirler.
وَالْأَصْنَامُ كَانَتْ صُوَرَ الْبَقَرِ، وَقَدْ كَانَ الْبَقَرُ يُعْبَدُ عِنْدَ الكنعانيين، أَي الفنيقيين بَاسِمِ (بَعْلَ) ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥١] .
Putlar ise sığır suretleriydi. Sığıra Kenanlılar yani Fenikeliler nezdinde “Ba'l” adıyla tapılırdı. Bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'ndeki: { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ } [51] ayetinde geçmişti.
وَالْعُكُوفُ: الْمُلَازَمَةُ بِنِيَّةِ الْعِبَادَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٧] ، وَتَعْدِيَةُ الْعُكُوفِ بِحَرْفِ (عَلَى) لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى النُّزُولِ وَتَمَكُّنِهِ كَقَوْلِهِ: قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ [طه: ٩١] .
Ukûf (عُكُوف); ibadet niyetiyle bir şeye devam edip ayrılmamaktır. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } [187] ayetinde geçmişti. Ukûf kelimesinin “عَلَى” (alâ) harfiyle geçişli kılınması, onda bir yere konaklama ve oraya yerleşip kalma manası bulunmasındandır; nitekim: { قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ } [Tâhâ: 91] ayetinde de böyledir.
وقريء يَعْكُفُونَ- بِضَمِّ الْكَافِ- لِلْجُمْهُورِ، وَبِكَسْرِهَا لِحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، وَخَلَفٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ فِي مُضَارِعِ عَكَفَ.
{ يَعْكُفُونَ } kelimesi cumhur tarafından kâf harfinin dammesiyle, Hamza, Kisâî ve Halef tarafından ise kesresiyle okunmuştur. Bunlar “akefe” (عَكَفَ) fiilinin muzarisindeki iki ayrı lügattir.
وَاخْتِيرَ طَرِيقُ التَّنْكِيرِ فِي أَصْنَامٍ وَوَصْفُهُ بِأَنَّهَا لَهُمْ، أَيِ الْقَوْمِ دُونَ طَرِيق الْإِضَافَة ليتوسل بِالتَّنْكِيرِ إِلَى إِرَادَةِ تَحْقِيرِ الْأَصْنَامِ وَأَنَّهَا مَجْهُولَةٌ، لِأَنَّ التَّنْكِيرَ يَسْتَلْزِمُ خَفَاءَ الْمَعْرِفَةِ.
{ أَصْنَامٍ } kelimesinde tenvin (belirsizlik) yolunun seçilmesi ve tamlama yapılmayıp { لَهُمْ } (onlara ait) şeklinde sıfat getirilmesi; tenvin vasıtasıyla putların değersizliğini ve onların bilinmez/meçhul şeyler olduğunu ifade etmek içindir; çünkü tenvin bilinmezliği gerektirir.
وَإِنَّمَا وُصِفَتِ الْأَصْنَامُ بِأَنَّهَا لَهُمْ وَلَمْ يُقْتَصَرْ عَلَى قَوْلِهِ: أَصْنامٍ قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ التُّونِسِيُّ: «عَادَتُهُمْ يُجِيبُونَ بِأَنَّهُ زِيَادَةُ تَشْنِيعٍ بِهِمْ وَتَنْبِيهٌ عَلَى جَهْلِهِمْ وَغَوَايَتِهِمْ فِي أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ مَا هُوَ مِلْكٌ لَهُمْ فيجعلون مملوكهم إِلَّا ههم» .
Putların sadece { أَصْنامٍ } denilmeyip { لَهُمْ } şeklinde nitelenmesi hususunda İbn Arefetü't-Tûnisî şöyle demiştir: «Âlimlerin âdeti buna şöyle cevap vermektir: Bu, onların durumunu daha da çirkinleştirmek ve kendi mülkleri olan bir şeye tapmaları, böylece kendi mülklerini ilah edinmeleri hususundaki cehaletlerine ve sapkınlıklarına dikkat çekmek içindir.»
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ قالُوا، فَلَمْ تُعْطَفْ بِالْفَاءِ: لِأَنَّهَا لَمَّا كَانَتِ افْتِتَاحَ مُحَاوِرٍ، وَكَانَ شَأْنُ الْمُحَاوَرَةِ أَنْ تَكُونَ جُمَلُهَا مَفْصُولَةً شَاعَ فَصْلُهَا، وَلَوْ عُطِفَتْ بِالْفَاءِ لَجَازَ أَيْضًا.
{ قالُوا } cümlesi “fâ” ile atfedilmeyip fasledilmiştir; çünkü bu bir diyalogun başlangıcıdır ve diyalogların kuralı cümlelerin birbirinden bağımsız (fasl ile) gelmesi olduğundan fasl yaygınlaşmıştır; eğer fâ ile atfedilseydi o da caiz olurdu.
وَنِدَاؤُهُمْ مُوسَى وَهُوَ مَعَهُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الْإِصْغَاءِ لِمَا يَقُولُونَهُ، إِظْهَارًا لِرَغْبَتِهِمْ فِيمَا سَيَطْلُبُونَ، وَسموا الصَّنَم إلاها لِجَهْلِهِمْ فَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ اتِّخَاذَ الصَّنَمِ يُجْدِي صَاحِبَهُ، كَمَا لَوْ كَانَ إِلَاهُهُ مَعَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدِ انْخَلَعُوا فِي مُدَّةِ إِقَامَتِهِمْ بِمِصْرَ عَنْ عَقِيدَةِ التَّوْحِيدِ وَحَنِيفِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَيَعْقُوبَ الَّتِي وَصَّى بِهَا فِي قَوْلِهِ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا فِي حَالِ ذُلٍّ وَاسْتِعْبَادٍ ذَهَبَ عِلْمُهُمْ وَتَارِيخُ مَجْدِهِمْ وَانْدَمَجُوا فِي دِيَانَةِ الْغَالِبِينَ لَهُمْ فَلَمْ تَبْقَ لَهُمْ مَيْزَةٌ تُمَيِّزُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ خَدَمَةٌ وَعَبِيدٌ.
Onların Mûsâ aralarında bulunurken ona seslenmeleri, isteyecekleri şeye olan arzularını göstermek üzere söyleyecekleri şeye kulak vermesini istemek için kullanılmıştır. Putu cehaletleri sebebiyle ilah diye adlandırmışlardır; zira put edinmenin, sanki ilahı yanındaymış gibi sahibine fayda sağlayacağını sanıyorlardı. Bu durum, İsrâiloğullarının Mısır'da kaldıkları süre boyunca tevhit inancından ve İbrâhim ile Ya'kûb'un: { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [Bakara: 132] sözündeki tavsiye ettiği hanîflikten sıyrıldıklarını gösterir; çünkü onlar zillet ve kölelik hali içindeyken ilimleri ve şanlı tarihlerini yitirmiş, kendilerine galip gelenlerin dinine karışmışlardı; böylece hizmetçi ve köle olmaktan başka kendilerini ayıran hiçbir vasıfları kalmamıştı.
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَما لَهُمْ آلِهَةٌ أَرَادُوا بِهِ حَضَّ مُوسَى عَلَى إِجَابَةِ سُؤَالِهِمْ، وَابْتِهَاجًا بِمَا رَأَوْا مِنْ حَالِ الْقَوْمِ الَّذِينَ حَلُّوا بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ وَكَفَى بِالْأُمَّةِ خِسَّةَ عُقُولٍ أَنْ تَعُدَّ الْقَبِيحَ حَسَنًا، وَأَنْ تَتَّخِذَ الْمَظَاهِرَ الْمُزَيَّنَةَ قُدْوَةً لَهَا، وَأَنْ تَنْخَلِعَ عَنْ كَمَالِهَا فِي اتِّبَاعِ نَقَائِصِ غَيْرِهَا.
{ كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } sözündeki benzetme ile Mûsâ'yı taleplerine icabet etmeye teşvik etmeyi ve aralarında bulundukları topluluğun gördükleri hallerine duydukları hayranlığı kastetmişlerdir. Çirkini güzel sayması, süslü dış görünüşleri kendine örnek alması ve başkalarının kusurlarına uymak uğruna kendi olgunluğundan sıyrılması bir milletin akıl düşüklüğü olarak yeter!
وَمَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِلَةً وَتَوْكِيدًا كَافَّةَ عَمَلِ حَرْفِ التَّشْبِيهِ، وَلِذَلِكَ صَارَ كَافُ التَّشْبِيهِ دَاخِلًا عَلَى جُمْلَةٍ لَا عَلَى مُفْرَدٍ، وَهِيَ جُمْلَةٌ مِنْ خَبَرٍ وَمُبْتَدَأٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَا) مَصْدَرِيَّةً غَيْرَ زَمَانِيَّةٍ، وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهَا فِي تَأْوِيلِ مَصْدَرٍ، وَالتَّقْدِيرُ كَوُجُودِ آلِهَةٍ لَهُمْ، وَإِنْ كَانَ الْغَالِبُ أَنَّ (مَا) الْمَصْدَرِيَّةَ لَا تَدْخُلُ إِلَّا عَلَى الْفِعْلِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ [آل عمرَان: ١١٨] فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ فِعْلٍ يَتَعَلَّقُ بِهِ الْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ أَوْ يُكْتَفَى بِالِاسْتِقْرَارِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ وُقُوع الْخَبَر جازا وَمَجْرُورًا، كَقَوْلِ نَهْشَلِ بْنِ جَرِيرِ التَّمِيمِيِّ:
{ مَا } edatının sıla (fazlalık) ve teşbih harfinin amel etmesini engelleyen (kâffe) bir pekiştirme olması caizdir. Bu yüzden teşbih kâfı tek bir kelimeye değil, haber ve mübtedadan oluşan bir cümleye dahil olmuştur. { مَا }'nın zaman bildirmeyen masdariyye olması ve sonrasındaki cümlenin masdar tevilinde bulunması da caizdir; takdiri “onların ilahlarının bulunması gibi” şeklindedir. Her ne kadar masdariyye olan { مَا } kural olarak Yüce Allah'ın: { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } [Âl-i İmrân: 118] ayetinde olduğu gibi ancak fiil üzerine dahil olsa da bu durumda { لَهُمْ } sözündeki mecrurun taalluk edeceği bir fiil takdir etmek gerekir yahut Nahşel b. Cerîr et-Temîmî'nin:
كَمَا سَيْفُ عَمْرٍو لَمْ تَخُنْهُ مَضَارِبُهُ وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ لِوُقُوعِهَا فِي جَوَابِ الْمُحَاوَرَةِ، أَيْ: أَجَابَ
“Tıpkı Amr'ın vuruş noktaları körelmeyen kılıcı gibi” sözünde olduğu gibi haberin car-mecrur olarak vaki olmasının gerektirdiği istikrar (sabit olma) manasıyla yetinilir. { قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } cümlesi diyalog cevabında yer aldığı için fasledilmiştir; yani cevap verdi
مُوسَى كَلَامَهُمْ، وَكَانَ جَوَابُهُ بِعُنْفٍ وَغِلْظَةٍ بِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِحَالِهِمْ.
Mûsâ onların sözlerine [karşılık verdi]. { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz” sözüyle cevabı sert ve şiddetli oldu; zira onların durumuna uygun düşen buydu.
وَالْجَهْلُ: انْتِفَاءُ الْعِلْمِ أَوْ تَصَوُّرُ الشَّيْءِ عَلَى خِلَافِ حَقِيقَتِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Cehil (cehalet); ilmin yokluğu yahut bir şeyi hakikatinin aksine tasavvur etmektir. Daha önce Nisâ Suresi'ndeki Yüce Allah'ın:
لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧] ، وَالْمُرَادُ جَهْلُهُمْ بِمَفَاسِدِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَكَانَ وَصْفُ مُوسَى إِيَّاهُمْ بِالْجَهَالَةِ مُؤَكِّدًا لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ مِنْ كَوْنِ الْجَهَالَةِ صِفَةً ثَابِتَةً فِيهِمْ وَرَاسِخَةً مِنْ نُفُوسِهِمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ لَهُمْ فِي بَادِئِ النَّظَرِ زَاجِرٌ عَنْ مِثْلِ هَذَا السُّؤَالِ، فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيْهِ: الصَّرِيحِ وَالْكِنَايَةِ، مُكَنًّى بِهِ عَنِ التَّعَجُّبِ مِنْ فَدَاحَةِ جَهْلِهِمْ.
{ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } [17] ayetinde geçmişti. Burada kastedilen, putlara tapmanın doğuracağı kötülükler hakkındaki cehaletleridir. Mûsâ'nın onları cehaletle nitelemesi, isim cümlesinin cehaletin onlarda sabit ve nefislerinde kökleşmiş bir sıfat olduğuna dair delaletini pekiştirmiştir. Şayet böyle olmasaydı, ilk bakışta bile onları böyle bir istekte bulunmaktan alıkoyacak bir engel bulunurdu. Dolayısıyla bu haber, açık manası ve kinaye manası olmak üzere iki manasında birden kullanılmış olup bununla cehaletlerinin vahametine duyulan şaşkınlık kinaye edilmiştir.
وَفِي الْإِتْيَانِ بِلَفْظِ قَوْمٍ وَجعل مَا هُوَ مَقْصُودٌ بِالْإِخْبَارِ وَصْفًا لِقَوْمٍ، تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ وَصْفَهُمْ بِالْجَهَالَةِ كَالْمُتَحَقِّقِ الْمَعْلُومِ الدَّاخِلِ فِي تَقْوِيمِ قَوْمِيَّتِهِمْ، وَفِي الْحُكْمِ بِالْجَهَالَةِ عَلَى الْقَوْمِ كُلِّهِمْ تَأْكِيدٌ لِلتَّعَجُّبِ مِنْ حَالِ جَهَالَتِهِمْ وَعُمُومِهَا فِيهِمْ بِحَيْثُ لَا يُوجَدُ فِيهِمْ مَنْ يَشِذُّ عَنْ هَذَا الْوَصْفِ مَعَ كَثْرَتِهِمْ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْغَرَابَةِ أُكِّدُّ الْحُكْمُ (بِإِنَّ) لِأَنَّ شَأْنَهُ أَنْ يَتَرَدَّدَ فِي ثُبُوتِهِ السَّامِعُ.
{ قَوْمٍ } lafzının getirilmesi ve haber verilmek istenen şeyin { قَوْمٍ } kelimesine sıfat kılınmasında; onların cehaletle nitelenmesinin, kavmiyetlerinin kurucu unsuru içinde yer alan sabit ve bilinen bir vasıf gibi olduğuna dikkat çekme vardır. Hükmün bütün bir kavme cehalet olarak verilmesinde ise, bu kadar kalabalık olmalarına rağmen içlerinde bu vasfın dışına çıkan hiç kimse bulunmayacak derecede cehaletlerinin boyutuna ve genelliğine duyulan şaşkınlığı teyit vardır. Bu gariplikten ötürü hüküm { إِنَّ } ile pekiştirilmiştir; çünkü bu tür bir durumun sabitliği karşısında dinleyicinin tereddüt etmesi beklenir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ بِمَعْنَى التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا وَقَدْ أُكِّدَتْ وَجُعِلَتِ اسْمِيَّةً لِمِثْلِ الْأَغْرَاضِ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي أُخْتِهَا، وَقَدْ عُرِّفَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ بِالْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِهِمْ بِتِلْكَ الْحَالَةِ الَّتِي هُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِهَا أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْأَوْصَافِ وَهِيَ كَوْنُهُمْ مُتَبَّرًا أَمْرُهُمْ وَبَاطِلًا عَمَلُهُمْ، وَقُدِّمَ الْمُسْنَدُ وَهُوَ مُتَبَّرٌ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَهُوَ مَا هُمْ فِيهِ لِيُفِيدَ تَخْصِيصَهُ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ أَيْ: هُمُ الْمُعَرَّضُونَ لِلتَّبَارِ وَأَنَّهُ لَا يَعْدُوهُمُ الْبَتَّةَ، وَأَنَّهُ لَهُمْ ضَرْبَةُ لَازِبٍ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُجْعَلَ مُتَبَّرٌ مُسْنَدًا إِلَيْهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالْإِخْبَارِ هُوَ مَا هُمْ فِيهِ.
{ إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } cümlesi, { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } cümlesinin içeriğini gerekçelendirme (ta'lîl) anlamındadır; bu sebeple ondan fasledilmiştir. Benzeri olan cümledeki gayeler doğrultusunda pekiştirilmiş ve isim cümlesi kılınmıştır. Müsnedün ileyh, içinde bulundukları o hal ile tam bir şekilde ayırt edilmeleri ve işaret isminden sonra gelen vasıflara —yani işlerinin helak olması ve amellerinin batıl olmasına— lâyık olduklarına dikkat çekmek için işaret ismiyle marife getirilmiştir. Müsned olan { مُتَبَّرٌ }, müsnedün ileyh olan { مَا هُمْ فِيهِ } üzerine takdim edilmiştir; ta ki onun müsnedün ileyhe tahsisini ifade etsin; yani helake maruz kalanlar bizzat onlardır, bu helak onları asla aşmaz ve onlar için kaçınılmaz bir akıbettir. { مُتَبَّرٌ } kelimesinin müsnedün ileyh yapılması doğru olmaz; çünkü haber verilmesi asıl kastedilen şey { مَا هُمْ فِيهِ }'dir.
وَالْمُتَبِّرُ: الْمُدَمِّرُ، وَالتَّبَارُ- بِفَتْحِ التَّاءِ- الْهَلَاكُ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً [نوح:
Mütebber (مُتَبَّر); yerle bir edilmiş, helak edilmiş demektir. Tebâr (تَبَار) —tâ harfinin fethasıyla— helak demektir; nitekim: { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً } [Nûh:
٢٨] . يُقَال نبر الشَّيْءُ- كَضَرَبَ وَتَعِبَ وَقَتَلَ- وَتَبَّرَهُ تَضْعِيفٌ لِلتَّعْدِيَةِ، أَيْ أَهْلَكَهُ وَالتَّتْبِيرُ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِفَسَادِ الْحَالِ، فَيَبْقَى اسْمُ الْمَفْعُولِ عَلَى حَقِيقَتِهِ فِي أَنَّهُ وَصْفٌ لِلْمَوْصُوفِ بِهِ فِي زَمَنِ الْحَالِ.
28] ayetinde böyledir. “Darebe”, “teibe” ve “katele” bablarından “tebere'ş-şey'ü” denilir; “tebberehû” ise ta'diye (geçişlilik) için şeddeli yapılmış halidir, yani onu helak etti demektir. Burada tetbîr (helak etme), halin bozukluğundan istiare edilmiştir; bu takdirde ism-i mef'ûl, şimdiki zamanda kendisiyle nitelenen şeyin bir sıfatı olması yönüyle hakiki manasında kalır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّتْبِيرُ مُسْتَعَارًا لِسُوءِ الْعَاقِبَةِ، شُبِّهَ حَالُهُمُ الْمُزَخْرَفُ ظَاهِرُهُ بِحَالِ الشَّيْءِ الْبَهِيجِ الْآيِلِ إِلَى الدَّمَارِ وَالْكَسْرِ فَيَكُونُ اسْمُ الْمَفْعُولِ مَجَازًا فِي الِاسْتِقْبَالِ، أَيْ
Tetbîrin akıbetin kötülüğünden istiare edilmiş olması da caizdir; görünüşü süslü olan durumları, helake ve kırılıp yok olmaya mahkûm olan göz alıcı bir şeyin haline benzetilmiştir. Bu durumda ism-i mef'ûl gelecek zaman hakkında mecaz olur, yani
صَائِرٌ إِلَى السُّوءِ.
kötüye varacak olandır.
وَمَا هُمْ فِيهِ هُوَ حَالُهُمْ، وَهُوَ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ وَمَا تَقْتَضِيهِ مِنَ الضَّلَالَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ فِي تَعْرِيفِهَا طَرِيقُ الْمَوْصُولِيَّةِ لِأَنَّ الصِّلَةَ تُحِيطُ بِأَحْوَالِهِمُ الَّتِي لَا يُحِيطُ بِهَا الْمُتَكَلِّمُ وَلَا الْمُخَاطَبُونَ.
{ مَا هُمْ فِيهِ } onların içinde bulundukları haldir; bu da putlara tapmak ve bunun gerektirdiği sapkınlıklar ve kötülüklerdir. Bu sebeple onun tanıtılmasında mevsûl yolu seçilmiştir; çünkü sıla, konuşanın da muhatapların da tek tek kuşatamayacağı durumlarını bütünüyle kuşatır.
وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ مُسْتَعَارَةٌ لِلْمُلَابَسَةِ، تَشْبِيهًا لِلتَّلَبُّسِ بِاحْتِوَاءِ الظَّرْفِ عَلَى الْمَظْرُوفِ.
Zarfiyet mecazî olup mülabeset (iç içe olma/bulaşma) manasında istiare edilmiştir; bu da içine dalıp bürünmenin, zarfın mazrûfu kuşatmasına benzetilmesidir.