وَقَوْلُهُ: تُبْتُ إِلَيْكَ إِنْشَاءٌ لِتَوْبَةٍ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ دُونَ إِذْنٍ مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا كَقَوْلِ نُوحٍ ﵇: رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ [هود: ٤٧] وَصِيغَةُ- الْمَاضِي مِنْ قَوْلِهِ: تُبْتُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِنْشَاءِ فَهِيَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي زَمَنِ الْحَالِ مِثْلَ صِيَغِ الْعُقُودِ فِي قَوْلِهِمْ بِعْتُ وَزَوَّجْتُ. مُبَالَغَةً فِي تَحَقُّقِ الْعَقْدِ.
{ تُبْتُ إِلَيْكَ } buyruğu, Allah'tan izin almaksızın böyle bir şeye tekrar dönmekten tövbeyi inşa etmektir. Bu, Nûh aleyhisselâm'ın: { رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım” [Hûd: 47] sözü gibidir. { تُبْتُ } fiilindeki mazi kipi inşada kullanılmıştır; dolayısıyla akdin kesinliğini pekiştirmek için onların “Sattım” ve “Evlendirdim” sözlerindeki akit kipleri gibi şimdiki zamanda kullanılmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ أُطْلِقَ الْأَوَّلُ عَلَى الْمُبَادِرِ إِلَى الْإِيمَانِ، وَإِطْلَاقُ الْأَوَّلِ عَلَى الْمُبَادِرِ مَجَازٌ شَائِعٌ مُسَاوٍ لِلْحَقِيقَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا وَفِي نَظَائِرِهِ- الْكِنَايَةُ عَنْ قُوَّةِ إِيمَانِهِ، حَتَّى إِنَّهُ يُبَادِرُ إِلَيْهِ حِينَ تَرَدُّدِ غَيْرِهِ فِيهِ، فَهُوَ لِلْمُبَالَغَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤١] ، وَقَوْلِهِ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ
{ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğundaki “ilk” ifadesi, imana koşan/öncülük eden kimse için kullanılmıştır. “İlk” lafzının öne atılan için kullanılması hakikate eşdeğer yaygın bir mecazdır. Burada ve benzerlerinde bundan murat; başkası onda tereddüt ederken kendisinin ona koşacağı derecede imanının kuvvetinden kinayedir, dolayısıyla mübalağa içindir. Bunun bir benzeri Bakara Suresi'ndeki { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Onu ilk inkar eden siz olmayın” [41] buyruğunda ve
فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٦٣] .
En'âm Suresi'ndeki { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “ve ben müslümanların ilkiyim” [163] buyruğunda geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ مَنْ كَانَ الْإِيمَانُ وَصْفَهُمْ وَلَقَبَهُمْ، أَيِ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَصِفَاتِهِ كَمَا يَلِيقُ بِهِ فَالْإِيمَانُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ اللَّقَبِيِّ، وَلِذَلِكَ شُبِّهَ الْوَصْفُ بِأَفْعَالِ السَّجَايَا فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ مُتَعَلِّقٌ، وَمَنْ ذَهَبَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يُقَدِّرُ لَهُ مُتَعَلِّقًا فَقَدْ خَرَجَ عَنْ نَهْجِ الْمَعْنَى.
Müminlerden murat; imanın kendilerine sıfat ve unvan olduğu kimselerdir, yani layık olduğu şekilde Allah'a ve sıfatlarına imandır; dolayısıyla iman unvan (lakabî) manasında kullanılmıştır. Bu sebeple vasıf, seciye fiillerine benzetilmiş ve buna bir müteallak (tümleç/nesne) zikredilmemiştir. Müfessirlerden buna bir müteallak takdir etmeye kalkışan kimse, mananın doğru yolundan çıkmış olur.
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ: قالَ يَا مُوسى لِوُقُوعِ الْقَوْلِ فِي طَرِيقِ الْمُحَاوَرَةِ وَالْمُجَاوَبَةِ، وَالنِّدَاءُ لِلتَّأْنِيسِ وَإِزَالَةِ الرَّوْعِ.
{ قالَ يَا مُوسى } cümlesi, söz karşılıklı konuşma ve cevaplaşma tarzında cereyan ettiği için [atıfsız olarak] fasledilmiştir. Hitap ise yatıştırmak (tênîs) ve korkuyu gidermek içindir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ إِذْ لَيْسَ مَحَلًّا لِلْإِنْكَارِ.
{ إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ } buyruğundaki haberin teyit edilmesi, inkar mahalli olmadığından dolayı konuya verilen ehemmiyet içindir.
وَالِاصْطِفَاءُ افْتِعَالُ مُبَالَغَةٍ فِي الْإِصْفَاءِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّفْوِ، وَهُوَ الْخُلُوصُ مِمَّا يُكَدِّرُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣٣] وَضُمِّنَ اصْطَفَيْتُكَ مَعْنَى الْإِيثَارِ وَالتَّفْضِيلِ فَعُدِّيَ بِعَلَى.
Istıfâ (اصْطِفَاء); isfâ (arıtma) hususunda mübalağa bildiren ifti'âl babındandır ve safv (صَفْو) kelimesinden türemiştir; o da bulandıran şeylerden arınmaktır. Bu kelime Âl-i İmrân Suresi'ndeki { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً } “Şüphesiz Allah, Âdem'i ve Nûh'u seçti” [33] ayetinde geçmişti. { اصْطَفَيْتُكَ } fiili ise üstün kılma ve tercih etme anlamı tazammun ettiği için { عَلَى } harf-i cerri ile müteaddî olmuştur.
وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ: جَمِيعُ النَّاسِ، أَيِ الْمَوْجُودِينَ فِي زَمَنِهِ، فَالِاسْتِغْرَاقُ فِي النَّاسِ عُرْفِيُّ أَيْ هُوَ مُفَضَّلٌ عَلَى النَّاسِ يَوْمَئِذٍ لِأَنَّهُ رَسُولٌ، وَلِتَفْضِيلِهِ بِمَزِيَّةِ الْكَلَامِ، وَقَدْ يُقَالُ إِنَّ مُوسَى أَفْضَلُ جَمِيعِ النَّاسِ الَّذِينَ مَضَوْا يَوْمَئِذٍ، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ: فَهُوَ أَفْضَلُ مِنْ أَخِيهِ هَارُونَ، لِأَنَّ مُوسَى أُرْسِلَ بِشَرِيعَةٍ عَظِيمَةٍ، وَكَلَّمَهُ اللَّهُ، وَهَارُونَ أَرْسَلَهُ اللَّهُ مُعَاوِنًا لِمُوسَى وَلَمْ يُكَلِّمْهُ اللَّهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ: بِرِسَالَتِي وَبِكَلَامِي وَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ مِنَ النَّهْيِ عَنِ التَّفْضِيلِ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ مَحْمُولٌ عَلَى التَّفْضِيلِ الَّذِي لَا يَسْتَنِدُ لِدَلِيلٍ صَرِيحٍ، أَوْ عَلَى جَعْلِ التَّفْضِيلِ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ شُغُلًا لِلنَّاسِ فِي نَوَادِيهِمْ بِدُونِ مُقْتَضٍ مُعْتَبَرٍ لِلْخَوْضِ فِي ذَلِكَ. وَهَذَا امْتِنَانٌ مِنَ اللَّهِ وَتَعْرِيفٌ.
İnsanlardan murat bütün insanlardır; yani kendi zamanında yaşayan insanlardır. Dolayısıyla insanlardaki istiğrâk (bütünlük) örfîdir; yani o günkü insanların üzerine üstün kılınmıştır, çünkü o bir resuldür ve kelam meziyetiyle üstün tutulmuştur. Mûsâ'nın o güne kadar gelip geçmiş bütün insanların en faziletlisi olduğu da söylenebilir. Her iki ihtimale göre de o, kardeşi Hârûn'dan daha faziletlidir; çünkü Mûsâ büyük bir şeriatla gönderilmiş ve Allah onunla konuşmuştur. Hârûn'u ise Allah, Mûsâ'ya bir yardımcı olarak göndermiş ve onunla konuşmamıştır. Bu sebeple { بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “elçiliklerimle ve konuşmamla” buyurmuştur. Hadiste peygamberler arasında üstünlük yarıştırmaktan nehyedilmiş olması ise açık bir delile dayanmayan üstün kılmaya veya geçerli bir sebep olmaksızın peygamberler arasında üstünlük iddialarını insanların meclislerinde bir meşgale haline getirmelerine hamledilir. Bu da Allah'tan bir lütuf ve bildirmedir.
ثُمَّ فُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَالْأَوَّلُ تَفْرِيعٌ عَلَى الْإِرْسَالِ وَالتَّكْلِيمِ. وَالثَّانِي تَفْرِيعٌ عَلَى الامتنان، وَمَا صدق مَا آتَيْتُكَ قِيلَ هُوَ الشَّرِيعَةُ وَالرِّسَالَةُ، فَالْإِيتَاءُ مُجَازٌ أُطْلِقَ عَلَى التَّعْلِيمِ وَالْإِرْشَادِ، وَالْأَخْذُ مَجَازٌ فِي التَّلَقِّي وَالْحِفْظِ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ مَا آتَيْتُكَ إِعْطَاءَ الْأَلْوَاحِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ [الْأَعْرَاف: ١٤٥] وَقَدْ فُسِّرَ بِذَلِكَ، فَالْإِيتَاءُ حَقِيقَةٌ، وَالْأَخْذَ كَذَلِكَ، وَهَذَا أَلْيَقُ بِنَظْمِ الْكَلَامِ مَعَ قَوْلِهِ: فَخُذْها بِقُوَّةٍ [الْأَعْرَاف: ١٤٥] وَيَحْصُلُ بِهِ أَخْذُ الرِّسَالَةِ وَالْكَلَامِ وَزِيَادَةٌ.
Sonra bunun üzerine { فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol” buyruğu terettüp ettirilmiştir. Birinci kısım elçi olarak gönderilme ve konuşma üzerine terettüp etmiştir. İkinci kısım ise lütuf üzerine terettüp etmiştir. { مَا آتَيْتُكَ } ifadesinin ma-sadakının (karşılığının) şeriat ve risalet olduğu söylenmiştir; bu durumda verme (îtâ) mecaz olup öğretme ve irşat etme için kullanılmıştır, alma (ahz) da kabullenip bellemek ve korumak anlamında mecazdır. En zahir olanı ise, { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ } [el-A'râf 145] ayetinin karinesiyle { مَا آتَيْتُكَ } ifadesinin levhaların verilmesi olmasıdır; nitekim böyle de tefsir edilmiştir. Buna göre verme gerçek anlamındadır, alma da öyledir. Bu durum, { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } [el-A'râf 145] buyruğuyla birlikte sözün dizilişine daha uygundur ve bununla hem risaleti hem de konuşmayı almak fazlasıyla gerçekleşmiş olur.
وَالْإِخْبَارُ عَنْ كُنْ بِقَوْلِهِ: مِنَ الشَّاكِرِينَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ كُنْ شَاكِرًا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٦] .
{ كُنْ } fiilinin haberinin { مِنَ الشَّاكِرِينَ } şeklinde gelmesi, En'âm Suresi'ndeki { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } [56] ayetinde geçtiği gibi, "şükreden ol" (kûn şâkiren) denilmesinden daha beliğdir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ: وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ: بِرِسَالَتِي، بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ بِرِسالاتِي بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، وَهُوَ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِتَعَدُّدِ التَّكَالِيفِ وَالْإِرْشَادِ الَّتِي أُرْسِلَ بِهَا.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'dan rivayetle Ravh, tekil kalıbıyla { بِرِسَالَتِي } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise çoğul kalıbıyla { بِرِسالاتِي } şeklinde okumuştur. Bu [çoğul okuyuş], kendisiyle gönderildiği mükellefiyetlerin ve irşatların çokluğu anlamına tevil edilir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٤٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 145]
وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥)
{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama yazdık. 'Bunları sımsıkı tut ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret! Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim.'” (145)
وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها.
{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama yazdık. 'Bunları sımsıkı tut ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret!'”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ قالَ يَا مُوسى، إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ برسالتي [الْأَعْرَاف:
[Bu ifade], { قالَ يَا مُوسى، إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ برسالتي } [el-A'râf: cümlesine atfedilmiştir.
١٤٤] إِلَى آخِرِهَا، لِأَنَّ فِيهَا: فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ [الْأَعْرَاف: ١٤٤] وَالَّذِي آتَاهُ هُوَ أَلْوَاحُ الشَّرِيعَةِ، أَوْ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: مَا آتَيْتُكَ.
144] ayetinin sonuna kadar olan cümlesine atfedilmiştir; zira onun içinde { فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ } [el-A'râf 144] ifadesi bulunmaktadır ve ona verdiği şey şeriat levhalarıdır veya { مَا آتَيْتُكَ } sözünden kastedilen budur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَلْوَاحِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، إِنْ كَانَ مَا آتَيْتُكَ مُرَادًا بِهِ الْأَلْوَاحُ الَّتِي أُعْطِيَهَا مُوسَى فِي الْمُنَاجَاةِ، فَسَاغَ أَنْ تُعَرَّفَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَخُذْ أَلْوَاحًا آتَيْتُكَهَا، ثُمَّ قِيلَ: كتبنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ، وَإِذَا كَانَ مَا آتَيْتُكَ مُرَادًا بِهِ الرِّسَالَةُ وَالْكَلَامُ كَانَ التَّعْرِيفُ فِي الْأَلْوَاحِ تَعْرِيفَ الذِّهْنِي، أَيْ: وَكَتَبْنَا لَهُ فِي أَلْوَاح مُعَيَّنَةٍ مِنْ جِنْسِ الْأَلْوَاحِ.
{ الْأَلْواحِ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif), şayet { مَا آتَيْتُكَ } ile Mûsâ'ya münâcât sırasında verilen levhalar kastedilmişse ahid için (belirli bir şeyi gösteren) olabilir. Böylece ahid belirliliği taşıması uygun düşer; sanki 'Sana verdiğim levhaları al' denilmiş, sonra da 'Biz onun için levhalarda yazdık' buyrulmuştur. Şayet { مَا آتَيْتُكَ } ile risalet ve konuşma kastedilmişse, { الْأَلْواحِ } kelimesindeki belirlilik zihnî belirlilik olur, yani: 'Biz onun için levha cinsinden belirli birtakım levhalarda yazdık' demek olur.
والألواح جَمْعُ لَوْحٍ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَهُوَ قِطْعَةٌ مُرَبَّعَةٌ مِنَ الْخَشَبِ، وَكَانُوا يَكْتُبُونَ عَلَى الْأَلْوَاحِ، أَوْ لِأَنَّهَا أَلْوَاحٌ مَعْهُودَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ سِيقَتْ إِلَيْهِمْ تَفَاصِيلُ الْقِصَّةِ (وَإِنْ كَانَ سَوْقُ مُجْمَلِ الْقِصَّةِ لِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مَا حَصَلَ بِالْمُكَذِّبِينَ بِمُوسَى) .
Elvâh (الْأَلْوَاح), lâm harfinin fethasıyla levh (لَوْح) kelimesinin çoğuludur; o da tahtadan yapılmış kare veya dikdörtgen bir parçadır ve levhalar üzerine yazı yazarlardı. Yahut kendilerine kıssanın ayrıntıları aktarılan Müslümanlarca bilinen levhalar olduğu içindir (gerçi kıssanın özetinin aktarılması, Mûsâ'yı yalanlayanların başına gelenlerin onların da başına geleceğiyle müşrikleri tehdit etmek içindir).
وَتَسْمِيَةُ الْأَلْوَاحِ الَّتِي أَعْطَاهَا اللَّهُ مُوسَى أَلْوَاحًا مَجَازٌ بِالصُّورَةِ لِأَنَّ الْأَلْوَاحَ الَّتِي أُعْطِيَهَا مُوسَى كَانَتْ مِنْ حِجَارَةٍ، كَمَا فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ، فَتَسْمِيَتُهَا الْأَلْوَاحَ لِأَنَّهَا عَلَى صُورَةِ الْأَلْوَاحِ، وَالَّذِي بِالْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالثَلَاثِينَ أَنَّ اللَّوْحَيْنِ كُتِبَتْ فِيهِمَا الْوَصَايَا الْعَشْرُ الَّتِي ابْتَدَأَتْ بِهَا شَرِيعَةُ مُوسَى، وَكَانَا لَوْحَيْنِ، كَمَا فِي التَّوْرَاةِ، فَإِطْلَاقُ الْجَمْعِ عَلَيْهَا هُنَا: إِمَّا مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ صِيغَةِ الْجَمْعِ عَلَى الْمُثَنَّى بِنَاءً عَلَى أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمَا كَانَا مَكْتُوبَيْنِ عَلَى كِلَا وَجْهَيْهِمَا، كَمَا يَقْتَضِيهِ الْإِصْحَاحُ الثَّانِي وَالثَلَاثُونَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ، فَكَانَا بِمَنْزِلَةِ أَرْبَعَةِ أَلْوَاحٍ.
Allah'ın Mûsâ'ya verdiği şeylerin levhalar olarak isimlendirilmesi suret bakımından mecazdır; çünkü Tevrat'ın Çıkış Kitabı'nın yirmi dördüncü babında geçtiği üzere Mûsâ'ya verilen levhalar taştandı. Dolayısıyla bunların levhalar olarak isimlendirilmesi, levhalar suretinde olmalarından ötürüdür. Otuz dördüncü babda yer alan bilgiye göre ise, iki levhada Mûsâ şeriatının kendisiyle başladığı On Emir yazılıydı ve Tevrat'ta olduğu gibi iki levha idi. Burada çoğul kalıbının kullanılması ise; ya çoğulun en azının iki olduğu görüşüne dayanılarak ikil için çoğul kalıbının kullanılması kabilindendir ya da Çıkış Kitabı'nın otuz ikinci babının gerektirdiği üzere her iki yüzüne de yazılmış olmaları sebebiyle dört levha hükmünde olmalarındandır.
وَأُسْنِدَتِ الْكِتَابَةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهَا كَانَتْ مَكْتُوبَةً نَقْشًا فِي الْحَجَرِ مِنْ غَيْرِ فِعْلِ إِنْسَانٍ بَلْ بِمَحْضِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا يُفْهَمُ مِنَ الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالثَّلَاثِينَ، كَمَا أُسْنِدَ الْكَلَامُ إِلَى اللَّهِ فِي قَوْله: وَبِكَلامِي [الْأَعْرَاف: ١٤٤] .
Yazma işi Yüce Allah'a isnat edilmiştir; çünkü otuz ikinci babdan anlaşıldığı üzere, bir insanın fiili olmaksızın, sırf Yüce Allah'ın kudretiyle taşın üzerine kazınmış olarak yazılmıştı; nitekim { وَبِكَلامِي } [el-A'râf 144] ayetinde de konuşma Allah'a isnat edilmiştir.
وَ (مِنْ) الَّتِي فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ تبعيضية مُتَعَلقَة ب كَتَبْنا وَمَفْعُولُ كَتَبْنا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ كَتَبْنَا أَيْ مَكْتُوبًا، وَيَجُوزُ جَعْلُ (مِنْ) اسْمًا بِمَعْنَى بَعْضٍ فَيَكُونُ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ بِكَتَبْنَا، أَيْ كَتَبْنَا لَهُ بَعْضًا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّمْلِ [١٦] وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ.
{ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesindeki { مِنْ } teb'îziyyedir (bir kısmını bildirir) ve { كَتَبْنا } fiiline müteallaktır. { كَتَبْنا } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir, onu { كَتَبْنا } fiili göstermektedir; yani "yazılmış bir şey" takdirindedir. { مِنْ } edatının "bâzı" (bir kısım) anlamında isim kabul edilmesi de caizdir; bu takdirde { كَتَبْنا } fiilinin mef'ûlün bihi olarak mensup olur; yani: 'Biz onun için her şeyden bir kısmını yazdık' demektir. Bu, Yüce Allah'ın Neml Suresi'ndeki { وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Bize her şeyden verildi” [16] buyruğu gibidir.
وَكُلِّ شَيْءٍ عَامٌّ عُمُومًا عُرْفِيًّا أَيْ كُلُّ شَيْءٍ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ فِي دِينِهَا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ١٣٨] علئى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَعَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [الْمَائِدَة: ٣] أَيْ أُصُولَهُ.
{ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi örfî bir umum ifade eder; yani ümmetin dininde ihtiyaç duyduğu her şey demektir. Bu, kitaptan maksadın Kur'an olduğu yönündeki iki tevilin birine göre Yüce Allah'ın { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [el-En'âm 38] buyruğu tarzında ve Yüce Allah'ın { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin dininizi kemale erdirdim” [el-Mâide 3] yani esaslarını [kemale erdirdim] buyruğu tarzındadır.
وَالَّذِي كَتَبَ اللَّهُ لِمُوسَى فِي الْأَلْوَاحِ هُوَ أَصُولُ كُلِّيَّاتٍ هَامَّةٍ لِلشَّرِيعَةِ الَّتِي أَوْحَى اللَّهُ بِهَا إِلَى مُوسَى ﵇ وَهِيَ مَا فِي الْإِصْحَاحِ (٢٠) مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ وَنَصُّهَا: أَنا الرب إلاهك الَّذِي أَخْرَجَكَ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ مِنْ بَيْتِ الْعُبُودِيَّةِ، لَا يكن لَك ءالهة أُخْرَى أَمَامِي، لَا تَصْنَعْ تِمْثَالًا مَنْحُوتًا، وَلَا صُورَةً مَا مِمَّا فِي السَّمَاءِ، مِنْ فَوْقَ، وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ تَحْتَ، وَمَا فِي الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ الْأَرْضِ، لَا تَسْجُدْ لَهُنَّ وَلَا تَعْبُدْهُنَّ لِأَنِّي أَنا الرب إلاهك غَيُورٌ افْتَقِدْ ذُنُوبَ الْآبَاءِ فِي الْأَبْنَاءِ فِي الْجِيلِ الثَّالِثِ وَالرَّابِعِ من مبغضيّ واصنع إِحْسَانًا إِلَى أُلُوفٍ مِنْ مُحِبِّيَّ وَحَافِظِي وَصَايَايَ، لَا تَنْطِقْ باسم الرب إلاهك بَاطِلًا لِأَنَّ الرب لَا يبرىء مَنْ نَطَقَ بِاسْمِهِ بَاطِلًا، اذْكُرْ يَوْمَ السَّبْتِ لِتُقَدِّسَهُ سِتَّةَ أَيَّامٍ تَعْمَلُ وَتَصْنَعُ جَمِيعَ عَمَلِكَ وَأَمَّا الْيَوْمُ السَّابِعُ فَفِيهِ سبت للرب إلاهك لَا تَصْنَعْ عَمَلًا مَا أَنْتَ وَابْنُكَ وَابْنَتُكَ وَعَبْدُكَ وَأُخْتُكَ وَبَهِيمَتُكَ وَنَزِيلُكَ الَّذِي دَاخَلَ أَبْوَابِكَ لِأَنَّ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ صَنَعَ الرَّبُّ السَّمَا وَالْأَرْضَ وَالْبَحْرَ، وَكُلَّ مَا فِيهَا وَاسْتَرَاحَ فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ لِذَلِكَ بَارَكَ الرَّبُّ يَوْمَ السَّبْتِ وَقَدَّسَهُ، أَكْرِمْ أَبَاكَ وَأُمَّكَ لِكَيْ تَطُولَ أَيَّامُكَ عَلَى الْأَرْضِ الَّتِي يعطيك الرب إلاهك، لَا تَقْتُلْ، لَا تَزْنِ لَا تَسْرِقْ، لَا تَشْهَدْ، عَلَى قَرِيبِكَ شَهَادَةَ زُورٍ، لَا تَشْتَهِ بَيْتَ قَرِيبِكَ، لَا تَشْتَهِ امْرَأَةَ قَرِيبِكَ وَلَا عَبْدَهُ وَلَا أَمَتَهُ، وَلَا ثَوْرَهُ وَلَا حِمَارَهُ وَلَا شَيْئًا مِمَّا لقريبك اهـ، وَاشْتُهِرَتْ عِنْدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْوَصَايَا الْعَشْرِ، وَبِالْكَلِمَاتِ الْعشْر أَي لجمل الْعَشْرِ.
Allah'ın levhalarda Mûsâ için yazdığı şey, Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a vahyettiği şeriatın önemli küllî esaslarıdır. Bunlar Çıkış Kitabı'nın 20. babında yer alan hususlardır ve metni şöyledir: 'Seni Mısır diyarından, kulluk evinden çıkaran Tanrın Rab benim. Karşımda başka ilahların olmayacak. Kendine yontma put, yukarıda gökte olanın yahut aşağıda yerde olanın yahut yerin altında suda olanın hiçbir suretini yapmayacaksın. Onlara eğilmeyeceksin ve onlara ibadet etmeyeceksin. Çünkü ben, Tanrın Rab, kıskanç bir Tanrıyım; benden nefret edenlerin babalarının günahını çocuklar üzerinde, üçüncü ve dördüncü nesilde ararım; beni seven ve emirlerimi tutanların binlercesine ihsan ederim. Tanrın Rabbin adını boş yere ağza almayacaksın; zira Rab, kendi adını boş yere ağza alanı cezasız bırakmaz. Sebt gününü takdis etmek için onu hatırında tut. Altı gün çalışacaksın ve bütün işini yapacaksın. Fakat yedinci gün, Tanrın Rabbin sebtidir. Sen, oğlun, kızın, kulun, cariyen, hayvanın ve kapılarında olan misafirin hiçbir iş yapmayacaksınız. Çünkü Rab, altı günde gökleri, yeri, denizi ve onlarda olanların hepsini yarattı ve yedinci günde istirahat etti. Bunun için Rab sebt gününü mübarek kıldı ve onu takdis etti. Babana ve anana hürmet et; ta ki Tanrın Rabbin sana vermekte olduğu toprak üzerinde ömrün uzun olsun. Katletmeyeceksin. Zina etmeyeceksin. Çalmayacaksın. Komşuna karşı yalan şahitlik etmeyeceksin. Komşunun evine tamah etmeyeceksin; komşunun karısına, yahut kuluna, yahut cariyesine, yahut öküzüne, yahut eşeğine, komşunun olan hiçbir şeye tamah etmeyeceksin.' İsrailoğulları nezdinde bunlar On Emir ve On Kelime, yani on cümle olarak meşhur olmuştur.
وَقَدْ فُصِلَتْ (فِي) من الْإِصْحَاحِ الْعِشْرِينَ إِلَى نِهَايَةِ الْحَادِي وَالثَلَاثِينَ مِنْ سِفْرِ
Bunlar Çıkış Kitabı'nın yirminci babından otuz birinci babının sonuna kadar açıklanmıştır.
الْخُرُوجِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا الْوَصَايَا الْعَشْرُ الَّتِي كَلَّمَ اللَّهُ بِهَا مُوسَى فِي جَبَلِ سِينَا
Sînâ Dağı'nda Allah'ın Mûsâ ile konuştuğu On Emir de bunların cümlesindendir.
وَوَقَعَ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالثَلَاثِينَ أَنَّ الْأَلْوَاحَ لَمْ تُكْتَبْ فِيهَا إِلَّا الْكَلِمَاتُ الْعَشْرُ، الَّتِي بِالْفِقْرَاتِ السَبْعَ عَشْرَةَ مِنْهُ، وَقَوْلُهُ هُنَا مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا يَقْتَضِي الِاعْتِمَادَ عَلَى مَا فِي الْأَصَاحِيحِ الثَّلَاثَةَ عَشَرَ.
Otuz dördüncü babda ise levhalara sadece oradaki on yedi fıkrada yer alan On Kelime'nin yazıldığı geçmektedir. Buradaki { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً } buyruğu ise on üç babda yer alan hususlara dayanmayı gerektirmektedir.
وَالْمَوْعِظَةُ اسْمُ مَصْدَرِ الْوَعْظِ وَهُوَ نُصْحٌ بِإِرْشَادٍ مَشُوبٍ بِتَحْذِيرٍ مِنْ لَحَاقِ ضُرٍّ فِي الْعَاقِبَةِ أَوْ بِتَحْرِيضٍ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ، مَغْفُولٍ عَنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٥] ، وَقَوْلِهِ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] ، وَسَيَجِيءُ قَوْلُهُ: وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ فِي آخِرِ سُورَةِ النَّحْلِ [١٢٥] .
Mev'ıza (الْمَوْعِظَةُ), vaaz kelimesinin ism-i masdarıdır; o da akıbette bir zararın dokunmasından sakındırma veya gaflet edilen bir faydayı elde etmeye teşvik etme ile karışık bir irşatla nasihat etmektir. Bu kelime Bakara Suresi'ndeki { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse, geçmişi ona aittir” [275] ayetinde ve Nisâ Suresi'ndeki { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } “Onlardan yüz çevir ve kendilerine öğüt ver” [63] ayetinde geçmişti. Nahl Suresi'nin sonunda da { وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “güzel öğüt” [125] buyruğu gelecektir.
وَالتَّفْصِيلُ التَّبْيِينُ لِلْمُجْمَلَاتِ وَلَعَلَّ الْمَوْعِظَةَ هِيَ الْكَلِمَاتُ الْعَشْرُ وَالتَّفْصِيلُ مَا ذُكِرَ بَعْدَهَا مِنَ الْأَحْكَامِ فِي الْإِصْحَاحَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا.
Tafsîl (التَّفْصِيلُ), mücmel (özlü) ifadelerin açıklanmasıdır. Muhtemelen mev'ıza On Emir'dir; tafsîl ise zikrettiğimiz bablarda ondan sonra zikredilen hükümlerdir.
وَانْتَصَبَ مَوْعِظَةً عَلَى الْحَالِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، أَوْ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ (مِنْ) إِذَا كَانَتِ اسْمًا- إِذَا كَانَ ابْتِدَاءُ التَّفْصِيلِ قَدْ عَقِبَ كِتَابَةَ الْأَلْوَاحِ بِمَا كَلَّمَهُ اللَّهُ بِهِ فِي الْمُنَاجَاةِ مِمَّا تَضَمَّنَهُ سِفْرُ الْخُرُوجِ مِنَ الْإِصْحَاحِ الْحَادِيِ وَالْعِشْرِينَ إِلَى الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالثَلَاثِينَ وَلِمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ إِثْرَ ذَلِكَ.
{ مَوْعِظَةً } kelimesi { كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinden hal olarak mensup olmuştur veya { مِنْ } isim olduğunda ondan bedel olarak mensuptur — bu da, tafsilatın başlangıcı Çıkış Kitabı'nın yirmi birinci babından otuz ikinci babına kadar olan kısmın içerdiği hususlardan ve bundan hemen sonra kendisine vahyedilenlerden Allah'ın münacatta kendisiyle konuştuğu şeylerle levhaların yazılışını takip ettiği takdirdedir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا حَالَيْنِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي قَوْلِهِ: وَكَتَبْنا لَهُ أَيْ واعظين ومفصلين، فموعظة حَالٌ مُقَارِنَةٌ وَتَفْصِيلًا حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، وَأَمَّا جَعْلُهُمَا بَدَلَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ فَلَا يَسْتَقِيمُ بِالنِّسْبَةِ لِقَوْلِهِ: وَتَفْصِيلًا.
{ مَوْعِظَةً } ve { وَتَفْصِيلًا } kelimelerini { وَكَتَبْنا لَهُ } buyruğundaki merfû zamirden hal yapman da mümkündür; yani 'öğüt vericiler ve açıklayıcılar olarak' demektir. Buna göre { مَوْعِظَةً } mukarin (eylemle eşzamanlı) hal, { وَتَفْصِيلًا } ise mukadder (ileride gerçekleşecek) hal olur. Bu ikisini { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinden bedel kılmaya gelince, bu { وَتَفْصِيلًا } kelimesi bakımından tutarlı olmaz.
وَقَوْلُهُ: فَخُذْها يَتَعَيَّنُ أَنَّ الْفَاءَ دَالَّةٌ عَلَى شَيْءٍ مِنْ مَعْنَى مَا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى، وَلَمَّا لَمْ يَقَعْ فِيمَا وَلَيْتُهُ مَا يصلح لِأَن يتقرع عَنْهُ الْأَمْرُ بِأَخْذِهَا بِقُوَّةٍ. تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
{ فَخُذْها } buyruğundaki fâ harfinin, Allah'ın Mûsâ'ya hitap ettiği manadan bir şeye delalet etmesi zorunludur. Ondan önceki kısımda onları kuvvetle almayı emretmenin neticesi olmaya elverişli bir şey bulunmayınca,
فَخُذْها بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ [الْأَعْرَاف: ١٤٤] بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ الْأَخْذَ بِقُوَّةٍ يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْأَخْذُ الْمُطْلَقُ، وَقَدِ اقْتَضَاهُ الْعَوْدُ، إِلَى مَا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى إِثْرَ صَعْقَتِهِ إِتْمَامًا لِذَلِكَ الْخِطَابِ فَأُعِيدَ مَضْمُونُ مَا سَبَقَ لِيَتَّصِلَ بِبَقِيَّتِهِ، فَيَكُونَ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَقُولَ فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ بِقُوَّةٍ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ، وَيَكُونُ مَا بَيْنَهُمَا بِمَنْزِلَةِ اعْتِرَاضٍ، وَلَوْلَا إِعَادَةُ فَخُذْها لَكَانَ مَا بَيْنَ قَوْلِهِ: مِنَ الشَّاكِرِينَ [الْأَعْرَاف: ١٤٤] وَقَوْلِهِ: وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا اعْتِرَاضًا عَلَى بَابِهِ وَلَمَّا اقْتَضَى الْمَقَامُ هَذَا الْفَصْلَ، وَإِعَادَةَ الْأَمْرِ بِالْأَخْذِ، اقْتَضَى حُسْنُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ
{ فَخُذْها } buyruğunun, { فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ } [el-A'râf 144] buyruğundan bedel-i iştimal olması zorunlu olmuştur; çünkü kuvvetle almak mutlak almayı da içerir. Bu hitabı tamamlamak üzere Allah'ın bayılmasının ardından Mûsâ'ya hitap ettiği hususa geri dönülmesi bunu gerektirmiştir; böylece önceki cümlenin muhtevası, geri kalan kısmına bağlanması için tekrar edilmiştir. Bu durumda sanki 'Sana verdiğimi kuvvetle al ve şükredenlerden ol' demiş gibi olur ve bu ikisi arasındaki kısım bir itiraz (ara cümle) mesabesinde kalır. Şayet { فَخُذْها } tekrar edilmemiş olsaydı, { مِنَ الشَّاكِرِينَ } [el-A'râf 144] ile { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا } buyrukları arasındaki kısım asıl manasında bir ara cümle olurdu. Makam bu faslı ve alma emrinin tekrarını gerektirince, bunun güzelliği de
فِي الْإِعَادَةِ زِيَادَةٌ، فَأُخِّرَ مُقَيِّدُ الْأَخْذِ، وَهُوَ كَوْنُهُ بِقُوَّةٍ، عَنِ التَّعَلُّقِ بِالْأَمْرِ الْأَوَّلِ،
tekrarda bir ziyadelik bulunmasını gerektirdi. Bu sebeple almayı kayıtlayıcı unsur olan onun kuvvetle olması kaydı, birinci emre bağlanmayıp ertelenmiş,
وَعُلِّقَ بِالْأَمْرِ الثَّانِي الرَّابِطُ لِلْأَمْرِ الْأَوَّلِ، فَلَيْسَ قَوْلُهُ: فَخُذْها بِتَأْكِيدٍ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ نَظْمُ حِكَايَةِ الْخِطَابِ لِمُوسَى عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ مِنْ نَظْمِ الْقُرْآنِ.
ve birinci emri bağlayan ikinci emre bağlanmıştır. Dolayısıyla { فَخُذْها } buyruğu [basit bir] pekiştirme (tekit) değildir. Bu veçheye göre Mûsâ'ya yönelik hitabın bu üslup üzere hikâye edilmesi Kur'an'ın nazmındandır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي أَصْلِ الْخِطَابِ الْمَحْكِيِّ إِعَادَةُ مَا يَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِالْأَخْذِ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ هَذَا الْأَخْذِ، فَيَكُونُ تَوْكِيدًا لَفْظِيًّا، وَيَكُونُ تَأْخِيرُ الْقَيْدِ تَحْسِينًا لِلتَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ لِيَكُونَ مَعَهُ زِيَادَةُ فَائِدَةٍ، وَيَكُونَ الِاعْتِرَاضُ قَدْ وَقَعَ بَين التوكيد والموكّد وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ نَظْمُ الْخِطَابِ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى حُكِيَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى أُسْلُوبِهِ الصَّادِرِ بِهِ.
Hikâye edilen hitabın aslında, bu almayı tekit etmek amacıyla alma emrini gösteren ifadenin tekrar edilmiş olması da caizdir. Bu takdirde lâfzî tekit olur ve kaydın ertelenmesi, beraberinde ilave bir fayda bulunsun diye lâfzî tekidi güzelleştirmek için yapılmış olur ve ara cümle de tekit eden ile tekit edilen arasına girmiş olur. Bu veçheye göre hitabın bu üslup üzere dizilişi, Allah'ın Mûsâ ile konuştuğu kelamın dizilişinden olup Kur'an'da sâdır olduğu üslup üzere hikâye edilmiştir.
وَالضَّمِيرُ الْمُؤَنَّثُ فِي قَوْلِهِ: فَخُذْها عَائِدٌ إِلَى الْأَلْوَاحِ بِاعْتِبَارِ تَقَدُّمِ ذِكْرِهَا فِي قَوْلِهِ: وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ. وَالْمَقُولُ لِمُوسَى هُوَ مَرْجِعُ الضَّمِيرِ، وَفِي هَذَا الضَّمِيرِ تَفْسِيرٌ لِلْإِجْمَالِ فِي قَوْلِهِ: مَا آتَيْتُكَ [الْأَعْرَاف: ١٤٤] وَفِي هَذَا تَرْجِيحُ كَون مَا صدق مَا آتَيْتُكَ هُوَ الْأَلْوَاحُ، وَمَنْ جعلُوا مَا صدق مَا آتَيْتُكَ الرِّسَالَةَ وَالْكَلَامَ جَعَلُوا الْفَاءَ عَاطِفَةً لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ عَلَى جُمْلَةِ وَكَتَبْنا وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَهُمْ: وَكَتَبْنَا فَقُلْنَا خُذْهَا بِقُوَّةٍ، وَمَا اخْتَرْنَاهُ أَحْسَنُ وَأَوْفَقُ بِالنَّظْمِ.
{ فَخُذْها } buyruğundaki müennes zamir, { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ } buyruğunda daha önce zikredilmiş olması hasebiyle levhalara dönmektedir. Mûsâ'ya söylenen söz, zamirin merciidir. Bu zamirde, { مَا آتَيْتُكَ } [el-A'râf 144] buyruğundaki kapalılığın bir tefsiri vardır. Bunda { مَا آتَيْتُكَ } ifadesinin ma-sadakının levhalar olduğu görüşüne bir tercih vardır. { مَا آتَيْتُكَ } ifadesinin ma-sadakını risalet ve konuşma kılanlar ise, fâ harfini { وَكَتَبْنا } cümlesine atfedilmiş mahzuf bir söze bağlaç kılmışlardır. Onlara göre takdir şöyledir: 'Biz yazdık ve onları kuvvetle al dedik.' Bizim tercih ettiğimiz ise daha güzel ve nazma daha uygundur.
وَالْأَخْذُ: تَنَاوُلُ الشَّيْءِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّلَقِّي وَالْحِفْظِ.
Ahz (الْأَخْذُ), bir şeyi elle alıp kavramaktır; burada ise kabullenip telakki etmek ve koruyup bellemek anlamında mecazdır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِقُوَّةٍ لِلْمُصَاحَبَةِ.
{ بِقُوَّةٍ } buyruğundaki bâ harfi musâhabet (beraberlik) içindir.
وَالْقُوَّةُ حَقِيقَتُهَا حَالَةٌ فِي الْجِسْمِ يَتَأَتَّى لَهُ بِهَا أَنْ يَعْمَلَ مَا يَشُقُّ عَمَلُهُ فِي الْمُعْتَادِ فَتَكُونُ فِي الْأَعْضَاءِ الظَّاهِرَةِ مِثْلَ قُوَّةِ الْيَدَيْنِ عَلَى الصُّنْعِ الشَّدِيدِ، وَالرِّجْلَيْنِ عَلَى الْمَشْيِ الطَّوِيلِ، وَالْعَيْنَيْنِ عَلَى النَّظَرِ لِلْمَرْئِيَّاتِ الدَّقِيقَةِ. وَتَكُونُ فِي الْأَعْضَاءِ الْبَاطِنَةِ مِثْلَ قُوَّةِ الدِّمَاغِ عَلَى التَّفْكِيرِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُهُ غَالِبُ النَّاسِ، وَعَلَى حِفْظِ مَا يَعْجِزُ عَنْ حِفْظِهِ غَالِبُ النَّاسِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: قُوَّةُ الْعَقْلِ.
Kuvvetin (الْقُوَّة) hakikati, bedende var olan ve onun sayesinde alışılmışın dışında yapılması güç olan işleri yapabilmeyi sağlayan bir durumdur. Dolayısıyla elin ağır işleri yapma, ayakların uzun yürüyüşe dayanma, gözlerin ince görülecek şeylere bakabilme kuvveti gibi zahirî uzuvlarda bulunur. İnsanların çoğunun güç yetiremediği derin düşünmeye ve insanların çoğunun ezberlemekte aciz kaldığı şeyleri ezberlemeye beynin güç yetirmesi gibi bâtınî uzuvlarda da bulunur; nitekim 'akıl kuvveti' sözü de bundandır.
وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْقُوَى عَلَى الْعَقْلِ وَفِيمَا أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:
Kuvvetler (kûvâ) isminin akıl için kullanılması Sa'leb'in şu okuduğu şiirde de vardır:
وَصَاحِبَيْنِ حَازِمًا قُوَاهُمَا
"Ve akıl kuvvetleri pek sağlam iki arkadaş,
نُبِّهَتْ وَالرُّقَادُ قَدْ عَلَاهُمَا ... إِلَى أَمُونَيْنِ فَعَدَّيَاهُمَاِِِِِِِِ
Uyku onları bürümüşken uyandırıldılar ... iki güçlü deveye bindirilip yola koyuldular."
وَسَمَّى الْحُكَمَاءُ الْحَوَاسَّ الْخَمْسَ الْعَقْلِيَّةَ بِالْقُوَى الْبَاطِنِيَّةِ وَهِيَ الْحَافِظَةُ، وَالْوَاهِمَةُ، وَالْمُفَكِّرَةُ، وَالْمُخَيِّلَةُ، وَالْحِسُّ الْمُشْتَرَكُ.
Filozoflar beş aklî duyuyu bâtınî kuvvetler olarak adlandırmışlardır; bunlar hafıza (hâfıza), kuruntu (vâhime), düşünme (müfekkire), hayal etme (muhayyile) ve ortak duyu (hiss-i müşterek) kuvvetleridir.
فَيُقَالُ: فَرَسٌ قَوِيٌّ، وَجَمَلٌ قَوِيٌّ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَيُقَالُ: عُودٌ قَوِيٌّ، إِذَا كَانَ عسير الانكسار، وأسّس قَوِيٌّ، إِذَا كَانَ لَا يَنْخَسِفُ بِمَا يُبْنَى عَلَيْهِ مِنْ جِدَارٍ ثَقِيلٍ، إِطْلَاقًا قَرِيبًا مِنَ الْحَقِيقَةِ، وَهَاتِهِ الْحَالَةُ مَقُولٌ عَلَيْهَا بِالتَّشْكِيكِ لِأَنَّهَا فِي بَعْضِ مَوْصُوفَاتِهَا أَشَدُّ مِنْهَا فِي بَعْضٍ آخَرَ، وَيَظْهَرُ تَفَاوُتُهَا فِي تَفَاوُتِ مَا يَسْتَطِيعُ مَوْصُوفُهَا أَنْ يَعْمَلَهُ مِنْ عَمَلٍ مِمَّا هِيَ حَالَّةٌ فِيهِ، وَلَمَّا كَانَ مِنْ لَوَازِمِ الْقُوَّةِ أَنَّ قُدْرَةَ صَاحِبِهَا عَلَى عَمَلِ مَا يُرِيدُهُ أَشَدُّ مِمَّا هُوَ الْمُعْتَادُ، وَالْأَعْمَالُ عَلَيْهِ أَيْسَرُ، شَاعَ إِطْلَاقُهَا عَلَى الْوَسَائِلِ الَّتِي يَسْتَعِينُ بِهَا الْمَرْء على تذليل الْمَصَاعِبِ مِثْلَ السِّلَاحِ وَالْعَتَادِ، وَالْمَالِ، وَالْجَاهِ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ كَنَائِيٌّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٣٣] .
Hakikat olarak 'güçlü at' ve 'güçlü deve' denilir. Kırılması zor olduğunda 'sağlam (güçlü) dal', üzerine inşa edilen ağır duvarla çökmeyecek durumda olduğunda 'sağlam (güçlü) temel' denilmesi ise hakikate yakın bir kullanımdır. Bu durum teşkilî bir kavramdır (farklı derecelerde gerçekleşir); çünkü nitelendiği bazı varlıklarda diğerlerinden daha şiddetlidir. Bunun dereceleri, o durumun kendisinde bulunduğu nitelenen şeyin yapabildiği işlerin farklılığında ortaya çıkar. Gücün gereklerinden biri de sahibinin istediği şeyi yapmaya olan iktidarının alışılmıştan daha fazla ve işlerin ona daha kolay olması sebebiyle; silah, mühimmat, mal ve makam gibi insanın zorlukları aşmada yardım aldığı vasıtalar için kullanımı yaygınlaşmıştır ki bu kinâyî bir kullanımdır. Yüce Allah Neml Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ } “'Biz güç sahibiyiz' dediler” [33].
وَلِكَوْنِهَا يَلْزَمُهَا الِاقْتِدَارُ عَلَى الْفِعْلِ وُصِفَ اللَّهُ تَعَالَى بِاسْمِ الْقَوِيِّ أَيِ الْكَامِلِ الْقُدْرَةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٥٢] .
Fiili gerçekleştirmeye muktedir olmayı gerektirdiği için Yüce Allah da el-Kavî (الْقَوِيّ) yani tam kudret sahibi ismiyle nitelenmiştir. Nitekim Yüce Allah Enfâl Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Allah Kavî'dir (pek güçlüdür), cezası pek şiddetlidir” [52].
وَالْقُوَّةُ هُنَا فِي قَوْلِهِ: فَخُذْها بِقُوَّةٍ تَمْثِيلٌ لِحَالَةِ الْعَزْمِ عَلَى الْعَمَلِ بِمَا فِي الْأَلْوَاحِ، بِمُنْتَهَى الْجِدِّ وَالْحِرْصِ دُونَ تَأْخِيرٍ وَلَا تَسَاهُلٍ وَلَا انْقِطَاعٍ عِنْدَ الْمَشَقَّةِ وَلَا مَلَلٍ، بِحَالَةِ الْقَوِيِّ الَّذِي لَا يَسْتَعْصِي عَلَيْهِ عَمَلٌ يُرِيدُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [١٢] .
Burada { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } buyruğundaki kuvvet; levhalarda bulunanlarla amel etme azmini, hiçbir erteleme, gevşeklik, meşakkat anında vazgeçme ve bıkkınlık göstermeksizin son derece ciddiyet ve gayretle yerine getirmeyi, istediği hiçbir iş kendisine zor gelmeyen güçlü kimsenin durumuna benzetmedir (temsildir). Yüce Allah'ın Meryem Suresi'ndeki { يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ } “Ey Yahyâ! Kitab'ı kuvvetle tut” [12] buyruğu da bu kabildendir.
وَهَذَا الْأَخْذُ هُوَ حَظُّ الرَّسُولِ وَأَصْحَابِهِ الْمُبَلِّغِينَ لِلشَّرِيعَةِ وَالْمُنَفِّذِينَ لَهَا، فَاللَّهُ الْمُشَرِّعُ، وَالرَّسُولُ الْمُنَفِّذُ، وَأَصْحَابُهُ وَوُلَاةُ الْأُمُورِ هُمْ أَعْوَانٌ عَلَى التَّنْفِيذِ، وَإِنَّمَا اقْتُصِرَ عَلَى أَمْرِ الرَّسُولِ بِهَذَا الْأَخْذِ لِأَنَّهُ مِنْ خَصَائِصِهِ مَنْ يَقُومُ مَقَامَهُ فِي حَضْرَتِهِ وَعِنْدَ مَغِيبِهِ، وَهُوَ وَهُمْ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ كَسَائِرِ الْأُمَّةِ.
Bu alma işi, peygamberin ve şeriatı tebliğ edip uygulayan ashâbının payıdır. Şeriatı koyan Allah'tır, uygulayan peygamberdir, ashâbı ve yöneticiler ise uygulamada yardımcıdırlar. Bu alma emrinin yalnızca peygambere yöneltilmesi, onun huzurunda ve gıyabında onun yerine geçecek kimselerin onun özelliklerinden olması sebebiyledir. Bunun dışındaki hususlarda ise o da onlar da ümmetin diğer fertleri gibidirler.
فَقَوْلُهُ: وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها تَعْرِيجٌ عَلَى مَا هُوَ حَظُّ عُمُومِ الْأُمَّةِ مِنَ الشَّرِيعَةِ وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِهَا، فَهَذَا الْأَخْذُ مَجَازٌ فِي التَّمَسُّكِ وَالْعَمَلِ وَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِالْبَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى اللُّصُوقِ، يُقَالُ: أَخَذَ بِكَذَا إِذَا تَمَسَّكَ بِهِ وَقَبَضَ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ [الْأَعْرَاف: ١٥٠] وَقَوْلِهِ: تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي
{ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } buyruğu, şeriattan bütün ümmetin payına düşen şeye, yani ona sarılmaya yönelmedir. Buradaki alma (ahz), sarılmak ve amel etmek anlamında mecazdır. Bu sebeple yapışma bildiren bâ harfi ile geçişli kılınmıştır. Bir kimse bir şeye sımsıkı tutunup kavradığında 'ahaze bi-kezâ' (şuna sarıldı) denir; nitekim { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } “Kardeşinin başından tuttu” [el-A'râf 150] ve { تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “Sakalımdan ve başımdan tutma”
[طه: ٩٤] . وَلَمْ يُعَدَّ فِعْلُ الْأَخْذِ بِالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَخُذْها لِأَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّلَقِّي وَالْحِفْظِ لِأَنَّهُ أَهَمُّ مِنَ الْأَخْذِ بِمَعْنَى التَّمَسُّكِ وَالْعَمَلِ، فَأَنَّ الْأَوَّلَ حَظُّ وَلِيِّ الْأَمْرِ وَالثَّانِي حَظُّ جَمِيعِ الْأُمَّةِ.
[Tâhâ: 94] buyruklarında da böyledir. { فَخُذْها } buyruğunda ise ahz fiili bâ harfi ile müteaddî kılınmamıştır; çünkü telakki edip bellemek ve korumak manasında kullanılmıştır. Zira bu, sarılmak ve amel etmek manasındaki almaktan daha mühimdir; nitekim birincisi yöneticinin payı, ikincisi ise bütün ümmetin payıdır.
وَجُزِمَ يَأْخُذُوا جَوَابًا لِقَوْلِهِ: وَأْمُرْ تَحْقِيقًا لحُصُول امتثالهم عِنْد مَا يَأْمُرُهُمْ.
{ يَأْخُذُوا } fiili, onlara emrettiği anda itaatlerinin gerçekleşmesini kesinleştirmek için { وَأْمُرْ } buyruğunun cevabı olarak cezm edilmiştir.
وبِأَحْسَنِها وَصْفٌ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ مَقْصُودٌ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي الْحُسْنِ، فَإِضَافَتُهَا إِلَى
{ بِأَحْسَنِها } ifadesi, üstünlük anlamı soyutlanmış (maslûbu'l-mufâdala) bir vasıftır ve bununla güzellikte mübalağa kastedilmiştir. Dolayısıyla levhalar
ضَمِيرِ الْأَلْوَاحِ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ، أَيْ: بِالْأَحْسَنِ الَّذِي هُوَ لَهَا وَهُوَ جَمِيعُ مَا فِيهَا، لِظُهُورِ أَنَّ مَا فِيهَا مِنَ الشَّرَائِعِ لَيْسَ بَيْنَهُ تَفَاضُلٌ بَيْنَ أَحْسَنَ وَدُونَ الْأَحْسَنِ، بَلْ كُلُّهُ مَرْتَبَةٌ وَاحِدَةٌ فِيمَا عُيِّنَ لَهُ، وَلِظُهُورِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْأَخْذِ بِبَعْضِ الشَّرِيعَةِ وَتَرْكِ بَعْضِهَا، وَلِأَنَّ الشَّرِيعَةَ مُفَصَّلٌ فِيهَا مَرَاتِبُ الْأَعْمَالِ، فَلَوْ أَنَّ بَعْضَ الْأَعْمَالِ كَانَ عِنْدَهَا أَفْضَلَ مِنْ بَعْضٍ، كَالْمَنْدُوبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُبَاحِ، وَكَالرُّخْصَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَزِيمَةِ، كَانَ التَّرْغِيبُ فِي الْعَمَلِ بِالْأَفْضَلِ مَذْكُورًا فِي الشَّرِيعَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَخْذِ بِهَا، فَقَرَائِنُ سَلْبِ صِيغَةِ التَّفْضِيلِ عَنِ الْمُفَاضَلَةِ قَائِمَةٌ وَاضِحَةٌ، فَلَا وَجْهَ لِلتَّرَدُّدِ فِي تَفْسِيرِ الْأَحْسَنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالتَّعَزُّبِ إِلَى التَّنْظِيرِ بِتَرَاكِيبَ مَصْنُوعَةٍ أَوْ نَادِرَةٍ خَارِجَةٍ عَنْ كَلَامِ الْفُصَحَاءِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٥٥] . وَالْمَعْنَى:
zamirine muzaf kılınması lâm (aidiyet) anlamındadır; yani 'onlara ait olan en güzele', ki o da levhalardaki hükümlerin tamamıdır. Zira oradaki şeriat hükümleri arasında daha güzel olan ile daha az güzel olan şeklinde bir derecelenme olmadığı, aksine belirlendiği amaç doğrultusunda hepsinin aynı mertebede olduğu açıktır. Yine şeriatın bir kısmını alıp bir kısmını terk etmeye inanmayacakları da açıktır. Üstelik şeriatta amellerin mertebeleri detaylandırılmıştır; şayet şeriat nezdinde mübah olana kıyasla mendup gibi, azimete kıyasla ruhsat gibi bazı ameller diğerlerinden daha faziletli olsaydı, daha faziletli olanla amel etmeye teşvik şeriatta zikredilmiş olurdu ve bu da bütünüyle ona sarılmanın bir parçası sayılırdı. Dolayısıyla tafdil kalıbından üstünlük anlamının soyutlandığına dair karineler açık ve sabittir. Bu ayetteki 'en güzel' (ahsen) ifadesini tefsir ederken tereddüt etmeye ve fasihlerin kelamının dışındaki yapmacık veya nâdir terkiplerle benzetmelere sapmaya mahal yoktur. Bu ayet, Yüce Allah'ın Zümer Suresi'ndeki { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” [55] ayetinin benzeridir. Manası ise şöyledir:
وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِمَا فِيهَا لحسنها.
Kavmine, güzelliğinden ötürü levhalarda bulunan şeylere sarılmalarını emret.
سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ.
{ سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim.”
كَلَامٌ مُوَجَّهٌ إِلَى مُوسَى ﵇ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُنْفَصِلًا عَنِ الْكَلَامُ الَّذِي قَبْلَهُ فَيَكُونُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا: هُوَ وَعْدٌ لَهُ بِدُخُولِهِمُ الْأَرْضَ الْمَوْعُودَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُتَّصِلَةً بِمَا قَبْلَهَا فَتَكُونُ مِنْ تَمَامِ جُمْلَةِ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها عَلَى أَنَّهَا تَحْذِيرٌ مِنَ التَّفْرِيطِ فِي شَيْءٍ مِمَّا كُتِبَ لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ. وَالْمَعْنَى سَأُبَيِّنُ لَكُمْ عِقَابَ الَّذِينَ لَا يَأْخُذُونَ بِهَا.
Bu, Mûsâ aleyhisselâm'a yöneltilmiş bir sözdür. Önceki sözden ayrı olması caizdir; bu durumda ibtidâî bir isti'nâf (yeni bir başlangıç) olur: Vaat edilen topraklara gireceklerine dair ona bir vaattir. Cümlenin kendisinden öncekine bitişik olması da caizdir; bu takdirde levhalarda kendisi için yazılan şeylerden herhangi birinde kusur göstermekten sakındırma olarak { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } cümlesinin tamamlayıcısı olur. Manası da: 'Onlara sarılmayanların cezasını size göstereceğim' demektir.
وَالدَّارُ الْمَكَانُ الَّذِي تَسْكُنُهُ الْعَائِلَةُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٨١] وَالْمَكَانُ الَّذِي يَحُلُّهُ الْجَمَاعَةُ مِنْ حَيٍّ أَوْ قَبِيلَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ [الْأَعْرَاف: ٩١] وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَتُطْلَقُ الدَّارُ عَلَى مَا يَكُونُ عَلَيْهِ النَّاسُ أَوِ الْمَرْءُ مِنْ حَالَةٍ مُسْتَمِرَّةٍ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْد: ٢٤] ، وَقَدْ يُرَادُ بِهَا مَآلُ الْمَرْءِ وَمَصِيرُهُ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الدَّارِ يَأْوِي إِلَيْهِ فِي شَأْنِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٥] .
Dâr (الدَّارُ), Kasas Suresi'ndeki { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Onu da evini barkını da yere batırdık” [81] ayetinde olduğu gibi ailenin ikamet ettiği mekandır; nitekim { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Yurtlarında dizüstü çökekaldılar” [el-A'râf 91] ayetinde geçtiği üzere bir kabile veya mahalleden oluşan topluluğun konakladığı mekana da denir ve bu daha önce geçmişti. Dâr kelimesi insanların yahut bir kimsenin içinde bulunduğu sürekli hal için de kullanılır; Ra'd Suresi'ndeki { فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Bu yurdun sonu ne güzeldir!” [24] ayeti de bundandır. Bazen de kişinin varacağı yer ve akıbeti kastedilir; zira bu durum, kişinin işinde kendisine sığındığı bir yurt gibidir. En'âm Suresi'ndeki { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Yurdun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz” [135] ayetinde buna benzer bir açıklama geçmişti.
وَخُوطِبَ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ بِاعْتِبَارِ مَنْ مَعَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ شُيُوخِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَوْ بِاعْتِبَارِ
Çoğul zamiriyle hitap edilmesi, yanında bulunan İsrailoğulları ileri gelenleri olan ashâbı dikkate alınarak veya
جَمَاعَةِ قَوْمِهِ فَالْخِطَابُ شَامِلٌ لِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ.
kavminin topluluğu dikkate alınarak yapılmıştır; dolayısıyla hitap Mûsâ'yı ve beraberindekileri kapsamaktadır.
وَالْإِرَاءَةُ مَنْ رَأَى الْبَصَرِيَّةِ لِأَنَّهَا عُدِّيَتْ إِلَى مَفْعُولَيْنِ فَقَطْ.
Gösterme (irâe), basarî olan (gözle görme bildiren) 'reâ' fiilindendir; çünkü sadece iki mef'ûle geçişli kılınmıştır.
وأوثر فعل سَأُرِيكُمْ دُونَ نَحْوِ: سَأُدْخِلُكُمْ، لِأَنَّ اللَّهَ مَنَعَ مُعْظَمَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ مُوسَى مِنْ دُخُولِ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ لَمَّا امْتَنَعُوا مِنْ قِتَالِ الْكَنْعَانِيِّينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
"Sizi girdireceğim" gibi bir ifade yerine { سَأُرِيكُمْ } "size göstereceğim" fiilinin tercih edilmesi şundandır: Çünkü Allah, Kenanlılarla savaşmaktan kaçındıklarında, Mûsâ ile beraber olan kavmin çoğunu Mukaddes Topraklar'a girmekten menetti; nitekim bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğunda daha önce geçmişti:
قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٢٦] . وَجَاءَ ذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ الْإِصْحَاحِ الْأَوَّلِ: أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمُوسَى: «وَأَنْتَ لَا تَدْخُلُ إِلَى هُنَاكَ» وَفِي الْإِصْحَاحِ (٣٤) «وَصَعِدَ مُوسَى إِلَى الْجَبَلِ (نَبْو) فَأَرَاهُ اللَّهُ جَمِيعَ الْأَرْضِ» وَقَالَ لَهُ: «هَذِهِ الْأَرْضُ الَّتِي أَقْسَمْتُ لِإِبْرَاهِيمَ قَائِلًا لِنَسْلِكَ أُعْطِيهَا قَدْ أَرَيْتُكَ إِيَّاهَا بِعَيْنَيْكَ وَلَكِنَّكَ لَا تَعْبُرُ» .
Mâide Suresi'nde: { قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “[Allah] 'Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar' dedi” [26]. Bu husus Tevrat'ın Tesniye kitabının birinci bâbında da şöyle geçmiştir: Allah Mûsâ'ya: «Sen de oraya girmeyeceksin» buyurdu. 34. bâbda ise: «Ve Mûsâ (Nebo) Dağı'na çıktı; Allah ona bütün memleketi gösterdi» ve ona: «İbrahim'e 'senin zürriyetine vereceğim' diye yemin ettiğim diyar işte budur; onu gözlerinle sana gösterdim, fakat sen oraya geçmeyeceksin» dedi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سَأُرِيكُمْ خِطَابًا لِقَوْمِ مُوسَى، فَيَكُونُ فِعْلُ أُرِيكُمْ كِنَايَةً عَنِ الْحُلُولِ فِي دَارِ الْفَاسِقِينَ، وَالْحُلُولُ فِي دِيَارِ قَوْمٍ لَا يكون إلّا الْفَتْح وَالْغَلَبَةِ، فَالْإِرَاءَةُ رَمْزٌ إِلَى الْوَعْدِ بِفَتْحِ بِلَادِ الْفَاسِقِينَ، وَالْمُرَادُ بِالْفَاسِقِينَ الْمُشْرِكُونَ، فَالْكَلَامُ وَعْدٌ لِمُوسَى وَقَوْمِهِ بِأَنْ يَفْتَحُوا دِيَارَ الْأُمَمِ الْحَالَّةِ بِالْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ الَّتِي وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِهَا، وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ وَالثَلَاثِينَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ خِطَابًا لِلشَّعْبِ «احْفَظْ مَا أَنَا مُوصِيكَ بِهِ هَا أَنَا طَارِدٌ مِنْ قُدَّامِكَ الْأَمُورِيِّينَ، وَالْكَنْعَانِيِّينَ، وَالْحَثِّيِّينَ، وَالْفَرْزِيِّينَ، وَالْحَوِّيِّينِ، وَالْيَبُوسِيِّينَ، احْتَرِزْ مِنْ أَنْ تَقْطَعَ عَهْدًا مَعَ سُكَّانِ الْأَرْضِ الَّتِي أَنْتَ آتٍ إِلَيْهَا لِئَلَّا يَصِيرُوا فَخًّا فِي وَسَطِكَ بَلْ تَهْدِمُونَ مَذَابِحَهُمْ وَتَكْسِرُونَ أَنْصَابَهُمْ وَتَقْطَعُونَ سُوَارِيَهُمْ فَإِنَّكَ لَا تَسْجُدُ لِإِلَهٍ آخَرَ» .
{ سَأُرِيكُمْ } ifadesinin Mûsâ'nın kavmine hitap olması da caizdir; bu takdirde { أُرِيكُمْ } fiili, yoldan çıkmışların yurduna yerleşmekten kinaye olur. Bir kavmin yurduna yerleşmek ise ancak fetih ve galebe ile mümkündür. Dolayısıyla gösterme (irâe), yoldan çıkmışların beldelerini fethetme vaadine bir işarettir. Yoldan çıkmışlardan kasıt ise müşriklerdir. Böylece bu söz, Mûsâ'ya ve kavmine, Allah'ın kendilerine vadettiği Mukaddes Topraklar'da ikamet eden milletlerin yurtlarını fethedeceklerine dair bir vaattir. Onlar Tevrat'ın Çıkış kitabının 33. bâbında kavme hitaben şöyle zikredilenlerdir: «Bugün sana emretmekte olduğum şeyi tut; işte, ben senin önünden Amorîleri, Kenanlıları, Hititleri, Perizzîleri, Hivîleri ve Yebusîleri kovuyorum. Gitmekte olduğun memleketin ahalisi ile ahit kesmekten sakın, ta ki senin aranda bir tuzak olmasınlar; bilakis onların mezbahlarını yıkacaksınız, dikili taşlarını kıracaksınız ve Aşerimlerini keseceksiniz; zira başka bir ilaha secde etmeyeceksin.»
وَيُؤَيِّدُهُ مَا رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ دَارَ الْفَاسِقِينَ هِيَ دَارُ الْعَمَالِقَةِ وَالْجَبَابِرَةِ، وَهِيَ الشَّامُ، فَمِنَ الْخَطَأِ تَفْسِيرُ مَنْ فَسَّرُوا دَارَ الْفَاسِقِينَ بِأَنَّهَا أَرْضُ مِصْرَ فَإِنَّهُمْ قَدْ كَانُوا بِهَا وَخَرَجُوا مِنْهَا وَلَمْ يَرْجِعُوا إِلَيْهَا، وَمِنَ الْبَعِيدِ تَفْسِيرُ دَارِ الْفَاسِقِينَ بِجِهَتِهِمْ، وَفِي الْإِصْحَاحِ ٣٤ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ «احْتَرِزْ مِنْ أَنْ تَقْطَعَ عَهْدًا مَعَ سُكَّانِ الْأَرْضِ الَّتِي أَنْتَ آتٍ إِلَيْهَا فَيَزْنُونَ وَرَاءَ آلِهَتِهِمْ وَيَذْبَحُونَ لِآلِهَتِهِمْ فَتُدْعَى وَتَأْكُلُ مِنْ ذَبِيحَتِهِمْ وَتَأْخُذُ مِنْ بَنَاتِهِمْ لِبَنِيكَ فَتَزْنِي بَنَاتُهُمْ وَرَاءَ آلِهَتِهِنَّ وَيَجْعَلْنَ بَنِيكَ يَزْنُونَ وَرَاءَ آلِهَتِهِنَّ» ، وَلَا يَخْفَى حُسْنُ مُنَاسَبَةِ التَّعْبِيرِ عَنْ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ بِالْفَاسِقِينَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
Katâde'den rivayet edilen "Fâsıkların yurdu, Amâlika ve zorbaların yurdudur, orası da Şam'dır" sözü bunu destekler. Bu sebeple, fâsıkların yurdunu Mısır toprağı olarak açıklayanların tefsiri hatalıdır; zira onlar zaten orada idiler, oradan çıktılar ve bir daha oraya dönmediler. Fâsıkların yurdunu onların ciheti olarak tefsir etmek de uzaktır. Çıkış kitabının 34. bâbında şöyle denmektedir: «Gideceğin memleketin ahalisi ile ahit kesmekten sakın; yoksa onlar kendi ilahlarının ardınca zina ederler ve ilahlarına kurban keserler; seni de çağırırlar ve onların kurbanından yersin; oğullarına onların kızlarından alırsın ve kızları kendi ilahlarının ardınca zina ederlerken oğullarını da ilahlarının ardınca zina ettirirler.» Bu veche göre o kavimlerin fâsıklar olarak nitelenmesinin ne derece uygun olduğu açıktır.
وَقِيلَ الْمُرَادُ بِدَارِ الْفَاسِقِينَ دِيَارُ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ مِثْلَ دِيَارِ ثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ لِكُفْرِهِمْ، أَيْ سَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ فَتَرَوْنَ دِيَارَهُمْ فَتَتَّعِظُونَ بِسُوءِ عَاقِبَتِهِمْ لِفِسْقِهِمْ، وَفِيهِ بُعْدٌ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَمُرُّوا مَعَ مُوسَى عَلَى هَذِهِ الْبِلَادِ.
Fâsıkların yurdundan kastın, küfürleri sebebiyle Allah'ın helak ettiği Semûd ve Lût kavminin yurtları gibi geçmiş milletlerin yurtları olduğu da söylenmiştir; yani "onların yanından geçeceksiniz, yurtlarını göreceksiniz ve fıskları sebebiyle uğradıkları kötü akıbetten ibret alacaksınız" demektir. Fakat bunda bir uzaklık vardır; zira İsrailoğulları Mûsâ ile birlikte bu beldelerden geçmemiştir.
وَالْعُدُولُ عَنْ تَسْمِيَةِ الْأُمَمِ بِأَسْمَائِهِمْ إِلَى التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِوَصْفِ الْفَاسِقِينَ لِأَنَّهُ أَدَلُّ
Milletleri kendi isimleriyle anmaktan vazgeçilip onlar hakkında fâsıklar sıfatıyla ifade buyrulması, bu sıfatın
عَلَى تَسَبُّبِ الْوَصْفِ فِي الْمَصِيرِ الَّذِي صَارُوا إِلَيْهِ، وَلِأَنَّهُ أَجْمَعُ وَأَوْجَزُ، وَاخْتِيَارُ وَصْفِ الْفَاسِقِينَ دُونَ الْمُشْرِكِينَ وَالظَّالِمِينَ الشَّائِعِ فِي التَّعْبِيرِ عَنِ الشِّرْكِ فِي الْقُرْآنِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ عَاقِبَتَهُمُ السُّوأَى تَسَبَّبَتْ عَلَى الشِّرْكِ وَفَاسِدِ الْأَفْعَال مَعًا.
vardıkları akıbete sebep olduğunu daha açık göstermesinden ve daha kapsamlı ve daha veciz olmasından dolayıdır. Kur'an'da şirki ifade etmekte yaygın olan müşrikler ve zalimler sıfatı yerine fâsıklar sıfatının seçilmesi ise, onların kötü akıbetlerinin hem şirkten hem de bozuk fiillerden kaynaklandığına dikkat çekmek içindir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٤٦]
[A'râf Suresi (7), Ayet 146]
سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦)
{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar her bir mucizeyi görseler de ona inanmazlar; doğru yolu görseler onu yol edinmezler, azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir. (146)”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ تَكْمِلَةً لِمَا خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى وَقَوْمَهُ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ سَأَصْرِفُ إِلَخ بأسهم، اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا يَهَابُونَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ وَيَخْشَوْنَ، فَكَأَنَّهُمْ تَسَاءَلُوا كَيْفَ تُرِينَا دَارَهُمْ وَتَعِدُنَا بِهَا، وَهَلْ لَا نَهْلِكُ قَبْلَ الْحُلُولِ بِهَا، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٢٢] وَقَدْ حَكَى ذَلِكَ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْعَدَدِ، فَأُجِيبُوا بِأَنَّ اللَّهَ سَيَصْرِفُ أُولَئِكَ عَنْ آيَاتِهِ.
Bu ayetin, Allah'ın Mûsâ ve kavmine yönelttiği hitabın tamamlayıcısı olması caizdir; bu takdirde { سَأَصْرِفُ } ... cümlesi beyânî bir isti'nâf olur. Çünkü İsrailoğulları o kavimlerden çekiniyor ve korkuyorlardı; sanki onlar "Bize onların yurdunu nasıl göstereceksin ve orayı bize nasıl vaat ediyorsun, oraya yerleşmeden önce helak olmaz mıyız?" diye sormuşlardı; nitekim Allah Ukûd (Mâide) Suresi'nde { قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Onlar: 'Ey Mûsâ! Orada zorba bir kavim var' dediler” [22] ayetiyle bunu nakletmiştir ve bu Sayılar kitabının 14. bâbında da anlatılmıştır. Onlara, Allah'ın o kimseleri ayetlerinden çevireceği cevabı verilmiştir.
وَالصَّرْفُ الدَّفْعُ أَيْ سَأَصُدُّ عَنْ آيَاتِي، أَيْ عَنْ تَعْطِيلِهَا وَإِبْطَالِهَا.
Sarf (الصَّرْفُ), defetmek/uzaklaştırmak demektir; yani "Onları ayetlerimden, [yani] onları hükümsüz kılıp iptal etmekten alıkoyacağım" demektir.
وَالْآيَاتُ الشَّرِيعَةُ، وَوَعَدَ اللَّهُ أَهْلَهَا بِأَنْ يُورِثَهُمْ أَرْضَ الشَّامِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى سَأَتَوَلَّى دَفْعَهُمْ عَنْكُمْ، وَيَكُونُ هَذَا مِثْلَ مَا وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالثَلَاثِينَ «هَا أَنَا طَارِدٌ مِنْ قُدَّامِكَ الْأَمُورِيِّينَ إِلَخْ» ، فَالصَّرْفُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عِنَايَةٌ مِنَ اللَّهِ بِمُوسَى وَقَومه بِمَا يهيء لَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ النَّصْرِ عَلَى أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ الْأَقْوِيَاءِ، كَإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَتَشْتِيتِ كَلِمَتِهِمْ، وَإِيجَادِ الْحَوَادِثِ الَّتِي تَفُتُّ فِي سَاعِدِ عُدَّتِهِمْ أَوْ تَكُونُ الْجُمْلَةُ جَوَابًا لِسُؤَالِ مَنْ يَقُولُ: إِذَا دَخَلْنَا أَرْضَ الْعَدُوِّ فَلَعَلَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِهَدْيِنَا، وَيَتَّبِعُونَ دِينَنَا، فَلَا نَحْتَاجُ إِلَى قِتَالِهِمْ، فَأُجِيبُوا بِأَنَّ اللَّهَ يَصْرِفُهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ آيَاتِهِ لِأَنَّهُمْ جُبِلُوا عَلَى التَّكَبُّرِ فِي الْأَرْضِ، وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الْآيَاتِ، فَالصَّرْفُ
Ayetler, şeriattır; Allah onun ehline Şam toprağını miras bırakacağını vadetmiştir. Bu durumda mana: "Onları sizden uzaklaştırmayı bizzat üstleneceğim" şeklinde olur. Bu da Tevrat'ın 34. bâbında geçen «İşte, ben senin önünden Amorîleri kovuyorum...» ifadesi gibi olur. Bu veche göre sarf (uzaklaştırma), kalplerine korku salmak, birliklerini dağıtmak ve güçlerini zayıflatacak hadiseler yaratmak suretiyle o güçlü kavimlere karşı zafer sebeplerini hazırlamasıyla Allah'ın Mûsâ'ya ve kavmine bir inayetidir. Yahut bu cümle: "Düşmanın toprağına girdiğimizde belki hidayetimize inanırlar, dinimize uyarlar ve böylece onlarla savaşmaya ihtiyacımız kalmaz" diyen birinin sorusuna cevap olur; onlara Allah'ın o kavimleri ayetlerine uymaktan çevireceği, zira onların yeryüzünde kibirlenmeye ve ayetlerden yüz çevirmeye fıtraten yatkın kılındıkları bildirilmiştir. Dolayısıyla buradaki sarf
هُنَا صَرْفٌ تَكْوِينِيٌّ فِي نُفُوسِ الْأَقْوَامِ، وَعَنِ الْحَسَنِ: إِنَّ مِنَ الْكُفَّارِ مَنْ يُبَالِغُ فِي كُفْرِهِ وَيَنْتَهِي إِلَى حَدٍّ إِذَا وَصَلَ إِلَيْهِ مَاتَ قَلْبُهُ.
o kavimlerin nefislerinde tekvînî (yaratılıştan gelen) bir çevirmedir. Hasan'dan [el-Basrî] şöyle rivayet edilmiştir: Kafirlerden öyleleri vardır ki küfründe aşırıya gider ve öyle bir sınıra ulaşır ki oraya vardığında kalbi ölür.
وَفِي قَصِّ اللَّهِ تَعَالَى هَذَا الْكَلَامَ على مُحَمَّد ﷺ تَعْرِيضٌ بِكُفَّارِ الْعَرَبِ بِأَنَّ اللَّهَ دَافِعُهُمْ عَنْ تَعْطِيلِ آيَاتِهِ، وَبِأَنَّهُ مَانِعٌ كَثِيرًا مِنْهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا لِمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
Yüce Allah'ın bu sözü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatmasında, Allah'ın Arap kafirlerini O'nun ayetlerini hükümsüz kılmaktan alıkoyacağına ve az önce zikrettiğimiz sebepten ötürü onların pek çoğunun iman etmesini engelleyeceğine dair üstü kapalı bir işaret (ta'rîz) vardır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ مِنْ خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى لرَسُوله مُحَمَّد ﷺ رَوَى الطَّبَرِيُّ ذَلِكَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةً فِي أَثْنَاءِ قِصَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ
{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ } cümlesinin Yüce Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan hitabından olması da caizdir; Taberî bunu Süfyân b. Uyeyne'den rivayet etmiştir. Bu takdirde cümle, İsrailoğulları kıssasının arasında bir mu'tariza (ara cümle) olur;
بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ [الْأَعْرَاف: ١٤٥] تَعْرِيضًا بِأَنَّ حَالَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ كَحَالِ أُولَئِكَ الْفَاسِقِينَ، وَتَصْرِيحًا بِسَبَبِ إِدَامَتِهِمُ الْعِنَادَ وَالْإِعْرَاضَ عَنِ الْإِيمَانِ، فَتَكُونُ الْجُمْلَة مستأنفة استينافا ابْتِدَائِيًّا، وَتَأْتِي فِي مَعْنَى الصَّرْفِ عَنِ الْآيَاتِ الْوُجُوهُ السَّابِقَةُ وَاقْتِرَانُ فِعْلِ سَأَصْرِفُ بِسِينِ الِاسْتِقْبَالِ الْقَرِيبِ تُنَبِّهُهُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يُعَجِّلُ ذَلِكَ الصَّرْفَ.
Arap müşriklerinin halinin o fâsıkların hali gibi olduğuna tarizde bulunmak ve onların inadı sürdürmelerinin ve imandan yüz çevirmelerinin sebebini açıkça belirtmek üzere { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } [el-A'râf 145] buyruğu münasebetiyle [getirilmiştir]. Bu takdirde cümle ibtidâî bir isti'nâf olur. Ayetlerden sarf edilme hakkında daha önceki vecihler geçerli olur. { سَأَصْرِفُ } fiilinin yakın gelecek bildiren 'sîn' harfiyle bitişmesi, Allah'ın bu çevirmeyi çabuklaştıracağına dikkat çeker.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ على مفعول سَأَصْرِفُ لِلِاهْتِمَامِ بِالْآيَاتِ، وَلِأَنَّ ذِكْرَهُ عَقِبَ الْفِعْلِ الْمُتَعَلِّقِ هُوَ بِهِ أَحْسَنُ.
Mecrûrun (harf-i cerli ifadenin) { سَأَصْرِفُ } fiilinin mef'ûlünden önce getirilmesi, ayetlere önem vermek içindir ve bağlı olduğu fiilin hemen ardından zikredilmesi daha güzel olduğu içindir.
وَتَعْرِيفُ الْمَصْرُوفِينَ عَنِ الْآيَاتِ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِلْإِيمَاءِ بِالصِّلَةِ إِلَى عِلَّةِ الصَّرْفِ.
Ayetlerden çevrilecek olanların ism-i mevsûl yoluyla marife kılınması, sıla cümlesiyle sarfın (çevirmenin) illetine işaret etmek içindir.
وَهِيَ مَا تَضَمَّنَتْهُ الصِّلَاتُ الْمَذْكُورَةُ، لِأَنَّ مَنْ صَارَتْ تِلْكَ الصِّفَاتُ حَالَاتٍ لَهُ يَنْصُرُهُ اللَّهُ، أَوْ لِأَنَّهُ إِذَا صَارَ ذَلِكَ حَالَهُ رِينَ عَلَى قَلْبِهِ، فَصُرِفَ قَلْبُهُ عَنْ إِدْرَاكِ دَلَالَةِ الْآيَاتِ وَزَالَتْ مِنْهُ الْأَهْلِيَّةُ لِذَلِكَ الْفَهْمِ الشَّرِيفِ.
O illet de zikredilen sıla cümlelerinin kapsadığı şeylerdir; zira bu sıfatlar kimin halleri haline gelirse Allah ona yardım etmez yahut bu onun hali haline geldiğinde kalbi paslanır, böylece kalbi ayetlerin delaletini kavramaktan çevrilir ve o şerefli anlayışa olan kabiliyeti kendisinden yok olur.
وَالْأَوْصَافُ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا الصِّلَاتُ فِي الْآيَةِ تَنْطَبِقُ عَلَى مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ أَتَمَّ الِانْطِبَاقِ.
Ayetteki sıla cümlelerinin kapsadığı vasıflar Mekke ehlinin müşriklerine tam anlamıyla uymaktadır.
وَالتَّكَبُّرُ الِاتِّصَافُ بِالْكِبْرِ. وَقَدْ صِيغَ لَهُ الصِّيغَةُ الدَّالَّةُ عَلَى التَّكَلُّفِ، وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَة: ٣٤] وَقَوْلِهِ: اسْتَكْبَرْتُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٧] ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُعْجَبُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، وَيَعُدُّونَ أَنْفُسَهُمْ عُظَمَاءَ فَلَا يَأْتَمِرُونَ لِآمِرٍ، وَلَا يَنْتَصِحُونَ لِنَاصِحٍ.
Tekebbür (التَّكَبُّرُ), kibir sıfatıyla nitelenmektir. Bunun için tekellüf bildiren kalıp getirilmiştir; nitekim bunu Yüce Allah'ın { أَبى وَاسْتَكْبَرَ } [el-Bakara 34] ve Bakara Suresi'ndeki { اسْتَكْبَرْتُمْ } [87] buyruklarında açıklamıştık. Manası: Onların kendilerini beğenmeleri ve kendilerini büyük saymalarıdır; dolayısıyla ne bir emredenin emrine uyarlar ne de bir nasihatçinin nasihatini dinlerler.
وَزِيَادَةُ قَوْلِهِ: فِي الْأَرْضِ لِتَفْضِيحِ تَكَبُّرِهِمْ، وَالتَّشْهِيرِ بِهِمْ بِأَنَّ كِبْرَهُمْ مَظْرُوفٌ فِي الْأَرْضِ، أَيْ لَيْسَ هُوَ خَفِيًّا مُقْتَصِرًا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، بَلْ هُوَ مَبْثُوثٌ فِي الْأَرْضِ، أَيْ
{ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” ifadesinin ziyade edilmesi, onların kibirlerini teşhir edip rezil etmek ve kibirlerinin yeryüzünü kapladığını, yani gizli kalmayıp sadece kendi nefisleriyle sınırlı olmadığını, bilakis yeryüzüne yayıldığını, yani
مَبْثُوثٌ أَثَرُهُ، فَهُوَ تَكَبُّرٌ شَائِعٌ فِي بِقَاعِ الْأَرْضِ كَقَوْلِهِ: يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ [يُونُس: ٢٣] وَقَوْلِهِ: وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ [الْبَقَرَة: ٢٧] وَقَوْلِهِ: وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً [الْإِسْرَاء: ٣٧] وَقَوْلِ مُرَّةَ بْنِ عَدَّاءٍ الْفَقْعَسِيِّ:
eserinin yayıldığını bildirmek içindir; dolayısıyla yeryüzünün her tarafında yaygın olan bir kibirdir. Nitekim { يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Yeryüzünde haksız yere taşkınlık ederler” [Yûnus 23], { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Yeryüzünde bozgunculuk yaparlar; işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” [el-Bakara 27] ve { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” [el-İsrâ 37] buyruklarında ve Mürre b. Addâ el-Fak'asî'nin şu beytinde de böyledir:
فَهَلَّا أَعْدَوْنِي لِمِثْلِي تَفَاقَدُوا ... وَفِي الْأَرْضِ مَبْثُوثٌ شُجَاعٌ وَعَقْرَبُ
Yok olasıcalar, benim gibisi için beni düşmana karşı hazırlasalar ya! / Oysa yeryüzünde yılan ve akrep yayılmıştır.
وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ الْحَقِّ زِيَادَةٌ لِتَشْنِيعِ التَّكَبُّرِ بِذِكْرِ مَا هُوَ صِفَةٌ لَازِمَةٌ لَهُ، وَهُوَ مُغَايَرَةُ الْحَقِّ، أَيْ: بَاطِلٌ وَهِيَ حَالٌ لَازِمَةٌ لِلتَّكَبُّرِ، كَاشِفَةٌ لِوَصْفِهِ، إِذِ التَّكَبُّرُ لَا يَكُونُ بِحَقٍّ فِي جَانِبِ الْخَلْقِ، وَإِنَّمَا هُوَ وَصْفٌ لِلَّهِ بِحَقٍّ لِأَنَّهُ الْعَظِيمُ عَلَى كُلِّ مَوْجُودٍ، وَلَيْسَ تَكَبُّرُ اللَّهِ بِمَقْصُودٍ أَنْ يُحْتَرَزَ عَنْهُ هُنَا حَتَّى يُجْعَلَ الْقَيْدُ بِغَيْرِ الْحَقِّ لِلِاحْتِرَازِ عَنْهُ، كَمَا فِي
{ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” buyruğu, kibrin ayrılmaz sıfatı olan hakkın zıddı olma durumunu, yani batıl oluşunu zikrederek kibri daha da çirkinleştirmek için bir ziyadedir. Bu, kibrin vasfını açıklayan ayrılmaz bir haldir; zira kibir yaratılmışlar açısından asla hak ile olamaz. O, ancak her mevcudun üzerinde yüce olan Allah için hak olan bir vasıftır. Burada -el-Keşşâf'ta geçtiği gibi- { بِغَيْرِ الْحَقِّ } kaydı Allah'ın kibrinden sakındırmak kastıyla konulmuş değildir;
«الْكَشَّافِ» .
«el-Keşşâf»ta [geçtiği gibi].
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَاوَلَ جَعْلَ قَوْلِهِ: بِغَيْرِ الْحَقِّ قَيْدًا لِلتَّكَبُّرِ، وَجَعَلَ مِنَ التَّكَبُّرِ مَا هُوَ حَقٌّ، لِأَنَّ لِلْمُحِقِّ أَنْ يَتَكَبَّرَ عَلَى الْمُبْطِلِ، وَمِنْهُ الْمَقَالَةُ الْمَشْهُورَةُ «الْكِبْرُ عَلَى الْمُتَكَبِّرِ صَدَقَةٌ» وَهَذِهِ الْمَقَالَةُ الْمُسْتَشْهَدُ بِهَا جَرَتْ عَلَى الْمَجَازِ أَوِ الْغَلَطِ.
Müfessirlerden bazısı { بِغَيْرِ الْحَقِّ } ifadesini tekebbür için bir kayıt kılmaya ve kibirden hak olan bir kısmın da bulunduğunu ileri sürmeye çalışmışlardır; zira haklı olanın batıl ehline karşı büyüklük taslama hakkı vardır. Meşhur «Kibirliye karşı kibir göstermek sadakadır» sözü de bundandır. Delil getirilen bu söz ise mecaza veya galata dayanmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: يَتَكَبَّرُونَ فَهُوَ فِي حُكْمِ الصِّلَةِ، وَالْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٩٦، ٩٧] وَكُلُّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٥] .
{ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } “Onlar her bir ayeti/mucizeyi görseler de ona inanmazlar” buyruğu { يَتَكَبَّرُونَ } fiiline atfedilmiştir, dolayısıyla sıla hükmündedir. Bunun hakkındaki açıklama, Yûnus Suresi'ndeki { لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Kendilerine her türlü ayet/mucize gelse bile inanmazlar” [96, 97] buyruğu hakkındaki açıklama gibidir. "Küll" (كُلُّ) kelimesi, Bakara Suresi'ndeki { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ } “Kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti/mucizeyi getirsen de” [145] ayetinde geçtiği gibi çokluk anlamında kullanılmıştır.
وَالسَّبِيلُ مُسْتَعَارٌ لِوَسِيلَةِ الشَّيْءِ بِقَرِينَةِ إِضَافَتِهِ إِلَى الرُّشْدِ وَإِلَى الْغَيِّ. وَالرُّؤْيَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِلْإِدْرَاكِ.
Sebîl (السَّبِيلُ - yol), rüşd ve gayy kelimelerine izafe edilmesi karinesiyle bir şeyin vesilesi için istiare edilmiştir. Görme (er-rü'yet) ise idrak etme anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَالِاتِّخَاذُ حَقِيقَتُهُ مُطَاوِعُ أَخَّذَهُ بِالتَّشْدِيدِ، إِذَا جَعَلَهُ آخِذًا، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى أَخْذِ الشَّيْءِ وَلَوْ لَمْ يُعْطِهِ إِيَّاهُ غَيْرُهُ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْمُلَازَمَةِ، أَيْ لَا يُلَازِمُونَ طَرِيقَ الرُّشْدِ، وَيُلَازِمُونَ طَرِيقَ الْغَيِّ.
İttihâz (الِاتِّخَاذُ - edinmek), hakikatte şeddeli olarak 'ahheze' fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olup onu alıcı kıldığı zaman kullanılır; sonra başkası ona vermemiş olsa bile bir şeyi almak anlamında kullanılmıştır. Burada ise mülâzemet (sürekli sarılmak/tutunmak) manasında istiare edilmiştir; yani doğru yolu tutmazlar, azgınlık yoluna ise sımsıkı sarılırlar.
وَالرُّشْدُ الصَّلَاحُ وَفِعْلُ النَّافِعِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦] وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الشَّيْءُ الصَّالِحُ كُلُّهُ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.
Rüşd (الرُّشْدُ), salah (doğruluk/düzgünlük) ve faydalı olanı yapmaktır; Nisa Suresi'ndeki { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “Onlarda bir olgunluk görürseniz” [6] ayetinde daha önce geçmişti. Burada rüşdden kasıt: İman ve salih amellerden ibaret olan her türlü doğru ve hayırlı şeydir.
وَالْغَيُّ الْفَسَادُ وَالضَّلَالُ، وَهُوَ ضِدُّ الرُّشْدِ بِهَذَا الْمَعْنَى، كَمَا أَنَّ السَّفَهَ ضِدُّ الرُّشْدِ بِمَعْنَى حُسْنِ النَّظَرِ فِي الْمَالِ، فَالْمَعْنَى: إِنْ يُدْرِكُوا الشَّيْءَ الصَّالِحَ لَمْ يَعْمَلُوا بِهِ.
Gayy (الْغَيُّ), fesat ve sapıklıktır; bu anlamıyla rüşdün zıddıdır. Nitekim sefâhet de malı güzel idare etme anlamındaki rüşdün zıddıdır. Mana şöyledir: Onlar doğru ve faydalı olanı idrak etseler bile onunla amel etmezler.
لِغَلَبَةِ الْهَوَى عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَإِنْ يُدْرِكُوا الْفَسَادَ عَمِلُوا بِهِ لِغَلَبَةِ الْهَوَى، فَالْعَمَلُ بِهِ حَمْلٌ لِلنَّفْسِ عَلَى كُلْفَةٍ، وَذَلِكَ تَأْبَاهُ الْأَنْفُسُ الَّتِي نَشَأَتْ عَلَى مُتَابَعَةِ مَرْغُوبِهَا، وَذَلِكَ شَأْنُ النَّاسِ الَّذِينَ لَمْ يُرَوِّضُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْهُدَى الْإِلَهِيِّ، وَلَا بِالْحِكْمَةِ وَنَصَائِحِ الْحُكَمَاءِ وَالْعُقَلَاءِ، بِخِلَافِ الْغَيِّ، فَإِنَّهُ مَا ظَهَرَ فِي الْعَالَمِ إِلَّا مِنْ آثَارِ شَهَوَاتِ النُّفُوسِ وَدَعَوَاتِهَا الَّتِي يُزَيِّنُ لَهَا الظَّاهِرُ الْعَاجِلُ، وَتَجَهُّلُ عَوَاقِبِ السُّوءِ الْآجِلَةِ، كَمَا
Zira heva kalplerine galebe çalmıştır; fesadı idrak ettiklerinde ise yine hevanın baskın gelmesi sebebiyle onunla amel ederler. Çünkü [doğru olanla] amel etmek nefse bir külfet yüklemektir; arzularının peşinden gitmeye alışmış nefisler ise bunu reddeder. Bu durum, nefislerini ilahi hidayetle, hikmetle, bilge ve akıllı kişilerin nasihatleriyle terbiye etmemiş insanların halidir. Gayy (sapıklık) ise bunun aksinedir; zira o, dünyada ancak nefislerin şehvetlerinin ve peşin olan zahirin süslediği, gelecekteki kötü akıbetlerin ise görmezden gelindiği çağrılarının eserlerinden ortaya çıkmıştır; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: { حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ } “Cennet nefse hoş gelmeyen şeylerle kuşatılmış, cehennem ise şehvetlerle donatılmıştır.”
وَالتَّعْبِيرُ فِي الصِّلَاتِ الْأَرْبَعِ بِالْأَفْعَالِ الْمُضَارَعَةِ: لِإِفَادَةِ تَجَدُّدِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ مِنْهُمْ وَاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَيْهَا.
Dört sıla cümlesinde muzâri fiillerin kullanılması, bu fiillerin onlardan tekrar tekrar sadır olduğunu ve bunlara devam ettiklerini ifade etmek içindir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: الرُّشْدِ- بِضَمٍّ فَسُكُونٍ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ:
Cumhur (çoğunluk) { الرُّشْدِ } kelimesini -zamme ve ardından sükûn ile- okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise
بِفَتْحَتَيْنِ، وَهُمَا لُغَتَانِ فِيهِ.
iki fetha ile [er-Raşed şeklinde] okumuşlardır; bunlar bu kelimede iki ayrı lehçedir.
وَجُمْلَةُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ تَوْسِيمَهُمْ بِتِلْكَ الصِّلَاتِ يُثِيرُ سُؤَالًا.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا } cümlesi beyânî bir isti'nâftır; zira onların bu sıla cümlelerindeki vasıflarla damgalanması bir soru doğurmaktadır.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ مَا تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ السَّابِقُ، نُزِّلَ مَنْزِلَةَ الْمَوْجُودِ فِي الْخَارِجِ وَهُوَ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَاسْتُعْمِلُ لَهُ اسْمُ إِشَارَةِ الْمُفْرِدِ لِتَأْوِيلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِالْمَذْكُورِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً [الْفرْقَان: ٦٨] أَيْ مَنْ يَفْعَلِ الْمَذْكُورَ، وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ كَثِيرٌ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَأُلْحِقَ بِهِ الضَّمِيرُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَة [٦١] .
{ ذلِكَ } ile işaret edilen husus, önceki sözün kapsadığı şeydir; dış dünyada var olan bir şey konumuna getirilmiştir ki o da ayetin sonuna kadar olan { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ } sözünün kapsadığı husustur. İşaret edilen şey "zikredilen husus" teviliyle karşılandığı için tekil işaret ismi kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Ve onlar ki, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunu yaparsa cezaya çarpar” [el-Furkân 68] buyruğunda da böyledir; yani "kim zikredilenleri yaparsa" demektir. İşaret isminde bu kullanım pek çoktur. Bakara Suresi'ndeki { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkar etmeleri sebebiyledir” [61] buyruğunda geçtiği üzere ona zamir de bitiştirilmiştir.
وَالْبَاء السَّبَبِيَّة أَيْ: كِبْرُهُمْ. وَعَدَمُ إِيمَانِهِمْ، وَاتِّبَاعُهُمْ سَبِيلَ الْغَيِّ، وَإِعْرَاضُهُمْ عَنْ سَبِيلِ الرُّشْدِ سَبَبُهُ تَكْذِيبُهُمْ بِالْآيَاتِ، فَأَفَادَتِ الْجُمْلَةُ بَيَانَ سَبَبِ الْكِبْرِ، وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَوْصَافِ الَّتِي هِيَ سَبَبُ صَرْفِهِمْ عَنِ الْآيَاتِ، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ السَّبَبِ، وَهَذَا أَحْسَنُ مِنْ إِرْجَاعِ الْإِشَارَةِ إِلَى الصّرْف الْمَأْخُوذَة مِنْ سَأَصْرِفُ لِأَنَّ هَذَا الْمَحْمَلَ يَجْعَلُ التَّكْذِيبَ سَبَبًا ثَانِيًا لِلصَّرْفِ، وَجَعْلُهُ سَبَبًا لِلسَّبَبِ أَرْشَقُ.
[Bâ harfi] sebebiyye bildiren bâ'dır; yani onların kibirlenmelerinin, inanmamalarının, azgınlık yoluna uymalarının ve doğruluk yolundan yüz çevirmelerinin sebebi ayetleri yalanlamalarıdır. Böylece cümle, kibirlenmenin ve ona atfedilen sıfatların sebebini açıklamayı sağlamıştır; bu sıfatlar ise onların ayetlerden çevrilmesinin sebebidir. Dolayısıyla bu, sebebin sebebi olmuştur. Bu açıklama, işareti { سَأَصْرِفُ } fiilinden çıkarılan sarf (çevirme) manasına döndürmekten daha güzeldir; zira bu ikinci ihtimal yalanlamayı çevirmenin ikinci bir sebebi kılar, onu sebebin sebebi kılmak ise daha zariftir.
وَاجْتُلِبَتْ (أَنْ) الدَّالَّةُ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ وَالتَّوْكِيدِ لِتَحْقِيقِ هَذَا التَّسَبُّبِ وَتَأْكِيدِهِ، لِأَنَّهُ مَحَلُّ عَرَابَةٍ.
Masdariyye ve tekit bildiren 'enne' (أَنَّ), bu sebebiyet ilişkisini gerçekleştirmek ve pekiştirmek için getirilmiştir; zira burası şaşırtıcı bir durumun yeridir.