وَجُعِلَ الْمُسْنَدُ فِعْلًا مَاضِيًا، لِإِفَادَةِ أَنَّ وَصْفَ التَّكْذِيبِ قَدِيمٌ رَاسِخٌ فِيهِمْ، فَكَانَ رُسُوخُ ذَلِكَ فِيهِمْ سَبَبًا فِي أَنْ خَلَقَ الطَّبْعَ وَالْخَتْمَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يَشْعُرُونَ بِنَقَائِصِهِمْ، وَلَا يُصْلِحُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَلَا يَزَالُونَ مُتَكَبِّرِينَ مُعْرِضِينَ غَاوِينَ.
Yalanlama vasfının onlarda köklü ve eski olduğunu ifade etmek için müsned mazi fiil kılınmıştır. Bunun onlarda kökleşmiş olması, kalplerinin mühürlenip tabiat bağlamasını yaratmanın sebebi olmuştur; böylece noksanlıklarını hissetmezler, kendilerini düzeltmezler ve daima kibirli, yüz çeviren ve azgın kimseler olarak kalırlar.
وَمَعْنَى كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُم ابتدأوا بِالتَّكْذِيبِ، وَلَمْ يَنْظُرُوا، وَلَمْ يَهْتَمُّوا بِالتَّأَمُّلِ فِي الْآيَاتِ فَدَامُوا عَلَى الْكِبْرِ وَمَا مَعَهُ، فَصَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِالْآيَاتِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْإِخْبَارَ بِأَنَّهُمْ حَصَلَ مِنْهُمُ التَّكْذِيبُ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها.
{ كَذَّبُوا بِآياتِنا } buyruğunun manası: Onların işe yalanlamakla başladıkları, bakmadıkları ve ayetleri tefekkür etmeye önem vermedikleri, böylece kibre ve beraberindeki şeylere devam ettikleri, Allah'ın da kalplerini ayetlerden istifade etmekten çevirdiğidir. Yoksa maksat onlardan yalanlamanın meydana geldiğini haber vermek değildir; çünkü bu husus { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } buyruğundan zaten anlaşılmıştır.
وَالْغَفْلَةُ انْصِرَافُ الْعَقْلِ وَالذِّهْنِ عَنْ تَذَكُّرِ شَيْءٍ بِقَصْدٍ أَوْ بِغَيْرِ قَصْدٍ، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْقُرْآنِ فِيمَا كَانَ عَنْ قَصْدٍ بِإِعْرَاضٍ وَتَشَاغُلٍ، وَالْمَذْمُومُ مِنْهَا مَا كَانَ عَنْ قَصْدٍ، وَهُوَ مَنَاطُ التَّكْلِيفِ وَالْمُؤَاخَذَةِ، فَأَمَّا الْغَفْلَةُ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ فَلَا مُؤَاخَذَةَ عَلَيْهَا، وَهِيَ الْمَقْصُودُ مِنْ
Gaflet (الْغَفْلَةُ), aklın ve zihnin kasıtlı veya kasıtsız olarak bir şeyi hatırlamaktan uzaklaşmasıdır. Kur'an'daki kullanımlarının çoğu, yüz çevirme ve başka şeyle meşgul olma yoluyla kasıtlı olarak meydana gelen gaflet hakkındadır. Gafletin yerilmiş olanı kasıtlı olanıdır ki mükellefiyet ve muahezenin (sorumluluğun) dayanağı da budur. Kasıtsız olan gafletten dolayı ise bir sorumluluk yoktur;
قَوْلِ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ: يُمْتَنَعُ تَكْلِيفُ الْغَافِلِ.
fıkıh usulü alimlerinin "Gafil olanın mükellef kılınması caiz değildir" sözünden kastedilen de budur.
وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ غَفْلَتَهُمْ عَنْ قَصْدٍ صِيغَ الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِصِيغَةِ كانُوا عَنْها غافِلِينَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ غَفْلَتِهِمْ. وَكَوْنِهَا دَأْبًا لَهُمْ، وَإِنَّمَا تَكُونُ كَذَلِكَ إِذَا كَانُوا قَدِ الْتَزَمُوهَا، فَأَمَّا لَوْ كَانَتْ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ. فَإِنَّهَا قَدْ تَعْتَرِيهِمْ وَقد تفارقهم.
Onların gafletinin kasıtlı olduğuna dikkat çekmek üzere onlar hakkındaki haber, gafletlerinin sürekliliğini ve onların bir âdeti olduğunu göstermek için { كانُوا عَنْها غافِلِينَ } kalıbıyla getirilmiştir. Bu ise ancak onu kendilerine ilke edindikleri takdirde böyle olur; kasıtsız olsaydı, kimi zaman onlara arız olur, kimi zaman da onlardan ayrılırdı.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٤٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 147]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Âyetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa çıkmıştır. Onlar, yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” (147)
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ [الْأَعْرَاف: ١٤٦] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ السَّابِقَيْنِ وَيجوز أَن يكون مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا
Bu cümlenin, önceki iki vecih doğrultusunda, ayetlerin sonuna kadar devam eden { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ } [A'râf 146] cümlesine matuf olması caiz olduğu gibi, { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا }
[الْأَعْرَاف: ١٤٦] ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَذْيِيلًا مُعْتَرِضًا بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ وَتَكُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً، وَأَيًّا مَا كَانَ فَهِيَ آثَارُهَا الْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَمَّا كَانَ هُوَ الْغَالِبَ عَلَى الْمُتَكَبِّرِينَ الْجَاحِدِينَ لِلْآيَاتِ، وَكَانَ لَا تَخْلُو جَمَاعَةُ الْمُتَكَبِّرِينَ مِنْ فَرِيقٍ قَلِيلٍ يَتَّخِذُ سَبِيلَ الرُّشْدِ عَنْ حِلْمٍ وَحُبٍّ لِلْمَحْمَدَةِ، وَهُمْ بَعْضُ سَادَةِ الْمُشْرِكِينَ وَعُظَمَاؤُهُمْ فِي كُلِّ عَصْرٍ، كَانُوا قَدْ يَحْسَبُ السَّامِعُ أَنْ سَتَنْفَعُهُمْ أَعْمَالُهُمْ، أُزِيلَ هَذَا التَّوَهُّمُ بِأَنَّ أَعْمَالَهُمْ لَا تَنْفَعُهُمْ مَعَ التَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّهِ
[A'râf 146] cümlesine matuf olması da caizdir. Ayrıca iki kıssa arasında yer alan itirazî bir tezyîl (tamamlayıcı cümle) olması ve vav (و) harfinin de itiraziyye olması caizdir. Her ne olursa olsun, bu cümlenin varlık sebebi, onların doğru yolu görseler bile onu yol edinmeyeceklerini haber vermektir. Çünkü bu durum ayetleri inkâr eden kibirlilerin çoğunluğunun vasfı olup, kibirliler topluluğu arasında yumuşak huyluluk ve övgü sevgisiyle doğru yolu benimseyen az bir zümrenin de -ki bunlar her çağdaki müşriklerin ileri gelenleri ve büyükleridir- bulunması mümkün olduğundan, işiten kimse onların amellerinin kendilerine fayda vereceğini zannedebilirdi. Allah'ın ayetlerini ve ahirete kavuşmayı yalanlamakla birlikte amellerinin kendilerine fayda vermeyeceği belirtilerek bu vehim ortadan kaldırılmıştır.
وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ، وَأُشِيرَ إِلَى أَنَّ التَّكْذِيبَ هُوَ سَبَبُ حَبَطِ أَعْمَالِهِمْ بِتَعْرِيفِهِمْ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ، دُونَ الْإِضْمَارِ، مَعَ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِمُ الْمُقْتَضِي بِحَسَبِ الظَّاهِرِ الْإِضْمَارَ فَخُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِذَلِكَ.
Ayetleri ve ahirete kavuşmayı yalanlamanın amellerinin boşa çıkmasının sebebi olduğuna, zamir getirmek yerine ism-i mevsul yoluyla marife kılınarak işaret edilmiştir. Halbuki daha önce zikredilmiş olmaları zahir itibarıyla zamir kullanılmasını gerektiriyordu; işte bu sebeple zahirin gereğinden dönülmüştür.
وَإِضَافَةُ وَلِقاءِ إِلَى الْآخِرَةِ عَلَى مَعْنَى (فِي) لِأَنَّهَا إِضَافَةٌ إِلَى ظَرْفِ الْمَكَانِ، مِثْلُ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْد: ٢٤] أَيْ لِقَاءِ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ، أَيْ لِقَاءِ وَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ.
{ وَلِقاءِ } lafzının { الْآخِرَةِ } kelimesine izafeti, mekân zarfına izafet kabilinden olduğu için "fî" (فِي / -de) anlamındadır; tıpkı { عُقْبَى الدَّارِ } [Ra'd 24] ifadesinde olduğu gibi. Yani "ahirette Allah'a kavuşmak", yani O'nun vadine ve tehdidine kavuşmak demektir.
وَالْحَبَطُ فَسَادُ الشَّيْءِ الَّذِي كَانَ صَالِحًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٥] .
Habat (الْحَبَطُ), iyi ve yararlı olan bir şeyin bozulup heba olmasıdır. Bu kavram, Mâide Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } [Mâide 5] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ: هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ مستأنفة استينافا بَيَانِيًّا، جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنْ قَوْلِهِ: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ إِذْ قَدْ يَقُولُ سَائِلٌ: كَيْفَ تَحْبَطُ أَعْمَالُهُمُ الصَّالِحَةُ، فَأُجِيبُ بِأَنَّهُمْ جُوزُوا كَمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ كَانُوا قَدْ أَحَالُوا الرِّسَالَةَ وَالتَّبْلِيغَ عَنِ اللَّهِ، فَمِنْ أَيْنَ جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بِأَنَّ لَهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ جَزَاءً حَسَنًا، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِإِخْبَارٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُمْ قَدْ عَطَّلُوا طَرِيقَ الْإِخْبَارِ وَهُوَ الرِّسَالَةُ، وَلِأَنَّ الْجَزَاءَ إِنَّمَا يَظْهَرُ فِي الْآخِرَةِ، وَهُمْ قَدْ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ، فَقَدْ قَطَعُوا الصِّلَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ
{ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } cümlesi, { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } buyruğundan doğan bir soruya cevap teşkil eden beyânî bir istînâftır. Zira bir soran: "Onların iyi amelleri nasıl boşa çıkar?" diyebilir. Buna cevaben onların ancak yapmakta olduklarının karşılığıyla cezalandırıldıkları belirtilmiştir. Çünkü onlar Allah'ın ayetlerini yalanladıklarında, peygamberliği ve Allah'tan tebliğde bulunmayı imkânsız görmüşlerdi. O halde iyi amellerine karşılık kendilerine güzel bir mükâfat verileceği bilgisi onlara nereden gelecektir? Zira bu ancak Allah Teâlâ'dan bir haber verilmesiyle bilinir; onlar ise haber alma yolu olan peygamberliği işlevsiz kılmışlardır. Ayrıca mükâfat ancak ahirette tecelli eder; onlar ise ahirete kavuşmayı yalanlayarak kendileri ile
الْجَزَاءِ، فَكَانَ حَبَطُ أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ وِفَاقًا لِاعْتِقَادِهِمْ.
mükâfat arasındaki bağı koparmışlardır. Dolayısıyla iyi amellerinin boşa çıkması kendi inançlarına uygun düşmüştür.
وَالْمُرَادُ بِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ مَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَ، فَأُطْلِقَ عَلَى التَّكْذِيبِ بِالْآيَاتِ وَبِلِقَاءِ الْآخِرَةِ فِعْلُ يَعْمَلُونَ لِأَنَّ آثَارَ الِاعْتِقَادِ تَظْهَرُ فِي أَقْوَالِ الْمُعْتَقِدِ وَأَفْعَالِهِ، وَهِيَ مِنْ أَعْمَالِهِ.
{ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesiyle kastedilen, onların inandıkları şeylerdir. Ayetleri ve ahirete kavuşmayı yalanlama eylemi için { يَعْمَلُونَ } (yapıyorlardı) fiili kullanılmıştır; zira inancın eserleri inanan kimsenin sözlerinde ve fiillerinde açığa çıkar ve bunlar da onun amellerindendir.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ هَلْ مُشْرَبٌ مَعْنَى النَّفْيِ، وَقَدْ جُعِلَ مِنْ مَعَانِي (هَلْ) النَّفْيُ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٩٠] ، فَانْظُرْهُ هُنَاكَ.
{ هَلْ } ile yapılan istifham (soru), nefy (olumsuzluk) anlamı içermektedir. Nitekim olumsuzluk "hel" (هَلْ) edatının anlamlarından sayılmıştır. Bunu Neml Suresi'nde geçen Yüce Allah'ın: { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Neml 90] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık; oraya bakılabilir.
وَمَا كانُوا يَعْمَلُونَ مُقَدَّرٌ فِيهِ مُضَافٌ، وَالتَّقْدِيرُ مُكَافِئٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يُجْزَوْنَ لِأَنَّ الْجَزَاءَ لَا يَكُونُ نَفْسَ الْمَجْزِيِّ عَلَيْهِ، فَإِنَّ فِعْلَ جَزَى يَتَعَدَّى إِلَى الْعِوَضِ الْمَجْعُولِ جَزَاءً بِنَفْسِهِ، وَيَتَعَدَّى إِلَى الْعَمَلِ الْمَجْزِيِّ عَلَيْهِ بِالْبَاءِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesinde takdiri bir muzâf (tamlanan) vardır; { يُجْزَوْنَ } ifadesinin karinesiyle takdiri "yapmakta olduklarının karşılığı" şeklindedir. Çünkü karşılık (cezâ), karşılığı verilen şeyin bizzat kendisi olamaz. Nitekim "cezâ" (جَزَى) fiili, karşılık kılınan ivaza bizzat kendisiyle geçişli olurken, karşılığı verilen amele ise bâ (بِ) harf-i ceriyle geçişli olur; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً [الْإِنْسَان: ١٢] وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ
{ وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً } “Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipekten elbiseler verdi.” [İnsân 12]. Bu ayetin benzeri, En'âm Suresi'ndeki
الْأَنْعَامِ [١٣٩] سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ.
{ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “(Allah) onların nitelemelerinin cezasını verecektir.” [En'âm 139] buyruğudur.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٤٨]
[A'râf Suresi (7), Ayet 148]
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨)
{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ } “Musa'nın kavmi, onun ardından ziynet takılarından, böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşuyor ne de onlara bir yol gösteriyor? Onu benimsediler ve zalimler oldular.” (148)
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ: وَواعَدْنا مُوسى [الْأَعْرَاف: ١٤٢] عَطْفَ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ، فَذُكِرَ فِيمَا تَقَدَّمَ قِصَّةُ الْمُنَاجَاةِ، وَمَا حَصَلَ فِيهَا مِنَ الْآيَاتِ وَالْعِبَرِ، وَذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى، فِي مُدَّةِ مَغِيبِهِ فِي الْمُنَاجَاةِ، مِنَ الْإِشْرَاكِ.
{ وَواعَدْنا مُوسى } [A'râf 142] cümlesine, kıssanın kıssaya atfedilmesi yoluyla atfedilmiştir. Daha önce münâcât kıssası ile onda meydana gelen ayetler ve ibretler zikredilmişti; bu ayette ise Musa'nın münâcât sebebiyle aralarından ayrıldığı süre zarfında kavminin içine düştüğü şirk zikredilmiştir.
فَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِهِ أَيْ مِنْ بَعْدِ مَغِيبِهِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا [الْأَعْرَاف: ١٤٣] وَمِنْ قَوْلِهِ: وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي [الْأَعْرَاف:
[Allah Teâlâ'nın] { مِنْ بَعْدِهِ } “[onun] ardından” buyruğu, yani onun [aralarından] ayrılıp gitmesinden sonra [demektir]. Nitekim bu durum, O'nun { وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelince...” [A'râf 143] buyruğundan ve { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } “Mûsâ, kardeşi Hârûn'a: Kavmimin içinde benim yerime geç... dedi” [A'râf:
١٤٢] .
142] buyruklarından anlaşıldığı üzere, onun ayrılıp gitmesinden sonra demektir.
وَحَذْفُ الْمُضَافِ مَعَ «بَعْدِ» الْمُضَافَةِ إِلَى اسْمِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهَا مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Hakkında konuşulan kimsenin ismine izafe edilen "ba'd" (بَعْدِ) ile birlikte muzâfın hazfedilmesi, Bakara Suresi'ndeki benzerinde geçtiği üzere, Arap kelamında yaygındır.
وَ (مِنْ) فِي مِثْلِهِ لِلِابْتِدَاءِ، وَهُوَ أَصْلُ مَعَانِي (مِنْ) وَأَمَّا (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ حُلِيِّهِمْ فَهِيَ لِلتَّبْعِيضِ.
Böylesi yerlerdeki "min" (مِنْ) ibtida (başlangıç) içindir ki bu, "min" edatının asıl anlamıdır. { مِنْ حُلِيِّهِمْ } buyruğundaki "min" ise teb'îz (kısmiyet) içindir.
وَالْحُلِيُّ بِضَمِّ الْحَاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، جَمْعُ حَلْيٍ، بِفَتْحِ الْحَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ التَّحْتِيَّةِ، وَوَزْنُ هَذَا الْجَمْعِ فُعُولٌ كَمَا جُمِعَ ثُدِيُّ، وَيَجْمَعُ أَيْضًا عَلَى
Huliyy (الْحُلِيُّ) -hâ harfinin zammesi, lâmın kesresi ve ye harfinin şeddesiyle-, hâ harfinin fethası, lâmın sükûnu ve yenin şeddesiz haliyle okunan "haly" (حَلْي) kelimesinin çoğuludur. Tıpkı "südiyy" (ثُدِيُّ) çoğulunda olduğu gibi bu çoğulun vezni "fuûl"dür (فُعُول). Bu kelime ayrıca,
حِلِيٍّ، بِكَسْرِ الْحَاءِ مَعَ اللَّامِ، مِثْلَ عِصِيٍّ وَقِسِيٍّ اتْبَاعًا لِحَرَكَةِ الْعَيْنِ، وَبِالْأَوَّلِ قَرَأَ جُمْهُورُ الْعَشَرَةِ، وَبِالثَّانِي حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ حَلْيِهِمْ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ عَلَى صِيغَةِ الْإِفْرَادِ، أَيِ اتَّخَذُوا مِنْ مَصُوغِهِمْ وَفِي التَّوْرَاةِ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوهُ مِنْ ذَهَبٍ، نَزَعُوا أَقْرَاطَ الذَّهَبِ الَّتِي فِي آذَانِ نِسَائِهِمْ وَبَنَاتِهِمْ وَبَنِيهِمْ.
ayn harfinin harekesine uyum sağlayarak "ısıyy" (عِصِيٍّ) ve "kısıyy" (قِسِيٍّ) kelimelerinde olduğu gibi, hâ harfi ile lâmın kesresiyle "hıliyy" (حِلِيٍّ) şeklinde de çoğul yapılır. On kıraat imamının cumhuru birinci vecihle, Hamza ve Kisâî ise ikinci vecihle okumuştur. Ya'kûb ise hâ harfinin fethası ve lâmın sükûnuyla tekil kalıpta { حَلْيِهِمْ } şeklinde okumuştur; yani ziynet eşyalarından edindiler demektir. Tevrat'ta ise onu altından yaptıkları, kadınlarının, kızlarının ve oğullarının kulaklarındaki altın küpeleri çıkarıp aldıkları belirtilmektedir.
وَالْعِجْلُ وَلَدُ الْبَقَرَةِ قَبْلَ أَنْ يَصِيرَ ثَوْرًا، وَذُكِرَ فِي سُورَةِ طه أَنَّ صَانِعَ الْعِجْلِ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ السَّامِرِيُّ، وَفِي التَّوْرَاةِ أَنَّ صَانِعَهُ هُوَ هَارُونُ، وَهَذَا مِنْ تَحْرِيفِ الْكَلِمِ عَنْ مَوَاضِعِهِ الْوَاقِعِ فِي التَّوْرَاةِ بَعْدَ مُوسَى، وَلَمْ يَكُنْ هَارُونُ صَائِغًا، وَنُسِبَ الِاتِّخَاذُ إِلَى قَوْمِ مُوسَى كُلِّهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، لِأَنَّهُمُ الْآمِرُونَ بِاتِّخَاذِهِ وَالْحَرِيصُونَ عَلَيْهِ، وَهَذَا مَجَازٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
Icl (الْعِجْلُ - buzağı), henüz boğa olmadan önceki sığır yavrusudur. Tâhâ Suresi'nde buzağıyı yapanın Sâmirî adında bir adam olduğu zikredilmiştir. Tevrat'ta ise onu yapanın Hârun olduğu belirtilir ki bu, Musa'dan sonra Tevrat'ta meydana gelen kelimelerin yerlerinden tahrif edilmesindendir; zira Hârun bir kuyumcu değildi. Buzağı edinme eylemi, aklî mecaz yoluyla Musa'nın kavminin tamamına nispet edilmiştir; çünkü onun yapılmasını emredenler ve buna can atanlar onlardı. Bu da Arap kelamında yaygın bir mecazdır.
وَمَعْنَى اتَّخَذُوا عِجْلًا صُورَةَ عِجْلٍ، وَهَذَا مِنْ مَجَازِ الصُّورَةِ، وَهُوَ شَائِعٌ فِي الْكَلَامِ.
Buzağı edindiler ifadesinin manası, buzağı heykeli edindiler demektir. Bu da suret mecazındandır ve dilde yaygındır.
وَالْجَسَدُ الْجِسْمُ الَّذِي لَا رُوحَ فِيهِ، فَهُوَ خَاصٌّ بِجِسْمِ الْحَيَوَانِ إِذَا كَانَ بِلَا رُوحٍ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ كَجِسْمِ الْعِجْلِ فِي الصُّورَةِ وَالْمِقْدَارِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِحَيٍّ وَمَا وَقَعَ فِي الْقَصَصِ: أَنَّهُ كَانَ لَحْمًا وَدَمًا وَيَأْكُل وَيَشْرَبُ، فَهُوَ مِنْ وَضْعِ الْقَصَّاصِينَ، وَكَيْفَ وَالْقُرْآنُ يَقُولُ: مِنْ حُلِيِّهِمْ، وَيَقُولُ: لَهُ خُوارٌ، فَلَوْ كَانَ لَحْمًا وَدَمًا لَكَانَ ذِكْرُهُ أَدْخَلَ فِي التَّعْجِيبِ مِنْهُ.
Csed (الْجَسَدُ), içinde ruh bulunmayan cisimdir; dolayısıyla ruhsuz olduğu takdirde hayvan bedenine mahsustur. Maksat, onun şekil ve büyüklük bakımından buzağı bedeni gibi olduğu, ancak canlı olmadığıdır. Kıssalarda geçen onun et ve kandan oluştuğu, yiyip içtiği şeklindeki rivayetler ise kıssacıların uydurmasıdır. Nasıl olmasın ki Kur'an: { مِنْ حُلِيِّهِمْ } “ziynet takılarından” ve { لَهُ خُوارٌ } “böğürmesi olan” demektedir; şayet et ve kandan olsaydı, bunu zikretmek hayret uyandırmaya daha uygun olurdu.
وَالْخُوَارُ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ صَوْتُ الْبَقَرِ، وَقَدْ جَعَلَ صَانِعُ الْعِجْلِ فِي بَاطِنِهِ تَجْوِيفًا عَلَى تَقْدِيرٍ مِنَ الضِّيقِ مَخْصُوصٍ، وَاتَّخَذَ لَهُ آلَةً نَافِخَةً خَفِيَّةً، فَإِذَا حُرِّكَتْ آلَةُ النَّفْخِ انْضَغَطَ الْهَوَاءُ فِي بَاطِنِهِ، وَخَرَجَ مِنَ الْمَضِيقِ، فَكَانَ لَهُ صَوْتٌ كَالْخُوَارِ، وَهَذِهِ صَنْعَةٌ كَصَنْعَةِ الصَّفَّارَةِ وَالْمِزْمَارِ، وَكَانَ الْكَنْعَانِيُّونَ يَجْعَلُونَ مِثْلَ ذَلِكَ لِصُنْعِهِمَا الْمُسَمَّى بَعْلًا.
Huvâr (الْخُوَارُ) -noktalı hâ ile-, sığır sesidir (böğürme). Buzağıyı yapan kişi onun içinde özel bir darlık ölçüsünde bir boşluk bırakmış ve ona gizli bir üfleme düzeneği yapmıştır; üfleme aleti hareket ettirildiğinde hava içinde sıkışıp dar yerden çıkıyor ve böylece böğürme gibi bir ses çıkarıyordu. Bu, düdük ve kaval sanatı gibi bir sanattır. Kenanlılar da Ba'l adını verdikleri putları için buna benzer şeyler yaparlardı.
وجَسَداً نَعْتٌ لِ عِجْلًا وَكَذَلِكَ لَهُ خُوارٌ.
{ جَسَداً } lafzı, { عِجْلًا } kelimesinin sıfatıdır; { لَهُ خُوارٌ } da böyledir.
وَجُمْلَةُ: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِبَيَانِ فَسَادِ نَظَرِهِمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ.
{ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } cümlesi, inançlarındaki muhakeme bozukluğunu açıklamak üzere getirilmiş ibtidâî bir istînâftır.
وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ وَلِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ، وَلِذَلِكَ جُعِلَ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ نَفْيِ الرُّؤْيَةِ، لِأَنَّ نَفْيَ الرُّؤْيَةِ هُوَ غَيْرُ الْوَاقِعِ مِنْ حَالِهِمْ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَلَكِنَّ حَالَهُمْ يُشْبِهُ حَالَ مَنْ لَا يَرَوْنَ عَدَمَ تَكْلِيمِهِ، فَوَقَعَ الِاسْتِفْهَامُ عَنْهُ لَعَلَّهُمْ لَمْ يَرَوْا ذَلِكَ، مُبَالَغَةً، وَهُوَ لِلتَّعْجِيبِ وَلَيْسَ لِلْإِنْكَارِ، إِذْ لَا يُنْكَرُ مَا لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، وَبِهَذَا يُعْلَمُ أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِمَنْزِلَةِ النَّفْيِ لِلنَّفْي إِنَّمَا نَشَأَ مِنْ تَنْزِيلِ الْمَسْئُولِ عَنْهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يَرَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ
İstifham, takrîr ve onların durumuna hayret bildirmek içindir. Bu sebeple soru görmenin nefyi (görmeme) üzerine kurulmuştur; zira görmemenin nefyi, işin aslında onların durumunda vâkî olan şey değildir; ancak durumları, onun konuşmamasını görmeyen kimselerin durumuna benzemektedir. Mübalağa amacıyla "belki de bunu görmemişlerdir" denilerek bu husus sorulmuştur; bu ise inkâr için değil, taaccüb (hayret bildirme) içindir; çünkü var olmayan bir şey inkâr edilmez. Buradan anlaşılır ki, bu makamda ifadenin nefyi nefyetme (olumsuzluğu giderme) konumunda olmasının manası, haklarında soru sorulanların görmeyen kimseler yerine konulmasından kaynaklanmıştır. Bunun açıklaması daha önce
قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٣] .
Bakara Suresi'nde geçen Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } [Bakara 243] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، لِأَنَّ عَدَمَ تَكْلِيمِ الْعِجْلِ إِيَّاهُمْ مُشَاهَدٌ لَهُمْ، لِأَنَّ عَدَمَ الْكَلَامِ يُرَى مِنْ حَالِ الشَّيْءِ الَّذِي لَا يَتَكَلَّمُ، بِانْعِدَامِ آلَةِ التَّكَلُّمِ وَهُوَ الْفَمُ الصَّالِحُ لِلْكَلَامِ، وَبِتَكَرُّرِ دُعَائِهِمْ إِيَّاهُ وَهُوَ لَا يُجِيبُ.
Rüyet (görme) basarîdir (gözle görmedir); çünkü buzağının onlarla konuşmaması onlar tarafından müşahede edilen bir şeydir. Zira konuşmama durumu, konuşmayan varlığın konuşma aletinin -ki o da konuşmaya elverişli ağızdır- bulunmamasıyla ve ona defalarca yalvarmalarına rağmen cevap vermemesiyle bizzat görülür.
وَقَدْ سَفِهَ رَأْيُ الَّذِينَ اتَّخذُوا الْعجل إلاها، بِأَنَّهُمْ يُشَاهِدُونَ أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِذَلِكَ عَلَى سَفَهِ رَأْيِهِمْ هُوَ أَنَّهُمْ لَا شُبْهَةَ لَهُمْ فِي اتِّخَاذه إلاها بِأَنَّ خَصَائِصَهُ خَصَائِصُ الْعَجْمَاوَاتِ، فَجِسْمُهُ جِسْمُ عِجْلٍ، وَهُوَ مِنْ نَوْعٍ لَيْسَ أَرْقَى أَنْوَاعِ الْمَوْجُودَاتِ الْمَعْرُوفَةِ، وَصَوْتُهُ صَوْتُ الْبَقَرِ، وَهُوَ صَوْتٌ
Buzağıyı ilah edinenlerin görüşü, onun kendileriyle konuşmadığını ve kendilerine bir yol göstermediğini bizzat müşahede ettikleri halde beyinsizlik sayılmıştır. Bununla onların görüşlerinin beyinsizliğine delil getirilmesinin yönü şudur: Onu ilah edinmeleri hususunda hiçbir şüpheye/tutanağa sahip değillerdir; zira onun özellikleri dilsiz hayvanların özellikleridir. Bedeni buzağı bedenidir ki bu da bilinen varlıkların en üstün türü değildir; sesi sığır sesidir ki bu ses
لَا يُفِيدُ سَامِعَهُ، وَلَا يُبَيِّنُ خِطَابًا، وَلَيْسَ هُوَ بِالَّذِي يَهْدِيهِمْ إِلَى أَمْرٍ يَتَّبِعُونَهُ حَتَّى تُغْنِيَ هِدَايَتُهُمْ عَنْ كَلَامِهِ، فَهُوَ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْمُنْحَطَّةِ عَنْهُمْ، وَهَذَا كَقَوْل إِبْرَاهِيم فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٦٣] فَمَاذَا رَأَوْا مِنْهُ مِمَّا يَسْتَأْهِلُ الْإِلَهِيَّةَ، فَضْلًا عَلَى أَنْ تَرْتَقِيَ بِهِمْ إِلَى الصِّفَاتِ الَّتِي يَسْتَحِقُّهَا الْإِلَهُ الْحَقُّ، وَالَّذِينَ عَبَدُوهُ أَشْرَفُ مِنْهُ حَالًا وَأَهْدَى، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْأُلُوهِيَّةِ بِالتَّكْلِيمِ وَالْهِدَايَةِ، وَإِلَّا لَلَزِمَ إِثْبَاتُ الْإِلَهِيَّةِ لِحُكَمَاءِ الْبَشَرِ.
dinleyene bir fayda vermez ve meram ifade eden bir hitap ortaya koymaz. O, uyacakları bir hususta kendilerine yol gösteren biri de değildir ki onun hidayeti konuşmasının yerine geçebilsin. Dolayısıyla o, kendilerinden daha aşağı mertebede olan varlıklardandır. Bu, İbrahim'in: { فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!” [Enbiyâ 63] sözü gibidir. Onlar onda ilahlığa lâyık ne gördüler ki; nerede kaldı ki hak ilahın hak ettiği sıfatlara onları yükseltsin! Halbuki ona tapanlar, konum itibarıyla ondan daha şerefli ve daha doğru yoldadır. Bu istidlalden maksat, konuşma ve hidayet etmeyle uluhiyetin varlığını ispatlamak değildir; aksi takdirde insanların bilge ve hekimleri için de ilahlığın sabit olması gerekirdi.
وَجُمْلَةُ: اتَّخَذُوهُ مُؤَكِّدَةٌ لِجُمْلَةِ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، وَالْغَرَضِ مِنَ التَّوْكِيدِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ هُوَ التَّكْرِيرُ لِأَجْلِ التَّعْجِيبِ، كَمَا يُقَالُ: نَعَمِ اتَّخَذُوهُ، وَلِتُبْنَى عَلَيْهِ جُمْلَةُ وَكانُوا ظالِمِينَ فَيَظْهَرُ أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِاتِّخَاذِ الْعِجْلِ، وَذَلِكَ لِبُعْدِ جُمْلَةِ: وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى بِمَا وَلِيَهَا مِنَ الْجُمْلَةِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ- إِلَى قَوْله- فَلْيَكْتُبْ [الْبَقَرَة: ٢٨٢] أُعِيدَ فَلْيَكْتُبْ لِتُبْنَى عَلَيْهِ جُمْلَةُ: وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ [الْبَقَرَة:
{ اتَّخَذُوهُ } cümlesi, { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى } cümlesini tekit etmektedir; bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Böylesi bir makamda tekitten maksat, hayret uyandırmak için tekrar etmektir; nitekim "Evet, onu benimsediler" denmesi gibidir. Bir de { وَكانُوا ظالِمِينَ } cümlesinin bunun üzerine bina edilmesi ve böylece buzağı edinmeyle bağlantılı olduğunun ortaya çıkması içindir; zira { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى } cümlesi ardından gelen cümle sebebiyle uzakta kalmıştır. Bu durum, { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ } buyruğundan { فَلْيَكْتُبْ } [Bakara 282] ifadesine kadar olan kısma benzer; burada { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } [Bakara
٢٨٢] ، وَهَذَا التَّكْرِيرُ يُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ التَّوْكِيدَ وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى التَّوْكِيدِ.
282] cümlesinin üzerine bina edilmesi için { فَلْيَكْتُبْ } lafzı tekrarlanmıştır. Bu tekrar, bununla birlikte tekidi ve tekide terettüp eden faydaları da ifade eder.
وَجُمْلَةُ: وَكانُوا ظالِمِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي قَوْلِهِ:
{ وَكانُوا ظالِمِينَ } cümlesi,
اتَّخَذُوهُ وَهَذَا كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥١] ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ.
{ اتَّخَذُوهُ } buyruğundaki merfu zamirden hal konumundadır. Bu, Bakara Suresi'ndeki: { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz ve siz zalimler idiniz.” [Bakara 51] buyruğu gibidir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٤٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 149]
وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩)
{ وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Başları elleri arasına düşüp de [büyük bir pişmanlıkla] sapmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler.” (149)
كَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فِي تَرْتِيبِ حِكَايَةِ الْحَوَادِثِ أَنْ يَتَأَخَّرَ قَوْلُهُ: وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ الْآيَة، عَن قَوْله: وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً [الْأَعْرَاف: ١٥٠] لِأَنَّهُمْ
Olayların hikâye ediliş sırasındaki zahirî gereklilik; { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } ayetinin, { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً } [A'râf 150] buyruğundan sonra gelmesiydi. Çünkü onlar,
مَا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ إِلَّا بَعْدَ أَنْ رَجَعَ مُوسَى وَرَأَوْا فَرْطَ غَضَبِهِ وَسَمِعُوا تَوْبِيخَهُ أَخَاهُ وَإِيَّاهُمْ، وَإِنَّمَا خُولِفَ مُقْتَضَى التَّرْتِيبِ تَعْجِيلًا بِذِكْرِ مَا كَانَ لِاتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ مِنْ عَاقِبَة الندامة وَتبين الضَّلَالَةِ، مَوْعِظَةٌ لِلسَّامِعِينَ لِكَيْلَا يَعْجَلُوا فِي التَّحَوُّلِ عَنْ سُنَّتِهِمْ، حَتَّى يَتَبَيَّنُوا عَوَاقِبَ مَا هُمْ مُتَحَوِّلُونَ إِلَيْهِ.
ancak Musa döndükten, onun aşırı öfkesini gördükten ve kardeşini ve kendilerini azarlamasını işittikten sonra büyük bir pişmanlığa düşmüşlerdi. Tertibin zahirî gereğinden dönülmesi; dinleyenlerin, yöneldikleri şeyin akıbetini iyice anlamadan kendi yollarından dönmekte acele etmemeleri için bir öğüt olmak üzere, buzağı edinmelerinin pişmanlık ve dalaletin açığa çıkması şeklindeki kötü akıbetini bir an önce bildirmek içindir.
وسُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، كَلِمَةٌ أَجْرَاهَا الْقُرْآنُ مجْرى الْمثل إِذا أُنْظِمَتْ عَلَى إِيجَازٍ بَدِيعٍ وَكِنَايَةٍ وَاسْتِعَارَةٍ، فَإِنَّ الْيَدَ تُسْتَعَارُ لِلْقُوَّةِ وَالنُّصْرَةِ إِذْ بِهَا
{ سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } meçhul (edilgen) kalıptadır; eşsiz bir vecizlik, kinaye ve istiare üzerine kurulmuş olup Kur'an'ın darb-ı mesel kıldığı bir ifadedir. Zira el (el-yed), güç ve nusret için istiare edilir; çünkü onunla
يُضْرَبُ بِالسَّيْفِ وَالرُّمْحِ، وَلِذَلِكَ حِينَ يَدْعُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالسُّوءِ يَقُولُونَ: «شُلَّتْ مِنْ يَدَيَّ الْأَنَامِلُ» ، وَهِيَ آلَةُ الْقُدْرَةِ قَالَ تَعَالَى: ذَا الْأَيْدِ [ص: ١٧] ، وَيُقَالُ: مَا لِي بِذَلِكَ يَدٌ، أَوْ مَا لِي بِذَلِكَ يَدَانِ أَيْ لَا أَسْتَطِيعُهُ، وَالْمَرْءُ إِذَا حَصَلَ لَهُ شَلَلٌ فِي عَضُدٍ وَلَمْ يَسْتَطِعْ تَحْرِيكَهُ يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ: سُقِطَ فِي يَدِهِ سَاقِطٌ، أَيْ نَزَلَ بِهِ نَازِلٌ.
kılıç ve mızrak vurulur. Bundan dolayı kendilerine beddua ettiklerinde: "İki elimin parmak uçları felç olsun" derler. El kudret aletidir; Yüce Allah: { ذَا الْأَيْدِ } “kuvvet sahibi” [Sâd 17] buyurmuştur. Yine "Buna gücüm yetmez" anlamında "Buna elim yoktur" veya "Buna iki elim yoktur" denir. Bir kimsenin pazusunda felç meydana gelip onu hareket ettiremediğinde: "Eline bir düşen düştü", yani başına bir musibet indi denmesi yerindedir.
وَلَمَّا كَانَ ذِكْرُ فَاعِلِ السُّقُوطِ الْمَجْهُولِ لَا يَزِيدُ عَلَى كَوْنِهِ مُشْتَقًّا مِنْ فِعْلِهِ، سَاغَ أَنْ يُبْنَى فِعْلُهُ لِلْمَجْهُولِ فَمَعْنَى «سُقِطَ فِي يَدِهِ» سَقَطَ فِي يَدِهِ سَاقِطٌ فَأَبْطَلَ حَرَكَةَ يَدِهِ، إِذِ الْمَقْصُودُ أَنَّ حَرَكَةَ يَدِهِ تَعَطَّلَتْ بِسَبَبٍ غَيْرِ مَعْلُومٍ، إِلَّا بِأَنَّهُ شَيْءٌ دَخَلَ فِي يَدِهِ فَصَيَّرَهَا عَاجِزَةً عَنِ الْعَمَلِ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ كَونه قد فجأه مَا أَوْجَبَ حَيْرَتَهُ فِي أَمْرِهِ، كَمَا يُقَالُ: فَتَّ فِي سَاعِدِهِ.
Bilinmeyen düşme fiilinin failini zikretmek, onun bizzat kendi fiilinden türetilmiş olmasından öte bir şey ifade etmediği için, fiilinin meçhul (edilgen) yapılması caiz olmuştur. Dolayısıyla "eline düşüldü" (سُقِطَ فِي يَدِهِ) ifadesinin manası; eline bir düşen düştü ve elinin hareketini iptal etti demektir. Zira kastedilen, eline giren ve onu iş yapmaktan aciz bırakan bir şey olduğu dışında bilinmeyen bir sebeple elinin hareketinin işlevsiz kalmasıdır. Bu da "pazusunu kırdı (kolunun kanadını kırdı)" denmesinde olduğu gibi, işinde şaşkınlığa düşmesini gerektiren bir durumun aniden başına gelmesinden kinayedir.
وَقَدِ اسْتُعْمِلَ فِي الْآيَةِ فِي مَعْنَى النَّدَمِ وَتَبَيُّنِ الْخَطَأِ لَهُمْ، فَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ بِحَالِ مَنْ سُقِطَ فِي يَدِهِ حِينَ الْعَمَلِ. فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ تبين لَهُم خطأهم وَسُوءُ مُعَامَلَتِهِمْ رَبَّهُمْ وَنَبِيَّهُمْ، فَالنَّدَامَةُ هِيَ مَعْنَى التَّرْكِيبِ كُلِّهِ، وَأَمَّا الْكِنَايَةُ فَهِيَ فِي بَعْضِ أَجْزَاءِ الْمُرَكَّبِ وَهُوَ سُقِطَ فِي الْيَدِ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ «وَحُدِّثْتُ عَنْ أَبِي مَرْوَانَ بْنِ سِرَاجٍ (١) » أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ قَوْلُ الْعَرَبِ:
Ayet-i kerimede bu ifade pişmanlık ve hatalarının kendilerine aşikâr olması anlamında kullanılmıştır; dolayısıyla onların durumunu, iş anında eli kolu bağlanan (eli düşen) kimsenin durumuna benzetmektir. Mana şudur: Onlar hatalarını, Rablerine ve peygamberlerine karşı kötü muamelelerini açıkça anladılar. Pişmanlık terkibin tamamının manasıdır; kinaye ise mürekkep yapının bir parçası olan "ele düşme" (سُقِطَ فِي الْيَدِ) kısmındadır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bana Ebû Mervân b. Sirâc'dan (1) rivayet edildiğine göre o şöyle diyordu: Arapların
سُقِطَ فِي يَدِهِ مِمَّا أَعْيَانِي مَعْنَاهُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ هُوَ نَظْمٌ لَمْ يُسْمَعْ قَبْلَ الْقُرْآنِ، وَلَمْ تَعْرِفْهُ الْعَرَبُ.
eline düşüldü (سُقِطَ فِي يَدِهِ / pişman oldu) sözü, anlamı beni aciz bırakan şeylerdendir.» Zeccâc ise: "Bu, Kur'an'dan önce duyulmamış ve Arapların bilmediği bir nazımdır" demiştir.
قُلْتُ وَهُوَ الْقَوْلُ الْفَصْلُ، فَإِنِّي لَمْ أَرَهُ فِي شَيْءٍ مِنْ كَلَامِهِمْ قَبْلَ الْقُرْآنِ، فَقَوْلُ ابْنِ سِرَاجٍ: قَوْلُ الْعَرَبِ سُقِطَ فِي يَدِهِ، لَعَلَّهُ يُرِيدُ الْعَرَبَ الَّذِينَ بَعْدَ الْقُرْآنِ.
Ben derim ki: Kesin ve doğru olan söz de budur; zira ben bunu Kur'an'dan önceki sözlerinden hiçbirinde görmedim. İbn Sirâc'ın "Arapların eline düşüldü (سُقِطَ فِي يَدِهِ) sözü" ifadesiyle, muhtemelen Kur'an'dan sonraki Arapları kastetmektedir.
وَالْمَعْنَى لَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَيْهِمْ وَهَدَّدَهُمْ وَأَحْرَقَ الْعِجْلَ كَمَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ طه،
Mana şudur: Tâhâ Suresi'nde zikredildiği üzere Musa kendilerine dönüp onları tehdit ettiğinde ve buzağıyı yaktığında,
وَأُوجِزَ هُنَا إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ مَا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ ضَلُّوا بَعْدَ تَصْمِيمِهِمْ وَتَصَلُّبِهِمْ فِي عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَقَوْلِهِمْ: لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ [طه: ٩١] ، إِلَّا بِسَبَبِ حَادِثٍ حَدَثَ يَنْكَشِفُ لَهُمْ بِسَبَبِهِ ضَلَالُهُمْ، فَطَيُّ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْإِيجَازِ لِيُبْنَى عَلَيْهِ أَنَّ ضَلَالَهُمْ لَمْ يَلْبَثْ أَنِ انْكَشَفَ لَهُمْ، وَلِذَلِكَ قُرِنَ بِهَذَا حِكَايَةُ اتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ لِلْمُبَادَرَةِ بِبَيَانِ انْكِشَافِ
Burada [söz] muhtasar tutulmuştur; zira buzağıya tapmadaki kararlılıkları, taassupları ve { لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ } “Ona tapmaya devam edeceğiz” [Tâhâ: 91] demelerinden sonra, ellerinin koyunlarında kalması ve saptıklarını görmelerinin, ancak kendilerine sapıklıklarını apaçık gösterecek yeni bir hadisenin vuku bulması neticesinde olduğu malumdur. Dolayısıyla bu [ara kısmın] zikredilmeyip dürülmesi, sapıklıklarının çok geçmeden kendilerine ayan beyan olduğunu bunun üzerine bina etmek gayesiyle yapılmış bir îcâz (özlü anlatım) kabilindendir. İşte bu sebeple, buzağıyı [ilah] edinme kıssası, [sapıklıklarının] açığa çıkışını...
ضَلَالِهِمْ تَنْهِيَةً لِقِصَّةِ ضَلَالِهِمْ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَسُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا ثُمَّ قِيلَ وَلَمَّا سُقِطَ أَيْدِيهِمْ قَالُوا.
hemen beyan etmek ve sapıklık kıssasını sona erdirmek maksadıyla buna bitiştirilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: "Elleri koyunlarında kaldı ve sapıttıklarını gördüler. Sonra da elleri koyunlarında kalınca dediler ki..."
وَقَوْلُهُمْ: لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ تَوْبَةٌ وَإِنَابَةٌ، وَقَدْ علمُوا أَنهم أخطأوا خَطِيئَةً عَظِيمَةً، وَلِذَلِكَ أَكَّدُوا التَّعْلِيقَ الشَّرْطِيَّ بِالْقَسَمِ الَّذِي وَطَّأَتْهُ اللَّامُ. وَقَدَّمُوا الرَّحْمَةَ عَلَى الْمَغْفِرَةِ لِأَنَّهَا سَبَبُهَا.
{ لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } "Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz" sözleri ise bir tevbe ve [Allah'a] yöneliştir. Çünkü onlar büyük bir günah işlediklerini anlamışlardı; bu yüzden şartlı cümleyi, [başındaki tekit] lâmının hazırladığı yeminle pekiştirdiler. Mağfiretin sebebi olduğu için de rahmeti mağfiretten önce zikrettiler.
وَمَجِيءُ خَبَرِ كَانَ مُقْتَرِنًا بِحَرْفِ (مِنْ) التَّبْعِيضِيَّةِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْوَى فِي إِثْبَاتِ الْخَسَارَةِ مِنْ لَنَكُونَنَّ خَاسِرِينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ [الْأَنْعَام: ٥٦] .
Kâne'nin haberinin teb'îz (kısmiyet) bildiren "min" (مِنْ) harf-i cerri ile birlikte gelmesi, hüsranı ispat etme bakımından doğrudan { لَنَكُونَنَّ خَاسِرِينَ } "muhakkak hüsrana uğrayanlar oluruz" ifadesinden daha güçlü olduğu içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde de geçtiği gibidir: { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } [En'âm: 56] "O takdirde sapmış olurum ve doğru yolda gidenlerden olmam."
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورِ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ فِي أَوَّلِ الْفِعْلَيْنِ وَبِرَفْعِ رَبُّنَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِتَاءِ الْخِطَابِ فِي أَوَّلِ الْفِعْلَيْنِ وَنَصْبِ رَبَّنَا عَلَى النِّدَاءِ، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ كُلَّهُ لِأَنَّهُمْ دَعَوْا رَبَّهُمْ وَتَدَاوَلُوا ذَلِك بَينهم.
Cumhur, her iki fiilin başında gayb (üçüncü şahıs) "ye"si ile ve { رَبُّنَا } kelimesini merfû (ötreli) olarak { يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise iki fiilin başında hitap "te"si ile ve { رَبَّنَا } kelimesini nida makamında mansûb (üstünlü) olarak okumuşlardır. Yani bunların tamamını söylemişlerdir; çünkü hem Rablerine dua etmişler hem de bunu kendi aralarında konuşmuşlardır.
[١٥٠، ١٥١]
[150, 151]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٥٠ إِلَى ١٥١]
[A'RÂF SURESİ (7): 150 - 151. AYETLER]
وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)
{ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) } “Musa, öfkeli ve kederli olarak kavmine döndüğünde: «Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?» dedi. Levhaları yere bıraktı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Harun:] «Ey anamın oğlu! Kavim beni güçsüz buldu ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Düşmanları bana güldürme ve beni bu zalimler topluluğuyla bir tutma!» dedi. (150) [Musa:] «Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et; sen merhametlilerin en merhametlisisin!» dedi. (151)”
جُعِلَ رُجُوعُ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ كَالْأَمْرِ الَّذِي وَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ مِنْ قَبْلُ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْمُبَيَّنِ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا [الْأَعْرَاف: ١٤٣] وَقَوْلِهِ: وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ [الْأَعْرَاف: ١٤٩] . فَرُجُوعُ مُوسَى مَعْلُومٌ مِنْ تَحَقُّقِ انْقِضَاءِ الْمُدَّةِ الْمَوْعُودِ بِهَا، وَكَوْنُهُ رَجَعَ فِي حَالَةِ غَضَبٍ مُشْعِرٌ بِأَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ فَأَعْلَمَهُ بِمَا صَنَعَ قَوْمُهُ فِي مَغِيبِهِ، وَقَدْ صُرِّحَ بِذَلِكَ فِي سُورَةِ طَهَ [٨٥] قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ فِ غَضْبانَ أَسِفاً حَالَانِ مِنْ مُوسَى، فَهُمَا قَيْدَانِ لِ رَجَعَ فَعُلِمَ أَنَّ الْغَضَبَ وَالْأَسَفَ مُقَارِنَانِ لِلرُّجُوعِ.
Musa'nın kavmine öfkeli olarak dönmesi, { وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا } [A'râf: 143] ve { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } [A'râf: 149] ayetlerinde açıklandığı üzere, daha önceden haberi verilmiş bir husus gibi kılınmıştır. Musa'nın dönüşü, vadedilen sürenin dolması gerçekleştikten sonra bilinen bir durumdur. Onun öfkeli bir halde dönmesi ise, Allah'ın kendisine vahyederek yokluğunda kavminin ne yaptığını bildirdiğini hissettirmektedir; nitekim bu husus Tâhâ Suresi'nde [85] açıkça belirtilmiştir: { قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } "[Allah] buyurdu ki: 'Biz senden sonra kavmini sınadık ve Sâmirî onları saptırdı.'" { غَضْبانَ أَسِفاً } kelimeleri Musa'dan hâldir; dolayısıyla { رَجَعَ } fiilinin kayıtlarıdır. Böylece öfke ve kederin dönüş anıyla eşzamanlı olduğu anlaşılır.
وَالْغَضَبُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ
Öfke (غَضَب) kavramı, bu surede geçen: { قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ } [A'râf: 71] kavlinde daha önce geçmişti.
وَالْأَسِفُ بِدُونِ مَدٍّ، صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ لِلْآسِفِ بِالْمَدِّ الَّذِي هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ لِلَّذِي حَلَّ بِهِ الْأَسَفُ وَهُوَ الْحُزْنُ الشَّدِيدُ، أَيْ رَجَعَ غَضْبَانَ مِنْ عِصْيَانِ قَوْمِهِ حَزِينًا عَلَى فَسَادِ أَحْوَالِهِمْ، وَبِئْسَمَا ضِدُّ نِعِمَّا، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٣] ، وَالْمَعْنَى بِئْسَتْ خِلَافَةٌ خَلَفْتُمُونِيهَا خِلَافَتُكُمْ.
Med (uzatma) olmaksızın Esif (أَسِف), medli olan ve kendisine esef yani şiddetli hüzün isabet eden kimse için ism-i fail olan Âsif (آسِف) kelimesinin mübalağa sîgasıdır. Yani kavminin isyanından dolayı öfkeli, hallerinin bozulmasından ötürü son derece kederli olarak döndü. Bi'semâ (بِئْسَمَا) ise ni'immâ (نِعِمَّا) kelimesinin zıddıdır; bu husustaki açıklama Bakara Suresi'ndeki: { قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } [Bakara: 93] kavlinde geçmişti. Anlamı şudur: "Bana yaptığınız haleflik ne kötü bir halefliktir!"
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى فِعْلِ خَلَفَ فِي قَوْلِهِ: اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي [الْأَعْرَاف: ١٤٢] قَرِيبًا.
Halefe (خَلَفَ) fiili hakkındaki açıklama, az önce geçen: { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } [A'râf: 142] kavlinde geçmişti.
وَهَذَا خِطَابٌ لِهَارُونَ وَوُجُوهِ الْقَوْمِ، لِأَنَّهُمْ خُلَفَاءُ مُوسَى فِي قَوْمِهِمْ فَيَكُونُ خَلَفْتُمُونِي مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْقَوْمِ، فَأَمَّا هَارُونُ فَلِأَنَّهُ لَمْ يُحْسِنِ الْخِلَافَةَ بِسِيَاسَةِ الْأُمَّةِ كَمَا كَانَ يَسُوسُهَا مُوسَى، وَأَمَّا الْقَوْمُ فَلِأَنَّهُمْ عَبَدُوا الْعِجْلَ بَعْدَ غَيْبَةِ مُوسَى، وَمِنْ لَوَازِمِ الْخِلَافَةِ فِعْلُ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ الْمَخْلُوفُ عَنْهُ، فَهُمْ لَمَّا تَرَكُوا مَا كَانَ يَفْعَلُهُ مُوسَى مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَصَارُوا إِلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ فَقَدِ انْحَرَفُوا عَنْ سِيرَتِهِ فَلَمْ يَخْلُفُوهُ فِي سِيرَتِهِ، وَإِطْلَاقُ الْخِلَافَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مَجَازٌ فَيَكُونُ فِعْلُ خَلَفْتُمُونِي مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
Bu hitap Harun'a ve kavmin ileri gelenlerinedir; zira onlar kavimleri içinde Musa'nın halifeleridir (yerine bıraktığı vekillerdir). Bu durumda { خَلَفْتُمُونِي } ifadesi hakiki anlamında kullanılmış olur. Hitabın kavmin tamamına olması da caizdir: Harun'a yöneliktir çünkü ümmeti Musa'nın idare ettiği gibi güzelce yöneterek gereğince vekillik yapamamıştır; kavme yöneliktir çünkü Musa'nın yokluğunda buzağıya tapmışlardır. Halef olmanın (yerine kalmanın) gereklerinden biri de yerine geçilen kişinin yaptıklarını yapmaktır. Onlar Musa'nın yaptığı gibi Allah'a ibadet etmeyi bırakıp buzağıya ibadete yöneldiklerinde, onun yolundan sapmış ve gidişatında onun yerini tutmamış oldular. Halifelik (yerine kalma) kelimesinin bu manada kullanılması mecazdır; dolayısıyla { خَلَفْتُمُونِي } fiili hem hakiki hem mecazi manasında kullanılmış olur.
وَزِيَادَةُ مِنْ بَعْدِي عَقِبَ خَلَفْتُمُونِي لِلتَّذْكِيرِ بِالْبَوْنِ الشَّاسِعِ بَيْنَ حَالِ الْخَلَفِ وَحَالِ المخلوف عَنهُ تَصْوِير لِفَظَاعَةٍ مَا خَلَفُوهُ بِهِ أَيْ بَعْدَ مَا سَمِعْتُمْ مِنِّي التَّحْذِيرَ مِنَ الْإِشْرَاكِ وَزَجْرِكُمْ عَنْ تَقْلِيدِ الْمُشْرِكِينَ حِينَ قُلْتُمْ: اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ، فَيَكُونُ قَيْدُ مِنْ بَعْدِي لِلْكَشْفِ وَتَصْوِيرِ الْحَالَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْل:
{ خَلَفْتُمُونِي } ifadesinin ardından { مِنْ بَعْدِي } ibaresinin ziyade edilmesi, halefin durumu ile yerine geçilen kişinin durumu arasındaki derin uçurumu hatırlatmak ve onların yerine geçtikten sonra işledikleri cürmün vehametini tasvir etmek içindir. Yani: "Benden şirke karşı uyarıyı ve: 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediğinizde müşrikleri taklit etmekten menedildiğinizi işitmenizin ardından [bunu yaptınız]" demektir. Dolayısıyla { مِنْ بَعْدِي } kaydı, durumu açığa çıkarmak ve tasvir etmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } [Nahl:
٢٦] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ السَّقْفَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ فَوْقَ، وَلَكِنَّهُ ذُكِرَ لِتَصْوِيرِ حَالَةِ الْخُرُورِ وَتَهْوِيلِهَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى، بَعْدَ ذِكْرِ نَفَرٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَصِفَاتِهِمْ، فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ [الْأَعْرَاف: ١٦٩] أَيْ مِنْ بَعْدِ أُولَئِكَ الْمَوْصُوفِينَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ.
26] "Tavan tepelerinden üzerlerine çöktü". Malumdur ki tavan ancak yukarıdan çöker; fakat bu, çökme halini tasvir etmek ve dehşetini vurgulamak için zikredilmiştir. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın, bir grup peygamberi ve onların vasıflarını zikrettikten sonraki şu kavlidir: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } [A'râf: 169] "Onların ardından [kötü] bir nesil geldi", yani o vasıflarla nitelenen kimselerin ardından.
وَ «عَجِلَ» أَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا، بِمَعْنَى فَعَلَ الْعَجَلَةَ أَيِ السُّرْعَةَ، وَقَدْ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَعْمُولِ «بِعْنَ» فَيُقَالُ: عَجِلَ عَنْ كَذَا بِمَعْنَى لَمْ يُتِمَّهُ بَعْدَ أَنْ شَرَعَ فِيهِ، وَضِدُّهُ تَمَّ عَلَى الْأَمْرِ إِذَا شَرَعَ فِيهِ فَأَتَمَّهُ، وَيُسْتَعْمَلُ عَجِلَ مُضَمَّنًا مَعْنَى سَبَقَ فَعُدِّيَ بِنَفْسِهِ عَلَى اعْتِبَارِ هَذَا الْمَعْنَى، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ.
Acile (عَجِلَ) fiili çoğunlukla acele etmek, hızlı davranmak anlamında lâzım (geçişsiz) olarak kullanılır. Bazen de mamulüne "an" (عَنْ) harf-i cerri ile geçişli kılınır ve bir işe başladıktan sonra onu tamamlamamak anlamında: "Falandan acele etti (عَجِلَ عَنْ كَذَا)" denir. Bunun zıddı ise bir işe başlayıp onu tamamladığında: "İşi tamamladı (تَمَّ عَلَى الْأَمْرِ)" denmesidir. Bazen de "acile" fiili öne geçmek (سَبَقَ) manasını tazammun ederek kullanılır ve bu mana göz önüne alınarak doğrudan meful alır; bu da oldukça yaygın bir kullanımdır.
وَمَعْنَى «عَجِلَ» هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى لَمْ يُتَمَّ، وَتَكُونُ تَعْدِيَتُهُ إِلَى الْمَفْعُولِ عَلَى
Buradaki "acile" (عَجِلَ) fiilinin manasının "tamamlamadı" şeklinde olması caizdir ve mefulüne geçişi ise
نَزْعِ الْخَافِضِ.
harf-i cerrin hazfedilmesi (nez'u'l-hâfız) yoluyladır.
وَالْأَمْرُ يَكُونُ بِمَعْنَى التَّكْلِيفِ وَهُوَ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ: مِنَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الشَّرِيعَةِ، وَانْتِظَارِ رُجُوعِهِ، فَلَمْ يُتِّمُوا ذَلِكَ وَاسْتَعْجَلُوا فَبَدَّلُوا وَغَيَّرُوا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى سَبَقَ أَيْ بَادَرْتُمْ فَيَكُونُ الْأَمْرُ بِمَعْنَى الشَّأْنِ أَيِ الْغَضَبِ وَالسُّخْطِ كَقَوْلِهِ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النَّحْل: ١] وَقَوْلِهِ: حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ [هود: ٤٠] فَالْأَمْرُ هُوَ الْوَعِيدُ، فَإِنَّ اللَّهَ حَذَّرَهُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَتَوَعَّدَهُمْ، فَكَانَ الظَّنُّ بِهِمْ إِنْ وَقَعَ مِنْهُمْ ذَلِكَ أَنْ يَقَعَ بَعْدَ طُولِ الْمُدَّةِ، فَلَمَّا فَعَلُوا مَا نُهُوا عَنْهُ بِحِدْثَانِ عَهْدِ النَّهْيِ، جُعِلُوا سَابِقِينَ لَهُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ: شُبِّهُوا فِي مُبَادَرَتِهِمْ إِلَى أَسْبَابِ الْغَضَبِ وَالسُّخْطِ بِسَبْقِ السَّابِقِ الْمَسْبُوقَ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الْأَوْضَحُ، وَيُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ، فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ طه [٨٦] ، حِكَايَةً عَنْ مُوسَى: قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي. وَقَدْ تَعَرَّضَتِ التَّوْرَاةُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي وَالثَلَاثِينَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ «وَقَالَ اللَّهُ لِمُوسَى رَأَيْتُ هَذَا الشَّعْبَ فَإِذَا هُوَ شَعْبٌ صُلْبُ الرَّقَبَةِ فَالْآنَ اتْرُكْنِي لِيَحْمَى غَضَبِي عَلَيْهِمْ فَأُفْنِيَهُمْ» .
Emir (الْأَمْرُ) kelimesi teklif anlamında olabilir ki bu, Allah'ın onlara emrettiği şeriata riayet etmek ve Musa'nın dönüşünü beklemektir; onlar bunu tamamlamayıp acele ettiler, böylece değiştirip tahrif ettiler. [Fiilin] öne geçmek, yani aceleyle davranıp atılmak manasında olması da caizdir; bu takdirde emir şan, yani öfke ve gazap manasında olur; nitekim: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } [Nahl: 1] "Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin" ve: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ } [Hûd: 40] "Nihayet emrimiz gelip tandır kaynadığı zaman" ayetlerinde olduğu gibidir. Buradaki emir tehdittir; zira Allah onları putlara tapmaktan sakındırmış ve tehdit etmişti. Onlardan böyle bir şey sadır olursa bunun ancak uzun bir süre geçtikten sonra vuku bulacağı sanılırdı. Yasaklanmanın hemen akabinde nehyedildikleri şeyi yapınca, istiare yoluyla o azabın önüne geçmiş sayıldılar: Gazap ve azap sebeplerine koşuşmalarında, öne geçen kimsenin geride kalanı geçmesine benzetildiler. En açık mana da budur. Bu kıssanın Tâhâ Suresi'ndeki [86] benzerinde Musa'dan nakledilen şu söz bunu açıklamaktadır: { قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } "[Musa] dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Size verilen süre çok mu uzun geldi, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz sözden caydınız?'". Tevrat da Çıkış Kitabı'nın otuz ikinci babında bu manaya değinmiştir: «Ve Tanrı Musa'ya dedi: Bu halkı gördüm ve işte sert enseli bir halktır. Şimdi beni bırak da onlara karşı öfkem alevlensin ve onları tüketeyim.»
وَإِلْقَاءُ الْأَلْوَاحِ رَمْيُهَا مِنْ يَدِهِ إِلَى الْأَرْضِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ الْإِلْقَاءِ آنِفًا. وَذَلِكَ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ مِنَ الْمُنَاجَاةِ كَانَتِ الْأَلْوَاحُ فِي يَدِهِ كَمَا صُرِّحَ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ.
Levhaların bırakılması/atılması (إِلْقَاءُ الْأَلْوَاحِ), onları elinden yere fırlatmasıdır; ilkâ (atmak) kelimesinin açıklaması az önce geçmişti. Bu durum, Tevrat'ta da açıkça belirtildiği üzere, münacâttan indiğinde levhaların elinde olduğunu hissettirmektedir.
ثُمَّ إِنَّ إِلْقَاءَهُ إِيَّاهَا إِنَّمَا كَانَ إِظْهَارًا لِلْغَضَبِ، أَوْ أَثَرًا مِنْ آثَارِ فَوَرَانِ الْغَضَبِ لَمَّا شَاهَدَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ، وَمَا ذَكَرَ الْقُرْآنُ ذَلِكَ الْإِلْقَاءَ إِلَّا لِلدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى إِذْ لَيْسَ فِيهِ مِنْ فَوَائِدِ الْعِبْرَةِ فِي الْقِصَّةِ إِلَّا ذَلِكَ، فَلَا يَسْتَقِيمُ قَوْلُ مَنْ فَسَّرَهَا بِأَنَّ الْإِلْقَاءَ لِأَجْلِ إِشْغَالِ يَدِهِ بِجَرِّ رَأْسِ أَخِيهِ، لِأَنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ لَا جُرُورَ فِيهِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَعُطِفَ، وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ بِالْفَاءِ.
Sonra onun bu levhaları atması, sadece öfkesini izhar etmek veya onları o halde gördüğünde öfkesinin parlamasının bir eseri idi. Kur'an bu fırlatmayı ancak bu manaya delalet etmesi için zikretmiştir; çünkü kıssadaki ibret faydalarından bundan başkası yoktur. Dolayısıyla bunu, elini kardeşinin başını çekmekle meşgul etmek için attı şeklinde tefsir edenlerin sözü isabetli değildir; zira bunun zikredilmesinde bir fayda yoktur ve şayet öyle olsaydı { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } ifadesi [vav yerine] fe harfiyle atfedilirdi.
وَرُوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ فِي خُلُقِهِ ضِيقٌ، وَكَانَ شَدِيدًا عِنْدَ الْغَضَبِ، وَلِذَلِكَ وَكَزَ الْقِبْطِيَّ فَقَضَى عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ، فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى فَظَاعَةِ الْفِعْلِ الَّذِي شَاهَدَهُ مِنْ قَوْمِهِ، وَذَلِكَ عَلَامَةٌ عَلَى الْفَظَاعَةِ، وَتَشْنِيعٌ عَلَيْهِمْ، وَلَيْسَ تَأْدِيبًا لَهُمْ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ تَأْدِيبُهُمْ بِإِلْقَاءِ أَلْوَاحٍ كُتِبَ فِيهَا مَا يُصْلِحُهُمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ تَصَرُّفَ النُّبُوءَةِ (وَلِذَلِكَ جَزَمْنَا بِأَنَّ إِعْرَاضَ رَسُول الله ﷺ عَنْ كِتَابَةِ الْكِتَابِ الَّذِي هَمَّ بِكِتَابَتِهِ قُبَيْلَ وَفَاتِهِ لَمْ يَكُنْ تَأْدِيبًا لِلْقَوْمِ عَلَى اخْتِلَافِهِمْ عِنْدَهُ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، بَلْ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ لِمَا رَأَى مِنَ اخْتِلَافِهِمْ فِي ذَلِكَ، فَرَأَى أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ كِتَابَتِهِ، إِذْ لَمْ يَكُنِ الدِّينُ مُحْتَاجًا
Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselam yaratılış olarak tez canlıydı ve öfkelendiğinde şiddetli olurdu. Bu yüzden Kıptîye bir yumruk vurup ölümüne sebep olmuştu; kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmesi de bundandır. Dolayısıyla bu, kavminden gördüğü fiilin büyüklüğüne ve çirkinliğine bir delil, onların bu çirkinliğini ortaya koyma ve kınamadır; yoksa onları tedip etmek (cezalandırmak) değildir. Zira onları tedip etmek, içlerinde kendilerini ıslah edecek şeylerin yazılı olduğu levhaları yere atmakla olmaz; çünkü bu peygamberlik tavrına uygun düşmez. (İşte bu sebeple, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından hemen önce yazmayı murad ettiği mektubu yazmaktan vazgeçmesinin, İbn Abbas'ın sözünün zahirinde olduğu gibi, yanında ihtilaf etmelerinden dolayı onları tedip etmek için olmadığına; bilakis bu husustaki ihtilaflarını görünce, dinin de buna ihtiyacı olmadığını bildiğinden
إِلَيْهِ) وَوَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ
yazmayı terk etmenin daha evla olduğunu gördüğüne kesin kanaat getirdik.) Tevrat'ta,
الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ حِينَ أَلْقَاهَا، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ سِوَى أَنَّ التَّعْبِيرَ بِالْإِلْقَاءِ الَّذِي هُوَ الرَّمْيُ، وَمَا رُوِيَ مِنْ أَنَّ الْأَلْوَاحَ كَانَتْ مِنْ حَجَرٍ، يَقْتَضِي أَنَّهَا اعْتَرَاهَا انْكِسَارٌ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ الِانْكِسَارَ لَا يُذْهِبُ مَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْكِتَابَةِ، وَأَمَّا مَا رُوِيَ أَنَّهَا لَمَّا تَكَسَّرَتْ ذَهَبَ سِتَّةُ أَسِبَاعِهَا، أَوْ ذَهَبَ تَفْصِيلُهَا وَبَقِيَتْ مَوْعِظَتُهَا، فَهُوَ مِنْ وَضْعِ الْقَصَّاصِينَ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ [الْأَعْرَاف: ١٥٤] .
levhaları fırlattığında kırıldığı yer almaktadır. Kur'an'da ise atmak anlamına gelen ilkâ (الْإِلْقَاءُ) ifadesi ile levhaların taştan olduğuna dair rivayetlerin onların kırılmaya maruz kalmasını gerektirmesi dışında buna delalet eden bir şey yoktur. Fakat bu kırılma, ihtiva ettiği yazıyı yok etmez. Levhalar kırılınca yedide altısının gittiği veya tafsilatının gidip sadece öğüdünün kaldığına dair rivayetler ise kıssacıların uydurmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } [A'râf: 154] “Musa'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve rahmet vardı.”
وَأَمَّا أَخْذُهُ بِرَأْسِ أَخِيهِ هَارُونَ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ، أَيْ إِمْسَاكُهُ بِشَعْرِ رَأسه، وَذَلِكَ يولمه، فَذَلِكَ تَأْنِيبٌ لِهَارُونَ عَلَى عَدَمِ أَخْذِهِ بِالشِّدَّةِ عَلَى عَبَدَةِ الْعِجْلِ، وَاقْتِصَارِهِ عَلَى تَغْيِيرِ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِالْقَوْلِ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مَعْذُورٍ فِي اجْتِهَادِهِ الَّذِي أَفْصَحَ عَنهُ بقوله: نِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي
Kardeşi Harun'u başından tutup kendine doğru çekmesi, yani başının saçını tutması -ki bu canını yakar- Harun'un buzağıya tapanlara karşı sert davranmaması ve onları sadece sözle vazgeçirmeye çalışması sebebiyle bir azarlamadır. Bu da Harun'un: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } "Doğrusu ben, 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözüme bakmadın' demenden endişe ettim"
[طه: ٩٤] لِأَنَّ ضَعْفَ مُسْتَنَدِهِ جَعَلَهُ بِحَيْثُ يَسْتَحِقُّ التَّأْدِيبَ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عُذْرًا، وَكَانَ مُوسَى هُوَ الرَّسُولَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَمَا هَارُونُ إِلَّا مِنْ جُمْلَةِ قَوْمِهِ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ، وَإِنَّمَا كَانَ هَارُونُ رَسُولًا مَعَ مُوسَى لِفِرْعَوْنَ خَاصَّةً، وَلِذَلِكَ لَمْ يَسَعْ هَارُونَ إِلَّا الِاعْتِذَارُ وَالِاسْتِصْفَاحُ مِنْهُ.
[Tâhâ: 94] sözüyle açıkladığı içtihadında mazur görülmediğinin delilidir. Zira dayanağının zayıflığı onu cezalandırılmayı hak eder kılmış ve kendisi için bir mazeret olmamıştır. Musa İsrailoğullarının asıl elçisi idi; Harun ise bu açıdan onun kavminden bir fert konumundaydı. Harun ancak Firavun'a karşı özel olarak Musa ile birlikte elçi kılınmıştı. Bu sebeple Harun'a sadece özür beyan etmek ve kendisini affettirmeye çalışmaktan başka yol kalmamıştı.
وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَطَأَ فِي الِاجْتِهَادِ مَعَ وُضُوحِ الْأَدِلَّةِ غَيْرُ مَعْذُورٍ فِيهِ صَاحِبُهُ فِي إِجْرَاءِ الْأَحْكَامِ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَا يُسَمِّيهِ الْفُقَهَاءُ بِالتَّأْوِيلِ الْبَعِيدِ وَلَا يُظَنُّ بِأَنَّ مُوسَى عَاقَبَ هَارُونَ قَبْلَ تَحَقُّقِ التَّقْصِيرِ.
Bunda, delillerin açık olması durumunda içtihatta hata edenin, aleyhine hüküm uygulanması hususunda mazur sayılmayacağına delil vardır ki fakihlerin "uzak tevil" (et-te'vîlü'l-ba'îd) dedikleri şey budur. Musa'nın kusur kesinleşmeden Harun'u cezalandırdığı zannedilmemelidir.
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ: قالَ ابْنَ أُمَّ لوقوعها جوابها لِحِوَارٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقَعُ إِلَّا مَعَ كَلَامِ تَوْبِيخٍ، وَهُوَ مَا حُكِيَ فِي سُورَةِ طه [٩٢، ٩٣] بِقَوْلِهِ: قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَوْزِيعِ الْقِصَّةِ، وَاقْتِصَارًا عَلَى مَوْقِعِ الْعِبْرَةِ لِيُخَالِفَ أُسْلُوبُ قَصَصِهِ الَّذِي قُصِدَ مِنْهُ الْمَوْعِظَةُ أَسَالِيبَ الْقَصَّاصِينَ الَّذِينَ يَقْصِدُونَ الْخَبَرَ بِكُلِّ مَا حَدَثَ.
{ قالَ ابْنَ أُمَّ } cümlesi, { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } kavlinin delalet ettiği takdîrî bir diyaloğun cevabı olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Çünkü âdeten böyle bir davranış ancak bir azarlama sözüyle birlikte vuku bulur; bu da Tâhâ Suresi'nde [92-93] Kur'an'ın kıssayı kısımlara ayırma ve sadece ibret mahalline hasretme âdeti üzere: { قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “[Musa] dedi ki: «Ey Harun! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymana ne engel oldu? Emrime karşı mı geldin?»” şeklinde nakledilen kısımdır. Böylece öğüt verme maksadı güden kıssa üslubu, meydana gelen her şeyi haber vermeyi hedefleyen kıssacıların üslubundan farklı kılınmıştır.
وابْنَ أُمَّ مُنَادَى بِحَذْفِ حَرْفِ النِّدَاءِ، وَالنِّدَاءُ بِهَذَا الْوَصْفِ لِلتَّرْقِيقِ وَالِاسْتِشْفَاعِ، وَحُذِفَ حَرْفُ النِّدَاءِ لِإِظْهَارِ مَا صَاحَبَ هَارُونَ مِنَ الرُّعْبِ وَالِاضْطِرَابِ، أَوْ لِأَنَّ كَلَامَهُ هَذَا وَقَعَ بَعْدَ كَلَامٍ سَبَقَهُ فِيهِ حَرْفُ النِّدَاءِ وَهُوَ الْمَحْكِيُّ فِي سُورَة طه [٩٤] الَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي
{ ابْنَ أُمَّ } ifadesi nida harfi hazfedilmiş bir münadadır. Bu vasıfla nida edilmesi yumuşatmak ve şefaat dilemek içindir. Nida harfinin hazfedilmesi ise Harun'u saran dehşet ve telaşı göstermek içindir veya bu sözünün, başında nida harfi bulunan daha önceki bir sözden sonra gelmiş olmasındandır ki bu da Tâhâ Suresi'nde [94] nakledilen: { قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي } "[Harun:] 'Ey anamın oğlu! Sakalımı [saçımı] tutma' dedi" kısmıdır.
ثُمَّ قَالَ، بَعْدَ ذَلِكَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي فَهُمَا كَلَامَانِ مُتَعَاقِبَانِ، وَيَظْهَرُ أَنَّ الْمَحْكِيَّ هُنَا هُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي، وَأَنَّ مَا فِي سُورَةِ طَهَ هُوَ الَّذِي ابْتَدَأَ بِهِ هَارُونُ، لِأَنَّهُ كَانَ جَوَابًا عَنْ قَوْلِ مُوسَى: مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ [طه: ٩٢، ٩٣] .
Sonra bunun ardından: { ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي } “Ey anamın oğlu! Bu kavim beni cidden zayıf gördü” demiştir. Dolayısıyla bunlar peş peşe söylenmiş iki sözdür. Görünen o ki burada nakledilen ikinci sözdür; Tâhâ Suresi'ndeki ise Musa'nın: { مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ } [Tâhâ: 92-93] "Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymana ne engel oldu?" sözüne cevap olduğu için Harun'un ilk başladığı sözdür.
وَاخْتِيَارُ التَّعْرِيفِ بِالْإِضَافَةِ لِتَضَمُّنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَعْنَى التَّذْكِيرِ بِصِلَةِ الرَّحِمِ، لِأَنَّ إِخْوَةَ الْأُمِّ أَشَدُّ أَوَاصِرِ الْقَرَابَةِ لِاشْتِرَاكِ الْأَخَوَيْنِ فِي الْإِلْفِ مِنْ وَقْتِ الصِّبَا وَالرَّضَاعِ.
İzafetle (tamlamayla) marife kılmanın seçilmesi, muzafun ileyhin (tamlayanın) akrabalık bağını hatırlatma manasını içermesindendir; zira ana bir kardeşlik, iki kardeşin küçüklükten ve emzirme döneminden itibaren kaynaşması sebebiyle akrabalık bağlarının en güçlüsüdür.
وَفَتْحُ الْمِيمِ فِي ابْنَ أُمَّ قِرَاءَةُ نَافِعٍ، وَابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو، وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَهِيَ لُغَةٌ مَشْهُورَةٌ فِي الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَى أُمٍّ أَوْ عَمٍّ، وَذَلِكَ بِحَذْفِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ وَتَعْوِيضِ أَلْفٍ عَنْهَا فِي آخِرِ الْمُنَادَى، ثُمَّ يُحْذَفُ ذَلِكَ الْأَلِفُ تَخْفِيفًا، وَيَجُوزُ بَقَاءُ كَسْرَةِ الْمِيمِ عَلَى الْأَصْلِ، وَهِيَ لُغَةٌ مَشْهُورَةٌ أَيْضًا، وَبِهَا قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٍ.
{ ابْنَ أُمَّ } ifadesinde mim harfinin fethası; Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir. Bu, anneye (أُمّ) veya amcaya (عَمّ) izafe edilen münadada meşhur bir lehçedir; şöyle ki mütekellim "ye"si hazfedilip münadanın sonuna onun yerine bir elif getirilir, sonra o elif de tahfif (hafifletme) için hazfedilir. Mim harfinin asıl üzere kesreli bırakılması da caizdir ve bu da meşhur bir lehçedir; İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr ve Halef bu şekilde okumuşlardır.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْأُمِّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٣] .
Anne (الأُمّ) kelimesine dair açıklama Nisâ Suresi'ndeki: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } [Nisâ: 23] kavlinde daha önce geçmişti.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِتَحْقِيقِهِ لَدَى مُوسَى، لِأَنَّهُ بِحَيْثُ يَتَرَدَّدُ فِيهِ قَبْلَ إِخْبَارِ الْمُخْبِرِ بِهِ، وَالتَّأْكِيدُ يَسْتَدْعِيهِ قَبُولُ الْخَبَرِ لِلتَّرَدُّدِ مِنْ قِبَلِ إِخْبَارِ الْمُخْبِرِ بِهِ، وَإِنْ كَانَ الْمُخْبِرُ لَا يُظَنُّ بِهِ الْكَذِبُ، أَوْ لِئَلَّا يُظَنَّ بِهِ أَنَّهُ تَوَهَّمَ ذَلِكَ مِنْ حَالِ قَوْمِهِ، وَكَانَتْ حَالُهُمْ دُونَ ذَلِكَ.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi, haber veren bunu bildirmeden önce Musa'nın bu hususta tereddüt edebileceği bir durumda olması hasebiyle onun nezdinde hükmü pekiştirmek içindir. Tekit, haber verene yalan isnat edilmese bile, haberin bildirilmesinden önce tereddüde açık olmasını gerektirir; yahut Harun'un kavminin durumundan böyle bir vehme kapıldığı ve hallerinin bundan daha hafif olduğu zannına kapılınmaması içindir.
وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي اسْتَضْعَفُونِي لِلْحُسْبَانِ أَيْ حَسِبُونِي ضَعِيفًا لَا نَاصِرَ لي، لأَنهم تمالؤوا عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَلَمْ يُخَالِفْهُمْ إِلَّا هَارُونُ فِي شِرْذِمَةٍ قَلِيلَةٍ.
{ اسْتَضْعَفُونِي } kelimesindeki sin ve te harfleri husbân (saymak/sanmak) içindir; yani "Beni bir yardımcısı olmayan zayıf biri saydılar" demektir. Çünkü onlar buzağıya tapma hususunda birleşmişlerdi ve az bir topluluk içindeki Harun dışında hiç kimse onlara muhalefet etmemişti.
وَقَوْلُهُ: وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَارَضَهُمْ مُعَارَضَةً شَدِيدَةً ثُمَّ سَلَّمَ خَشْيَةَ الْقَتْلِ.
{ وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي } “Neredeyse beni öldüreceklerdi” kavli, Harun'un onlara şiddetle karşı çıktığına, sonra öldürülme korkusuyla teslim olduğuna delalet eder.
وَالتَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ تَفْرِيعٌ عَلَى تَبَيُّنِ عُذْرِهِ فِي إِقْرَارِهِمْ عَلَى ذَلِكَ، فَطَلَبَ مِنْ أَخِيهِ الْكَفَّ عَنْ عِقَابِهِ الَّذِي يَشْمَتُ بِهِ الْأَعْدَاءُ لِأَجْلِهِ، وَيَجْعَلُهُ مَعَ عِدَادِ الظَّالِمِينَ فَطَلَبُ ذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ طَلَبِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْعِقَابِ.
{ فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Düşmanları bana güldürme ve beni zalimler topluluğuyla bir tutma” kavlindeki tefri' (netice bağlama), onları bu hal üzere bırakmasındaki mazeretinin açıklığa kavuşmasına bağlanmıştır. Böylece kardeşinden, düşmanların sevinmesine yol açacak ve kendisini zalimler zümresine dahil edecek cezalandırmadan vazgeçmesini istemiştir; bu talep, cezalandırmaktan vazgeçmesini istemekten kinayedir.
وَالشَّمَاتَةُ: سُرُورُ النَّفْسِ بِمَا يُصِيبُ غَيْرَهَا مِنَ الْأَضْرَارِ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالْحَسَدِ. وَفِعْلُهَا قَاصِرٌ كَفَرِحَ، وَمَصْدَرُهَا مُخَالِفٌ لِلْقِيَاسِ، وَيَتَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى الْمَفْعُولِ بِالْبَاءِ يُقَالُ: شَمِتَ بِهِ: أَيْ: كَانَ شَامِتًا بِسَبَبِهِ، وَأَشْمَتَهُ بِهِ جَعَلَهُ شَامِتًا بِهِ، وَأَرَادَ بِالْأَعْدَاءِ
Şemâtet (الشَّمَاتَةُ), başkasına isabet eden zararlardan dolayı nefsin sevinç duymasıdır; bu da ancak düşmanlık ve hasetten kaynaklanır. Fiili Fariha (فَرِحَ) gibi lâzımdır (geçişsizdir) ve masdarı kıyasa muhaliftir. Fiil mefulüne ba (بِ) harfiyle geçişli olur; "ona şemâtet etti (شَمِتَ بِهِ)" yani onun başına gelen sebebiyle sevindi denir. "Onu ona şemâtet ettirdi (أَشْمَتَهُ بِهِ)" ise onu ona sevinecek duruma getirdi demektir. Düşmanlar (الْأَعْدَاء) ile
الَّذِينَ دَعَوْا إِلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ، لِأَنَّ هَارُونَ أَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ فَكَرِهُوهُ لِذَلِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ شَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ كَلِمَةً جَرَتْ مَجْرَى الْمَثَلِ فِي الشَّيْءِ الَّذِي يُلْحِقُ بِالْمَرْءِ سُوءًا شَدِيدًا، سَوَاءٌ كَانَ لِلْمَرْءِ أَعْدَاءٌ أَوْ لْمُ يَكُونُوا، جَرْيًا عَلَى غَالِبِ الْعُرْفِ.
buzağıya tapmaya çağıranları kastetmiştir; zira Harun bunu kınadığı için ona bu sebeple buğzetmişlerdi. "Düşmanların şemâteti" (sevinmesi) ifadesinin, örfün geneline uygun olarak, ister düşmanları olsun ister olmasın kişiye şiddetli bir kötülük getiren durumlar hakkında darb-ı mesel haline gelmiş bir söz olması da caizdir.
وَمَعْنَى وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ لَا تَحْسَبْنِي وَاحِدًا مِنْهُم، ف (جعل) بِمَعْنَى ظَنَّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِنْد الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] . وَالْقَوْمُ الظَّالِمُونَ هُمُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ عِبَادَةَ الْعِجْلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْعُقُوبَةِ مَعَهُمْ، لِأَنَّ مُوسَى قَدْ أَمَرَ بِقَتْلِ الَّذِينَ عبدُوا الْعجل، ف (جعل) عَلَى أَصْلِهَا.
{ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Beni bu zalimler topluluğuyla bir tutma” ifadesinin manası; "Beni onlardan biri sayma" demektir. Dolayısıyla "ceale" (جَعَلَ) fiili, Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِنْد الرَّحْمنِ إِناثاً } [Zuhruf: 19] "Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar" ayetinde olduğu gibi sanmak/saymak (ظَنَّ) manasındadır. Zalim kavim ise buzağıya taparak Allah'a şirk koşanlardır. Mananın: "Cezalandırmada beni onlarla bir kılma" şeklinde olması da caizdir; zira Musa buzağıya tapanların öldürülmesini emretmişti; bu takdirde "ceale" (جَعَلَ) fiili asıl manasındadır.
وَجُمْلَةُ: قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي جَوَابٌ عَنْ كَلَامِ هَارُونَ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ. وَابْتَدَأَ مُوسَى دُعَاءَهُ فَطَلَبَ الْمَغْفِرَةَ لِنَفْسِهِ تَأَدُّبًا مَعَ اللَّهِ فِيمَا ظَهَرَ عَلَيْهِ مِنَ الْغَضَبِ، ثُمَّ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ لِأَخِيهِ فِيمَا عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ ظَهَرَ مِنْهُ مِنْ تَفْرِيطٍ أَوْ تَسَاهُلٍ فِي رَدْعِ عَبَدَةِ الْعِجْلِ عَنْ ذَلِكَ.
{ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Dedi ki: Rabbim, beni bağışla” cümlesi Harun'un sözüne cevap olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Musa duasına başlayarak, öfkesinden dolayı kendisinden sadır olan hususlarda Allah'a karşı bir edep olarak önce kendi nefsi için mağfiret diledi; sonra da buzağıya tapanları bundan vazgeçirmede göstermiş olabileceği muhtemel ihmalkarlık veya müsamaha sebebiyle kardeşi için mağfiret talep etti.
وَذِكْرُ وَصْفِ الْإِخْوَةِ هُنَاكَ زِيَادَةٌ فِي الِاسْتِعْطَافِ عَسَى اللَّهُ أَنْ يُكْرِمَ رَسُولَهُ بِالْمَغْفِرَةِ لِأَخِيهِ كَقَوْلِ نُوحٍ: رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي [هود: ٤٥] .
Burada kardeşlik vasfının zikredilmesi, Nuh'un: { رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } [Hûd: 45] “Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” sözünde olduğu gibi, Allah'ın elçisine ikramda bulunup kardeşini bağışlaması ümidiyle yapılan ilave bir şefaat ve merhamet talebidir.
وَالْإِدْخَالُ فِي الرَّحْمَةِ اسْتِعَارَةٌ لِشُمُولِ الرَّحْمَةِ لَهُمَا فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِمَا، بِحَيْثُ يَكُونَانِ مِنْهَا، كَالْمُسْتَقِرِّ فِي بَيْتٍ أَوْ نَحْوِهِ مِمَّا يَحْوِي، فَالْإِدْخَالُ اسْتِعَارَةٌ أَصْلِيَّةٌ وَحَرْفُ (فِي) اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ، أَوْقَعَ حَرْفُهُ الظَّرْفِيَّةَ مَوْقِعَ بَاءِ الْمُلَابَسَةِ.
Rahmete girdirmek (الْإِدْخَالُ فِي الرَّحْمَةِ), rahmetin her hallerinde onları kuşatmasından istiaredir; öyle ki onlar, evi veya kuşatıcı bir mekânı yurt edinen kimse gibi rahmetin içinde olurlar. Dolayısıyla idhâl (girdirmek) asıl istiare, "fî" (فِي) harf-i cerri ise tebeî istiaredir; zarfiyet bildiren harf, mülâbeset (beraberlik) bildiren "bâ" harfinin yerine konulmuştur.
وَجُمْلَةُ: وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ تَذْيِيلٌ، وَالْوَاوُ لِلْحَالِ أَوِ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وأَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ الْأَشَدُّ رَحْمَةً مِنْ كل رَاحِم.
{ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Ve sen merhametlilerin en merhametlisisin” cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir); vav ise hâl veya itirâziyyedir (ara cümle bağlacıdır). Merhametlilerin en merhametlisi (أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ), her merhamet sahibinden daha çok merhamet eden demektir.
[١٥٢، ١٥٣]
[152, 153]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٥٢ إِلَى ١٥٣]
[A'RÂF SURESİ (7): 152 - 153. AYETLER]