إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) } “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere, Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız. (152) Kötülükleri işleyip de sonra ardından tevbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (153)”
يَجُوزُ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ إِلَى قَوْلِهِ: الدُّنْيا مِنْ تَمَامِ كَلَامِ مُوسَى، فَبَعْدَ أَنْ دَعَا لِأَخِيهِ بِالْمَغْفِرَةِ أَخْبَرَ أَنَّ اللَّهَ غَضِبَ عَلَى الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ. وَأَنَّهُ سَيظْهر أثر عضبه عَلَيْهِمْ، وَسَتَنَالُهُمْ ذِلَّةٌ فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ بِوَحْيٍ تَلَقَّاهُ، وَانْتَهَى كَلَامُ
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } kavlinden { الدُّنْيا } kavline kadar olan kısmın Musa'nın sözünün tamamı olması caizdir. Kardeşine mağfiret diledikten sonra, aldığı bir vahiy ile Allah'ın buzağıya tapanlara gazap ettiğini, bu gazabın eserinin üzerlerinde görüneceğini ve dünyada kendilerine bir zilletin isabet edeceğini haber vermiştir. Musa'nın sözü
مُوسَى عِنْدَ قَوْلِهِ: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا، وَأَنَّ جُمْلَةَ: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ خِطَابٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ فِي الْقُرْآنِ، فَهُوَ اعْتِرَاضٌ وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ ذَيَّلَ اللَّهُ بِهَذَا الِاعْتِرَاضِ حِكَايَةَ كَلَامِ مُوسَى فَأَخْبَرَ بِأَنَّهُ يُجَازِي كُلَّ مُفْتَرٍ بِمِثْلِ مَا أَخْبَرَ بِهِ مُوسَى عَنْ مُفْتَرِيِّ قَوْمِهِ، وَأَنَّ جُمْلَةَ: وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ تَكْمِلَةٌ لِلْفَائِدَةِ بِبَيَانِ حَالَةِ أَضْدَادِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ وَعَنْ أَمْثَالِهِمْ.
{ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } kavlinde sona ermiştir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } cümlesi ise Kur'an'da Allah tarafından bir hitaptır; dolayısıyla bir itiraz (ara cümle) olup vav da itirâziyyedir. Allah bu itiraz cümlesiyle Musa'nın sözünün naklini tezyîl etmiş (tamamlayıp pekiştirmiş) ve Musa'nın kendi kavminin müfterileri hakkında bildirdiği cezanın bir benzeriyle her müfteriyi cezalandıracağını haber vermiştir. { وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } cümlesi ise ayetin sonuna kadar, haklarında konuşulan kimselerin ve benzerlerinin zıddı olanların durumunu beyan ederek faydayı tamamlamaktadır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ إِلَى آخِرِهَا خِطَابًا مِنَ اللَّهِ لِمُوسَى، جَوَابًا عَنْ دُعَائِهِ لِأَخِيهِ بِالْمَغْفِرَةِ بِتَقْدِيرِ فِعْلِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ قُلْنَا إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ إِلَى آخِرِهِ، مِثْلُ مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا [الْبَقَرَة: ١٢٦] الْآيَة.
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } cümlesinin sonuna kadar, hazfedilmiş bir kavil fiili takdiriyle -yani: "Biz dedik ki: Şüphesiz buzağıyı ilah edinenler..." şeklinde- kardeşine mağfiret duasına bir cevap olmak üzere Allah'tan Musa'ya bir hitap olması da caizdir; nitekim Yüce Allah'ın İbrahim'den naklettiği şu kavlinde olduğu gibidir: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } [Bakara: 126] “Hani İbrahim: «Rabbim! Burayı emin bir belde kıl, halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları çeşitli meyvelerle rızıklandır» demişti. [Rabbi de:] «İnkar edeni de az bir süre faydalandırırım» buyurdu.”
وسَيَنالُهُمْ يُصِيبُهُمْ.
{ سَيَنالُهُمْ } ifadesi "onlara isabet edecektir" (يُصِيبُهُمْ) demektir.
وَالنَّوْلُ وَالنَّيْلُ: الْأَخْذُ وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلْإِصَابَةِ وَالتَّلَبُّسِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Nevl (النَّوْل) ve neyl (النَّيْل), almak demektir. Burada ise Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi isabet etme ve bürünme/kuşatma için istiaredir:
أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٣٧] ، وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ هُمُ الَّذِينَ عَبَدُوهُ فَالْمَفْعُولُ الثَّانِي لِ اتَّخَذُوا مَحْذُوفٌ اخْتِصَارًا، أَي اتخذوه إلاها.
Bu suredeki { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } [A'râf: 37] “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavlinde olduğu gibidir. { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } [ifadesindekiler] ise buzağıya tapanlardır; dolayısıyla { اتَّخَذُوا } fiilinin ikinci mefulü kısaltma amacıyla hazfedilmiştir, yani "onu ilah edindiler" [demektir].
وَتَعْرِيفُهُمْ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ، لِأَنَّهَا أَخْصَرُ طَرِيقٍ فِي اسْتِحْضَارِهِمْ بِصِفَةٍ عُرِفُوا بِهَا، وَلِأَنَّهُ يُؤْذِنُ بِسَبَبِيَّةِ مَا نَالَهُمْ مِنَ الْعِقَابِ، وَالْمُرَادُ بِالْغَضَبِ ظُهُورُ أَثَرِهِ مِنَ الْخِذْلَانِ وَمَنْعِ الْعِنَايَةِ، وَأَمَّا نَفْسُ الْغَضَبِ فَهُوَ حَاصِلٌ فِي الْحَالِ.
Onların ism-i mevsûl yoluyla marife kılınması (belirtilmesi), bilindikleri bir sıfatla zihinlerde hazır edilmelerinin en kısa yolu olduğu ve kendilerine erişen cezanın sebebini bildirdiği içindir. Gazaptan maksat, onun yardımsız bırakma ve inayeti kesme şeklindeki eserinin ortaya çıkmasıdır. Gazabın kendisi ise halihazırda gerçekleşmiştir.
وَغَضَبُ اللَّهِ تَعَالَى إِرَادَتُهُ السُّوءَ بِعَبْدِهِ وَعِقَابُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَوْ فِي إِحْدَاهُمَا.
Yüce Allah'ın gazabı; kulu hakkında kötülük dilemesi ve onu dünyada ve ahirette yahut ikisinden birinde cezalandırmasıdır.
وَالذِّلَّةُ: خُضُوعٌ فِي النَّفْسِ وَاسْتِكَانَةٌ مِنْ جَرَّاءِ الْعَجْزِ عَنِ الدَّفْعِ، فَمَعْنَى: نَيْلِ الذِّلَّةِ إِيَّاهُمْ أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ مَغْلُوبِينَ لِمَنْ يَغْلِبُهُمْ، فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ بِتَسْلِيطِ الْعَدُوِّ عَلَيْهِمْ، أَوْ بِسَلْبِ الشُّجَاعَةِ مِنْ نُفُوسِهِمْ. بِحَيْثُ يَكُونُونَ خَائِفِينَ الْعَدُوَّ، وَلَوْ لَمْ يُسَلَّطْ عَلَيْهِمْ، أَوْ ذِلَّةُ الِاغْتِرَابِ إِذْ حَرَمَهُمُ اللَّهُ مُلْكَ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ فَكَانُوا بِلَا وَطَنٍ طُولَ حَيَاتِهِمْ حَتَّى انْقَرَضَ ذَلِكَ الْجِيلُ كُلُّهُ، وَهَذِهِ الذِّلَّةُ عُقُوبَةٌ دُنْيَوِيَّةٌ قَدْ لَا تَمْحُوهَا التَّوْبَةُ، فَإِنَّ التَّوْبَةَ إِنَّمَا تَقْتَضِي الْعَفْوَ عَنْ عِقَابِ التَّكْلِيفِ، وَلَا تَقْتَضِي تَرْكَ الْمُؤَاخَذَةِ بِمَصَائِبِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ الْعُقُوبَاتِ الدُّنْيَوِيَّةَ مُسَبَّبَاتٌ تَنْشَأُ عَنْ أَسْبَابِهَا، فَلَا يَلْزَمُ أَنْ تَرْفَعَهَا التَّوْبَةُ إِلَّا بِعِنَايَةٍ
Zillet (الذِّلَّة); [kötülüğü] savmaktan aciz olmanın sonucunda nefiste oluşan boyun eğme ve alçalmadır. Zilletin onlara erişmesinin anlamı ise, kendilerine üstün gelen kimseye mağlup duruma düşmeleridir. Bu da üzerlerine düşmanın musallat edilmesiyle veya nefislerinden cesaretin çekilip alınmasıyla olabilir; öyle ki üzerlerine musallat edilmese bile düşmandan korkar olurlar. Yahut Allah onları mukaddes topraklara hakim olmaktan mahrum bıraktığında o neslin tamamı yok olup gidinceye kadar hayatları boyunca vatansız kaldıkları için gurbet zilleti [şeklinde] olabilir. Bu zillet, tövbenin silemeyebileceği dünyevi bir cezadır. Zira tövbe ancak teklif cezasının affedilmesini gerektirir; dünyevi musibetlerle muaheze edilmenin (hesaba çekilmenin) terkini gerektirmez. Çünkü dünyevi cezalar, sebeplerinden doğan sonuçlardır (müsebbebattır); dolayısıyla tövbenin bunları kaldırması ancak özel bir ilahi
إِلَهِيَّةٍ خَاصَّةٍ، وَهَذَا يُشْبِهُ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ خِطَابِ الْوَضْعِ وَخِطَابِ التَّكْلِيفِ كَمَا يُؤْخَذُ مِنْ حَدِيثِ الْإِسَرَاءِ لَمَّا أُتِيَ رَسُول الله ﷺ بِإِنَاءَيْنِ أَحَدُهُمَا مِنْ لَبَنٍ وَالْآخَرُ مِنْ خَمْرٍ، فَاخْتَارَ اللَّبَنَ، فَقَالَ جِبْرِيلُ:
inayetle olur. Bu da İsrâ hadisinden anlaşıldığı üzere vaz'î hitap ile teklifî hitap arasındaki ayrıma benzer; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biri süt diğeri şarap dolu iki kap getirildiğinde sütü seçmiş, bunun üzerine Cebrail şöyle demiştir:
الْحَمد الله الَّذِي هَدَاكَ لِلْفِطْرَةِ لَوْ أَخَذْتَ الْخَمْرَ لَغَوَتْ أُمَّتُكَ، هَذَا وَقَدْ يَمْحُو اللَّهُ الْعُقُوبَةَ الدُّنْيَوِيَّةَ إِذَا رَضِيَ عَنِ الْجَانِي وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ.
«Seni fıtrata ileten Allah'a hamdolsun; şayet şarabı alsaydın ümmetin sapardı.» Bununla birlikte Allah, suçludan razı olduğunda dünyevi cezayı da silebilir; şüphesiz Allah büyük lütuf sahibidir.
وَالْقَوْلُ فِي الْإِشَارَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] ، أَيْ وَمِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ.
{ وَكَذلِكَ } kavlindeki işaret hakkındaki açıklama, Bakara suresindeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” kavlinde geçmişti; yani "İşte bu büyük ceza gibi biz iftiracıları cezalandırırız" [demektir].
وَالِافْتِرَاءُ الْكَذِبُ الَّذِي لَا شُبْهَةَ لَكَاذِبِهِ فِي اخْتِلَاقِهِ، وَقَدْ مَضَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İftira (الِافْتِرَاءُ); uyduran kimsenin uydurmasında hiçbir şüphe bulunmayan yalandır. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [١٠٣] .
Mâide suresindeki { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } [Mâide: 103] “Fakat inkar edenler Allah'a yalan yere iftira etmektedirler ve onların çoğu akıl erdirmezler” [ayetinde geçmişti].
وَالْمُرَادُ بِالِافْتِرَاءِ الِاخْتِلَاقُ فِي أُصُولِ الدِّينِ بِوَضْعِ عَقَائِدَ لَا تَسْتَنِدُ إِلَى دَلِيلٍ صَحِيحٍ مِنْ دَلَالَةِ الْعَقْلِ أَوْ مِنْ دَلَالَةِ الْوَحْيِ، فَإِنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ حَذَّرَهُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ فِيمَا مَضَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ ... [الْأَعْرَاف: ١٣٨- ١٤٠] الْآيَاتِ الثَّلَاثِ الْمُتَقَدِّمَةَ آنِفًا، فَجَعَلَ اللَّهُ جَزَاءَهُمْ عَلَى الِافْتِرَاءِ الْغَضَبَ وَالذِّلَّةَ، وَذَلِكَ إِذَا فَعَلُوا مِثْلَهُ بَعْدَ أَنْ جَاءَتْهُمُ الْمَوْعِظَةُ مِنَ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ أَذِلَّاءَ، فَلَمَّا جَاءَ مُحَمَّد ﷺ وَهَدَاهُمْ فَاسْتَمَرُّوا عَلَى الِافْتِرَاءِ عَاقَبَهُمُ اللَّهُ بِالذِّلَّةِ، فَأَزَالَ مَهَابَتَهُمْ مِنْ قُلُوبِ الْعَرَبِ، وَاسْتَأْصَلَهُمْ قَتْلًا وَأَسْرًا، وَسَلَبَ دِيَارَهُمْ، فَلَمَّا أَسْلَمَ مِنْهُمْ مَنْ أَسْلَمُوا صَارُوا أَعِزَّةً بِالْإِسْلَامِ.
İftiradan maksat; aklın veya vahyin delaletinden sahih bir delile dayanmayan inançlar uydurarak dinin asıllarında iftirada bulunmaktır. Nitekim Musa aleyhisselâm, Allah'ın daha önce geçen şu kavlinde naklettiği üzere onları putlara tapmaktan sakındırmıştı: { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ ... } [A'râf: 138-140] “İsrailoğullarını denizden geçirdik; kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa rastladılar...” -az önce geçen üç ayet-. Allah, kendilerine Allah'tan öğüt geldikten sonra böyle bir şey yaptıkları için iftiralarına karşılık cezalarını gazap ve zillet kıldı. İşte bu sebeple Arap müşrikleri [başlangıçta] zelil değillerdi; fakat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onları doğru yola çağırdığında iftiraya devam edince, Allah onları zilletle cezalandırdı; Arapların kalplerinden onların heybetini giderdi, onları öldürerek ve esir alarak köklerini kazıdı ve yurtlarını ellerinden aldı. Onlardan Müslüman olanlar ise İslam ile izzet buldular.
وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْكَذَّابَ يُرْمَى بِالْمَذَلَّةِ.
Bu ayetten, çok yalan söyleyen kimsenin zillete mahkûm edileceği anlaşılmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا الْآيَةَ اعْتِرَاضٌ بِأَنَّهُمْ إِنْ تَابُوا وَآمَنُوا يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُمْ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ مِنْ تَعْقِيبِ التَّهْدِيدِ بِالتَّرْغِيبِ، وَالْمَغْفِرَةُ تَرْجِعُ إِلَى عَدَمِ مُؤَاخَذَتِهِمْ بِذُنُوبِهِمْ فِي عِقَابِ الْآخِرَةِ، وَإِلَى ارْتِفَاعِ غَضَبِ اللَّهِ عَنْهُمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْمُرَادُ بِالسَّيِّئَاتِ:
{ وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا } ayeti, Kur'an'ın tehdidin ardından teşvikte bulunma âdeti üzere, tövbe edip iman ettikleri takdirde Allah'ın onları bağışlayacağını belirten bir itirazdır (ara cümledir). Mağfiret; ahiret azabında günahlarından dolayı hesaba çekilmemelerine ve gelecekte Allah'ın gazabının üzerlerinden kalkmasına racidir. Kötülüklerden (seyyiât) maksat ise:
مَا يَشْمَلُ الْكُفْرَ، وَهُوَ أَعْظَمُ السَّيِّئَاتِ. وَالتَّوْبَةُ مِنْهُ هِيَ الْإِيمَانُ.
en büyük kötülük olan küfrü de kapsayan şeylerdir. Ondan tövbe etmek ise imandır.
وَفِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِها فِي الْمَوْضِعَيْنِ حَذْفُ مُضَافٍ قَبْلَ مَا أُضِيفَتْ إِلَيْهِ (بَعْدُ) - وَقَدْ شَاعَ حَذْفُهُ- دَلَّ عَلَيْهِ عَمِلُوا أَيْ مِنْ بَعْدِ عَمَلِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ مَعَ (بَعْدُ) وَ (قَبْلُ) الْمُضَافَيْنِ إِلَى مُضَافٍ لِلْمُضَافِ إِلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Her iki yerdeki { مِنْ بَعْدِها } kavlinde, "ba'de" (بَعْدُ) edatının muzaf olduğu kelimeden önce bir muzaf hazfedilmiştir -ki bunun hazfi yaygındır- ve buna { عَمِلُوا } delalet etmektedir; yani "onları işledikten sonra" (مِنْ بَعْدِ عَمَلِهَا) demektir. Muzafun ileyhin muzafına muzaf olan "ba'de" ve "kable" ile birlikte muzafın hazfi hakkındaki açıklama, Bakara suresindeki { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ } [Bakara: 51] “Sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz” kavlinde geçmişti.
وَحَرْفُ (ثُمَّ) هَنَا مُفِيدٌ لِلتَّرَاخِي، وَذَلِكَ إِلْجَاءٌ إِلَى قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَلَوْ بَعْدَ زَمَانٍ طَوِيلٍ مَمْلُوءٍ بِفِعْلِ السَّيِّئَاتِ.
Buradaki "sümme" (ثُمَّ) harfi terâhî (zaman aralığı/gecikme) ifade eder; bu da kötülüklerle dolu uzun bir zamanın ardından bile olsa tövbenin kabul edileceğine kesin bir işarettir.
وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِها تَأْكِيدٌ لِمُفَادِ الْمُهْلَةِ الَّتِي أَفَادَهَا حَرْفُ (ثُمَّ) وَهَذَا تَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ إِنْ آمَنُوا يُغْفَرْ لَهُمْ وَلَوْ طَالَ أَمَدُ الشِّرْكِ عَلَيْهِمْ.
{ مِنْ بَعْدِها } kavli, "sümme" (ثُمَّ) harfinin ifade ettiği mühlet anlamını pekiştirmektedir. Bu, şirk içinde geçirdikleri süre ne kadar uzarsa uzasın iman ettikleri takdirde müşriklerin bağışlanacağına dair üstü kapalı bir teşviktir (tarizdir).
وَعُطِفَ الْإِيمَانُ عَلَى التَّوْبَةِ، مَعَ أَنَّ التَّوْبَةَ تَشْمَلُهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِيمَانَ تَوْبَةٌ مِنَ الْكُفْرِ، إِمَّا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، لِأَنَّهُ أَصْلُ الِاعْتِدَادِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى كَقَوْلِهِ:
İmanın küfürden bir tövbe olması hasebiyle tövbe onu kapsadığı halde imanın tövbe üzerine atfedilmesi; ya ona verilen önemden ötürüdür, çünkü iman Yüce Allah katında salih amellerin muteber olmasının aslıdır; nitekim şu ayette olduğu gibi:
وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٢- ١٧] .
{ وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ } kavlinden { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [Beled: 12-17] “Sarp yokuşun ne olduğunu sen ne bileceksin? Bir köle azat etmektir... Sonra iman edenlerden olmaktır” kavline kadar olduğu gibidir;
وَلِئَلَّا يُظَنَّ أَنَّ الْإِشْرَاكَ لِخُطُورَتِهِ لَا تُنْجِي مِنْهُ التَّوْبَةُ.
veya şirkin vahametinden dolayı tövbenin ondan kurtaramayacağı zannedilmesin diyedir.
وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ بِالْإِيمَانِ إِيمَانٌ خَاصٌّ، وَهُوَ الْإِيمَانُ بِإِخْلَاصٍ، فَيَشْمَلُ عَمَلَ الْوَاجِبَاتِ.
Yahut imandan kastın özel bir iman, yani ihlaslı bir iman olmasıdır ki bu da vacipleri yerine getirmeyi kapsar.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ لمُحَمد ﷺ عَلَى الْوَجْهِ الْأَظْهَرِ، أَوْ لِمُوسَى عَلَى جَعْلِ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مَقُولًا مِنَ اللَّهِ لِمُوسَى.
{ إِنَّ رَبَّكَ } kavlindeki hitap, en kuvvetli görüşe göre Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yahut { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } kavlinin Allah'tan Musa'ya söylenmiş bir söz kabul edilmesine göre Musa'yadır.
وَفِي تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْإِضَافَةِ تَوَسُّلٌ إِلَى تَشْرِيفِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ مَرْبُوبٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَفِي ذِكْرِ وَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ هُنَا تَمْهِيدٌ لِوَصْفِ الرَّحْمَةِ.
Müsnedün ileyhin izafetle marife kılınmasında, muzafun ileyhin Yüce Allah'ın kulu (terbiye ettiği) olmasıyla şereflendirilmesine bir vesile vardır. Burada rubûbiyyet vasfının zikredilmesinde ise rahmet vasfına bir hazırlık bulunmaktadır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِإِنَّ وَلَامِ التَّوْكِيدِ وَصِيغَتَيِ الْمُبَالغَة فِي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لِمَزِيدِ الِاهْتِمَامِ بِهِ تَرْغِيبٌ لِلْعُصَاةِ فِي التَّوْبَةِ، وَطَرْدًا لِلْقُنُوطِ مِنْ نُفُوسِهِمْ، وَإِنْ عَظُمَتْ ذُنُوبُهُمْ، فَلَا يَحْسَبُوا تَحْدِيدَ التَّوْبَةِ بِحَدٍّ إِذَا تَجَاوَزَتْهُ الذُّنُوبُ بِالْكَثْرَةِ أَوِ الْعِظَمِ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ تَوْبَةٌ.
Haberin "inne" (إِنَّ), tekit lâmı ve { لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } ifadesindeki iki mübalağa sîgasıyla pekiştirilmesi, konuya verilen önemin fazlalığından dolayı günahkârları tövbeye teşvik etmek ve günahları ne kadar büyük olursa olsun nefislerinden ümitsizliği kovmak içindir; ta ki tövbenin, günahlar çokluk veya büyüklük bakımından aştığında tövbenin kabul edilmeyeceği bir sınırla sınırlandırıldığını zannetmesinler.
وَضَمِيرُ: مِنْ بَعْدِها الثَّانِي مُبَالَغَةٌ فِي الِامْتِنَانِ بِقَبُولِ تَوْبَتِهِمْ بَعْدَ التَّمَلِّي مِنَ السَّيِّئَاتِ.
İkinci { مِنْ بَعْدِها } ifadesindeki zamir, kötülüklere doymuşçasına daldıktan sonra tövbelerinin kabul edilmesi hususundaki lütuf ve ihsanın büyüklüğünü (imtinânı) mübalağalı bir şekilde bildirmektedir.
وَحَذْفُ مُتَعَلِّقِ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لَهُمْ. أَوْ لِكُلِّ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً وَتَابَ مِنْهَا.
{ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } ifadesinin müteallakı bağlamdan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; takdiri: "onlara karşı çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir" veya "kötülük işleyip de ondan tövbe eden herkese karşı [çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir]" şeklindedir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٥٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 154]
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)
{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Musa'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların bir nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı. (154)”
نَظْمُ هَذَا الْكَلَامِ مِثْلُ نَظْمِ قَوْلِهِ: وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ [الْأَعْرَاف: ١٤٩] وَقَوْلِهِ:
Bu sözün dizilişi, { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } [A'râf: 149] “Başları elleri arasına düşürülünce (pişman olunca)” kavli ile şu kavlin dizilişi gibidir:
وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ [الْأَعْرَاف: ١٥٠] ، أَيْ: ثُمَّ سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْهُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ.
{ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ } [A'râf: 150] “Musa kavmine öfkeli olarak döndüğü zaman”; yani "Sonra Musa'nın öfkesi yatıştı ve öfkesi yatışınca levhaları aldı" [demektir].
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ [الْأَعْرَاف: ١٥٠] .
Bu cümle, { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ } [A'râf: 150] cümlesine matuftur.
وَالسُّكُوتُ مُسْتَعَارٌ لِذَهَابِ الْغَضَبِ عَنْهُ، شُبِّهَ ثَوَرَانُ الْغَضَبِ فِي نَفْسِ مُوسَى الْمُنْشِئُ خَوَاطِرَ الْعُقُوبَةِ لِأَخِيهِ وَلِقَوْمِهِ، وَإِلْقَاءُ الْأَلْوَاحِ حَتَّى انْكَسَرَتْ، بِكَلَامِ شَخْصٍ يُغْرِيهِ بِذَلِكَ، وَحَسَّنَ هَذَا التَّشْبِيهَ أَنَّ الْغَضْبَانَ يَجِيشُ فِي نَفْسِهِ حَدِيثٌ لِلنَّفْسِ يَدْفَعُهُ إِلَى أَفعَال يطفىء بِهَا ثَوَرَانَ غَضَبِهِ، فَإِذَا سَكَنَ غَضَبُهُ وَهَدَأَتْ نَفْسُهُ كَانَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ سُكُوتِ الْمُغْرِي، فَلِذَلِكَ أُطْلِقَ عَلَيْهِ السُّكُوتُ، وَهَذَا يَسْتَلْزِمُ تَشْبِيهَ الْغَضَبِ بِالنَّاطِقِ الْمُغْرِي عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ،
Sükût (susma/yatışma), öfkenin ondan gitmesi için istiare edilmiştir. Musa'nın nefsinde kardeşini ve kavmini cezalandırma düşüncelerini doğuran ve kırılacak şekilde levhaları atmasına yol açan öfke patlaması, kendisini buna kışkırtan bir şahsın konuşmasına benzetilmiştir. Bu teşbihi güzelleştiren husus şudur: Öfkeli kimsenin nefsinde, öfkesinin galeyanını söndürecek fiillere onu sevk eden bir iç konuşma kaynar; öfkesi dinip nefsi yatıştığında ise bu durum kışkırtıcının susması mesabesinde olur. İşte bu yüzden buna sükût (susma) lafzı verilmiştir. Bu da istiare-i mekniyye yoluyla öfkenin konuşan bir kışkırtıcıya benzetilmesini gerektirir.
فَاجْتَمَعَ اسْتِعَارَتَانِ، أَوْ هُوَ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ لِأَنَّهُ لَمْ تُذْكَرِ الْهَيْئَةُ الْمُشَبَّهُ بِهَا وَرُمِزَ إِلَيْهَا بِذِكْرِ شَيْءٍ مِنْ رَوَادِفِهَا وَهُوَ السُّكُوتُ، وَفِي هَذَا مَا يُؤَيِّدُ أَنَّ إِلْقَاءَ الألواح كَانَ أثر لِلْغَضَبِ.
Böylece iki istiare bir araya gelmiş olur; yahut bu, istiare-i temsiliyye-i mekniyyedir, çünkü kendisine benzetilen heyet açıkça zikredilmemiş ve onun gereklerinden biri olan sükût zikredilerek ona işaret edilmiştir. Bunda, levhaların atılmasının öfkenin bir eseri olduğunu teyit eden bir husus vardır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَلْواحَ لِلْعَهْدِ، أَيِ الْأَلْوَاحَ الَّتِي أَلْقَاهَا، وَإِنَّمَا أَخَذَهَا حِفْظًا لَهَا لِلْعَمَلِ بِهَا، لِأَنَّ انْكِسَارَهَا لَا يُضِيعُ مَا فِيهَا مِنَ الْكِتَابَةِ.
{ الْأَلْواحَ } kelimesindeki harf-i tarif ahid içindir; yani yere attığı levhalardır. Onları, gereğince amel etmek üzere korumak için almıştır; çünkü kırılmaları, içlerindeki yazıyı zayi etmez.
وَالنُّسْخَةُ بِمَعْنَى الْمَنْسُوخِ، كَالْخُطْبَةِ وَالْقُبْضَةِ، وَالنَّسْخُ هُوَ نَقْلُ مِثْلِ الْمَكْتُوبِ فِي لَوْحٍ أَوْ صَحِيفَةٍ أُخْرَى، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْأَلْوَاحَ أُخِذَتْ مِنْهَا نُسْخَةٌ، لِأَنَّ النُّسْخَةَ أُضِيفَتْ إِلَى ضَمِيرِ الْأَلْوَاحِ، وَهَذَا مِنَ الْإِيجَازِ، إِذِ التَّقْدِيرُ: أَخَذَ الْأَلْوَاحَ فَجُعِلَتْ مِنْهَا نُسْخَةٌ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ، وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى مَا فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالثَلَاثِينَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ «ثُمَّ قَالَ الرَّبُّ لِمُوسَى انْحِتْ لَكَ لَوْحَيْنِ مِنْ حَجَرٍ مِثْلَ الْأَوَّلَيْنِ فَأَكْتُبُ أَنَا عَلَى اللَّوْحَيْنِ الْكَلِمَاتِ الَّتِي كَانَتْ عَلَى اللَّوْحَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ اللَّذَيْنِ كَسَرْتَهُمَا» - ثُمَّ قَالَ- «فَنَحَتَ لَوْحَيْنِ مِنْ حجر كالأولين الإهان» - قَالَ- «وَقَالَ الرَّبُّ لِمُوسَى اكْتُبْ لِنَفْسِكَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ» - إِلَى أَنْ قَالَ- «فَكَتَبَ عَلَى اللَّوْحَيْنِ كَلِمَاتِ الْعَهْدِ الْكَلِمَاتِ الْعَشْرَ» .
Nüsha (النُّسْخَةُ); hutbe ve kabza kelimelerinde olduğu gibi mensûh (yazılmış/istinsah edilmiş olan) anlamındadır. Nesh ise bir levha veya başka bir sayfada yazılı olanın aynısının aktarılmasıdır. Bu da söz konusu levhalardan bir nüsha çıkarılmış olmasını gerektirir; zira nüsha lafzı levhaların zamirine muzaf kılınmıştır. Bu bir îcazdır; nitekim takdiri: "Levhaları aldı, onlardan bir nüsha çıkarıldı ve nüshasında bir hidayet ve bir rahmet vardı" şeklindedir. Bu durum, Tevrat'ın Çıkış kitabının 34. babındaki şu ifadelere işaret etmektedir: «Sonra Rab Musa'ya dedi: İlkleri gibi iki taş levha yont, kırdığın ilk iki levhada olan sözleri o iki levhaya yazayım.» -sonra şöyle demiştir- «O da ilkleri gibi iki taş levha yonttu...» -şöyle demiştir- «Ve Rab Musa'ya dedi: Bu sözleri kendine yaz» -şöyle diyene kadar- «O da levhalara ahit sözlerini, On Söz'ü yazdı.»
فَوَصْفُ النُّسْخَةِ بِأَنَّ فِيهَا هُدًى وَرَحْمَةً يَسْتَلْزِمُ الْأَصْلَ الْمُنْتَسَخَ بِذَلِكَ، لِأَنَّ مَا فِي النُّسْخَةِ نَظِيرُ مَا فِي الْأَصْلِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ لَفْظُ النُّسْخَةِ هُنَا إِشَارَةً إِلَى أَن اللوحتين الْأَصْلِيَّيْنِ عُوِّضَا بِنُسْخَةٍ لَهُمَا، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ رُضَاضَ الْأَلْوَاحِ الْأَصْلِيَّةِ وَضَعَهُ فِي تَابُوتِ الْعَهْدِ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٨] .
Nüshanın içinde hidayet ve rahmet bulunmasıyla nitelenmesi, kendisinden istinsah edilen asıl nüshanın da böyle olmasını gerektirir; çünkü nüshada olan, asıldakinin aynısıdır. Burada "nüsha" lafzının zikredilmesi, asıl iki levhanın yerine onların bir nüshasının ikame edildiğine işaret etmek içindir. Nitekim asıl levhaların kırık parçalarını, Bakara suresindeki Yüce Allah'ın şu kavlinde işaret ettiği Ahit Sandığı'na koyduğu da söylenmiştir: { أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى } [Bakara: 248] “Size Rabb'inizden bir sekîne ve Musa ailesinin bıraktıklarından bir kalıntı taşıyan o Sandık'ın gelmesidir”.
وَقَوْلُهُ: لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ يَتَنَازَعُ تَعَلُّقَهُ كُلٌّ مِنْ هُدىً ورَحْمَةٌ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ لَامُ التَّقْوِيَةِ دَخَلَتْ عَلَى الْمَفْعُولِ لِضَعْفِ الْعَامِلِ
{ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } kavline taalluk konusunda { هُدىً } ve { رَحْمَةٌ } kelimelerinden her biri tenâzu' etmiştir (çekişmiştir). { لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } kavlindeki lâm (ل) harfi, amilin zayıflığı sebebiyle mef'ûlün başına gelen takviye lâmıdır;
بِتَأْخِيرِهِ عَنِ الْمَعْمُولِ.
[zira âmil] ma'mûlünden sonraya kalmıştır.
[١٥٥- ١٥٧]
[155-157]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٥٥ الى ١٥٧]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 155-157]
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) } “Musa, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca dedi ki: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın. (155) Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de; şüphesiz biz sana yöneldik.» [Allah] buyurdu: «Azabım var ya, onu dilediğime isabet ettiririm; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekatı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. (156) Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar; o peygamber onlara iyiliği emreder, onları kötülükten nehyeder, onlara temiz ve hoş şeyleri helal, murdar şeyleri haram kılar ve onların ağır yüklerini, üzerlerindeki bağları ve zincirleri indirir. Artık ona inananlar, ona saygı gösterenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; işte kurtuluşa erenler onlardır.» (157)”
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ.
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Musa, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca dedi ki: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın. (155) Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de; şüphesiz biz sana yöneldik.»”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَاخْتارَ مُوسى عَلَى جُمْلَةِ: وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى [الْأَعْرَاف: ١٤٨] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ: لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ أَيْضًا مِنْ مَوَاقِعِ الْمَوْعِظَةِ وَالْعِبْرَةِ بَيْنَ الْعِبَرِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ قِصَّةِ مُوسَى مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَإِنَّ فِي هَذِهِ عِبْرَةً بِعَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَحْمَتِهِ، وَدُعَاءُ مُوسَى بِمَا فِيهِ جُمَّاعُ الْخَيْرَاتِ والبشارة بِمُحَمد ﷺ وَمِلَاكُ شَرِيعَتِهِ.
{ وَاخْتارَ مُوسى } cümlesi, { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى } [A'râf: 148] cümlesine kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden atfedilmiştir; çünkü bu kıssa da Musa'nın İsrailoğulları ile olan kıssasından çıkarılan ibretler arasında bir vaaz ve ibret yeridir. Nitekim bunda Yüce Allah'ın azametine ve rahmetine dair bir ibret, Musa'nın tüm hayırları toplayan duası, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile müjdeleme ve onun şeriatının esası bulunmaktadır.
وَالِاخْتِيَارُ تَمْيِيزُ الْمَرْغُوبِ مِنْ بَيْنِ مَا هُوَ مَخْلُوطٌ مِنْ مَرْغُوبٍ وَضِدِّهِ، وَهُوَ زِنَةُ افْتِعَالٍ مِنَ الْخَيْرِ صِيغَ الْفِعْلُ مِنْ غَيْرِ دَلَالَةٍ عَلَى مُطَاوَعَةٍ لِفِعْلِ (خَارَ) .
İhtiyar (seçme); arzu edilen ile zıddının karışık olduğu şeyler arasından arzu edileni ayırt etmektir. Bu, "hayır" kökünden iftiâl vezninde olup fiil, "hâre" (خَارَ) fiilinin mutavaatına delalet etmeksizin türetilmiştir.
وَقَوْلُهُ: سَبْعِينَ رَجُلًا بَدَلٌ مِنْ قَوْمَهُ بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ، وَقِيلَ إِنَّمَا نُصِبَ قَوْمَهُ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَالتَّقْدِيرُ: اخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ، قَالُوا وَحَذْفُ الْجَارِ مِنَ الْمُتَعَلِّقِ الَّذِي هُوَ فِي رُتْبَةِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي شَائِعٌ فِي ثَلَاثَةِ أَفْعَالٍ: اخْتَارَ، وَاسْتَغْفَرَ وَأَمَرَ، وَمِنْهُ أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: سَبْعِينَ مَفْعُولا أول. وَأَيًّا مَا كَانَ فَبِنَاءُ نَظْمِ الْكَلَامِ عَلَى ذِكْرِ الْقَوْمِ ابْتِدَاءً دُونَ الِاقْتِصَارِ عَلَى سَبْعِينَ رَجُلًا اقْتَضَاهُ حَالُ الْإِيجَازِ فِي الْحِكَايَةِ، وَهُوَ مِنْ مَقَاصِدِ الْقُرْآنِ.
{ سَبْعِينَ رَجُلًا } kavli, { قَوْمَهُ } kelimesinden bazın külden bedeli (bedel-i ba'z minel-kül)dir. Bir görüşe göre { قَوْمَهُ } kelimesi cer harfinin hazfedilmesiyle mansub kılınmıştır; takdiri: "kavminden seçti" (اخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ) şeklindedir. Demişlerdir ki: İkinci mef'ûl mertebesinde olan müteallaktan harf-i cerrin hazfedilmesi üç fiilde yaygındır: "ihtâre" (اخْتَارَ), "istağfere" (اسْتَغْفَرَ) ve "emere" (أَمَرَ); "Sana hayrı emrettim" (أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ) sözü de bundandır. Buna göre { سَبْعِينَ } kavli birinci mef'ûl olur. Her ne olursa olsun, söz dizilişinin sadece "yetmiş adam" demekle yetinmeyip başlangıçta kavmi zikretmek üzerine kurulması, anlatımdaki îcaz (özlülük) halinin gereğidir ki bu da Kur'an'ın maksatlarındandır.
وَهَذَا الِاخْتِيَار وَقع عِنْد مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِالْمَجِيءِ لِلْمُنَاجَاةِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً [الْأَعْرَاف: ١٤٢] الْآيَةَ، فَقَدْ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ مُوسَى أَنْ يَصْعَدَ طُورَ سِينَا هُوَ وَهَارُون وَ (نَادَابُ) وَ (أَبِيهُو) وَ (يَشُوعُ) وَسَبْعُونَ مِنْ شُيُوخِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَيَكُونُ شُيُوخُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي مَكَانٍ مُعَيَّنٍ من الْجَبَل ويتقد مُوسَى حَتَّى يَدْخُلَ فِي السَّحَابِ لِيَسْمَعَ كَلَامَ
Bu seçim, Yüce Allah'ın daha önce { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } [A'râf: 142] “Musa ile otuz gece için sözleştik” ayetinde zikri geçen münâcât için gelmesini emrettiği sırada gerçekleşmiştir. Nitekim Tevrat'ta Çıkış kitabının 24. babında şöyle geçmektedir: Allah Musa'ya kendisinin, Harun'un, Nadab'ın, Abihu'nun, Yeşu'un ve İsrailoğullarının ileri gelenlerinden (ihtiyarlarından) yetmiş kişinin Sina Dağı'na çıkmasını, İsrailoğullarının ileri gelenlerinin dağın belirli bir yerinde kalmasını ve Musa'nın ilerleyip bulutun içine girerek Allah'ın kelamını işitmesini
اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ لَمَّا تَجَلَّى لِلْجَبَلِ ارْتَجَفَ الْجَبَلُ وَمَكَثَ مُوسَى أَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَجَاءَ فِي الْإِصْحَاحِ
emrettiği, Allah dağa tecelli edince dağın sarsıldığı ve Musa'nın kırk gün kaldığı yazılıdır. Yine
الثَّانِي وَالثَّلَاثِينَ وَالَّذِي يعده، بَعْدَ ذِكْرِ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ وَكَسْرِ الْأَلْوَاحِ، أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ مُوسَى بِأَنْ يَنْحِتَ لَوْحَيْنِ مِنْ حَجَرٍ مِثْلَ الْأَوَّلَيْنِ لِيَكْتُبَ عَلَيْهِمَا الْكَلِمَاتِ الْعَشْرَ الْمَكْتُوبَةَ عَلَى اللَّوْحَيْنِ الْمُنْكَسِرَيْنِ وَأَنْ يَصْعَدَ إِلَى طُورِ سِينَا وَذُكِرَتْ صِفَةُ صُعُودٍ تُقَارِبُ الصِّفَةَ الَّتِي فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ، وَأَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمُوسَى مَنْ أَخْطَأَ أَمْحُوهُ مِنْ كِتَابِي، وَأَنَّ مُوسَى سَجَدَ لِلَّهِ تَعَالَى وَاسْتَغْفَرَ لِقَوْمِهِ قِلَّةَ امْتِثَالِهِمْ وَقَالَ فَإِن عفرت خَطِيئَتَهُمْ وَإِلَّا فَامْحُنِي مِنْ كِتَابِكَ. وَجَاءَ فِي الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ: أَنَّ مُوسَى لَمَّا صَعِدَ الطُّورَ فِي الْمُنَاجَاةِ الثَّانِيَةِ صَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَرْبَعِينَ لَيْلَةً لَا يَأْكُلُ طَعَامًا وَلَا يَشْرَبُ مَاءً اسْتِغْفَارًا لِخَطِيئَةِ قَوْمِهِ وَطَلَبًا لِلْعَفْوِ عَنْهُمْ. فَتَبَيَّنَ مِمَّا فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِمُوسَى مِيقَاتَيْنِ لِلْمُنَاجَاةِ، وَأَنَّهُ اخْتَارَ سَبْعِينَ رَجُلًا لِلْمُنَاجَاةِ الْأُولَى وَلَمْ تَذْكُرِ اخْتِيَارَهُمْ لِلْمُنَاجَاةِ الثَّانِيَةِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْمُنَاجَاةُ الثَّانِيَةُ كَالتَّكْمِلَةِ لِلْأُولَى تَعَيَّنَ أَنَّ مُوسَى اسْتَصْحَبَ مَعَهُ السَبْعِينَ الْمُخْتَارِينَ، وَلِذَلِكَ وَقَعَتْ فِيهَا الرَّجْفَةُ مِثْلَ الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَلَمْ يَذْكُرِ الْقُرْآنُ أَنَّ الرَّجْفَةَ أَخَذَتْهُمْ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَإِنَّمَا ذَكَرَ أَنَّ مُوسَى خَرَّ صَعِقًا، وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ السَبْعُونَ قَدْ أَصَابَهُمْ مَا أَصَابَ مُوسَى لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَبَلِ أَيْضًا، وَذَكَرَ الرَّجْفَةَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ وَلَمْ تَذْكُرْهَا التَّوْرَاةُ.
32. ve onu takip eden babda, onların buzağıya tapmalarının ve levhaların kırılmasının ardından, kırılan levhalarda yazılı olan On Söz'ü yazması için Allah'ın Musa'ya ilkleri gibi taştan iki levha yontmasını ve Sina Dağı'na çıkmasını emrettiği belirtilmiş ve 24. babdakine yakın bir çıkış niteliği zikredilmiştir. Yine Allah'ın Musa'ya «Kim günah işlediyse onu kitabımdan silerim» dediği, Musa'nın da Yüce Allah'a secde edip kavminin emre uymadaki kusurları için mağfiret dilediği ve «Eğer onların günahını bağışlarsan [ne âlâ], yoksa beni de kitabından sil» dediği nakledilmiştir. Tesniye (Yasanın Tekrarı) kitabının 9. babında ise şu geçmektedir: Musa ikinci münâcâtta dağa çıktığında kavminin günahına mağfiret ve onlar için af dilemek üzere kırk gün kırk gece ne ekmek yiyerek ne de su içerek oruç tutmuştur. Tevrat'taki ifadelerden anlaşıldığına göre Allah, Musa için münâcât adına iki ayrı vakit tayin etmiş ve o, birinci münâcât için yetmiş adam seçmiş, Tevrat ise ikinci münâcât için onların seçildiğini zikretmemiştir. İkinci münâcât birincinin bir nevi tamamlayıcısı olduğu için Musa'nın seçilmiş yetmiş kişiyi beraberinde götürmüş olması gerekir; nitekim tıpkı birinci seferde olduğu gibi onda da sarsıntı meydana gelmiştir. Kur'an birinci seferde onları şiddetli bir sarsıntının yakaladığını zikretmemiş, sadece Musa'nın bayılıp yere düştüğünü zikretmiştir; oysa onlar da dağda bulundukları için Musa'ya isabet eden durumun o yetmiş kişiye de isabet etmiş olması gerekir. İkinci seferdeki sarsıntıyı ise Kur'an zikretmiş, Tevrat zikretmemiştir.
وَالضَّمِيرُ فِي أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ لِلسَّبْعِينَ. فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ حِكَايَةُ حَالِ مِيقَاتِ الْمُنَاجَاةِ الثَّانِيَةِ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا الِاسْتِغْفَارُ لِقَوْمِهِ، وَأَنَّ الرَّجْفَةَ الْمَحْكِيَّةَ هُنَا رَجْفَةٌ أَخَذَتْهُمْ مِثْلُ الرَّجْفَةِ الَّتِي أَخَذَتْهُمْ فِي الْمُنَاجَاةِ الْأُولَى، لِأَنَّ الرَّجْفَةَ تَكُونُ مِنْ تَجَلِّي أَثَرٍ عَظِيمٍ مِنْ آثَارِ الصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَإِنَّ قَوْلَ مُوسَى أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ يَعْنِى بِهِ عِبَادَتَهُمُ الْعِجْلَ، وَحُضُورَهُمْ ذَلِكَ. وسكوتهم، وَهِي الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ وَقَدْ خَشِيَ مُوسَى أَنَّ تِلْكَ الرَّجْفَةَ مُقَدِّمَةُ عَذَابٍ كَمَا كَانَ مُحَمَّد ﷺ يَخْشَى الرِّيحَ أَنْ يَكُونَ مَبْدَأَ عَذَابٍ.
“أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ” (onları şiddetli sarsıntı yakaladı) ifadesindeki zamir, yetmiş kişiye aittir. Görünen o ki, bu ayette kastedilen, kavmi için mağfiret dilenen ikinci münâcât vaktinin durumunun anlatılmasıdır. Burada anlatılan sarsıntı da, birinci münâcâtta onları yakalayan sarsıntı gibi onları yakalayan bir sarsıntıdır; çünkü daha önce geçtiği üzere sarsıntı, ilahî sıfatların eserlerinden büyük bir eserin tecellisinden kaynaklanır. Nitekim Musa'nın “أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا” (içimizden beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?) sözü, bununla onların buzağıya tapmalarını, buna şahit olmalarını ve sessiz kalmalarını kastettiğini bildirmektedir. “إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ” (Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir) sözüyle kastedilen de budur. Musa, tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüzgârın bir azap başlangıcı olmasından korktuğu gibi, bu sarsıntının da bir azabın öncüsü olmasından korkmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ فِي الْمُنَاجَاةِ الْأُولَى وَأَنَّ قَوْلَهُ: بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا يَعْنِي بِهِ مَا صَدَرَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ التَّصَلُّبِ قَبْلَ الْمُنَاجَاةِ، كَقَوْلِهِمْ لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ [الْبَقَرَة: ٦١] ، وَسُؤَالِهِمْ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى. لَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ (فَعَلَ)
Bunun birinci münâcâtta olması ve “بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا” (içimizden beyinsizlerin yaptıkları yüzünden) sözüyle, münâcâttan önce İsrailoğullarından sâdır olan dikbaşlılığın, mesela “لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ” [Bakara: 61] (tek bir yiyeceğe katlanamayız) demelerinin ve Yüce Allah'ı görmeyi istemelerinin kastedilmiş olması da caizdir. Fakat zahir olan şudur ki, böylesi bir duruma “فَعَلَ” (yaptı/fiil işledi) denmez.
فِي قَوْلِهِ: بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا. وَالْحَاصِلُ أَنَّ مَوْضِعَ الْعِبْرَةِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ هُوَ التَّوَقِّي مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، وَخَوْفُ بَطْشِهِ، وَمَقَامُ الرُّسُلِ مِنَ الْخَشْيَةِ، وَدُعَاءُ مُوسَى، إِلَخْ.
“بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا” (içimizden beyinsizlerin yaptıkları yüzünden) sözünde [böyledir]. Özetle, bu kıssadaki ibret konusu; Allah'ın gazabından sakınmak, O'nun yakalamasından korkmak, elçilerin haşyet makamı ve Musa'nın duası vs.'dir.
وَقَدْ صِيغَ نَظْمُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ عَلَى نَحْوِ مَا صِيغَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً [الْأَعْرَاف: ١٥٠] كَمَا تَقَدَّمَ.
“فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ” (Onları şiddetli sarsıntı yakalayınca) ifadesindeki söz dizimi, daha önce geçtiği üzere “وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً” [A'râf: 150] (Musa, öfkeli ve üzgün olarak kavmine döndüğünde) ifadesinin dizildiği tarzda kurulmuştur.
وَالْأَخْذُ مَجَازٌ فِي الْإِصَابَةِ الشَّدِيدَةِ الْمُتَمَكِّنَةِ تَمَكُّنَ الْآخِذِ مِنَ الْمَأْخُوذِ.
el-Ahz (أَخْذ / yakalama), yakalayanın yakalananı tam anlamıyla hâkimiyeti altına alması gibi, şiddetli ve tam olarak isabet etme anlamında mecazdır.
وَ (لَوْ) فِي قَوْلِهِ: لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَعْمَلَةً فِي التَّمَنِّي وَهُوَ معنى مجازي ناشىء مِنْ مَعْنَى الِامْتِنَاعِ الَّذِي هُوَ مَعْنَى (لَوِ) الْأَصْلِيُّ وَمِنْهُ قَوْلُ الْمَثَلِ (لَوْ ذَاتُ سِوَارٍ لَطَمَتْنِي) إِذْ تَقْدِيرُ الْجَوَابِ. لَوْ لَطَمَتْنِي لَكَانَ أَهْوَنَ عَلَيَّ، وَقَدْ صُرِّحَ بِالْجَوَابِ فِي الْآيَةِ وَهُوَ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ أَيْ لَيْتَكَ أَرَدْتَ إِهْلَاكَهُمْ أَيِ السَبْعِينَ الَّذِينَ مَعَهُ. فَجُمْلَةُ أَهْلَكْتَهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ شِئْتَ مِنْ قِبَلِ خَطِيئَةِ الْقَوْمِ الَّتِي تَسَبَّبَ عَنْهَا الرُّجُوعُ إِلَى الْمُنَاجَاةِ.
“لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ” (Dileseydin onları helak ederdin) ifadesindeki “لَوْ” (lev) edatının temenni anlamında kullanılmış olması caizdir; bu da “لَوْ” (lev) edatının asıl anlamı olan imtina (şartın olmaması sebebiyle cevabın da olmaması) anlamından doğan mecazi bir anlamdır. “لَوْ ذَاتُ سِوَارٍ لَطَمَتْنِي” (Bana tokat atan bilezikli bir kadın [yani soylu biri] olsaydı bari!) atasözü de bundandır; zira cevabın takdiri: “Bana o tokat atsaydı bana daha hafif gelirdi” şeklindedir. Ayette ise cevap açıkça belirtilmiştir ki o da “şietle ehlektühüm” yani “Keşke onları helak etmeyi murad etseydin” -yani beraberindeki yetmiş kişiyi- demektir. “أَهْلَكْتَهُمْ” cümlesi, münâcâta geri dönülmesine sebep olan kavmin günahı cihetinden “شِئْتَ” cümlesinden bedel-i iştimaldir.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فِي (لَوْ) لَا يَكُونُ، فِي قَوْلِهِ أَهْلَكْتَهُمْ حَذْفُ اللَّامِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَقْتَرِنَ بِجَوَابِ (لَوْ) وَإِنَّمَا قَالَ: أَهْلَكْتَهُمْ وَإِيَّايَ وَلَمْ يَقُلْ: أَهْلَكْتَنَا، لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْإِهْلَاكَيْنِ لِأَنَّ إِهْلَاكَ السَبْعِينَ لِأَجْلِ سُكُوتِهِمْ عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ، وَإِهْلَاكَ مُوسَى، قَدْ يَكُونُ لِأَجْلِ أَنْ لَا يَشْهَدَ هَلَاكَ الْقَوْمِ، قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نجينا هُوداً [هود: ٥٨] الْآيَةَ وَنَظَائِرُهَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ خَشِيَ مُوسَى أَنَّ اللَّهَ يُهْلِكُ جَمِيعَ الْقَوْمِ بِتِلْكَ الرَّجْفَةِ لِأَنَّ سَائِرَ الْقَوْمِ أَجْدَرُ بِالْإِهْلَاكِ مِنَ السَّبْعِينَ، وَقَدْ أَشَارَتِ التَّوْرَاةُ إِلَى هَذَا فِي الْإِصْحَاحِ «فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى اللَّهِ وَقَالَ أَنَّ الشَّعْبَ قَدْ أَخْطَأَ خَطِيئَةً عَظِيمَةً وَصَنَعُوا لِأَنْفُسِهِمْ آلِهَةً فَإِنْ غَفَرْتَ لَهُمْ خَطِيئَتَهُمْ وَإِلَّا فَامْحُنِي مِنْ كِتَابِكَ الَّذِي كَتَبْتَ. فَقَالَ اللَّهُ لِمُوسَى مَنْ أَخْطَأْ إِلَيَّ أَمْحُوهُ مِنْ كِتَابِي» فَالْمَحْوُ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ مَحْوُ تَقْدِيرِ اللَّهِ لَهُ الْحَيَاةَ مَحْوَ غَضَبٍ، وَهُوَ الْمَحْكِيُّ فِي الْآيَةِ بِقَوْلِهِ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا وَقَدْ خَشِيَ مُوسَى أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الرَّجْفَةُ أَمَارَةَ غَضَبٍ وَمُقَدِّمَةَ إِهْلَاكٍ عُقُوبَةً عَلَى عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، فَلِذَلِكَ قَالَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا فَالسُّفَهَاءُ هُمُ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ وَسُمِّيَ شِرْكُهُمْ سَفَهًا لِأَنَّهُ شِرْكٌ مَشُوبٌ بِخِسَّةِ عَقْلٍ إِذْ جَعَلُوا صُورَةً صَنَعُوهَا بِأَنْفُسِهِمْ إِلَهًا لَهُمْ.
“لَوْ” (lev) edatındaki bu takdire göre “أَهْلَكْتَهُمْ” ifadesinde, normalde “لَوْ” edatının cevabına bitişmesi gereken “lâm” harfinin hazfi söz konusu olmaz. [Musa] “أَهْلَكْتَنَا” (bizi helak ederdin) demeyip “أَهْلَكْتَهُمْ وَإِيَّايَ” (onları ve beni helak ederdin) demiştir; bu da iki helaki birbirinden ayırt etmek içindir. Çünkü yetmiş kişinin helak edilmesi buzağıya tapılması karşısındaki sessizlikleri yüzündendir; Musa'nın helaki ise kavmin helakine şahit olmaması için olabilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نجينا هُوداً” [Hûd: 58] (Emrimiz gelince Hûd'u kurtardık) ayeti ve benzerleri pek çoktur. Musa, Allah'ın o sarsıntıyla kavmin tamamını helak etmesinden korkmuştur; çünkü kavmin geri kalanı helak edilmeye yetmiş kişiden daha layıktır. Tevrat da ilgili babda buna işaret etmiştir: «Musa Allah'a döndü ve dedi ki: “Bu halk gerçekten büyük bir günah işledi ve kendilerine ilahlar yaptı. Şimdi onların günahını bağışlarsan [ne âlâ], yoksa yazdığın kitabından beni sil.” Allah Musa'ya: “Bana karşı kim günah işlediyse onu kitabımdan silerim” dedi.» Kitaptan silinmek, Allah'ın ona takdir ettiği hayatı bir gazap silmesiyle silmesidir. Ayette “لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا” (Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizden beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?) sözüyle aktarılan da budur. Musa, bu sarsıntının buzağıya tapmalarına ceza olarak bir gazap alameti ve bir helak öncüsü olmasından korkmuş, bu yüzden “أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا” demiştir. Beyinsizler (Süfehâ), buzağıya tapanlardır; onların şirkine sefeh (akılsızlık/beyinsizlik) denmiştir çünkü kendi elleriyle yaptıkları bir heykeli kendilerine ilah edindikleri için bu, akıl düşüklüğüyle karışmış bir şirktir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَرْفُ (لَوْ) مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ الْأَصْلِيِّ: مِنَ امْتِنَاعِ جَوَابِهِ لِامْتِنَاعِ شَرْطِهِ، فَيُتَّجَهُ أَنْ يُتَسَاءَلَ عَنْ مُوجِبِ حَذْفِ اللَّامِ مِنْ جَوَابِ (لَوْ) وَلَمْ يَقُلْ: لَأَهْلَكْتَهُمْ مَعَ أَنَّ الْغَالِبَ فِي جَوَابِهَا الْمَاضِي الْمُثْبَتِ أَنْ يَقْتَرِنَ بِاللَّامِ فَحَذْفُ اللَّامِ هُنَا لِنُكْتَةِ أَنَّ التَّلَازُمَ بَيْنَ شَرْطِ لَوْ وَجَوَابِهَا هُنَا قَوِيٌ لِظُهُورِ أَنَّ الْإِهْلَاكَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ وَحْدَهُ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
“لَوْ” (lev) harfinin, asıl anlamı olan şartın bulunmaması sebebiyle cevabın da bulunmaması anlamında kullanılmış olması da caizdir. Bu takdirde, “لَوْ” edatının olumlu geçmiş zaman olan cevabının ekseriyetle “lâm” ile bitişmesi gerekirken “لَأَهْلَكْتَهُمْ” demeyip cevabından “lâm”ın hazfedilmesinin gerekçesini sormak gündeme gelir. Buradaki “lâm”ın hazfi, helak etmenin yalnızca Allah'ın fiili olduğunun açıklığı sebebiyle “lev”in şartı ile cevabı arasındaki lüzumun (bağın) burada kuvvetli olması nükte[sine dayanır]. Nitekim bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir:
لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً سُورَةُ الْوَاقِعَةِ [٧٠] وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَيَكُونُ الْمَعْنَى اعْتِرَافًا بِمِنَّةِ الْعَفْوِ عَنْهُمْ فِيمَا سَبَقَ، وَتَمْهِيدًا لِلتَّعْرِيضِ بِطَلَبِ الْعَفْوِ عَنْهُمُ الْآنَ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ أَيِ إِنَّكَ لَمْ تَشَأْ إِهْلَاكَهُمْ حِينَ تَلَبَّسُوا بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ فَلَا
“لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً” Vâkıa Suresi [70] (Dileseydik onu tuzlu/acı yapardık) -bunun açıklaması gelecektir-. Bu durumda anlam, geçmişte onları affetme lütfunu itiraf etmek ve şu anda da onlar için af talebinde bulunmaya zemin hazırlamak olur. “أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ” (Beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?) sözünden kastedilen de budur; yani Sen onlar buzağıya tapmaya bulaştıklarında onları helak etmeyi dilemedin, o halde...
تُهْلِكْهُمُ الْآنَ.
...onları şimdi de helak etme!
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَتُهْلِكُنا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّفَجُّعِ أَيْ: أَخْشَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْقَوْمَ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ وَيَخْشَى أَنْ يَشْمَلَ عَذَابُ اللَّهِ مَنْ كَانَ مَعَ الْقَوْمِ الْمُسْتَحِقِّينَ وَإِنْ لَمْ يُشَارِكْهُمْ فِي سَبَبِ الْعَذَابِ، كَمَا قَالَ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَال: ٢٥]
“أَتُهْلِكُنا” (Bizi helak mi edeceksin?) sözündeki soru [istifham], tefeccu' (ızdırap ve sızlanma) anlamında kullanılmıştır; yani: “Bundan korkuyorum.” Çünkü kavim azabı hak etmiştir ve o, azap sebebine ortak olmasa bile Allah'ın azabının hak eden kavimle beraber olanları da kapsamasından korkmaktadır. Nitekim [Allah] şöyle buyurmuştur: “وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً” [Enfâl: 25] (İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak bir fitneden sakının).
وَفِي حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ- قَالَ- نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ»
Ümmü Seleme'nin hadisinde geçtiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resulü! İçimizde salihler varken helak edilir miyiz? - [Resulullah] buyurdu ki:- Evet, kötülük çoğaldığı zaman.»
وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ، «ثُمَّ يُحْشَرُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ»
Diğer bir hadiste ise: «Sonra niyetlerine göre diriltilirler» [buyrulmuştur].
وَقَدْ خَشِيَ مُوسَى سُوءَ الظِّنَّةِ لِنَفْسِهِ وَلِأَخِيهِ وَلِلْبُرَاءِ مِنْ قَوْمِهِ أَنْ يَظُنَّهُمُ الْأُمَمُ الَّتِي يَبْلُغُهَا خَبَرُهُمْ أَنَّهُمْ مُجْرِمُونَ.
Musa, kendisi, kardeşi ve kavminin suçsuz olanları hakkında, haberleri kendilerine ulaşacak milletlerin onları suçlu sanmalarından doğacak kötü zandan endişe etmiştir.
وَإِنَّمَا جُمِعُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَتُهْلِكُنا لِأَنَّ هَذَا الْإِهْلَاكَ هُوَ الْإِهْلَاكُ الْمُتَوَقَّعُ مِنَ اسْتِمْرَارِ الرَّجْفَةِ، وَتَوَقُّعِهِ وَاحِدٌ فِي زَمَنٍ وَاحِدٍ، بِخِلَافِ الْإِهْلَاكِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ فَسَبَبُهُ مُخْتَلِفٌ فَنَاسَبَ تَوْزِيعَ مَفْعُولِهِ.
“أَتُهْلِكُنا” (bizi helak mi edeceksin?) sözünde zamirin çoğul getirilmesi, bu helakin sarsıntının devam etmesinden beklenen helak olması ve onun beklentisinin tek bir zamanda tek bir bütün olması sebebiyledir; zikri geçen önceki helak ise böyle değildir, onun sebebi farklı olduğu için mefulünün ayrı ayrı zikredilmesi uygun düşmüştür.
وَجُمْلَةُ: أَتُهْلِكُنا مُسْتَأْنَفَةٌ عَلَى طَرِيقَةِ تَقْطِيعِ كَلَامِ الْحَزِينِ الْخَائِفِ السَّائِلِ. وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ وَجُمْلَةُ أَنْتَ وَلِيُّنا.
“أَتُهْلِكُنا” cümlesi, üzgün, korkan ve talepte bulunan kişinin sözünü kesik kesik söylemesi üslubu üzere müste'nefedir (yeni bir cümledir). “إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ” cümlesi ve “أَنْتَ وَلِيُّنا” cümlesi de böyledir.
وَضَمِيرُ إِنْ هِيَ رَاجِعٌ إِلَى مَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ لِأَن مَا صدق مَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ هُوَ الْفِتْنَةُ، وَالْمَعْنَى: لَيْسَتِ الْفِتْنَةُ الْحَاصِلَةُ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ إِلَّا فِتْنَةً مِنْكَ، أَيْ مِنْ تَقْدِيرِكَ وَخَلْقِ أَسْبَابِ حُدُوثِهَا، مِثْلَ سَخَافَةِ عُقُولِ الْقَوْمِ، وَإِعْجَابِهِمْ بأصنام الكنعانيين، وعيبة مُوسَى، وَلنْ هَارُونَ، وَخَشْيَتِهِ مِنَ الْقَوْمِ، وَخَشْيَةِ شُيُوخِ إِسْرَائِيلَ مِنْ عَامَّتِهِمْ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَأَيْقَنَ مُوسَى بِهِ إِيقَانًا إِجْمَالِيًّا.
“إِنْ هِيَ” ifadesindeki zamir, beyinsizlerin yaptıklarına racidir; çünkü beyinsizlerin yaptıklarının tekabül ettiği şey fitnedir. Anlam şudur: Buzağıya tapmakla meydana gelen fitne, ancak Senin imtihanındır; yani Senin takdirin ve onun meydana gelme sebeplerini yaratmandandır; kavmin akıl zayıflığı, Kenanlıların putlarına hayranlık duymaları, Musa'nın orada bulunmayışı, Harun'un yumuşaklığı ve kavimden çekinmesi, İsrail ileri gelenlerinin halk tabakasından korkması ve Allah'ın bildiği, Musa'nın da icmâli olarak kesin olarak inandığı diğer sebepler gibi.
وَالْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ الْآيَةَ: مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ التَّمْجِيدِ بِسِعَةِ
“إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ” ayetindeki haber, [Allah'ın] geniş...
الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، وَالتَّعْرِيضِ بِطَلَبِ اسْتِبْقَائِهِمْ وَهِدَايَتِهِمْ، وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي الِاعْتِذَارِ لِقَوْمِهِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ الَّذِي هُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ فِتْنَتُكَ فَالْإِضْلَالُ بِهَا حَالٌ مِنْ أَحْوَالِهَا.
...ilmini ve kudretini yüceltmeyi inşâ etmek ve onların hayatta bırakılıp hidayete erdirilmelerini dolaylı yoldan talep etmek için kullanılmıştır; “فِتْنَتُكَ” ifadesinden hâl konumunda olan “تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ” (onunla dilediğini saptırırsın) sözünün karinesiyle kavmi adına mazeret beyan etmek için kullanılmış değildir; zira onunla saptırmak o imtihanın hâllerinden bir hâldir.
ثُمَّ عَرَّضَ بِطَلَبِ الْهِدَايَةِ لَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ بِها مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ تُضِلُّ وَحْدَهُ وَلَا يَتَنَازَعُهُ مَعَهُ فِعْلُ تَهْدِي لِأَنَّ الْفِتْنَةَ لَا تَكُونُ سَبَبَ هِدَايَةٍ بِقَرِينَةِ تَسْمِيَتِهَا فِتْنَةً، فَمَنْ قَدَّرَ فِي التَّفْسِيرِ: وَتَهْدِي بِهَا أَوْ نَحْوَهُ، فَقَدْ غَفَلَ.
Sonra “وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ” (dilediğini de hidayete erdirirsin) sözüyle onlar için hidayet talebini dolaylı olarak dile getirmiştir. “بِها” (onunla) ifadesindeki mecrur car-mecrur yalnızca “تُضِلُّ” (saptırırsın) fiiline müteallıktır; “تَهْدِي” (hidayete erdirirsin) fiili onunla buna ortak (tenâzu') olamaz, çünkü ona “fitne” (imtihan/saptırma) adı verilmesi karinesiyle fitne hidayet sebebi olmaz. Dolayısıyla tefsirde “ve onunla hidayete erdirirsin” veya benzeri bir takdirde bulunan kimse yanılmıştır (gaflet etmiştir).
وَالْبَاءُ: إِمَّا لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ تُضِلُّ مَنْ تَشَاءُ مُلَابِسًا لَهَا، وَإِمَّا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ تُضِلُّ بِسَبَبِ تِلْكَ الْفِتْنَةِ، فَهِيَ مِنْ جِهَةٍ فِتْنَةٌ، وَمِنْ جِهَةٍ سَبَبُ ضَلَالٍ.
[Bihâ'daki] “bâ” harfi ya mülâbese (birliktelik) içindir; yani “ona bulaşmış olanlardan dilediğini saptırırsın” demektir; ya da sebebiyet içindir; yani “bu fitne sebebiyle saptırırsın” demektir; dolayısıyla o bir yönden fitne, diğer bir yönden ise sapıklık sebebidir.
وَالْفِتْنَةُ مَا يَقَعُ بِهِ اضْطِرَابُ الْأَحْوالِ، وَمَرَجُهَا، وَتَشَتُّتُ الْبَالِ، وَقَدْ مَضَى تَفْسِيرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] . وَقَوْلِهِ: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٧١] وَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٣] .
Fitne (فِتْنَة), hâllerin sarsılması, karışması ve zihnin dağılmasına sebep olan şeydir. Bunun tefsiri daha önce Bakara Suresi'ndeki “وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ” [102] ayetinde, Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki “وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ” [71] ayetinde ve En'âm Suresi'ndeki “ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ” [23] ayetinde geçmişti.
وَالْقَصْدُ مِنْ جُمْلَةِ: أَنْتَ وَلِيُّنا الِاعْتِرَافُ بِالِانْقِطَاعِ لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، تَمْهِيدًا لِمَطْلَبِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْوَلِيِّ أَنْ يَرْحَمَ مَوْلَاهُ وَيَنْصُرَهُ.
“أَنْتَ وَلِيُّنا” (Sen bizim velimizsin/dostumuzsun) cümlesinden maksat, mağfiret ve rahmet talebine zemin hazırlamak üzere yalnız Yüce Allah'a kulluğa adanmışlığı itiraf etmektir; çünkü velinin şanı, mevlâsına (dostuna) merhamet edip ona yardım etmektir.
وَالْوَلِيُّ: الَّذِي لَهُ وِلَايَةٌ عَلَى أَحَدٍ، وَالْوِلَايَةُ حَلْفٌ أَوْ عِتْقٌ يَقْتَضِي النُّصْرَةَ وَالْإِعَانَةَ، فَإِنْ كَانَ مِنْ جَانِبَيْنِ مُتَكَافِئَيْنِ فَكِلَا الْمُتَعَاقِدَيْنِ يُقَالُ لَهُ مَوْلًى، وَإِنْ كَانَ أَحَدُ الْجَانِبَيْنِ أَقْوَى قِيلَ لِلْقَوِيِّ (وَلِيٌّ) وَلِلضَّعِيفِ (مَوْلًى) وَإِذْ قَدْ كَانَتِ الْوِلَايَةُ غَيْرَ قَابِلَةٍ لِلتَّعَدُّدِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَتَوَلَّى غَيْرَ مَوَالِيهِ، كَانَ قَوْلُهُ: أَنْتَ وَلِيُّنا مُقْتَضِيًا عَدَمَ الِانْتِصَارِ بِغَيْرِ اللَّهِ. وَفِي صَرِيحِهِ صِيغَةُ قَصْرٍ.
Velî (وَلِيّ), bir başkası üzerinde velayeti olan kimsedir. Velayet ise yardım ve desteği gerektiren bir antlaşma yahut azat etme bağıdır. Eğer bu eşit iki taraf arasında olursa, sözleşenlerin her birine “mevlâ” denir. Şayet taraflardan biri daha güçlüyse, güçlü olana “velî”, zayıf olana ise “mevlâ” denir. Velayet taaddüdü (birden fazla olmayı) kabul etmediğinden -çünkü kişi kendi dost ve velilerinden başkasını veli edinmez- onun “أَنْتَ وَلِيُّنا” (Sen bizim velimizsin) sözü, Allah'tan başkasından yardım istememeyi gerektirir. Açık lafzında ise bir kasr (hasr) kalıbı vardır.
وَالتَّفْرِيعُ عَنِ الْوِلَايَةِ فِي قَوْلِهِ: فَاغْفِرْ لَنا تَفْرِيعُ كَلَامٍ عَلَى كَلَامٍ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْوَلِيَّ يَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ الْغُفْرَانُ.
“فَاغْفِرْ لَنا” (O halde bizi bağışla) sözünde velayet üzerine yapılan tefri' (sonuç çıkarma), bir sözün diğer söze terettüp etmesidir; yoksa veli olanın bağışlamasının zorunlu olduğu kastedilmemiştir.
وَقَدَّمَ الْمَغْفِرَةَ عَلَى الرَّحْمَةِ لِأَنَّ الْمَغْفِرَةَ سَبَبٌ لِرَحَمَاتٍ كَثِيرَةٍ، فَإِنَّ الْمَغْفِرَةَ تَنْهِيةٌ لِغَضَبِ اللَّهِ الْمُتَرَتِّبِ عَلَى الذَّنْبِ، فَإِذَا انْتَهَى الْغَضَبُ تَسَنَّى أَنْ يَخْلُفَهُ الرِّضَا. وَالرِّضَا يَقْتَضِي الْإِحْسَانَ.
Mağfireti rahmetten önce zikretmiştir; çünkü mağfiret pek çok rahmete sebeptir. Zira mağfiret, günah üzerine terettüp eden Allah'ın gazabını sona erdirir; gazap sona erdiğinde ise yerini rızanın alması mümkün olur. Rıza da ihsanı gerektirir.
وَ (خَيْرُ الْغافِرِينَ) الَّذِي يَغْفِرُ كَثِيرًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٠] .
“خَيْرُ الْغافِرِينَ” (bağışlayanların en hayırlısı), çokça bağışlayandır. Buna yakın bir açıklama daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki “بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ” [150] ayetinde geçmişti.
وَإِنَّمَا عَطَفَ جُمْلَةَ: وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ لِأَنَّهُ خَبَرٌ فِي مَعْنَى طَلِبِ الْمَغْفِرَةِ الْعَظِيمَةِ، فَعُطِفَ عَلَى الدُّعَاءِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَاغْفِرْ لَنَا جَمِيعَ ذُنُوبِنَا، لِأَنَّ الزِّيَادَةَ فِي الْمَغْفِرَةِ مِنْ آثَارِ الرَّحْمَةِ.
“وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ” (Sen bağışlayanların en hayırlısısın) cümlesini atfetmesi, bunun büyük bir mağfiret talebi anlamında bir haber olması sebebiyledir; dolayısıyla duaya atfedilmiştir; sanki: “Bizi bağışla, bize merhamet et ve bütün günahlarımızı bağışla” denilmiş gibidir, zira mağfiretteki artış rahmetin eserlerindendir.
واكْتُبْ مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى الْعَطَاءِ الْمُحَقِّقِ حُصُولُهُ، الْمُجَدَّدِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، لِأَنَّ الَّذِي يُرِيدُ تَحْقِيقَ عَقْدٍ أَوْ عِدَةٍ، أَوْ عَطَاءٍ، وَتَعَلُّقُهُ بِالتَّجَدُّدِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ يَكْتُبُ بِهِ فِي صَحِيفَةٍ، فَلَا يَقْبَلُ النُّكْرَانَ، وَلَا النُّقْصَانَ، وَلَا الرُّجُوعَ، وَتُسَمَّى تِلْكَ الْكِتَابَةُ عَهْدًا، وَمِنْهُ مَا كَتَبُوهُ فِي صَحِيفَةِ الْقَطِيعَةِ، وَمَا كَتَبُوهُ مِنْ حِلْفِ ذِي الْمَجَازِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
“واكْتُبْ” (yaz/takdir et/ver) lafzı, gerçekleşmesi kesin olan ve defalarca yenilenen bir bağış anlamı için istiare edilmiştir. Çünkü bir akdi, vaadi veya bağışı kesinleştirmek ve gelecekte yenilenmesini sağlamak isteyen kimse bunu bir sahifeye yazar; böylece o inkarı, eksilmeyi ve geri dönmeyi kabul etmez. Bu yazmaya ahit denir. [Kureyşlilerin] boykot sahifesinde yazdıkları ve Zülmecaz antlaşmasında yazdıkları şeyler de bundandır. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
حَذَرَ الْجَوْرَ والتطاخي وَهل ينْقض مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءِ
Haksızlıktan ve düşmanlıktan sakınarak; sahifelerde yazılı olanı hevalar bozar mı hiç?
وَلَوْ كَانَ الْعَطَاءُ أَوِ التَّعَاقُدُ لِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ لَمْ يَحْتَجْ لِلْكِتَابَةِ، لِأَنَّ الْحَوْزَ أَوِ التَّمْكِينَ مُغْنٍ عَنِ الْكِتَابَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلَّا تَكْتُبُوها [الْبَقَرَة: ٢٨٢] فَالْمَعْنَى: آتِنَا الْحَسَنَةَ تِلْوَ الْحَسَنَةِ فِي أَزْمَانِ حَيَاتِنَا وَفِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لَفْظُ اكْتُبْ وَلَوْلَاهُ لَكَانَ دُعَاءً صَادِقًا بِإِعْطَاءِ حَسَنَةٍ وَاحِدَةٍ، فَيُحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ عَلَى الْعُمُومِ بِقَرِينَةِ الدُّعَاءِ، فَإِنَّ النَّكِرَةَ يُرَادُ بِهَا الْعُمُومُ فِي سِيَاقِ الدُّعَاءِ كَقَوْلِ الْحَرِيرِيِّ فِي الْمَقَامَةِ الْخَامِسَةِ:
Şayet bağış veya sözleşme tek bir defalık olsaydı yazmaya ihtiyaç duyulmazdı; zira teslim alma veya fiilen imkân tanıma yazmaya gerek bırakmaz; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلَّا تَكْتُبُوها” [Bakara: 282] (Ancak aranızda peşin olarak yaptığınız ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur). O halde anlam: “Hayatımızın dönemlerinde ve kıyamet gününde bize güzellik ardına güzellik ver” demektir. Bu anlama “اكْتُبْ” (yaz/kaydet) lafzı delalet etmiştir; o olmasaydı tek bir güzellik verilmesiyle gerçekleşen bir dua olurdu ve umumiliğe ulaşmak için dua karinesinden yardım almaya ihtiyaç duyulurdu; nitekim dua bağlamında nekire (belirtisiz isim) umumilik bildirir; Harîrî'nin beşinci makâmedeki şu sözü gibi:
يَا أَهْلَ ذَا الْمَغْنَى وُقِيتُمْ ضُرًّا (أَيْ كُلَّ ضُرٍّ وَلَيْسَ الْمُرَادُ وُقِيتُمْ ضُرًّا مُعَيَّنًا) .
“Ey bu yurdun ahalisi, zarardan korunasınız!” (yani her türlü zarardan, yoksa belirli bir zarardan korunmanız kastedilmemiştir).
وَالْحَسَنَةُ الْحَالَةُ الْحَسَنَةُ، وَهِيَ: فِي الدُّنْيَا الْمُرْضِيَةُ لِلنَّاسِ، وَلِلَّهِ تَعَالَى، فَتَجْمَعُ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، وَفِي الْآخِرَةِ حَالَةُ الْكَمَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠١] .
Hasene (الْحَسَنَة), güzel durumdur. Bu, dünyada insanları ve Yüce Allah'ı razı eden şeydir; dolayısıyla dünya ve din hayrını kendisinde toplar; ahirette ise kemal hâlidir. Bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'ndeki “وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً” [201] ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ مَسُوقَةٌ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِلطَّلَبِ وَالِاسْتِجَابَةِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلِأَنَّ مَوْقِعَ حَرْفِ التَّأْكِيدِ فِي أَوَّلِهَا مَوْقِعُ الِاهْتِمَامِ، فَيُفِيدُ التَّعْلِيلَ وَالرَّبْطَ، وَيُغْنِي غِنَاءَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
“إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ” (Şüphesiz biz Sana yöneldik/tövbe ettik) cümlesi, talebin ve duaya icabetin gerekçesi olarak getirilmiştir; bu sebeple [önceki cümleden] fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir) ve başındaki tekid harfinin konumu önem bildiren bir konumdur; dolayısıyla gerekçelendirme ve bağlama ifade eder ve daha önce defalarca geçtiği üzere fâ-i sebebiyyenin yerini tutar.
وهُدْنا مَعْنَاهُ تُبْنَا، يُقَالُ: هَادَ يَهُودُ إِذَا رَجَعَ وَتَابَ فَهُوَ مَضْمُومُ الْهَاءِ
“هُدْنا” lafzının anlamı tövbe ettik demektir; döndüğü ve tövbe ettiği zaman “هَادَ يَهُودُ” (hâde yehûdü) denir. Bu kelimenin “hâ” harfi...
فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِاتِّفَاقِ الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةِ وَالْمَعْنَى تُبْنَا مِمَّا عَسَى أَنْ نَكُونَ أَلْمَمْنَا بِهِ مِنْ ذَنْبٍ وَتَقْصِيرٍ، وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنْ نَفْسِهِ، وَعَنِ الْمُخْتَارِينَ مِنْ قَوْمِهِ، بِمَا يَعْلَمُ مِنْ صِدْقِ سَرَائِرِهِمْ.
...bu ayette mütevatir kıraatlerin ittifakıyla ötreli [hudnâ] okunur. Anlamı şudur: İşlemiş olabileceğimiz günah ve kusurlardan Sana tövbe ettik. Bu, iç dünyalarının doğruluğunu bildiği için kendisi ve kavminden seçilmiş kişiler adına bir haber vermedir.
قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ جُمْلَةُ: قالَ إِلَخْ جَوَابٌ لِكَلَامِ مُوسَى ﵇، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ لِوُقُوعِهَا عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَكَلَامُ مُوسَى، وَإِنْ كَانَ طَلَبًا، وَهُوَ لَا يَسْتَدْعِي
“قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ” ([Allah] buyurdu ki: «Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygamber olan elçiye uyarlar; o, onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder, onlara temiz şeyleri helal kılar, pis şeyleri de haram eder ve onların üzerlerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırıp atar. İşte ona inanan, ona saygı gösteren, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; asıl kurtuluşa erenler onlardır.») “قالَ” (buyurdu ki) vb. cümlesi, Musa aleyhisselâm'ın sözüne cevaptır. Daha önce defalarca geçtiği üzere karşılıklı konuşma (muhâvere) tarzında gerçekleştiği için fasledilmiştir. Musa'nın sözü bir talep olsa ve bir...
جَوَابًا، فَإِنَّ جَوَابَ الطَّالِبِ عِنَايَةٌ بِهِ وَفَضْلٌ.
...cevap gerektirmese de, talepte bulunana cevap vermek ona bir ihtimam ve lütuftur.
وَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ هُنَا عَذَابُ الدُّنْيَا، لِأَنَّ الْكَلَامَ جَوَابٌ لِقَوْلِ مُوسَى: أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا وَالْإِهْلَاكُ عَذَابٌ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا يُصِيبُ اللَّهُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَقَدْ أَجْمَلَ اللَّهُ سَبَبَ الْمَشِيئَةِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِ، وَمُوسَى يَعْلَمُهُ إِجْمَالًا، فَالْكَلَامُ يَتَضَمَّنُ طَمْأَنَةَ مُوسَى مِنْ أَنْ يَنَالَهُ الْعَذَاب هُوَ والبزآء مِنْ قَوْمِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُعَامِلَهُمْ مُعَامَلَةَ الْمُجْرِمِينَ. وَالْمَعْنَى إِنِّي قَادِرٌ عَلَى تَخْصِيصِ الْعَذَابِ بِمَنْ عَصَوْا وَتَنْجِيَةِ مَنْ لَمْ يُشَارِكْ فِي الْعِصْيَانِ، وَجَاءَ الْكَلَامُ عَلَى طَرِيقَةٍ مُجْمَلَةٍ شَأْنَ كَلَامِ مَنْ لَا يسْأَل عَمَّا يعقل.
Burada azaptan maksat dünya azabıdır; çünkü bu söz, Musa'nın “أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا” (İçimizden beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?) sözüne cevaptır ve helak de bir azaptır. Allah ona, dünya azabına kullarından dilediğini uğratacağını açıklamıştır. Allah dilemenin sebebini mücmel bırakmıştır; O bunu en iyi bilendir, Musa da bunu icmâli olarak bilmektedir. Dolayısıyla bu söz, kendisinin ve kavminden suçsuz olanların azaba uğramasından yana Musa'yı teskin etmeyi içermektedir; zira Allah onlara günahkâr muamelesi yapmaktan çok yücedir. Anlam şudur: Ben azabı isyan edenlere tahsis etmeye ve isyana katılmayanları kurtarmaya kadirim. Söz de, yaptığı şeylerden sorgulanamayacak olanın sözünün şanına yaraşır şekilde mücmel bir tarzda gelmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ مُقَابِلُ قَوْلِ مُوسَى: فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا.
“وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ” (Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır) buyruğu, Musa'nın “فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا” (Bizi bağışla ve bize merhamet et) sözünün karşılığıdır.
وَهُوَ وَعْدُ تَعْرِيضٍ بِحُصُولِ الرَّحْمَةِ الْمَسْئُولَةِ لَهُ وَلِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُخْتَارِينَ، لِأَنَّهَا لَمَّا
Bu, istenen rahmetin hem kendisine hem de beraberindeki seçilmişlere ulaşacağına dair dolaylı bir vaaddir; çünkü rahmet...
وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَهُمْ أَرْجَى النَّاسِ بِهَا، وَأَنَّ الْعَاصِينَ هُمْ أَيْضًا مَغْمُورُونَ بِالرَّحْمَةِ، فَمِنْهَا رَحْمَةُ الْإِمْهَالِ وَالرِّزْقِ، وَلَكِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ عِبَادَهَ ذَاتُ مَرَاتِبَ مُتَفَاوِتَةٍ.
...her şeyi kuşatınca onlar rahmete en layık insanlardır. İsyankârlar da rahmete gark olmuşlardır; süre tanınması ve rızık verilmesi rahmeti de bunlardandır. Ne var ki Allah'ın kullarına olan rahmeti farklı mertebelere sahiptir.
وَقَوْلُهُ: عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ- إِلَى قَوْلِهِ- كُلَّ شَيْءٍ جَوَابٌ إِجْمَالِيٌّ، هُوَ تَمْهِيدٌ لِلْجَوَابِ التَّفْصِيلِيِّ فِي قَوْلِهِ: فَسَأَكْتُبُها.
“عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ” sözünden “كُلَّ شَيْءٍ” sözüne kadar olan kısım, “فَسَأَكْتُبُها” (Onu yazacağım) sözündeki tafsilatlı cevaba zemin hazırlayan icmâli bir cevaptır.
وَالتَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَسَأَكْتُبُها تَفْرِيعٌ عَلَى سِعَةِ الرَّحْمَةِ، لِأَنَّهَا لَمَّا وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ كَانَ مِنْهَا مَا يُكْتَبُ أَيْ يُعْطَى فِي الْمُسْتَقْبَلِ لِلَّذِينَ أُجْرِيَتْ عَلَيْهِمُ الصِّفَاتُ وَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ وَعْدًا لِمُوسَى وَلِصُلَحَاءَ قَوْمِهِ لتحَقّق تِلْكَ الصِّفَات فِيهِمْ، وَهُوَ وَعْدُ نَاظِرٍ إِلَى قَوْلِ مُوسَى إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوب فِي فَسَأَكْتُبُها عَائِدٌ إِلَى رَحْمَتِي فَهُوَ ضَمِيرُ جِنْسٍ، وَهُوَ مُسَاوٍ لِلْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ، أَيِ اكْتُبُ فَرْدًا مِنْ هَذَا الْجِنْسِ لِأَصْحَابِ هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ يَكْتُبُ جَمِيعَ الرَّحْمَةِ لِهَؤُلَاءِ لِأَنَّ هَذَا غَيْرُ مَعْرُوفٍ فِي الِاسْتِعْمَالِ فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْأَجْنَاسِ، لَكِنْ يُعْلَمُ مِنَ السِّيَاقِ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الرَّحْمَةِ نَوْعٌ عَظِيمٌ بِقَرِينَةِ الثَّنَاءِ عَلَى متعلقها بِصِفَات توذن بِاسْتِحْقَاقِهَا، وَبِقَرِينَةِ السُّكُوتِ عَنْ غَيْرِهِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ لِهَذَا الْمُتَعَلِّقِ رَحْمَةً خَاصَّةً عَظِيمَةً وَأَنَّ غَيْرَهُ دَاخِلٌ فِي بَعْضِ مَرَاتِبِ عُمُومِ الرَّحْمَةِ الْمَعْلُومَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ وَقَدْ أَفْصَحَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى الْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
“فَسَأَكْتُبُها” (Onu yazacağım) sözündeki tefri' (sonuçlandırma), rahmetin genişliğine dayalı bir tefri'dir. Çünkü rahmet her şeyi kuşatınca, ondan bu sıfatlarla nitelenen kimselere gelecekte yazılacak yani verilecek bir pay bulunur. Bu da söz konusu sıfatlar kendilerinde tahakkuk ettiği için Musa'ya ve kavminin salihlerine yönelik bir vaat içerir; bu vaat, Musa'nın “إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ” (Biz Sana tövbe ettik) sözüne bakmaktadır. “فَسَأَكْتُبُها”daki mansup zamir “رَحْمَتِي” (rahmetim) kelimesine racidir; dolayısıyla cins zamiridir ve cins lâmı ile marife olana denktir; yani bu cinsin bir ferdini bu sıfatların sahiplerine yazacağım demektir. Yoksa rahmetin tamamını bunlara yazacağı kastedilmemiştir; çünkü cinslerden haber vermede böyle bir kullanım bilinmez. Ancak bağlamdan, bu rahmet türünün büyük bir tür olduğu; ona layık olduklarını bildiren sıfatlarla متعلق (rahmetin bağlandığı kimseler) övüldüğü karinesiyle ve başkasının sükût geçilmesi karinesiyle anlaşılır. Böylece bu متعلق için hususi ve yüce bir rahmet olduğu, başkalarının ise “وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ” sözünden bilinen umumi rahmetin bazı mertebelerine dahil olduğu anlaşılır. Ayetin sonundaki “أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ” (İşte kurtuluşa erenler onlardır) ifadesindeki hasr da bu anlamı açıkça ortaya koymuştur.
وَتقدم معنى فَسَأَكْتُبُها قَرِيبًا.
“فَسَأَكْتُبُها” lafzının anlamı az önce geçmişti.
وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى: وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٨٩] .
“وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ” (her şeyi kuşatmıştır) ifadesinin anlamı, bu suredeki “وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً” [A'râf: 89] ayetinde daha önce geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الرَّحْمَةَ الَّتِي سَأَلَهَا مُوسَى لَهُ وَلِقَوْمِهِ وَعَدَ اللَّهُ بِإِعْطَائِهَا لِمَنْ كَانَ مِنْهُمْ مُتَّصِفًا بِأَنَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَالْمُؤْتِينَ الزَّكَاةَ، وَلِمَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَالْآيَاتُ تَصْدُقُ: بِدَلَائِلِ صِدْقِ الرُّسُلِ، وَبِكَلِمَاتِ اللَّهِ الَّتِي شَرَعَ بِهَا لِلنَّاسِ رَشَادَهُمْ وَهَدْيَهُمْ، وَلَا سِيَّمَا الْقُرْآنُ لِأَنَّ كُلَّ مِقْدَارِ ثَلَاثِ آيَاتٍ مِنْهُ هُوَ آيَةٌ لِأَنَّهُ مُعْجِزٌ فَدَالٌّ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا، وَهُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ الْأُمِّيَّ إِذَا جَاءَهُمْ، أَيْ يُطِيعُونَهُ فِيمَا يَأْمُرُهُمْ، وَلَمَّا جُعِلَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ بِسَبَبِ تِلْكَ الرَّحْمَةِ
Anlam şudur: Musa'nın kendisi ve kavmi için istediği rahmeti Allah, onlardan takva sahibi, zekâtı veren ve Allah'ın ayetlerine inanan kimselere vermeyi vaat etmiştir. Ayetler; elçilerin doğruluğunun delillerini ve Allah'ın insanlar için doğru yolu ve hidayeti meşru kıldığı kelimelerini kapsar; özellikle de Kur'an'ı kapsar; zira onun her üç ayetlik miktarı, mucize olup Resul'ün doğruluğuna delalet ettiği için bir ayettir ve burada kastedilen de odur. Onlar, ümmî peygamber kendilerine geldiğinde ona uyan yani kendilerine emrettiği şeylerde ona itaat edenlerdir. Bu hususlar o rahmetin sebebi kılındığı için...