عُلِمَ أَنَّ التَّحْصِيلَ عَلَى بَعْضِهَا يُحَصِّلُ بَعْضَ تِلْكَ الرَّحْمَةِ بِمَا يُنَاسِبُهُ، بِشَرْطِ الْإِيمَانِ، كَمَا عُلِمَ مِنْ آيَاتٍ أُخْرَى خَاطَبَ اللَّهُ بِهَا مُوسَى كَقَوْلِهِ آنِفًا وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا [الْأَعْرَاف: ١٥٣] فَتَشْمَلُ هَذِهِ الرَّحْمَةُ مَنِ اتَّقَى وَآمَنَ وَآتَى الزَّكَاةَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَبْلَ بعثة مُحَمَّد ﷺ، فَإِنَّ اتِّبَاعَهُمْ إِيَّاهُ مُتَعَذَّرُ الْحُصُولِ قَبْلَ بِعْثَتِهِ، وَلَكِنْ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا عَازِمِينَ عَلَى اتِّبَاعِهِ عِنْدَ مَجِيئِهِ أَنْ كَانُوا عَالِمِينَ بِذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيئِينَ لَمَا آتَيْنَاكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمرَان: ٨١، ٨٢] . وَتَشْمَلُ الرَّحْمَةُ أَيْضًا الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَالْمَعْنِيُّ بِهَا الْآيَاتُ الَّتِي سَتَجِيءُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، لِأَنَّ آيَاتِ مُوسَى قَدِ اسْتَقَرَّ الْإِيمَانُ بِهَا يَوْمَئِذٍ، وَهَذَا مُوجِبُ إِعَادَةِ اسْمِ الْمَوْصُولِ فِي ذِكْرِ أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّلَةِ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ طَائِفَةٌ أُخْرَى، وَهُمْ مَنْ يَكُونُ عِنْدَ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَلِذَلِكَ أُبْدِلَ مِنْهُمْ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ إِلَخْ. وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الْكَائِنِينَ فِي زَمَنِ الْبِعْثَةِ وَبَعْدَهَا لِقَوْلِهِ: الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ وَلِقَوْلِهِ: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ شَرِيعَةٍ فِيهَا شِدَّةٌ وَحَرَجٌ، وَالْمُرَادُ بِآيَاتِ اللَّهِ:
...bilinmektedir ki, bunlardan bir kısmını elde etmek, iman şartıyla o rahmetin de durumuna uygun bir kısmını elde etmeyi sağlar; nitekim Allah'ın az önce geçen “وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا” [A'râf: 153] (Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe edip iman edenler...) buyruğu gibi Musa'ya hitap ettiği diğer ayetlerden de bu anlaşılmıştır. Dolayısıyla bu rahmet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden önce İsrailoğullarından sakınan, iman eden ve zekât veren kimseleri de kapsar. Zira peygamberliğinden önce onların ona uymaları imkânsızdır; ancak bunu biliyorlarsa geldiğinde ona uymaya azmetmiş olmaları gerekir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيئِينَ لَمَا آتَيْنَاكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ” [Âl-i İmrân: 81-82] (Hani Allah peygamberlerden: “Size kitap ve hikmet verdim, sonra yanınızdakini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” diye söz almıştı. “Kabul ettiniz mi ve bu ahdimi üzerinize aldınız mı?” dedi; “Kabul ettik” dediler. “O halde şahit olun, Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” dedi. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir). Bu rahmet ayrıca Allah'ın ayetlerine inananları da kapsar; bununla kastedilen gelecekte gelecek ayetlerdir; çünkü o gün Musa'nın getirdiği ayetlere iman zaten yerleşmişti. Bu sıla cümlesinin sahiplerini zikrederken ism-i mevsûlün tekrarlanmasının sebebi de bunların başka bir zümre olduğuna, yani Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliği döneminde bulunacak olan kimseler olduğuna işaret etmektir. Bu sebeple “الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ” (O elçiye uyanlar...) buyruğu onlardan bedel yapılmıştır. “الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ” (onu yanlarında yazılı bulurlar) buyruğu ile “وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ” (onların üzerlerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırır) buyruğundan ötürü bu, peygamberlik zamanında ve sonrasında mevcut olan Yahudi ve Hristiyanlara bir işarettir; zira bu, onların zorluk ve meşakkat içeren bir şeriat ehli olduklarına delalet eder. Allah'ın ayetlerinden maksat ise:
الْقُرْآنُ، لِأَنَّ أَلْفَاظَهُ هِيَ الْمَخْصُوصَةُ بِاسْمِ الْآيَاتِ، لِأَنَّهَا جُعِلَتْ مُعْجِزَاتٍ لِلْفُصَحَاءِ عَنْ مُعَارَضَتِهَا. وَدَالَّةً عَلَى أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَعَلَى صِدْقِ رَسُولِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ.
...Kur'an'dır; çünkü lafızları “ayetler” ismiyle tahsis edilmiştir, zira belagat sahiplerinin benzerini getirmekten aciz kaldığı mucizeler kılınmış ve sekizinci mukaddimede geçtiği üzere Allah katından olduğuna ve Resulü'nün doğruluğuna delalet etmektedir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بِشَارَةٌ ببعثة مُحَمَّد ﷺ وَهِيَ مُشِيرَةٌ إِلَى مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنَ الْإِصْحَاحِ الْعَاشِرِ حَتَّى الرَّابِعَ عَشَرَ، وَالْإِصْحَاحِ الثَّامَنَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ: فَإِنَّ مُوسَى بَعْدَ أَنْ ذَكَّرَهُمْ بِخَطِيئَةِ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، وَذَكَرَ مُنَاجَاتَهُ لِلَّهِ لِلدُّعَاءِ لَهُمْ بِالْمَغْفِرَةِ، كَمَا تَضَمَّنَهُ
Bu ayette Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair bir müjde vardır ve o, Tevrat'ın Tesniye (Yasanın Tekrarı) kitabının onuncudan on dördüncüye kadar olan babları ile on sekizinci babında yer alan hususlara işaret etmektedir. Zira Musa, onlara buzağıya tapma günahlarını hatırlatıp onlar için mağfiret dilemek üzere Allah ile münâcâtını zikrettikten sonra...
الْإِصْحَاحُ التَّاسِعُ مِنْ ذَلِكَ السِّفْرِ، وَذَكَرْنَاهُ آنِفًا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا، ثُمَّ ذَكَرَ فِي الْإِصْحَاحِ الْعَاشِرِ أَمْرَهُمْ بِالتَّقْوَى بِقَوْلِهِ: «فَالْآنَ يَا إِسْرَائِيلُ مَا يَطْلُبُ مِنْكَ الرَّبُّ إِلَّا أَنْ تَتَّقِيَ رَبَّكَ لِتَسْلُكَ فِي طُرُقِهِ وَتُحِبَّهُ» . ثُمَّ ذَكَرَ فِيهِ وَفِي الثَّلَاثَةِ بَعْدَهُ وَصَايَا تَفْصِيلًا لِلتَّقْوَى، ثُمَّ ذَكَرَ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ الزَّكَاةَ فَقَالَ «تَعْشِيرًا تُعَشِّرُ كُلَّ مَحْصُولِ زَرْعِكَ
...bu kitabın dokuzuncu babında yer almaktadır; bunu az önce { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا } ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Daha sonra onuncu babda: «Şimdi ey İsrail, Rabbinin yollarında yürümen ve O'nu sevmen için Rabbinden korkmandan başka Rabbin senden ne ister?» sözüyle onlara takvayı emrettiğini zikretmiştir. Ardından onda ve sonraki üç [babda] takvanın ayrıntısı kabilinden vasiyetleri zikretmiş, sonra da on dördüncü babda zekâtı zikrederek şöyle demiştir: «Her yıl tarlanın getirdiği bütün mahsulün ondalığını ver;
سَنَةً بِسَنَةٍ عَشِّرْ حِنْطَتَكَ وَخَمْرَكَ وَزَيْتَكَ وَإِبْكَارَ بَقَرِكَ وَغَنَمِكَ، وَفِي آخِرِ ثَلَاثِ سِنِينَ تُخْرِجُ كُلَّ عُشْرِ مَحْصُولِكَ فِي تِلْكَ السَّنَةِ فَتَضَعُهُ فِي أَبْوَابِكَ فَيَأْتِي اللَّاوِي وَالْغَرِيبُ وَالْيَتِيمُ وَالْأَرْمَلَةُ الَّذِينَ عَلَى أَبْوَابِكَ فَيَأْكُلُونَ وَيَشْبَعُونَ» إِلَخْ. ثُمَّ ذَكَرَ أَحْكَامًا كَثِيرَةً فِي الْإِصْحَاحَاتِ الثَّلَاثَةِ بَعْدَهُ.
yıldan yıla buğdayının, şarabının, zeytinyağının, sığırlarının ve koyunlarının ilk doğanlarının ondalığını ayır. Üç yılın sonunda o yılın bütün mahsulünün ondalığını çıkarıp kapılarının önüne koyacaksın; böylece senin kapılarında bulunan Levili, yabancı, yetim ve dul gelip yiyecek ve doyacaklar...» Daha sonra bundan sonraki üç babda pek çok hüküm zikretmiştir.
ثُمَّ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّامِنَ عَشَرَ قَوْلُهُ: «يُقِيمُ لَكَ الرَّبُّ نَبِيًّا وَمن وسط أخواتك مِثْلِي لَهُ تَسْمَعُونَ حَسَبَ كُلِّ مَا طَلَبْتَ مِنَ الرَّبِّ فِي حُورِيبَ (أَيْ جَبَلِ الطُّورِ حِينَ الْمُنَاجَاةِ) يَوْمَ الِاجْتِمَاعِ قَالَ لِيَ الرَّبُّ أُقِيمُ لَهُمْ نَبِيًّا مِنْ وَسَطِ إِخْوَتِهِمْ مِثْلَكَ وَأَجْعَلُ كَلَامِي فِي فَمِهِ فَيُكَلِّمُهُمْ بِكُلِّ مَا أُوصِيهِ بِهِ» فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذَا النَّبِيءَ مِنْ غَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِقَوْلِهِ: «مِنْ وَسَطِ إِخْوَتِكَ» فَإِنَّ الْخِطَابَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَا يَكُونُونَ إِخْوَةً لِأَنْفُسِهِمْ. وَإِخْوَتُهُمْ هُمْ أَبْنَاءُ أَخِي أَبِيهِمْ: إِسْمَاعِيلَ أَخِي إِسْحَاقَ، وَهُمُ الْعَرَبُ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ نَبِيئًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِثْلَ (صَمْوِيلَ) كَمَا يُؤَوِّلُهُ الْيَهُودُ لَقَالَ: مِنْ بَيْنِكُمْ أَوْ مِنْ وَسَطِكُمْ، وَعُلِمَ أَنَّ النَّبِيءَ رَسُولٌ بِشَرْعٍ جَدِيدٍ مِنْ قَوْلِهِ: «مِثْلَكَ» فَإِنَّ مُوسَى كَانَ نَبِيًّا رَسُولًا، فَقَدَ جَمَعَ الْقُرْآنُ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ إِلَخْ.
Sonra on sekizinci babda yer alan: «Rab senin için kardeşlerinin arasından benim gibi bir peygamber çıkaracak, toplanma gününde Horeb'de (yani münâcât anında Tur Dağı'nda) Rabbinden dilediğin her şeye göre onu dinleyeceksiniz. Rab bana dedi ki: Onlara kardeşlerinin arasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım ve sözlerimi onun ağzına koyacağım; o da onlara emrettiğim her şeyi söyleyecek» ifadesi, bu peygamberin İsrailoğulları'ndan başkası olduğuna delalet etmiştir; çünkü «kardeşlerinin arasından» buyrulmuştur; zira hitap İsrailoğulları'nadır ve onlar kendilerinin kardeşi olamazlar. Onların kardeşleri ise babalarının kardeşi İsmail'in oğullarıdır —ki İsmail İshak'ın kardeşidir— ve bunlar da Araplardır. Eğer Yahudilerin tevil ettiği gibi bununla (Samuel) gibi İsrailoğulları'ndan bir peygamber kastedilmiş olsaydı, “aranızdan” veya “içinizden” derdi. Bu peygamberin yeni bir şeriat getiren bir resul olduğu ise «senin gibi» ifadesinden anlaşılmıştır; çünkü Musa bir nebi-resuldü. Nitekim Kur'an bütün bunları { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “...Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım” kavlinde bir araya getirmiştir.
وَمِنْ نُكَتِ الْقُرْآنِ الْجَمْعُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ وَصْفَيِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْيَهُودَ بَدَّلُوا وَصْفَ الرَّسُولِ، وَعَبَّرُوا عَنْهُ بِالنَّبِيءِ، لِيَصْدُقَ على أَنْبيَاء ليصدق عَلَى أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَغَفَلُوا عَنْ مُفَادِ قَوْلِهِ مِثْلَكَ، وَحَذَفُوا وَصْفَ الْأُمِّيِّ، وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ سَبَبَ إِسْلَامِ الْحَبْرِ الْعَظِيمِ الْأَنْدَلُسِيِّ السَّمَوْأَلِ بْنِ يَحْيَى الْيَهُودِيِّ، كَمَا حَكَاهُ عَنْ نَفْسِهِ فِي كِتَابِهِ الَّذِي سَمَّاهُ «غَايَةَ الْمَقْصُودِ فِي الرَّدِّ عَلَى النَّصَارَى وَالْيَهُودِ» .
Kur'an'ın nüktelerinden biri de, Yahudilerin resul vasfını değiştirip İsrailoğulları peygamberlerine uygun düşsün diye onu nebi olarak ifade ettiklerine, «senin gibi» sözünün ifade ettiği manadan gafil kaldıklarına ve ümmî vasfını hazfettiklerine işaret etmek üzere bu ayette nübüvvet ve risalet vasıflarını bir arada zikretmesidir. Nitekim bu ayet, büyük Endülüslü Yahudi din bilgini Semev'el b. Yahyâ'nın İslâm'a girmesine vesile olmuştur; bunu «Gāyetü'l-Maksûd fi'r-Reddi ale'n-Nasârâ ve'l-Yehûd» adlı kitabında bizzat kendisi anlatmıştır.
فَهَذِهِ الرَّحْمَةُ الْعَظِيمَةُ تَخْتَصُّ بِالَّذِينَ آمنُوا بالنبيء ﷺ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَتَشْمَلُ الرُّسُلَ وَالْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ بِالْإِيمَان بِمُحَمد ﷺ فَكَانُوا عَالِمِينَ بِبَعْثَتِهِ يَقِينًا فَهُمْ آمَنُوا بِهِ، وَتَنَزَّلُوا مَنْزِلَةَ مَنِ اتَّبَعَ مَا جَاءَ بِهِ، لِأَنَّهُمُ اسْتَعَدُّوا لِذَلِكَ، وَتَشْمَلُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَغَيْرِهِمْ غَيْرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِأَنَّهُمْ سَارُوا مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﵊ مِنَ الْيَهُودِ فِي اتَبَاعِ الرَّسُولِ النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ.
İşte bu yüce rahmet, Yahudi ve Hristiyanlardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inananlara tahsis edilmiştir. Ayrıca Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanacaklarına dair kendilerinden söz aldığı ve onun peygamberliğini kesin olarak bilip ona iman eden, buna hazır oldukları için de onun getirdiğine uyanlar konumunda olan rasulleri ve nebileri de kapsar. Yine İsrailoğulları dışındaki Arap ve diğer milletlerden olan Müslümanları da kapsar; çünkü onlar da ümmî peygamber olan elçiye tâbi olma hususunda Yahudilerden Muhammed aleyhisselâm'a iman edenlerle aynı yolda yürümüşlerdir.
وَتَقْدِيمُ وَصْفِ الرَّسُولِ لِأَنَّهُ الْوَصْفُ الْأَخَصُّ الْأَهَمُّ، وَلِأَنَّ فِي تَقْدِيمِهِ زِيَادَةَ تَسْجِيلٍ لِتَحْرِيفِ أَهْلِ الْكِتَابِ، حَيْثُ حَذَفُوا هَذَا الْوَصْفَ لِيَصِيرَ كَلَامُ التَّوْرَاةِ صَادِقًا بِمَنْ أَتَى بَعْدَ مُوسَى مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلِأَن مُحَمَّدًا ﷺ اشْتهر بِوَصْف النَّبِي الْأُمِّيِّ، فَصَارَ هَذَا الْمُرَكَّبُ كَاللَّقَبِ لَهُ، فَلِذَلِكَ لَا يُغَيِّرُ عَنْ شُهْرَتِهِ، وَكَذَلِكَ هُوَ حَيْثُمَا وَرَدَ ذِكْرُهُ فِي الْقُرْآنِ.
Resul vasfının öne alınması, onun daha özel ve daha mühim bir vasıf olmasındandır. Ayrıca öne alınmasında, Ehl-i Kitab'ın Tevrat'taki ifadenin Musa'dan sonra gelen İsrailoğulları peygamberlerine uygun düşmesi için bu vasfı hazfetmek suretiyle yaptıkları tahrifi daha fazla tescil etme gayesi vardır. Bir diğer sebep de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in «en-Nebiyyü'l-Ümmî» vasfıyla meşhur olmasıdır; zira bu tamlama adeta onun bir lakabı haline gelmiştir ve bu yüzden bu şöhretinden saptırılmaz. Kur'an'da onun zikri nerede geçerse geçsin durum böyledir.
وَالْأُمِّيُّ: الَّذِي لَا يَعْرِفُ الْكِتَابَةَ وَالْقِرَاءَةَ، قِيلَ هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمِّ أَيْ هُوَ أَشْبَهُ بِأُمِّهِ مِنْهُ بِأَبِيهِ، لِأَنَّ النِّسَاءَ فِي الْعَرَبِ مَا كُنَّ يَعْرِفْنَ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ، وَمَا تَعَلَّمْنَهَا إِلَّا فِي الْإِسْلَامِ، فَصَارَ تَعَلُّمُ الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ مِنْ شِعَارِ الْحَرَائِرِ دُونَ الْإِمَاءِ كَمَا قَالَ عُبَيْدٌ الرَّاعِي، وَهُوَ إِسْلَامِيٌّ:
el-Ümmî (الْأُمِّيُّ): Okuma ve yazma bilmeyen kimsedir. Denildi ki o, anneye (ümme) nispet edilmiştir; yani babasından çok annesine benzer, zira Arap kadınları okuma yazma bilmezlerdi ve bunu ancak İslâm döneminde öğrendiler. Böylece okuma yazma öğrenmek, cariyelerin değil hür kadınların bir şiârı haline geldi; nitekim İslâmî dönem şairi Ubeyd er-Râî şöyle demiştir:
هُنَّ الْحَرَائِرُ لَا رَبَّاتُ أَخْمِرَةٍ ... سُودُ الْمَحَاجِرِ لَا يَقْرَأْنَ بِالسُّوَرِ
“Onlar hür kadınlardır; sureleri okumayan, başörtüsü sahibi, göz çukurları siyah [cariyeler] değildirler.”
أَمَّا الرِّجَالُ فَفِيهِمْ مَنْ يَقْرَأُ وَيَكْتُبُ.
Erkeklere gelince, onların içinde okuyan ve yazan kimseler bulunurdu.
وَقِيلَ: مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمَّةِ أَيِ الَّذِي حَالُهُ حَالُ مُعْظَمِ الْأُمَّةِ، أَيِ الْأُمَّةِ الْمَعْهُودَةِ عِنْدَهُمْ وَهِيَ الْعَرَبِيَّةُ، وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَعْرِفُ مِنْهُمُ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ إِلَّا النَّادِرُ مِنْهُمْ، وَلِذَلِكَ يَصِفُهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ بِالْأُمِّيِّينَ، لِمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ فِي آلِ عِمْرَانَ [٧٥] .
Bir diğer görüşe göre ise: Ümmete nispet edilmiştir; yani durumu ümmetin çoğunluğunun, yani onların nezdinde bilinen ümmet olan Arap ümmetinin durumu gibi olan kimsedir. Cahiliye devrinde onların pek azı müstesna okuma ve yazma bilmezlerdi; bundan dolayı Ehl-i Kitap onları ümmîler olarak nitelendirirdi. Nitekim Allah Teâlâ Âl-i İmrân [75]'te onlardan naklen şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Bu, onların: 'Ümmîler hakkında üzerimize bir vebal yoktur' demelerindendir.”
وَالْأُمِّيَّةُ وَصْفٌ خَصَّ اللَّهُ بِهِ مِنْ رسله مُحَمَّدًا ﷺ، إِتْمَامًا لِلْإِعْجَازِ الْعِلْمِيِّ الْعَقْلِيِّ الَّذِي أَيَّدَهُ اللَّهُ بِهِ، فَجَعَلَ الْأُمِّيَّةَ وَصْفًا ذَاتِيًّا لَهُ، لِيُتِمَّ بِهَا وَصْفَهُ الذَّاتِيَّ وَهُوَ الرِّسَالَةُ، لِيُظْهِرَ أَنَّ كَمَالَهُ النَّفْسَانِيَّ كَمَالٌ لَدُنِّيٌّ إِلَهِيٌّ، لَا وَاسِطَةَ فِيهِ لِلْأَسْبَابِ الْمُتَعَارَفَةِ لِلْكِمَالَاتِ، وَبِذَلِكَ كَانَتِ الْأُمِّيَّةُ وَصْفَ كَمَالِ فِيهِ، مَعَ أَنَّهَا فِي غَيْرِهِ وَصْفُ نُقْصَانٍ، لِأَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ لَهُ مِنَ الْمَعْرِفَةِ وَسَدَادِ الْعَقْلِ مَا لَا يَحْتِمَلُ الْخَطَأَ فِي كُلِّ نَوَاحِي مَعْرِفَةِ الْكِمَالَاتِ الْحَقِّ، وَكَانَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ عِلْمِهِ، وَبَيِّنَةٍ مِنْ أَمْرِهِ، مَا هُوَ أَعْظُمُ مِمَّا حَصَلَ لِلْمُتَعَلِّمِينَ، صَارَتْ أُمِّيَّتُهُ آيَةً عَلَى كَوْنِ مَا حَصَلَ لَهُ إِنَّمَا هُوَ مِنْ فَيُوضَاتٍ إِلَهِيَّةٍ.
Ümmîlik, Allah'ın elçileri arasından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisiyle tahsis ettiği bir vasıftır; bu, Allah'ın kendisini desteklediği ilmî ve aklî mucizeyi tamamlamak içindir. Böylece Allah, zatî vasfı olan risaleti tamamlamak ve onun nefsi kemalâtının ilahî ve ledünnî bir kemal olup kemalâtın bilinen zahirî sebeplerinin bunda bir vasıtası olmadığını göstermek için ümmîliği onun zatî bir vasfı kılmıştır. Bundan ötürü ümmîlik başkası için bir noksanlık vasfı iken onun hakkında bir kemal vasfı olmuştur; zira hakiki kemalâtı bilmenin bütün alanlarında hataya ihtimal bırakmayan bir marifet ve akıl istikameti elde ettiği, ilminde yakin ve işinde açık delil üzere olduğu halde —ki bu, tahsil görenlerin elde ettiğinden çok daha büyüktür— onun ümmîliği, kendisine hâsıl olan şeylerin ancak ilahî feyizlerden kaynaklandığına bir mucize olmuştur.
وَمَعْنَى: يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً وِجْدَانُ صِفَاتِهِ وَنُعُوتِهِ، الَّتِي لَا يُشْبِهُهُ فِيهَا غَيْرُهُ، فَجُعِلَتْ خَاصَّتُهُ بِمَنْزِلَةِ ذَاتِهِ. وَأُطْلِقَ عَلَيْهَا ضمير الرَّسُول النَّبِي الْأُمِّيِّ مَجَازًا بِالِاسْتِخْدَامِ،
{ يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً } “onu yazılı bulurlar” ifadesinin manası; onun, başkasının kendisine benzemediği sıfat ve niteliklerini bulmalarıdır. Böylece onun hususiyeti bizzat kendi zatı makamına konmuştur. İstihdam yoluyla mecazi olarak, ümmî nebi resulün zamiri bu niteliklere ıtlak edilmiştir;
وَإِنَّمَا الْمَوْجُودُ نَعْتُهُ وَوَصْفُهُ، وَالْقَرِينَةُ قَوْلُهُ: مَكْتُوباً فَإِنَّ الذَّاتَ لَا تُكْتَبُ، وَعُدِلَ عَنِ التَّعْبِيرِ بِالْوَصْفِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ يَجِدُونَ وَصْفًا لَا يَقْبَلُ الِالْتِبَاسَ، وَهُوَ: كَوْنُهُ أُمِّيًّا، وَيَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، وَيُحِلُّ الطَّيِّبَاتِ، وَيُحَرِّمُ الْخَبَائِثَ، وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ،
çünkü mevcut olan şey onun niteliği ve vasfıdır. Karine ise “مَكْتُوباً” (yazılı olarak) kavlidir; zira zat yazılmaz. Vasfı açıkça ifade etmek yerine bu şekilde ifadeye başvurulması, onların hiçbir karışıklığa mahal bırakmayan bir vasıf bulacaklarına delalet etmek içindir ki o da: Ümmî olması, iyiliği emredip kötülükten sakındırması, temiz şeyleri helal kılıp pis şeyleri haram kılması ve üzerlerindeki ağır yükleri
وَشَدَّةَ شَرِيعَتِهِمْ.
ve şeriatlerinin zorluklarını kaldırmasıdır.
وَذُكِرَ الْإِنْجِيلُ هُنَا لِأَنَّهُ مُنَزَّلٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَدْ آمَنَ بِهِ جَمْعٌ مِنْهُمْ وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ مِنْ خَلْفِهِمْ، وَقَدْ أَعْلَمَ اللَّهُ مُوسَى بِهَذَا.
İncil burada İsrailoğulları'na indirilmiş olduğu ve onlardan bir topluluk ile arkalarından gelenlerin ona iman etmiş bulunduğu için zikredilmiştir; nitekim Allah bunu Musa'ya bildirmiştir.
وَالْمَكْتُوبُ فِي التَّوْرَاةِ هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا، وَالْمَكْتُوبُ فِي الْإِنْجِيلِ بِشَارَاتٌ جمة بِمُحَمد ﷺ، وَفِي بَعْضِهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ يُبْعَثُ بِعْثَةً عَامَّةً، فَفِي إِنْجِيلِ مَتَّى فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ «وَيَقُومُ أَنْبِيَاءُ كَذَبَةٌ كَثِيرُونَ وَيَضِلُّونَ كَثِيرُونَ، وَلَكِنَّ الَّذِي يَصْبِرُ إِلَى الْمُنْتَهَى (أَيْ يَدُومُ شَرْعُهُ إِلَى نِهَايَةِ الْعَالَمِ) فَهَذَا يَخْلُصُ وَيَكْرِزُ (١) بِبِشَارَةِ الْمَلَكُوتِ هَذِهِ فِي كُلِّ الْمَسْكُونَةِ شَهَادَةٌ لِجَمِيعِ الْأُمَمِ ثُمَّ يَأْتِي الْمُنْتَهَى» (أَيْ مُنْتَهَى الدُّنْيَا) ، وَفِي إِنْجِيلِ يُوحَنَّا فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ «وَأَمَّا الْمُعَزَّى الرُّوحُ الْقُدُسُ الَّذِي سَيُرْسِلُهُ الْأَبُ بِاسْمِي فَهُوَ يُعَلِّمُكُمْ كُلَّ شَيْءٍ وَيُذَكِّرُكُمْ بِكُلِّ مَا قُلْتُهُ لَكُمْ» (وَمَعْنَى بِاسْمِي أَيْ بِمُمَاثَلَتِي وَهُوَ كَوْنُهُ رَسُولًا مُشَرِّعًا لَا نبيّا موكدا) .
Tevrat'ta yazılı olan husus az önce zikrettiğimizdir. İncil'de yazılı olan ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dair pek çok müjdedir. Bunların bazısında onun bütün insanlığa gönderileceği açıkça ifade edilmiştir; nitekim Matta İncili'nin yirmi dördüncü babında şöyle denir: «Ve birçok sahte peygamberler türeyecek ve birçoğunu saptıracaklar. Fakat sonuna kadar dayanan (yani şeriatı âlemin sonuna kadar sürecek olan) kurtulacaktır. Ve melekûtun bu müjdesi bütün milletlere bir şehadet olmak üzere bütün dünyada vaaz edilecek (١); sonra son gelecektir» (yani dünyanın sonu gelecektir). Yuhanna İncili'nin on dördüncü babında ise: «Fakat Baba'nın benim ismimle göndereceği Tesellici (Faraklit), Kutsal Ruh, o size her şeyi öğretecek ve size söylediğim her şeyi hatırlatacaktır» denmektedir («Benim ismimle» manası, yani benim benzerliğimle demektir ki bu da tekit edici bir nebi değil, hüküm koyucu bir resul olmasıdır).
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
Tevrat ve İncil'in zikri Âl-i İmrân suresinin başında geçmişti.
وَجُمْلَةُ: يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: «هِيَ بَيَانٌ لِلْمَكْتُوبِ عِنْدَهُمْ وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ يَجِدُونَهُ لِأَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ لِلذِّكْرِ وَالِاسْمِ. وَالذِّكْرُ وَالِاسْمُ لَا يَأْمُرَانِ» أَيْ فَتَعَيَّنَ كَوْنُ الضَّمِيرِ مَجَازًا، وَكَوْنُ الْآمِرِ بِالْمَعْرُوفِ هُوَ ذَاتُ الرَّسُولِ لَا وَصْفُهُ وَذِكْرُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ تَعْرِيفُهُمْ بِهَا لِتَدُلَّهُمْ عَلَى تَعْيِينِ الرَّسُولِ الْأُمِّيِّ عِنْدَ مَجِيئِهِ بِشَرِيعَةٍ هَذِهِ صِفَاتُهَا.
{ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ } “onlara iyiliği emreder” cümlesi hakkında Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Bu, onların yanında yazılı olan şeyin bir beyanıdır; “يَجِدُونَهُ” fiilindeki zamirden hâl olması caiz değildir, çünkü zamir zikre ve isme dönmektedir. Zikir ve isim ise emretmez.» Yani zamirin mecaz olması ve marufu emredenin onun vasfı ve zikri değil, bizzat elçinin zatı olması zorunludur. Hiç şüphe yok ki bu sıfatlardan maksat, bu niteliklere sahip bir şeriatla geldiğinde ümmî elçiyi bizzat belirlemeleri için onlara bu vasıfları tanıtmaktır.
وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ الْمَعْرُوفَ وَالْمُنْكَرَ، وَالطَّيِّبَاتِ، وَالْخَبَائِثَ، وَالْإِصْرَ وَالْأَغْلَالَ مُتَعَلِّقَاتٍ لِتَشْرِيعِ النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ وَعَلَامَاتٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا مَا يَتَبَادَرُ مِنْ مَعَانِي أَلْفَاظِهَا لِلْأَفْهَامِ الْمُسْتَقِيمَةِ.
Allah Teâlâ; marufu ve münkeri, temiz şeyleri (tayyibât) ve pis şeyleri (habâis), ağır yükü (ısr) ve bukağıları (ağlâl), ümmî Peygamber'in teşriinin taalluk ettiği hususlar ve [onun peygamberliğinin] alametleri kılmıştır. Bu sebeple bunlardan kastedilenin, lafızlarının manalarından dosdoğru anlayışların zihnine ilk gelen şeyler olması vacip olmuştur.
فَالْمَعْرُوفُ شَامِلٌ لِكُلِّ مَا تَقْبَلُهُ الْعُقُولُ وَالْفِطَرُ السَّلِيمَةُ، وَالْمُنْكَرُ ضِدُّهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٠٤] .
Maruf; selim akılların ve fıtratların kabul ettiği her şeyi kapsar, münker ise onun zıddıdır. Bunların açıklaması Âl-i İmrân suresindeki { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } [104] “Sizden, hayra çağıran, marufu emreden ve münkerden sakındıran bir topluluk bulunsun...” kavlinde geçmişti.
وَيَجْمَعُهَا مَعْنَى: الْفِطْرَةِ، الَّتِي هِيَ قِوَامُ الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Bunları, Muhammedî şeriatın esası olan fıtrat manası bir araya toplar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها [الرّوم: ٣٠] ، وَهَذِهِ أَوْضَحُ عَلَامَةٍ لِتَعَرُّفِ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.
{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } [Rûm: 30] “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratına...” Bu, Muhammedî şeriatın hükümlerini tanımanın en açık alametidir.
وَالطَّيِّبَاتُ: جَمْعُ طَيِّبَةٍ، وَقَدْ رُوعِيَ فِي التَّأْنِيثِ مَعْنَى الْأَكِيلَةِ، أَوْ مَعْنَى الطُّعْمَةِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الطَّيِّبَاتُ مِنَ الْمَأْكُولَاتِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي نَظَائِرِهَا نَحْوَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً فِي الْبَقَرَة [١٦٨] وَقَوله: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٤] ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْأَفْعَالَ الْحَسَنَةَ لِأَنَّ الْأَفْعَالَ عُرِّفَتْ بِوَصْفِ الْمَعْرُوفِ وَالْمُنْكَرِ. وَالْمَأْكُولَاتُ لَا تَدْخُلُ فِي الْمَعْرُوفِ وَالْمُنْكَرِ، إِذْ لَيْسَ لِلْعَقْلِ حَظٌّ فِي التَّمْيِيزِ بَيْنَ مَقْبُولِهَا وَمَرْفُوضِهَا، وَإِنَمَا تَمْتَلِكُ النَّاسَ فِيهَا عَوَائِدُهُمْ، وَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ دِينَ الْفِطْرَةِ وَلَا اعْتِدَادَ بِالْعَوَائِدِ فِيهِ، نَاطَ حَالَ الْمَأْكُولَاتِ بِالطَّيِّبِ وَحُرْمَتَهَا بِالْخُبْثِ، فَالطَّيِّبُ مَا لَا ضُرَّ فِيهِ وَلَا وَخَامَةَ وَلَا قَذَارَةَ، وَالْخَبِيثُ مَا أَضَرَّ، أَوْ كَانَ وَخِيمَ الْعَاقِبَةِ، أَوْ كَانَ مُسْتَقْذَرًا لَا يَقْبَلُهُ الْعُقَلَاءُ، كَالنَّجَاسَةِ، وَهَذَا مِلَاكُ الْمُبَاحِ وَالْمُحَرَّمِ مِنَ الْمَآكِلِ، فَلَا تَدْخُلُ الْعَادَاتُ إِلَّا فِي اخْتِيَارِ أَهْلِهَا مَا شَاءُوا مِنَ الْمُبَاحِ، فَقَدْ كَانَتْ قُرَيْشٌ لَا تَأْكُلُ الضَّبَّ، وَقَدْ وُضِعَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُول الله ﷺ فَكَرِهَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ،
Tayyibât (الطَّيِّبَاتُ): Tayyibe (طَيِّبَة) kelimesinin çoğuludur; müennes yapılmasında, kastedilenin yenilen şeylerin temizleri olduğuna dikkat çekmek için “yenilen şey” (ekîle) yahut “lokma/yiyecek” (tu'me) manası gözetilmiştir. Nitekim Bakara [168]'deki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olanları yiyin” ve Mâide [4]'teki { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz şeyler helal kılındı” gibi benzer ayetlerdeki buyrukları da buna delalet etmektedir. Kastedilen güzel fiiller değildir; çünkü fiiller maruf ve münker vasfıyla tanımlanmıştır. Yenilen şeyler ise maruf ve münkerin kapsamına girmez; zira aklın bunların kabul edileni ile reddedileni arasında ayrım yapmada bir payı yoktur; insanlar bu hususta ancak kendi alışkanlıklarının etkisinde kalırlar. İslâm fıtrat dini olduğu ve onda alışkanlıklara itibar edilmediği için, yenilen şeylerin durumunu temizliğe (tayyib), haramlığını ise pisliğe (habis) bağlamıştır. Temiz olan; içinde zarar, vehamet ve pislik bulunmayan şeydir. Habis olan ise zarar veren veya sonu vahim olan yahut necis maddeler gibi akıl sahiplerinin kabul etmeyip tiksindiği şeydir. Yiyeceklerden mübah ve haram olanın ölçüsü budur; bu sebeple âdetler ancak insanların mübah olanlardan dilediklerini seçmelerinde rol oynar. Nitekim Kureyş keler yemezdi; Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sofrasına konulduğunda ise ondan yemekten hoşlanmadı
وَقَالَ: «مَا هُوَ بِحَرَامٍ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ طَعَامِ قَوْمِي فَأَجِدُنِي أَعَافُهُ»
ve şöyle buyurdu: «O haram değildir; lâkin o kavmimin yiyeceğinden değildi, bu yüzden kendimi ondan tiksinir buluyorum.»
وَلِهَذَا فَالْوَجْهُ: أَنَّ كُلَّ مَا لَا ضُرَّ فِيهِ وَلَا فَسَادَ وَلَا قَذَارَةَ فَهُوَ مُبَاحٌ، وَقَدْ يَكُونُ مَكْرُوهًا اعْتِبَارًا بِمَضَرَّةٍ خَفِيفَةٍ، فَلِذَلِكَ وَرَدَ النَّهْيُ عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، وَمَحْمَلُهُ عِنْدَ مَالِكٍ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ، عَلَى الْكَرَاهَةِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي التَّرَدُّدُ فِيهِ، وَأَيُّ ضُرٍّ فِي أَكْلِ لَحْمِ الْأَسَدِ، وَكَذَلِكَ إِبَاحَةُ أَكْلِ الْخِشَاشِ وَالْحَشَرَاتِ وَالزَّوَاحِفِ الْبَرِّيَّةِ وَالْبَحْرِيَّةِ، لِاخْتِلَافِ عَوَائِدِ النَّاسِ فِي أَكْلِهَا وَعَدَمِهِ، فَقَدْ كَانَتْ جَرْمٌ لَا يَأْكُلُونَ الدَّجَاجَ، وَفَقْعَسٌ يَأْكُلُونَ الْكَلْبَ، فَلَا يُحْجَرُ عَلَى قَوْمٍ لِأَجْلِ كَرَاهِيَةِ غَيْرِهِمْ مِمَّا كَرِهَهُ ذَوْقُهُ أَوْ عَادَةُ قَوْمِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ، فَعَلَى الْفَقِيهِ أَنْ يَقْصُرَ النَّظَرَ عَلَى طَبَائِعِ
Bu sebeple doğru olan şudur: İçinde zarar, fesat ve pislik bulunmayan her şey mübahtır; hafif bir zarar gözetilerek mekruh da olabilir. Nitekim yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan her hayvanın yenilmesinden nehyedilmiştir ve Mâlik'ten gelen en meşhur rivayette bunun hükmü kerahete hamledilmiştir; tereddüt edilmemesi gereken [görüş] de budur. Zira aslan etini yemekte ne zarar vardır? Aynı şekilde haşeratın, böceklerin, kara ve deniz sürüngenlerinin yenilmesinin mübah olması da böyledir; çünkü insanların bunları yiyip yememe konusundaki âdetleri farklıdır. Nitekim Cerm kabilesi tavuk yemezdi, Fak'as kabilesi ise köpek yerdi. Dolayısıyla bir kavmin kendi zevki veya kavminin âdeti gereği hoşlanmadığı bir şey sebebiyle başka bir kavim kısıtlanamaz. Mâide suresindeki ayette buna dair açıklamalar geçmişti. Fakihin yapması gereken ise sadece yiyeceklerin tabiatlarına
الْمَأْكُولَاتِ وَصِفَاتِهَا، وَمَا جُهِلَتْ بَعْضُ صِفَاتِهِ وَحَرَّمَتْهُ الشَّرِيعَةُ مِثْلُ تَحْرِيمِ الْخِنْزِيرِ.
ve vasıflarına, bir de domuzun haram kılınması gibi bazı vasıfları bilinmeyip şeriatın haram kıldığı şeylere bakmaktır.
وَوَضْعُ الْإِصْرِ إِبْطَالُ تَشْرِيعِهِ، أَيْ بِنَسْخِ مَا كَانَ فِيهِ شِدَّةٌ مِنَ الشَّرَائِعِ الْإِلَهِيَّةِ السَّابِقَةِ، وَحَقِيقَةُ الْوَضْعِ الْحَطُّ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي إِبْطَالِ التَّكْلِيفِ بِالْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ.
Isrın kaldırılması (vaz'u'l-ısr), onun hükmünün iptal edilmesi, yani önceki ilahî şeriatlerde bulunan zorlukların neshedilmesidir. Vaz' (وَضْع) kelimesinin hakiki anlamı, bir şeyi yüksekten aşağıya indirmektir; buradaki kullanımı ise meşakkatli amellerle yükümlü tutmanın iptal edilmesinde mecazdır.
وَحَقُّهُ التَّعْدِيَةُ إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِحَرْفِ (فِي) الظَّرْفِيَّةِ، فَإِذَا عُدِّيَ إِلَيْهِ بِ (عَنْ) دَلَّ
Bu fiilin hakkı, ikinci mef'ulüne zarfiyet bildiren “فِي” harf-i cerri ile geçişli olmasıdır. Şayet ona “عَنْ” harfi ile geçişli kılınırsa,
عَلَى نَقْلِ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ مِنْ مَدْخُولِ (عَنْ) وَإِذَا عُدِّيَ إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِ (عَلَى) كَانَ دَالًّا عَلَى حَطِّ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ فِي مَدْخُولِ (عَلَى) حَطًّا مُتَمَكِّنًا، فَاسْتُعِيرَ يَضَعُ عَنْهُمْ هُنَا إِلَى إِزَالَةِ التَّكْلِيفَاتِ الَّتِي هِيَ كَالْإِصْرِ وَالْأَغْلَالِ فَيَشْمَلُ الْوَضْعُ مَعْنَى النَّسْخِ وَغَيْرِهِ، كَمَا سَيَأْتِي.
birinci mef'ulün “عَنْ” harfinin dâhil olduğu şeyden uzaklaştırılıp kaldırıldığına delalet eder. İkinci mef'ulüne “عَلَى” harfi ile geçişli kılındığında ise, birinci mef'ulün “عَلَى” harfinin dâhil olduğu yere sağlam bir şekilde indirildiğine delalet eder. Burada { يَضَعُ عَنْهُمْ } “onlardan kaldırır” ifadesi, ağır yük ve bukağılar gibi olan mükellefiyetlerin izale edilmesine istiare edilmiştir; böylece vaz' (kaldırma) kavramı, ileride geleceği üzere, nesh ve diğer manaları da kapsar.
وَ «الْإِصْرُ» ظَاهِرُ كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ فِي «الْكَشَّاف» و «الأساس» إِنَّه حَقِيقَة فِي الثِّقَلِ، (بِكَسْرِ الثَّاءِ) الْحِسِّيِّ بِحَيْثُ يَصْعُبُ مَعَهُ التَّحَرُّكُ، وَلَمْ يُقَيِّدْهُ غَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِ دَوَاوِينِ اللُّغَةِ، وَهَذَا الْقَيْدُ مِنْ تَحْقِيقَاتِهِ، وَهُوَ الَّذِي جَرَى عَلَيْهِ ظَاهِرُ كَلَامِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا التَّكَالِيفُ الشَّاقَّةُ وَالْحَرَجُ فِي الدِّينِ، فَإِنْ كَانَ كَمَا قَيَّدَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ يَكُنْ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ تَمْثِيلِيَّةً بِتَشْبِيهِ حَالِ الْمُزَالِ عَنْهُ مَا يُحْرِجُهُ مِنَ التَّكَالِيفِ بِحَالِ مَنْ كَانَ مُحَمَّلًا بِثِقَلٍ فَأُزِيلَ عَنْ ظَهْرِهِ ثِقَلُهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ [الْأَنْعَام: ٣١] وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ «الْإِصْرُ» اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً وَيَضَعُ تَخْيِيلًا، وَهُوَ أَيْضًا اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ لِلْإِزَالَةِ.
«el-İsr» (الْإِصْرُ) kelimesine gelince; Zemahşerî'nin el-Keşşâf ve el-Esâs'taki sözlerinin zahirine göre, kendisiyle birlikte hareket etmenin zorlaştığı hissî ağırlık (sıkl / ثِقْل) manasında hakikattir. Diğer lügat mecmuaları sahipleri bunu böyle kayıtlamamışlardır; bu kayıt onun tahkiklerindendir ve İbnü'l-Arabî'nin el-Ahkâm'daki sözlerinin zahirinde benimsediği yaklaşım da budur. Buradaki murat ise meşakkatli mükellefiyetler ve dindeki zorluktur. Şayet Zemahşerî'nin kaydettiği gibi olursa, { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ } ifadesi; üzerinden zorlayıcı mükellefiyetler kaldırılan kimsenin durumunun, sırtına ağır bir yük yüklenip de sonra o yük sırtından indirilen kimsenin durumuna benzetildiği temsîlî bir istiare olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } [En'âm: 31] “Günahlarını sırtlarında taşırlar” kavlinde olduğu gibidir. Eğer öyle değilse «el-ısr» mekniyye istiaresi, «yeda'u» ise tahyîlî istiare olur; aynı zamanda bu fiil gidermek (izale) manasında tebeî bir istiaredir.
وَقَدْ كَانَتْ شَرِيعَةُ التَّوْرَاةِ مُشْتَمِلَةً عَلَى أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ شَاقَّةٍ مِثْلِ الْعُقُوبَةِ بِالْقَتْلِ عَلَى مَعَاصٍ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا الْعَمَلُ يَوْمَ السَّبْتِ، وَمِثْلُ تَحْرِيمِ مَأْكُولَاتٍ كَثِيرَةٍ طَيِّبَةٍ وَتَغْلِيظِ التَّحْرِيمِ فِي أُمُورٍ هَيِّنَةٍ، كَالْعَمَلِ يَوْمَ السَّبْتِ، وَأَشَدُّ مَا فِي شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ مِنَ الْإِصْرِ أَنَّهَا لَمْ تُشْرَعْ فِيهَا التَّوْبَةُ مِنَ الذُّنُوبِ، وَلَا اسْتِتَابَةُ الْمُجْرِمِ، وَالْإِصْرُ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٦] وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ فِي الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ، (آصَارَهُمْ) بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَالْجَمْعُ وَالْإِفْرَادُ فِي الْأَجْنَاسِ سَوَاءٌ.
Tevrat şeriatı pek çok meşakkatli hükmü içermekteydi; sebt gününde çalışmak gibi birçok günaha ölüm cezası verilmesi, birçok temiz yiyeceğin haram kılınması ve sebt gününde çalışmak gibi basit konularda haramlığın ağırlaştırılması buna örnektir. Tevrat şeriatındaki ağır yükün en şiddetlisi ise onda günahlardan tövbenin ve suçludan tövbe istenmesinin teşri kılınmamış olmasıdır. İsr kelimesi Bakara suresindeki [286] { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Rabbimiz, bize bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme” kavlinde geçmişti. Meşhur kıraatlerde İbn Âmir tek başına bunu çoğul lafızla (آصَارَهُمْ / âsârahum) şeklinde okumuştur; cins isimlerde çoğul ile tekil birdir.
والْأَغْلالَ جَمْعُ غُلٍّ- بِضَمِّ الْغَيْنِ- وَهُوَ إِطَارٌ مِنْ حَدِيدٍ يُجْعَلُ فِي رَقَبَةِ الْأَسِيرِ
Ağlâl (الْأَغْلالَ) ise —ğayn harfinin zammesiyle— gul (غُلّ) kelimesinin çoğuludur; o da esirin boynuna takılan demir bir halkadır
وَالْجَانِي وَيُمْسَكُ بِسَيْرٍ مِنْ جِلْدٍ، أَوْ سِلْسِلَةٍ مِنْ حَدِيدٍ بِيَدِ الْمُوَكَّلِ بِحِرَاسَةِ الْأَسِيرِ، قَالَ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غَافِر: ٧١] وَيُسْتَعَارُ الْغُلُّ لِلتَّكْلِيفِ وَالْعَمَلِ الَّذِي يُؤْلِمُ وَلَا يُطَاقُ فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ فَإِنْ بَنَيْنَا عَلَى كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ كَانَ الْأَغْلالَ تَمْثِيلِيَّةً بِتَشْبِيهِ حَالِ الْمُحَرَّرِ مِنَ الذُّلِّ وَالْإِهَانَةِ بِحَالِ مَنْ أُطْلِقَ مِنَ الْأَسْرِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ وَضْعَ الْأَغْلَالِ اسْتِعَارَةٌ لِمَا يُعَانِيهِ الْيَهُودُ مِنَ الْمَذَلَّةِ بَيْنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ نَزَلُوا فِي دِيَارِهِمْ بَعْدَ تَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَزَوَالِ مُلْكِ يَهُوذَا، فَإِنَّ الْإِسْلَامَ جَاءَ بِتَسْوِيَةِ أَتْبَاعِهِ فِي حُقُوقِهِمْ فِي الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، فَلَا يَبْقَى فِيهِ مَيْزٌ بَيْنَ أَصِيلٍ وَدَخِيلٍ، وَصَمِيمٍ وَلَصِيقٍ، كَمَا كَانَ الْأَمْرُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمُنَاسَبَةُ اسْتِعَارَةِ الْأَغْلَالِ لِلذِّلَّةِ أَوْضَحُ، لِأَنَّ الْأَغْلَالَ مِنْ شِعَارِ الْإِذْلَالِ فِي
ve suçlu, esirin muhafazasından sorumlu görevlinin elindeki deriden bir kayışla yahut demir bir zincirle tutulur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } [Mü'min: 71] “Boyunlarında bukağılar ve zincirler olduğu halde...” Gul kelimesi acı veren ve tahammül edilemeyen mükellefiyet ve amel için istiare edilir, dolayısıyla bu bir istiaredir. Şayet Zemahşerî'nin sözüne dayanacak olursak, ağlâl; zillet ve hakaretten kurtarılan kimsenin halinin esaretten serbest bırakılan kimsenin haline benzetilmesiyle temsîlî bir istiare olur. Bu durumda bukağıların kaldırılmasının, Beytü'l-Makdis'in tahrip edilmesinden ve Yehuda krallığının sona ermesinden sonra yurtlarına yerleştikleri milletler arasında Yahudilerin maruz kaldığı aşağılanmaya istiare olduğu kesinleşir; zira İslâm, mensuplarını İslâm cemaatindeki haklarında eşit kılmak üzere gelmiştir; artık onda cahiliyede olduğu gibi asil ile sonradan dahil olan, öz ile yapışma arasında hiçbir ayrım kalmaz. Bukağıların zillet için istiare edilmesinin münasebeti daha açıktır; çünkü bukağılar esaret,
الْأَسْرِ وَالْقَوَدِ وَنَحْوِهِمَا.
kısasa götürülme ve benzeri durumlarda aşağılamanın simgelerindendir.
وَهَذَانِ الْوَصْفَانِ لَهُمَا مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِالْيَهُودِ، الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ فِي خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى، وَلَا يَتَحَقَّقَانِ فِي غَيْرِهِمْ مِمَّنْ آمن بِمُحَمد ﷺ لِأَنَّ الْيَهُودَ قَدْ كَانَ لَهُمْ شَرْعٌ، وَكَانَ فِيهِ تَكَالِيفُ شَاقَّةٌ، بِخِلَافِ غَيْرِ الْيَهُودِ مِنَ الْعَرَبِ وَالْفُرْسِ وَغَيْرِهِمْ، وَلِذَلِكَ أَضَافَ اللَّهُ الْإِصْرَ إِلَى ضَمِيرِهِمْ، وَوَصَفَ الْأَغْلَالَ بِمَا فِيهِ ضَمِيرُهُمْ، عَلَى أَنَّكَ إِذَا تَأَمَّلْتَ فِي حَالِ الْأُمَمِ كُلِّهِمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ لَا تَجِدُ شَرَائِعَهُمْ وَقَوَانِينَهُمْ وَأَحْوَالَهُمْ خَالِيَةً مِنْ إِصْرٍ عَلَيْهِمْ، مِثْلِ تَحْرِيمِ بَعْضِ الطَّيِّبَاتِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمِثْلِ تَكَالِيفَ شَاقَّةٍ عِنْدَ النَّصَارَى وَالْمَجُوسِ لَا تَتَلَاقَى مَعَ السَّمَاحَةِ الْفِطْرِيَّةِ، وَكَذَلِكَ لَا تَجِدُهَا خَالِيَةً مِنْ رَهَقِ الْجَبَابِرَةِ، وَإِذْلَالِ الرُّؤَسَاءِ، وَشِدَّةِ الْأَقْوِيَاءِ عَلَى الضُّعَفَاءِ، وَمَا كَانَ يَحْدُثُ بَيْنَهُمْ مِنَ التَّقَاتُلِ وَالْغَارَاتِ، وَالتَّكَايُلِ فِي الدِّمَاءِ، وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَهُمْ بِالْبَاطِلِ، فَأَرْسَلَ الله مُحَمَّدًا ﷺ بِدِينٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُخَلِّصَ الْبَشَرَ مِنْ تِلْكَ الشَّدَائِدِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٧] وَلِذَلِكَ فَسَّرْنَا الْوَضْعَ بِمَا يَعُمُّ النَّسْخَ وَغَيْرَهُ، وَفَسَّرْنَا الْأَغْلَالَ بِمَا يُخَالِفُ الْمُرَادَ مِنَ الْإِصْرِ، وَلَا يُنَاكِدُ هَذَا مَا فِي أَدْيَانِ الْجَاهِلِيَّةِ وَالْمَجُوسِيَّةِ وَغَيْرِهَا مِنَ التَّحَلُّلِ فِي أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ، فَإِنَّهُ فَسَادٌ عَظِيمٌ لَا يُخَفِّفُ وَطْأَةَ مَا فِيهَا مِنَ الْإِصْرِ، وَهُوَ التَّحَلُّلُ الَّذِي نَظَرَ إِلَيْهِ أَبُو خِرَاشٍ الْهُذَلِيُّ فِي قَوْلِهِ، يَعْنِي شَرِيعَةَ الْإِسْلَامِ:
Bu iki vasfın, Allah Teâlâ'nın Musa'ya hitabında haklarında konuşulan Yahudilere fazladan bir tahsisi vardır ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden diğer kimselerde aynı şekilde gerçekleşmez; zira Yahudilerin bir şeriatı vardı ve onda meşakkatli mükellefiyetler bulunuyordu; Arap, Fars ve diğerleri gibi Yahudi olmayanlar ise böyle değildi. Bu sebeple Allah ısr kelimesini onların zamirine izafe etmiş ve bukağıları da onların zamirini içeren [sıfatla] nitelemiştir. Bununla birlikte, İslâm'dan önceki bütün milletlerin durumunu düşündüğün takdirde; cahiliyede bazı temiz şeylerin haram kılınması, Hristiyan ve Mecusilerde fıtrî müsamaha ile bağdaşmayan meşakkatli yükümlülükler gibi üzerlerinde bir ısrın bulunmadığı hiçbir şeriat, kanun ve hâl göremezsin. Aynı şekilde onların zorbaların baskısından, reislerin aşağılamasından, güçlülerin zayıflara karşı şiddetinden, aralarında meydana gelen birbirini öldürmelerden, baskınlardan, kan davalarındaki ölçüsüzlüklerden ve mallarını batıl yollarla yemelerinden uzak olduğunu da göremezsin. İşte Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i, insanlığı bu sıkıntılardan kurtaracak bir din ile göndermiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } [Enbiyâ: 107] “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” Bu yüzden biz kaldırmayı (vaz') nesh ve diğer hususları içine alacak şekilde tefsir ettik; ağlâl kelimesini de ısrdan kastedilenin dışındaki şeylerle açıkladık. Cahiliye, Mecusilik ve diğer dinlerde birçok hükümde bulunan başıboşluk buna ters düşmez; zira o, içlerindeki ısrın ağırlığını hafifletmeyen büyük bir fesattır. Nitekim Ebû Hırâş el-Hüzelî, İslâm şeriatını kastederek söylediği şu sözünde bu başıboşluğa işaret etmiştir:
فَلَيْسَ كَعَهْدِ الدَّارِ يَا أُمَّ مَالِكٍ ... وَلَكِنْ أَحَاطَتْ بِالرِّقَابِ السَّلَاسِلُ
“Artık o eski yurdun ahdi gibi değildir ey Ümmü Mâlik! Fakat boyunları zincirler kuşatmıştır.”
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ فَاءُ الْفَصِيحَةِ، وَالْمَعْنَى: إِذَا كَانَ هَذَا النَّبِيءُ كَمَاِِ
{ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ } kavlindeki fâ (فَ), fâ-i fasîhadır; manası şudur: Mademki bu nebi,
عَلِمْتُمْ مِنْ شَهَادَةِ التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل بنبوءته، وَمِنَ اتِّصَافِ شَرْعِهِ بِالصِّفَةِ الَّتِي سَمِعْتُمْ، عَلِمْتُمْ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا هَدْيَهُ، هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
Tevrat ve İncil'in onun peygamberliğine şahitliğinden ve şeriatının işittiğiniz bu vasıfla nitelenmiş olmasından bildiğiniz gibidir; o halde bildiniz ki ona iman eden, onu ta'zim edip destekleyen, ona yardım eden ve onun hidayetine uyan kimseler, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ وَمِنْ ضَمِيرِ الْفَصْلِ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ هُمُ الَّذِينَ أَفْلَحُوا أَيْ دُونَ مَنْ كَفَرَ بِهِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، لِأَنَّ مَقَامَ دُعَاءِ مُوسَى يَقْتَضِي أَنَّهُ أَرَادَ الْمَغْفِرَةَ وَالرَّحْمَةَ وَكِتَابَةَ الْحَسَنَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِكُلِّ مَنِ اتَّبَعَ دِينَهُ، وَلَا يُرِيدُ مُوسَى شُمُولَ ذَلِكَ لِمَنْ لَا يَتَّبِعُ الْإِسْلَامَ بَعْدَ مَجِيء مُحَمَّد ﷺ، وَلَكِنْ جَرَى الْقَصْرُ عَلَى مَعْنَى الِاحْتِرَاسِ مِنَ الْإِيهَامِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَصْرُ ادِّعَائِيًّا، دَالًّا عَلَى مَعْنَى كَمَالِ صِفَةِ الْفَلَاحِ لِلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ النَّبِيءَ الْأُمِّيَّ، فَفَلَاحُ غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمُفْلِحِينَ الَّذِينَ سَبَقُوهُمْ كَلَا فَلَاحٍ، إِذَا نُسِبَ إِلَى فَلَاحِهِمْ، أَيْ أَنَّ الْأُمَّةَ الْمُحَمَّدِيَّةَ أَفْضَلُ الْأُمَمِ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَأَنَّهُمُ الَّذِينَ تَنَالُهُمُ الرَّحْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ الَّتِي تَسَعُ كُلَّ شَيْء من شؤونهم قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ
Müsnedin marife kılınmasından ve fasıl zamirinden anlaşılan hasr, izâfî bir hasrdır; yani makamın karinesi gereği, onu inkâr edenler değil de asıl kurtuluşa erenler sadece onlardır. Çünkü Musa'nın dua makamı, kendi dinine uyan herkes için bağışlanmayı, rahmeti ve dünyada da ahirette de iyiliğin yazılmasını istediğini gerektirir; Musa Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldikten sonra İslâm'a uymayanların buna dâhil olmasını istemez. Ancak hasr, yanlış anlamayı önleme (ihtirâs) manası üzere cereyan etmiştir. Bu hasrın iddiâî olması da caizdir; bu durumda ümmî peygambere uyanlar için felah sıfatının kemaline delalet eder. Dolayısıyla onlardan önce gelip geçen felah bulmuş diğer ümmetlerin felahı, bunların felahına nispet edildiğinde adeta yok gibidir; yani Muhammed ümmeti genel olarak ümmetlerin en faziletlisidir ve onların her türlü işlerini kuşatan ilahî rahmete nail olacak olanlar sadece onlardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ }
[الْأَنْبِيَاء: ١٠٧] .
[Enbiyâ: 107] “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”
وَمَعْنَى عَزَّرُوهُ أَيَّدُوهُ وَقَوَّوْهُ، وَذَلِكَ بِإِظْهَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ كُتُبُهُمْ مِنَ الْبِشَارَةِ بِصِفَاتِهِ، وَصِفَاتِ شَرِيعَتِهِ، وَإِعْلَانِ ذَلِكَ بَيْنَ النَّاسِ، وَذَلِكَ شَيْءٌ زَائِدٌ عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ، كَمَا فَعَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، وَكَقَوْلِ وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ: «هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى» ، وَهُوَ أَيْضًا مُغَايِرٌ لِلنَّصْرِ، لِأَنَّ النَّصْرَ هُوَ الْإِعَانَةُ فِي الْحَرْبِ بِالسِّلَاحِ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ عُطِفَ عَلَيْهِ وَنَصَرُوهُ.
{ عَزَّرُوهُ } fiilinin manası; onu teyit edip güçlendirdiler demektir. Bu da kitaplarında onun vasıflarına ve şeriatının niteliklerine dair yer alan müjdeleri açığa çıkarmak ve bunu insanlar arasında ilan etmekle olur; bu ise ona iman etmenin ötesinde fazla bir şeydir. Nitekim Abdullah b. Selâm'ın yaptığı ve Varaka b. Nevfel'in: «Bu, Musa'ya indirilen Nâmûs'tur (Cebrail'dir)» sözü böyledir. Bu aynı zamanda yardımdan (nasr) da farklıdır; çünkü nasr savaşta silahla yardım etmektir. Bundan dolayı { وَنَصَرُوهُ } “ve ona yardım ettiler” ifadesi buna matuf kılınmıştır.
وَاتِّبَاعُ النُّورِ تَمْثِيلٌ لِلِاقْتِدَاءِ بِمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ: شُبِّهَ حَالُ الْمُقْتَدِي بِهَدْيِ الْقُرْآنِ، بِحَالِ السَّارِي فِي اللَّيْلِ إِذَا رَأَى نُورًا يَلُوحُ لَهُ اتَّبَعَهُ، لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ يَجِدُ عِنْدَهُ مَنْجَاةً مِنَ الْمَخَاوِفِ وَأَضْرَارِ السَّيْرِ، وَأَجْزَاءُ هَذَا التَّمْثِيلِ اسْتِعَارَاتٌ، فَالِاتِّبَاعُ يَصْلُحُ مُسْتَعَارًا لِلِاقْتِدَاءِ، وَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ فِيهِ، وَالنُّورُ يَصْلُحُ مُسْتَعَارًا لِلْقُرْآنِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يُعَلِّمُ الْحَقَّ وَالرُّشْدَ يُشَبَّهُ بِالنُّورِ، وَأَحْسَنُ التَّمْثِيلِ مَا كَانَ صَالِحًا لِاعْتِبَارِ التَّشْبِيهَاتِ الْمُفْرَدَةِ فِي أَجْزَائِهِ.
Nura tabi olmak, Kur'an'ın getirdiği şeylere iktida etmeye yönelik temsîlî bir istiaredir: Kur'an'ın hidayetine iktida eden kimsenin hali, gece yolculuğu yapan ve kendisine parıldayan bir nur gördüğünde, onun yanında korkulardan ve yolculuk zararlarından kurtuluş bulacağını bilerek o nura tabi olan kimsenin haline benzetilmiştir. Bu temsilin cüzleri ise istiarelerdir: Tabi olmak iktida etmek için istiare olmaya elverişlidir ve bu onda yaygın bir mecazdır; nur ise Kur'an için istiare olmaya elverişlidir, çünkü hakkı ve doğru yolu öğreten şey nura benzetilir. Temsilin en güzeli, cüzlerindeki müstakil teşbihlerin itibar edilmesine elverişli olanıdır.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِمْ، وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ بِتِلْكَ الْأَوْصَافِ صَارُوا أَحْرِيَاءَ بِمَا يُخْبَرُ بِهِ عَنْهُمْ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَقَوْلِهِ:
{ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } kavlindeki işaret, onların şanını yüceltmek ve bu vasıflarla işaret edilen kimselerin, işaret isminden sonra haklarında haber verilen şeye ne kadar layık olduklarını bildirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler...” kavlinde olduğu gibidir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَنْوِيهٌ بِعَظِيمِ فَضْلِ أَصْحَاب النبيء ﷺ ﵃، وَيُلْحَقُ بِهِمْ مَنْ نَصَرَ دينه بعدهمْ.
Bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının —radıyallâhu anhüm— pek yüce faziletine bir övgü vardır; onlardan sonra onun dinine yardım edenler de onlara dâhil edilir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٥٨]
[A'RÂF SÛRESİ (7): AYET 158]
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) } “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, O'ndan başka ilah bulunmayan, dirilten ve öldüren Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan resulüne —ki o da Allah'a ve O'nun sözlerine iman etmektedir— iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.' (158)”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ قَصَصِ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَتْ مُسْتَطْرِدَةً لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الرَّسُول الْأُمِّي، تذكير لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى ﵇، وَإِيقَاظًا لِأَفْهَامِهِمْ بِأَن مُحَمَّدًا ﷺ هُوَ مِصْدَاقُ الصِّفَاتِ الَّتِي عَلَّمَهَا اللَّهُ مُوسَى وَالْخِطَابُ بِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ لِجَمِيعِ الْبَشَرِ، وَضَمِيرُ التَّكَلُّمِ ضَمِيرُ الرَّسُول مُحَمَّد ﷺ.
Bu cümle, İsrailoğulları kıssaları arasında bir ara cümledir (mu'tarıza); ümmî resulün zikredilmesi münasebetiyle, Allah'ın Musa aleyhisselâm'a vaad ettiği şeyi İsrailoğulları'na hatırlatmak ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın Musa'ya bildirdiği sıfatların tam bir tecellisi olduğu konusunda anlayışlarını uyandırmak üzere bir istitrat olarak gelmiştir. “يَا أَيُّهَا النَّاسُ” (Ey insanlar!) hitabı bütün insanlığadır; mütekellim zamiri ise Resul Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamiridir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) بِاعْتِبَارِ أَنَّ فِي جُمْلَةِ الْمُخَاطَبِينَ مُنْكِرِينَ وَمُتَرَدِّدِينَ، اسْتِقْصَاءٌ فِي إِبْلَاغِ الدَّعْوَةِ إِلَيْهِمْ.
Haberin “إِنَّ” (şüphesiz) ile tekit edilmesi, muhataplar arasında inkârcıların ve tereddüt içinde olanların bulunması hasebiyledir ve davetin onlara eksiksiz ulaştırılmasını temin içindir.
وَتَأْكِيدُ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ بِوَصْفِ جَمِيعاً الدَّالِّ نَصًّا عَلَى الْعُمُومِ، لِرَفْعِ احْتِمَالِ تَخْصِيصِ رِسَالَتِهِ بِغَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَنَّ مِنَ الْيَهُودِ فَرِيقًا كَانُوا يَزْعُمُونَ أَن مُحَمَّدًا ﷺ نَبِيءٌ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُ نَبِيءُ الْعَرَبِ خَاصَّةً، وَلِذَلِكَ لَمَّا
Muhatap zamirinin, açıkça umum (genellik) ifade eden { جَمِيعاً } vasfıyla tekit edilmesi, onun risaletinin İsrailoğulları dışındakilere tahsis edilmesi ihtimalini ortadan kaldırmak içindir. Zira Yahudilerden bir fırka, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir peygamber olduğunu iddia etmekle birlikte, onun yalnızca Arapların peygamberi olduğunu ileri sürüyordu. Nitekim bundan dolayı...
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِابْنِ صَيَّادٍ- وَهُوَ يَهُودِيٌّ- أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، قَالَ ابْنُ صَيَّادٍ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ الْأُمِّيِّينَ.
Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], bir Yahudi olan İbn Sayyâd'a: “Benim Allah'ın resûlü olduğuma şahitlik eder misin?” dediğinde, İbn Sayyâd: “Senin ümmîlerin resûlü olduğuna şahitlik ederim” demiştir.
وَقَدْ ثَبَتَ مِنْ مَذَاهِبِ الْيَهُودِ مَذْهَبُ فَرِيقٍ مِنْ يَهُودِ أَصْفَهَانَ يُدْعَوْنَ بِالْعِيسَوِيَّةِ وَهُمْ أَتَبَاعُ أَبِي عِيسَى الْأَصْفَهَانِيِّ الْيَهُودِيِّ الْقَائِلِ بِأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ إِلَى الْعَرَبِ خَاصَّةً لَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِأَنَّ الْيَهُودَ فَرِيقَانِ: فَرِيقٌ يَزْعُمُونَ أَنَّ شَرِيعَةَ مُوسَى لَا تُنْسَخُ بِغَيْرِهَا، وَفَرِيقٌ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا لَا تُنْسَخُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُبْعَثَ رَسُولٌ لِغَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Nitekim İsfahan Yahudilerinden “İseviyye” olarak adlandırılan ve Muhammed'in İsrailoğulları'na değil yalnızca Araplara gönderilmiş Allah'ın resûlü olduğunu söyleyen Yahudi Ebû Îsâ el-İsfahânî'nin tâbileri olan bir fırkanın mezhebi de Yahudi mezhepleri arasında sabit olmuştur. Çünkü Yahudiler iki fırkadır: Bir fırka Musa'nın şeriatının başka bir şeriatla neshedilemeyeceğini iddia eder; diğer bir fırka ise onun İsrailoğulları üzerinden neshedilmeyeceğini, fakat İsrailoğulları dışındakilere bir resûl gönderilmesinin caiz olduğunu iddia eder.
وَانْتَصَبَ جَمِيعاً عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ، بِ (إِلَى) وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ أَيْ مَجْمُوعِينَ، وَلِذَلِكَ لَزِمَ الْإِفْرَادَ لِأَنَّهُ لَا يُطَابِقُ مَوْصُوفَهُ.
{ جَمِيعاً } kelimesi, (إِلَى) ile mecrur olan zamirden hal olarak mansub olmuştur. O, mef'ûl anlamında fa'îl veznindedir; yani “toplu halde bulunanlar” (mecmû'în) demektir. Bu sebeple mevsûfuna uymayıp müfred kalması gerekmiştir.
الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ نَعْتٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ، دَالٌّ عَلَى الثَّنَاءِ.
{ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } lafzı, Lafza-i Celâl'in sıfatı olup övgüye (senâ) delalet eder.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلْقَصْرِ، أَيْ: لَا لِغَيْرِهِ مِمَّا يَعْبُدُهُ الْمُشْرِكُونَ، فَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.
Mecrurun öne alınması kasr (hasr) içindir; yani: Müşriklerin ibadet ettiği başka varlıklara değil, yalnızca O'na aittir. Dolayısıyla bu, müşriklere bir reddiye olarak izâfî bir kasrdır.
وَجُمْلَةُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قُوَّةِ مُتَفَرِّدًا بِالْإِلَهِيَّةِ، وَهَذَا قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ لِتَحْقِيقِ صِفَةِ الْوَحْدَانِيَّةِ، لَا لِقَصْدِ الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.
{ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi, Lafza-i Celâl'den hal olup “ilahlıkta tek ve benzersiz olarak” anlamındadır. Bu, müşriklere reddiye kastıyla değil, vahdaniyet sıfatını kesinleştirmek için yapılmış hakiki bir kasrdır.
وَجُمْلَةُ: يُحيِي وَيُمِيتُ حَالٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ الثَّلَاثَةِ: تَذْكِيرُ الْيَهُودِ، وَوَعْظُهُمْ، حَيْثُ جَحَدُوا نبوءة مُحَمَّد ﷺ، وَزَعَمُوا أَنَّهُ لَا رَسُولَ بَعْدَ مُوسَى، وَاسْتَعْظَمُوا دَعْوَةَ مُحَمَّدٍ، فَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ مُوسَى لَا يُشْبِهُهُ رَسُولٌ، فَذُكِّرُوا بِأَنَّ اللَّهَ مَالِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَهُوَ وَاهِبُ الْفَضَائِلِ، فَلَا يُسْتَعْظَمُ أَنْ يُرْسِلَ رَسُولًا ثُمَّ يُرْسِلَ رَسُولًا آخَرَ، لِأَنَّ الْمُلْكَ بِيَدِهِ، وَبِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي لَا يُشَابِهُهُ أَحَدٌ فِي إِلُوهِيَّتِهِ، فَلَا يَكُونُ إِلَهَانِ لِلْخَلْقِ، وَأَمَّا مَرْتَبَةُ الرِّسَالَةِ فَهِيَ قَابِلَةٌ لِلتَّعَدُّدِ، وَبِأَنَّ اللَّهَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَكَذَلِكَ هُوَ يُمِيتُ شَرِيعَةً وَيُحْيِي شَرِيعَةً أُخْرَى، وَإِحْيَاءُ الشَّرِيعَةِ إِيجَادُهَا بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ: لِأَنَّ الْإِحْيَاءَ حَقِيقَتُهُ إِيجَادُ الْحَيَاةِ فِي الْمَوْجُودِ، ثُمَّ يُحَصَّلُ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ إِبْطَالُ عَقِيدَةِ الْمُشْرِكِينَ بِتَعَدُّدِ الْآلِهَةِ وَبِإِنْكَارِ الْحَشْرِ.
{ يُحيِي وَيُمِيتُ } cümlesi de haldir. Bu üç sıfatın zikredilmesinden maksat; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini inkâr eden, Musa'dan sonra peygamber gelmeyeceğini iddia eden ve Muhammed'in davetini [kabul etmeyi] akıllarına sığdıramayan Yahudilere bir hatırlatma ve öğüttür. Onlar Musa'ya hiçbir resûlün benzeyemeyeceğine inanıyorlardı. Bu yüzden onlara, göklerin ve yerin sahibinin Allah olduğu ve faziletleri bağışlayanın O olduğu hatırlatıldı; dolayısıyla bir resûl gönderdikten sonra başka bir resûl göndermesi yadırganacak bir şey değildir, zira mülk O'nun elindedir. Ayrıca uluhiyetinde Allah'a hiç kimsenin benzemeyeceği, dolayısıyla yaratılmışlar için iki ilah olamayacağı; fakat risalet mertebesinin birden fazla olmaya elverişli bulunduğu hatırlatıldı. Yine Allah'ın dirilten ve öldüren olduğu, aynı şekilde bir şeriatı sona erdirip (öldürüp) başka bir şeriatı var edebileceği (diriltebileceği) hatırlatıldı. Şeriatın ihya edilmesi, yok iken var edilmesidir; çünkü ihyanın hakikati, mevcut olanda hayatı var etmektir. Neticede bu sıfatlardan, müşriklerin ilahların çokluğu ve öldükten sonra dirilmeyi (haşr) inkâr etme yönündeki inançlarının iptali de elde edilmektedir.
وَقَدِ انْتَظَمَ أَنْ يُفَرَّعَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ الطَّلَبُ الْجَازِمُ بِالْإِيمَانِ بِهَذَا الرَّسُولِ فِي قَوْلِهِ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ وَالْمَقْصُودُ طَلَبُ الْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ الْأُمِّيِّ لِأَنَّهُ
Bu üç sıfat üzerine, { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ } kavlinde bu resûle kesin olarak iman etme talebinin terettüp etmesi son derece intizamlı olmuştur. Maksat, ümmî peygambere iman edilmesini talep etmektir; çünkü...
الَّذِي سِيقَ الْكَلَامُ لِأَجْلِهِ، وَلَكِنْ لَمَّا صَدَرَ الْأَمْرُ بِخِطَابِ جَمِيعِ الْبَشَرِ وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَفِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَلَا يُؤْمِنُ بِالنَّبِيءِ الْأُمِّيِّ، جُمِعَ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْإِيمَانِ بِالنَّبِيءِ الْأُمِّيِّ فِي طَلَبٍ وَاحِدٍ، لِيَكُونَ هَذَا الطَّلَبُ مُتَوَجِّهًا لِلْفِرَقِ كُلِّهِمْ، لِيَجْمَعُوا فِي إِيمَانِهِمْ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالنَّبِيءِ الْأُمِّيِّ، مَعَ قَضَاءِ حَقِّ التَّأَدُّبِ مَعَ اللَّهِ بِجَعْلِ الْإِيمَانِ بِهِ مُقَدَّمًا عَلَى طَلَبِ الْإِيمَان بالرسول ﷺ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِالرَّسُولِ إِنَّمَا هُوَ لِأَجْلِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، عَلَى نَحْوِ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ [النِّسَاء: ١٥٠] ، وَهَذَا الْأُسْلُوبُ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ، فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ [النِّسَاء: ١٧١]
...sözün sevk ediliş gayesi odur. Fakat emir bütün insanlara hitap olarak çıktığında ve aralarında Allah'a iman etmeyenler de, Allah'a inanıp ümmî peygambere inanmayanlar da bulunduğunda; bu talebin bütün fırkalara yönelmesi ve imanlarında hem Allah'a hem de ümmî peygambere imanı birleştirmeleri için Allah'a iman ile ümmî peygambere iman tek bir talepte bir araya getirilmiştir. Bununla birlikte, Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] iman talebinden önce Allah'a imanı öne geçirmek suretiyle Allah'a karşı edep hakkı gözetilmiş ve Resûl'e imanın ancak Allah'a imandan ötürü olduğuna işaret edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } [Nisâ: 150] “...Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isterler...” kavlinin işaret ettiği üzere böyledir. Bu üslup, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ، فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } [Nisâ: 171] “...Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın resûlü, Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. O halde Allah'a ve resûllerine iman edin, 'Üçtür' demeyin...”
فَإِنَّهُمْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ زِيَادَةُ النَّهْيِ عَنِ اعْتِقَادِ التَّثْلِيثِ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ.
Zira onlar Allah'a ve resullerine zaten iman etmişlerdi; burada maksat ise sözün siyakının asıl gayesi olan teslis (üçleme) inancından nehyi pekiştirmektir.
وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ الْإِيمَانُ بِأَعْظَمِ صِفَاتِهِ وَهِيَ الْإِلَهِيَّةُ الْمُتَضَمِّنُ إِيَّاهَا اسْمُ الذَّاتِ، وَالْإِيمَانُ بِالرَّسُولِ الْإِيمَانُ بِأَخَصِّ صِفَاتِهِ وَهُوَ الرِّسَالَةُ، وَذَلِكَ مَعْلُومٌ مِنْ إِنَاطَةِ الْإِيمَانِ بِوَصْفِ الرَّسُولِ دُونَ اسْمِهِ الْعَلَمِ.
Allah'a iman, Zat isminin içerdiği en yüce sıfatı olan uluhiyetine imandır. Resûl'e iman ise onun en özel sıfatı olan risaletine imandır; bu da imanın onun özel ismine değil, Resûl vasfına bağlanmış olmasından anlaşılmaktadır.
وَفِي قَوْلِهِ: وَرَسُولِهِ النَّبِيءِ الْأُمِّيِّ الْتِفَاتٌ مِنَ التَّكَلُّمِ إِلَى الْغَيْبَةِ لِقَصْدِ إِعْلَانِ تَحَقُّقِ الصِّفَةِ الْمَوْعُودِ بِهَا فِي التَّوْرَاةِ فِي شخص مُحَمَّد ﷺ.
{ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ } kavlinde mütekellimden (birinci şahıstan) gâibe (üçüncü şahsa) iltifat yapılmıştır; bu, Tevrat'ta vadedilen sıfatın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsında tahakkuk ettiğini ilan etmek maksadıyla yapılmıştır.
وَوَصْفُ النبيء الْأُمِّي بِالَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ، بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ، وَأَنَّهُ لَا مَعْذِرَةَ لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّ هَذَا الرَّسُولَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَبِكَلِمَاتِ اللَّهِ، فَقَدِ انْدَرَجَ فِي الْإِيمَانِ بِهِ الْإِيمَانُ بِسَائِرِ الْأَدْيَانِ الْإِلَهِيَّةِ الْحَقِّ، وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى، فِي تَفْضِيلِ الْمُسْلِمِينَ: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ [آل عمرَان:
Ümmî peygamberin, ism-i mevsûl yoluyla { الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } şeklinde nitelenmesi, bu resûle iman etme emrinin gerekçesine ve Ehl-i Kitap'tan ona iman etmeyenlerin hiçbir mazeretinin bulunmadığına işaret etmek içindir. Çünkü bu resûl, Allah'a ve Allah'ın kelimelerine iman etmektedir; dolayısıyla ona iman etmenin içine diğer bütün hak ilahî dinlere iman etmek de dâhil olmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın Müslümanların üstünlüğü hakkında buyurduğu şu kavlinin bir benzeridir: { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } [Âl-i İmrân:
١١٩] وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْأُمِّيِّ قَرِيبًا.
119] “...Kitab'ın tamamına inanırsınız...” Ümmî kelimesinin anlamı ise az önce geçmişti.
وَكَلِمَاتٌ جَمْعُ كَلِمَةٍ بِمَعْنَى الْكَلَامِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] أَيْ قَوْلُهُ: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] . فكلمات اللَّهِ تَشْمَلُ كُتُبَهُ وَوَحْيَهُ لِلرُّسُلِ، وَأُوثِرَ هُنَا التَّعْبِيرُ بِكَلِمَاتِهِ، دُونَ كُتُبِهِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْإِيمَاءُ إِلَى إِيمَانِ الرَّسُولِ ﵊ بِأَنَّ عِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ، أَيْ أَثَرُ كَلِمَتِهِ، وَهِيَ أَمْرُ التَّكْوِينِ، إِذْ كَانَ تَكَوُّنُ عِيسَى عَنْ غَيْرِ سَبَبِ التَّكَوُّنِ الْمُعْتَادِ بَلْ كَانَ تَكَوُّنُهُ بِقَوْلِ اللَّهِ كُنْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آل عمرَان: ٥٩] ، فَاقْتَضَى أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ يُؤْمِنُ بِعِيسَى، أَيْ
“Kelimât” (كَلِمَات), kelam anlamında “kelime”nin çoğuludur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü'minûn: 100] “Hayır! Bu, onun söylediği bir sözdür (kelimedir)” yani: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } [Mü'minûn: 99-100] “...Rabbim! Beni geri döndür, ta ki geride bıraktığım dünyada salih ameller işleyeyim...” kavlinde olduğu gibidir. Dolayısıyla Allah'ın kelimeleri, O'nun kitaplarını ve resullere olan vahyini kapsar. Burada “kitapları” yerine “kelimeleri” ifadesinin tercih edilmesi, Resûl'ün [aleyhisselâm] İsa'nın Allah'ın kelimesi olduğuna —yani O'nun tekvin emri olan kelimesinin bir eseri olduğuna— iman ettiğine işaret etmek içindir. Çünkü İsa'nın var oluşu alışılagelmiş var oluş sebebiyle değil, aksine Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” kavlinde buyurduğu gibi Allah'ın “Ol” sözüyle olmuştur. Dolayısıyla bu, Resûl'ün [aleyhisselâm] İsa'ya iman etmesini, yani...
بِكَوْنِهِ رَسُولًا مِنَ اللَّهِ، وَذَلِكَ قَطْعٌ لِمَعْذِرَةِ النَّصَارَى فِي التَّرَدُّدِ فِي الْإِيمَان بِمُحَمد ﷺ وَاقْتَضَى أَنَّ الرَّسُولَ يُؤْمِنُ بِأَنَّ عِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ، وَلَيْسَ ابْنَ اللَّهِ، وَفِي ذَلِكَ بَيَانٌ لِلْإِيمَانِ الْحَقِّ، وَرَدٌّ عَلَى الْيَهُودِ فِيمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ، وَرَدٌّ عَلَى النَّصَارَى فِيمَا غَلَوْا فِيهِ.
...onun Allah'tan gelen bir resûl olduğuna inanmasını gerektirmiştir ki bu da Hristiyanların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman konusundaki tereddütlerinin mazeretini ortadan kaldırmaktadır. Yine bu durum, Resûl'ün İsa'nın Allah'ın oğlu değil, Allah'ın kelimesi olduğuna iman etmesini gerektirmiştir. Bunda hak olan imanın beyanı, Yahudilerin ona isnat ettikleri şeylere bir reddiye ve Hristiyanların onun hakkında aşırıya gittikleri hususlara bir reddiye bulunmaktadır.
وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى الِاتِّبَاعِ تَقَدَّمَ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي نَحْوِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ.
İttibâ (uymak) kelimesinin anlamına dair açıklama daha önce geçmişti; aynı şekilde { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “...ki doğru yolu bulasınız” benzeri ifadelerin açıklaması da geçmişti.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٥٩]
[A'RÂF SÛRESİ (7): AYET 159]
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) } “Musa'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk da vardır. (159)”
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا [الْأَعْرَاف: ١٤٨]
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } kavli, { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا } [A'râf: 148] “Musa'nın kavmi onun ardından ziynet eşyalarından bir buzağıyı [ilah] edindi...”...
الْآيَةَ، فَهَذَا تَخْصِيصٌ لِظَاهِرِ الْعُمُومِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى [الْأَعْرَاف: ١٤٨] قُصِدَ بِهِ الِاحْتِرَاسُ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ عَمِلَهُ قَوْمُ مُوسَى كُلُّهُمْ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى دَفْعِ هَذَا التَّوَهُّمِ، قُدِّمَ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى عَلَى مُتَعَلِّقِهِ.
...ayetine matuftur. Bu, { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى } [A'râf: 148] kavlindeki zahirî umûmu tahsis etmektedir (özel kılmaktadır). Bununla, bu fiili Musa'nın kavminin hepsinin işlediği zannına kapılınmaması için ihtiras (yanlış anlamayı önleme) amaçlanmıştır. Bu vehmi defetmeye dikkat çekmek için de { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } kısmı müteallakından önce getirilmiştir.
وَقَوْمُ مُوسَى هُمْ أَتْبَاعُ دِينِهِ مِنْ قَبْلِ بعثة مُحَمَّد ﷺ فَمَنْ بَقِيَ مُتَمَسِّكًا بَدِينِ مُوسَى، بَعْدَ بُلُوغِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ إِلَيْهِ، فَلَيْسَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى، وَلَكِنْ يُقَالُ هُوَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ مِنَ الْيَهُودِ، لِأَنَّ الْإِضَافَةَ فِي قَوْمِ مُوسى تُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ مُتَّبِعُو دِينِهِ الَّذِي مِنْ جُمْلَةِ أُصُولِهِ تَرَقُّبُ مَجِيءِ الرَّسُول الْأُمِّي ﷺ.
Musa'nın kavmi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bi'setinden (peygamber olarak gönderilmesinden) önce onun dinine tâbi olanlardır. İslam daveti kendisine ulaştıktan sonra Musa'nın dinine bağlı kalmaya devam eden kimse ise Musa'nın kavminden değildir; bilakis onun hakkında “İsrailoğulları'ndandır” veya “Yahudilerdendir” denilir. Çünkü { قَوْمِ مُوسى } tamlaması, onların Musa'nın dinine tâbi olduklarını bildirir ki bu dinin esaslarından biri de ümmî Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişini beklemektir.
وأُمَّةٌ: جَمَاعَةٌ كَثِيرَةٌ مُتَّفِقَةٌ فِي عَمَلٍ يَجْمَعُهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ أُمَّةٌ } (ümmet), kendilerini bir araya getiren bir işte ittifak etmiş kalabalık bir topluluktur. Bu açıklama, Allah Teâlâ'nın...
أُمَّةً واحِدَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٣] ، وَالْمُرَادُ أَنَّ مِنْهُمْ فِي كُلِّ زَمَانٍ قَبْلَ الْإِسْلَامِ.
...Bakara Sûresi'ndeki [213] { أُمَّةً واحِدَةً } “...tek bir ümmet...” kavlinde daha önce geçmişti. Buradaki murat ise İslam'dan önceki her çağda onlardan [böyle bir topluluğun] bulunmasıdır.
ويَهْدُونَ بِالْحَقِّ أَيْ يَهْدُونَ النَّاسَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ مِنْ غَيْرِهِمْ بِبَثِّ فَضَائِلِ الدِّينِ الْإِلَهِيِّ، وَهُوَ الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ بِالْحَقِّ ويعدلون أَيْ يَحْكُمُونَ حُكْمًا لَا جَوْرَ فِيهِ.
{ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } ifadesi; İsrailoğulları'ndan veya başkalarından olan insanlara, Allah'ın “hak” olarak isimlendirdiği ilahî dinin faziletlerini yayarak doğru yolu gösterirler demektir. { وَبِهِ يَعْدِلُونَ } ise, içinde hiçbir haksızlık bulunmayan bir hükümle hükmederler demektir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: وَبِهِ يَعْدِلُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَلِرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ، إِذْ لَا مُقْتَضِي لِإِرَادَةِ الْقَصْرِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يَهْدُونَ بِالْحَقِّ حَيْثُ لَمْ يُقَدَّمِ الْمَجْرُورُ، وَالْمَعْنَى:
{ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } kavlinde mecrurun öne alınması, ona önem vermek ve fâsılaya riayet etmek içindir; zira mecrurun öne alınmadığı { يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } kavlinin karinesiyle burada kasr kastetmeyi gerektiren bir durum yoktur. Manası şudur:
أَنَّهُمْ يَحْكُمُونَ بِالْعَدْلِ عَلَى بَصِيرَةٍ وَعِلْمٍ، وَلَيْسَ بِمُجَرَّدِ مُصَادَفَةِ الْحَقِّ عَنْ جَهْلٍ، فَإِنَّ الْقَاضِيَ الْجَاهِلَ إِذَا قَضَى بِغَيْرِ عِلْمٍ كَانَ أَحَدَ الْقَاضِيَيْنِ اللَّذَيْنِ فِي النَّارِ، وَلَوْ صَادَفَ الْحَقَّ، لِأَنَّهُ بِجَهْلِهِ قَدِ اسْتَخَفَّ بِحُقُوقِ النَّاسِ وَلَا تَنْفَعُهُ مُصَادَفَةُ الْحَقِّ لِأَنَّ تِلْكَ الْمُصَادَفَةَ لَا عَمَلَ لَهُ فِيهَا.
Onlar basiret ve ilimle adaletle hükmederler; yoksa cehalet içinde sırf hakka rast gelmiş olmakla değil. Zira cahil kadı bilgisizce hükmettiğinde, hakka isabet etmiş olsa bile ateşteki iki kadıdan biri olur. Çünkü o, cehaleti sebebiyle insanların haklarını hafife almıştır ve hakka isabet etmesi ona fayda vermez; zira bu tesadüfte kendi bir emeği yoktur.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٦٠]
[A'RÂF SÛRESİ (7): AYET 160]
وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)
{ وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) } “Biz onları on iki kabileye, [ayrı ayrı] topluluklara ayırdık. Kavmi Musa'dan su istediğinde ona: 'Asanla taşa vur!' diye vahyettik; taştan on iki pınar fışkırdı. Her grup su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.' Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı. (160)”
وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً.
{ وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً } “Biz onları on iki kabileye, [ayrı ayrı] topluluklara ayırdık.”
عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ [الْأَعْرَاف: ١٥٩] إِلَخْ، فَإِنَّ ذَلِكَ التَّقْطِيعَ وَقَعَ فِي الْأُمَّةِ الَّذِينَ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ.
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ } [A'râf: 159] vb. kavline matuftur; çünkü bu takti' (bölümlere ayırma), hak ile doğru yolu gösteren o ümmet içinde gerçekleşmiştir.
وَالتَّقْطِيعُ شِدَّةٌ فِي الْقَطْعِ وَهُوَ التَّفْرِيقُ، وَالْمُرَادُ بِهِ التَّقْسِيمُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْخَبَرِ الذَّمَّ، وَلَا بِالتَّقْطِيعِ الْعِقَابَ، لِأَنَّ ذَلِكَ التَّقْطِيعَ مِنَّةٌ مِنَ اللَّهِ، وَهُوَ مِنْ مَحَاسِنِ سِيَاسَةِ الشَّرِيعَةِ الْمُوسَوِيَّةِ، وَمِنْ مُقَدِّمَاتِ نِظَامِ الْجَمَاعَةِ كَمَا فَصَّلَهُ السِّفْرُ الرَّابِعُ، وَهُوَ سِفْرُ عَدَدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَقْسِيمِهِمْ، وَهُوَ نَظِيرُ مَا فَعَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مِنْ تَدْوِينِ
Takti' (تَقْطِيع), kesmede (kat') mübalağa olup ayırmak (tefrik) demektir; buradaki murat ise kısımlara ayırmaktır (taksim). Bu haberle yergi kastolunmadığı gibi takti' ile ceza da kastedilmemiştir. Çünkü bu kısımlara ayırma Allah'tan bir nimettir ve Musevî şeriatın idare güzelliklerinden ve dördüncü sifr olan İsrailoğulları'nın sayımı ve taksimi sifrinde (Çölde Sayım) açıklandığı üzere topluluk nizamının mukaddimelerindendir. Bu, Ömer b. el-Hattâb'ın dîvân tanzim etme hususunda yaptığı...
الدِّيوَانِ، وَهُمْ كَانُوا مُنْتَسِبِينَ إِلَى أَسْبَاطِ إِسْحَاقَ، وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُقَسَّمِينَ عَشَائِرَ لَمَّا كَانُوا فِي مِصْرَ، وَلَمَّا اجْتَازُوا الْبَحْرَ، فَكَانَ التَّقْسِيمُ بَعْدَ اجْتِيَازِهِمُ الْبَحْرَ الْأَحْمَرَ، وَقَبْلَ انْفِجَارِ الْعُيُونِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ لِقَوْلِهِ فِيهِمَا: قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَذِكْرُهُ هُنَا الِاسْتِسْقَاءَ عَقِبَ الِانْقِسَامِ إِلَى اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُمَّةً، وَذَلِكَ ضَرُورِيٌّ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ الِاسْتِسْقَاءِ، لِأَنَّهُ لَوْ وَقَعَ السَّقْيُ قَبْلَ التَّقْسِيمِ لَحَصَلَ مِنَ التَّزَاحُمِ عَلَى الْمَاءِ مَا يُفْضِي إِلَى الضُّرِّ بِالْقَوْمِ، وَظَاهِرُ التَّوْرَاةِ أَنَّهُمْ لَمَّا مَرُّوا بِحُورِيبَ، وَجَاءَ شُعَيْبٌ لِلِقَاءِ مُوسَى: أَنَّ شُعَيْبًا أَشَارَ عَلَى مُوسَى أَنْ يُقِيمَ لَهُمْ رُؤَسَاءَ أُلُوفٍ، وَرُؤَسَاءَ مِئَاتٍ، وَرُؤَسَاءَ خَمَاسِينَ، وَرُؤَسَاءَ عَشَرَاتٍ، حَسَبَ الْإِصْحَاحِ ١٨ مِنَ الْخُرُوجِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الْأُمَّةَ كَانَتْ مُنْتَسِبَةً قَبَائِلَ مِنْ قَبْلُ، لِيَسْهُلَ وَضْعُ الرُّؤَسَاءِ عَلَى الْأَعْدَادِ، وَوَقَعَ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ خُرُوجِهِمْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ مُوسَى أَنْ يُحْصِيَ جَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ جَمَعَا جَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَانْتَسَبُوا إِلَى عَشَائِرِهِمْ وَبُيُوتِ آبَائِهِمْ، كَمَا فِي الْإِصْحَاحِ الْأَوَّلِ مِنْ سِفْرِ الْعَدَدِ، وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْأَسْبَاطِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٦] .
...uygulamanın bir benzeridir. Onlar İshak'ın torunlarına (esbât) nispet ediliyorlardı; fakat Mısır'dayken ve denizi geçtiklerinde kabileler halinde bölünmüş değillerdi. Taksim ise Kızıldeniz'i geçtikten sonra ve pınarlar fışkırmadan önce olmuştur. Bu durum, Bakara Sûresi'nde ve bu sûrede yer alan { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } kavlinden dolayı Kur'an'ın zahirinden anlaşılandır. Burada su istemenin (istiskâ) on iki topluluğa bölünmenin hemen ardından zikredilmesi de bunu gösterir. Zira su istemeden önce bunun vuku bulması zorunludur; çünkü su verilmesi taksimden önce gerçekleşseydi, suya hücum edilmesinden ötürü kavme zarar verecek bir kargaşa yaşanırdı. Tevrat'ın zahirine göre ise onlar Horeb'den geçtiklerinde ve Şuayb Musa ile görüşmeye geldiğinde, Çıkış kitabının 18. babına göre Şuayb, Musa'ya onların başına binbaşılar, yüzbaşılar, ellibaşılar ve onbaşılar tayin etmesini tavsiye etmiştir. Bu da sayıların başına reisler tayin edilmesini kolaylaştırmak için bu ümmetin daha önceden kabilelere ayrılmış olmasını gerektirir. Çıkışlarının ikinci yılında ise Allah'ın Musa'ya bütün İsrailoğulları'nı saymasını emrettiği, Musa ve Harun'un bütün İsrailoğulları'nı topladığı ve Sayılar kitabının birinci babında geçtiği üzere kabilelerine ve atalarının evlerine göre intisap ettikleri vaki olmuştur. Esbât (torunlar/kabileler) zikri daha önce Bakara Sûresi'ndeki [136] { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } kavlinde geçmişti.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْعَدَدِ بِصِيغَةِ التَّأْنِيثِ فِي قَوْلِهِ: اثْنَتَيْ عَشْرَةَ لِأَنَّ السِّبْطَ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْأُمَّةِ فَحُذِفَ تَمْيِيزُ الْعَدَدِ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: أُمَماً عَلَيْهِ.
{ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } kavlinde sayı ismi müennes sîgasıyla getirilmiştir; çünkü burada sıbt (torun/oymak) lafzı ümmet anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla { أُمَماً } kavlinin ona delalet etmesinden ötürü sayının temyizi hazfedilmiştir.
وأَسْباطاً حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي وَقَطَّعْناهُمُ وَلَا يَجُوزُ كَوْنُهُ تَمْيِيزًا لِأَنَّ تَمْيِيزَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ وَنَحْوِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا مُفْرَدًا.
{ أَسْباطاً } kelimesi, { وَقَطَّعْناهُمُ } fiilindeki mansub zamirden haldir; temyiz olması ise caiz değildir, zira { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } ve benzerlerinin temyizi ancak müfred olur.
وَقَوْلُهُ: أُمَماً بدل من أَسْبَاط أَوْ مِنَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ، وَعُدِلَ عَنْ جَعْلِ أَحَدِ الْحَالَيْنِ
{ أُمَماً } kavli ise { أَسْبَاط } kelimesinden veya { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } lafzından bedeldir. İki halden birini...
تَمْيِيزًا فِي الْكَلَامِ إِيجَازًا وَتَنْبِيهًا عَلَى قَصْدِ الْمِنَّةِ بِكَوْنِهِمْ أُمَمًا مِنْ آبَاءٍ إِخْوَةٍ. وَأَنَّ كُلَّ سِبْطٍ مِنْ أُولَئِكَ قَدْ صَارَ أُمَّةً، قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ [الْأَعْرَاف: ٨٦] مَعَ مَا يُذْكَرُ بِهِ لَفْظُ أَسْبَاطٍ مِنْ تَفْضِيلِهِمْ، لِأَنَّ الْأَسْبَاطَ أَسْبَاطُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
...sözde temyiz kılmaktan vazgeçilmesi; vecizlik sağlamak ve onların kardeş olan babalardan türemiş ümmetler kılınması nimetini hatırlatmak içindir. Nitekim o torunların (sıbtların) her biri birer ümmet haline gelmiştir. Allah Teâlâ: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } [A'râf: 86] “Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı” buyurmuştur. Bununla beraber “esbât” lafzı onların üstünlüğünü de hatırlatmaktadır; zira esbât, İbrahim'in oğlu İshak'ın —aleyhimesselâm— torunlarıdır.
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ.
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Kavmi Musa'dan su istediğinde ona: 'Asanla taşa vur!' diye vahyettik; taştan on iki pınar fışkırdı. Her grup su içeceği yeri bildi.”
هَذَا مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ حِكْمَةِ تَقْسِيمِهِمْ إِلَى اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا وَلَمْ يُعْطَفْ هَذَا الْخَبَرُ بِالْفَاءِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ مِنَّةٌ مُسْتَقِلَّةٌ.
Bu, onların on iki sıbta ayrılmasındaki hikmetin tezahürlerinden biridir. Bu haber, müstakil bir nimet olduğunu bildirmek için fâ (فَـ) harfiyle atfedilmemiştir.
وَتَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مَضَى فِي مُشَابِهَتِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ: وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٦٠] .
Bu ayetin tefsiri, Bakara Sûresi'ndeki [60] benzeri olan { وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Musa kavmi için su istemişti...” kavlinde geçmişti.
وفَانْبَجَسَتْ مُطَاوِعُ بَجَسَ إِذَا شَقَّ، وَالتَّعْقِيبُ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْفَاءُ تَعْقِيبٌ مَجَازِيٌّ تَشْبِيهًا لِقِصَرِ الْمُهْلَةِ بِالتَّعْقِيبِ وَنَظَايِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، وَمِنْهُ مَا وَقَعَ فِي خَبَرِ الشُّرْبِ إِلَى أُمِّ زَرْعٍ قَوْلُهَا: «فَلَقِيَ امْرَأَةً مَعَهَا وَلَدَانِ كَالْفَهْدَيْنِ يَلْعَبَانِ مِنْ تَحْتِ خَصْرِهَا بِرُمَّانَتَيْنِ فَطَلَّقَنِي وَنَكَحَهَا» إِذِ التَّقْدِيرُ فَأَعْجَبَتْهُ فَطَلَّقَنِي وَنَكَحَهَا.
{ فَانْبَجَسَتْ } lafzı, yardı anlamına gelen “becese” (بَجَسَ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Fâ harfinin delalet ettiği ta'kîb (peş peşelik), mühletin kısalığının peş peşeliğe benzetilmesi yoluyla mecazî bir ta'kîbdir. Kur'an'da bunun pek çok benzeri vardır. Ümmü Zer' hadisinde geçen şu ifade de bundandır: «فَلَقِيَ امْرَأَةً مَعَهَا وَلَدَانِ كَالْفَهْدَيْنِ يَلْعَبَانِ مِنْ تَحْتِ خَصْرِهَا بِرُمَّانَتَيْنِ فَطَلَّقَنِي وَنَكَحَهَا» “Derken yanında pars gibi iki çocuğu olan, böğrünün altından iki narla oynayan bir kadına rastladı; beni boşayıp onunla evlendi.” Çünkü cümlenin takdiri “Kadın hoşuna gitti, bunun üzerine beni boşayıp onunla evlendi” şeklindedir.
وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ.
{ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.' Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
ضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى قَوْمِ مُوسَى، وَهَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ سِوَى اخْتِلَافٍ بِضَمِيرَيِ الْغَيْبَةِ هُنَا وَضَمِيرَيِ الْخِطَابِ هُنَاكَ لِأَنَّ مَا هُنَالِكَ قُصِدَ بِهِ التَّوْبِيخُ.
Gâib zamirleri Musa'nın kavmine dönmektedir. Bu ayet, buradaki iki gâib zamiri ile oradaki iki muhatap zamiri arasındaki fark dışında Bakara Sûresi'ndekinin benzeridir; zira oradaki hitap ile azarlama (tevbih) kastedilmiştir.
وَقَدْ أُسْنِدَ فِعْلُ (قِيلَ) فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ [الْأَعْرَاف: ١٦١] إِلَى الْمَجْهُولِ وَأُسْنِدَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٨] إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ وَإِذْ قُلْنَا لِظُهُورِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنَ الله تَعَالَى.
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } [A'râf: 161] kavlindeki “kîle” (قِيلَ) fiili meçhule isnat edilmiş; Bakara Sûresi'nde [58] ise bu sözün ancak Allah Teâlâ'dan sâdır olacağının açıkça bilinmesinden ötürü Celâlet zamirine isnat edilerek { وَإِذْ قُلْنَا } “Hani Biz demiştik ki...” buyrulmuştur.
[١٦١، ١٦٢]
[161, 162]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٦١ إِلَى ١٦٢]
[A'RÂF SÛRESİ (7): AYETLER 161-162]
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) } “Onlara: 'Şu şehirde oturun, oradan dilediğiniz gibi yiyin, «Hıtta (bizi bağışla)» deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere ise daha fazlasını vereceğiz' denildiğinde; içlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik. (161-162)”