هَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا نَظِيرُ مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ إِلَّا أَنَّهُ عَبَّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: اسْكُنُوا وَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٨] بِقَوْلِهِ: ادْخُلُوا لِأَنَّ الْقَوْلَيْنِ قِيلَا لَهُمْ، أَيْ قِيلَ لَهُمُ: ادْخُلُوا وَاسْكُنُوهَا فَفُرِّقَ ذَلِكَ عَلَى الْقِصَّتَيْنِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَغْيِيرِ أُسْلُوبِ الْقَصَصِ اسْتِجْدَادًا لِنَشَاطِ السَّامِعِ.
Bu ayet de Bakara Sûresi'ndekinin benzeridir; şu kadar var ki bu ayette { اسْكُنُوا } “Oturun” ifadesiyle, Bakara Sûresi'nde [58] ise { ادْخُلُوا } “Girin” ifadesiyle dile getirilmiştir. Çünkü her iki söz de onlara söylenmiştir; yani onlara: “Girin ve orada oturun” denilmiştir. Dinleyicinin zindeliğini tazelemek amacıyla Kur'an'ın kıssaların üslubunu çeşitlendirme âdeti gereğince bu [iki emir], iki kıssaya taksim edilmiştir.
وَكَذَلِكَ اخْتِلَافُ التَّعْبِيرِ فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَكُلُوا وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٨] فَكُلُوا فَإِنَّهُ قَدْ قِيلَ لَهُمْ بِمَا يُرَادِفُ فَاءَ التَّعْقِيبِ، كَمَا جَاءَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، لِأَنَّ التَّعْقِيبَ مَعْنًى زَائِدٌ عَلَى مُطْلَقِ الْجَمْعِ الَّذِي تُفِيدُهُ وَاوُ الْعَطْفِ، وَاقْتُصِرَ هُنَا عَلَى حِكَايَةِ أَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ، وَكَانَتْ آيَةُ الْبَقَرَةِ أَوْلَى بِحِكَايَةِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ فَاءُ التَّعْقِيبِ، لِأَنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ سِيقَتْ مَسَاقَ التَّوْبِيخِ فَنَاسَبَهَا مَا هُوَ أَدَلُّ عَلَى الْمِنَّةِ، وَهُوَ تَعْجِيلُ الِانْتِفَاعِ بِخَيْرَاتِ الْقَرْيَةِ، وَآيَاتُ الْأَعْرَافِ سِيقَتْ لِمُجَرَّدِ الْعِبْرَةِ بِقِصَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Aynı şekilde buradaki { وَكُلُوا } “Ve yiyin” kavli ile Bakara Sûresi'ndeki [58] { فَكُلُوا } “Bunun üzerine yiyin” kavlindeki ifade farklılığı da böyledir. Nitekim Bakara Sûresi'nde geldiği üzere onlara ta‘kîb (ardışıklık) bildiren 'fâ' ile eş anlamlı bir biçimde söylenmiştir; zira ta‘kîb, atıf 'vâv'ının bildirdiği mutlak birliktelikten daha fazla bir anlam ifade eder. Burada ise sadece onlara bunun söylenmiş olduğunu aktarmakla yetinilmiştir. Bakara ayeti, ta‘kîb bildiren 'fâ'nın delalet ettiği anlamı aktarmaya daha uygundu; çünkü Bakara ayeti kınama ve azarlama (tevbih) sadedinde sevk edilmişti, dolayısıyla oraya nimetin büyüklüğüne daha çok delalet eden şey, yani şehrin nimetlerinden hemen istifade edilmesi uygun düşmüştür. A'râf ayetleri ise sırf İsrailoğulları'nın kıssasından ibret alınması için sevk edilmiştir.
وَلِأَجْلِ هَذَا الِاخْتِلَافِ مُيِّزَتْ آيَةُ الْبَقَرَةِ بِإِعَادَةِ الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ فِي قَوْلِهِ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً [الْبَقَرَة: ٥٩] وَعُوِّضَ عَنْهُ هُنَا بِضَمِيرِ الَّذِينَ ظَلَمُوا، لِأَنَّ الْقَصْدَ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ بَيَانُ سَبَبِ إِنْزَالِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ مَرَّتَيْنِ أُشِيرَ إِلَى أُولَاهُمَا بِمَا يُومِئُ إِلَيْهِ الْمَوْصُولُ مِنْ عِلَّةِ الْحُكْمِ، وَإِلَى الثَّانِيَةِ بِحَرْفِ السَّبَبِيَّةِ، وَاقْتُصِرَ هُنَا عَلَى الثَّانِي.
Bu farklılıktan dolayı Bakara ayeti, { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً } [Bakara: 59] “Biz de zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik” kavlinde ism-i mevsûl ve sılasının tekrarlanmasıyla ayrışmış; burada ise onun yerine “zulmedenler” zamiri getirilmiştir. Çünkü Bakara ayetinde amaç, onlara azap indirilmesinin sebebini iki defa açıklamaktır: İlki ism-i mevsûlün hükmün illetine ima etmesiyle, ikincisi ise sebebiyet harfiyle gösterilmiştir. Burada ise sadece ikincisiyle yetinilmiştir.
وَقَدْ وَقَعَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٩] لَفْظُ فَأَنْزَلْنا وَوَقَعَ هُنَا لَفْظُ فَأَرْسَلْنا وَلَمَّا قُيِّدَ كِلَاهُمَا بِقَوْلِهِ: مِنَ السَّماءِ كَانَ مُفَادُهُمَا وَاحِدًا، فَالِاخْتِلَافُ لِمُجَرَّدِ التَّفَنُّنِ بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ.
Bakara Sûresi'nde [59] { فَأَنْزَلْنا } “Biz de indirdik” lafzı, burada ise { فَأَرْسَلْنا } “Biz de gönderdik” lafzı yer almıştır. Her ikisi de { مِنَ السَّماءِ } “Gökten” kavliyle kayıtlandığından anlamları birdir; dolayısıyla aradaki farklılık, iki kıssa arasındaki sırf bir üslup çeşitliliğinden (tefennün) ibarettir.
وَعُبِّرَ هُنَا بِما كانُوا يَظْلِمُونَ وَفِي الْبَقَرَةِ [٥٩] بِما كانُوا يَفْسُقُونَ لِأَنَّهُ لَمَّا اقْتَضَى الْحَالُ فِي الْقِصَّتَيْنِ تَأْكِيدَ وَصْفِهِمْ بِالظُّلْمِ وَأُدِّيَ ذَلِكَ فِي الْبَقَرَةِ [٥٩] بُقُولِهِ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا، اسْتُثْقِلَتْ إِعَادَةُ لَفْظِ الظُّلْمِ هُنَالِكَ ثَالِثَةً، فَعُدِلَ عَنْهُ إِلَى مَا يُفِيدُ مُفَادَهُ، وَهُوَ الْفِسْقُ، وَهُوَ أَيْضًا أَعَمُّ، فَهُوَ أَنْسَبُ بِتَذْيِيلِ التَّوْبِيخِ، وَجِيءَ هُنَا بِلَفْظِ يَظْلِمُونَ لِئَلَّا يَفُوتَ تَسْجِيلُ الظُّلْمِ عَلَيْهِمْ مَرَّةً ثَالِثَةً، فَكَانَ تَذْيِيلُ آيَةِ الْبَقَرَةِ أَنْسَبَ بِالتَّغْلِيطِ فِي ذَمِّهِمْ، لِأَنَّ مَقَامَ التَّوْبِيخِ يَقْتَضِيهِ.
Burada { بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } “Zulmetmelerinden ötürü” şeklinde, Bakara'da ise [59] { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Yoldan çıkmalarından (fısklarından) ötürü” şeklinde ifade edilmiştir. Çünkü her iki kıssada da durum onların zulümle nitelenmesini pekiştirmeyi gerektirip bu da Bakara'da [59] { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlerin üzerine indirdik” kavliyle yerine getirilince, orada "zulüm" lafzının üçüncü kez tekrarlanması ağır gelmiş ve onun ifade ettiği anlamı veren "fısk" kelimesine yönelinmiştir. Fısk aynı zamanda daha genel olduğundan kınama fezlekesine (tezyîl) daha uygundur. Burada ise onların aleyhine zulmün üçüncü kez tescil edilmesi fırsatı kaçmasın diye { يَظْلِمُونَ } “Zulmediyorlardı” lafzı getirilmiştir. Dolayısıyla Bakara ayetinin fezlekesi, onların yerilmesinde dozu artırmaya daha uygundu; çünkü kınama makamı bunu gerektirmekteydi.
وَوَقَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَلَمْ يَقَعْ لَفْظُ مِنْهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَوَجْهُ زِيَادَتِهَا هُنَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ تَبْدِيلَ الْقَوْلِ لَمْ يَصْدُرْ مِنْ جَمِيعِهِمْ، وَأُجْمِلَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ لِأَنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ لَمَّا سِيقَتْ مَسَاقَ التَّوْبِيخِ نَاسَبَ إِرْهَابُهُمْ بِمَا يُوهِمُ أَنَّ الَّذِينَ فَعَلُوا ذَلِكَ هُمْ جَمِيعُ الْقَوْمِ، لِأَنَّ تَبِعَاتِ بَعْضِ الْقَبِيلَةِ تُحْمَلُ عَلَى جَمَاعَتِهَا.
Bu ayette { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “İçlerinden zulmedenler değiştirdi” buyrulmuş, Bakara Sûresi'nde ise “minhum” (مِنْهُمْ - içlerinden) lafzı yer almamıştır. Bunun burada ziyade edilmesinin gerekçesi, sözü değiştirme eyleminin hepsinden sâdır olmadığını açıkça belirtmektir. Bakara Sûresi'nde ise bu durum mücmel bırakılmıştır; zira Bakara ayeti kınama sadedinde sevk edildiğinden, bunu yapanların kavmin tamamı olduğu vehmini vererek onları korkutmak daha uygun düşmüştür; çünkü kabilenin bir kısmının sorumluluğu bütün topluluğa yüklenir.
وَقُدِّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٨] قَوْلُهُ: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً عَلَى قَوْلِهِ: وَقُولُوا حِطَّةٌ [الْبَقَرَة: ٥٨] وَعُكِسَ هُنَا وَهُوَ اخْتِلَافٌ فِي الْإِخْبَارِ لِمُجَرَّدِ التَّفَنُّنِ، فَإِنَّ كِلَا الْقَوْلَيْنِ وَاقِعٌ قُدِّمَ أَوْ أُخِّرَ.
Bakara Sûresi'nde [58] { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “Ve kapıdan secde ederek girin” kavli, { وَقُولُوا حِطَّةٌ } [Bakara: 58] “Ve 'Hıtta' deyin” kavlinden önce getirilmiş, burada ise tam tersi yapılmıştır. Bu, sırf anlatım çeşitliliği (tefennün) için haber vermedeki bir farklılıktır; nitekim ister öne alınsın ister sona bırakılsın, her iki söz de söylenmiştir.
وَذُكِرَ فِي الْبَقَرَة [٥٨] : فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَلَمْ يُذْكَرْ وَصْفُ رَغَدًا هُنَا، وَإِنَّمَا حُكِيَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، لِأَنَّ زِيَادَةَ الْمِنَّةِ أَدْخَلُ فِي تَقْوِيَةِ التَّوْبِيخِ.
Bakara'da [58] { فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً } “Oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” buyrulmuş, burada ise “ragaden” (رَغَدًا - bol bol) vasfı zikredilmemiştir. Bunun Bakara Sûresi'nde zikredilmesi, nimeti artırarak saymanın kınamayı pekiştirmede daha etkili olmasındandır.
وَجُمْلَةُ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ مستأنفة استئنافا بَيَانا لِأَنَّ قَوْلَهُ: تُغْفَرُ لَكُمْ فِي مَقَامِ الِامْتِنَانِ بِإِعْطَاءِ نِعَمٍ كَثِيرَةٍ مِمَّا يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ يَقُولُ: وَهَلِ الْغُفْرَانُ هُوَ قُصَارَى جَزَائِهِمْ؟
{ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere daha fazlasını vereceğiz” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü birçok nimetin verilmesiyle minnet makamında söylenen “affedilirsiniz” sözü, “Onların mükâfatı sadece bağışlanmaktan mı ibarettir?” diye soran birinin sorusunu akla getirmektedir.
فَأُجِيبُ بِأَنَّ بَعْدَهُ زِيَادَةَ الْأَجْرِ عَلَى الْإِحْسَانِ، أَيْ عَلَى الِامْتِثَالِ.
Buna, bağışlanmanın ardından ihsana, yani emre uymaya karşılık ecir artışının geleceği şeklinde cevap verilmiştir.
وَفِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٨] ذُكِرَتْ جُمْلَةُ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ مَعْطُوفَةً بِالْوَاوِ عَلَى تَقْدِيرِ: قُلْنَا لَهُمْ ذَلِكَ وَقُلْنَا لَهُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ، فَالْوَاوُ هُنَالِكَ لِحِكَايَةِ الْأَقْوَالِ، فَهِيَ مِنَ الْحِكَايَةِ لَا مِنَ الْمَحْكِيِّ أَيْ قُلْنَا وَقُلْنَا سَنَزِيدُ.
Bakara Sûresi'ndeki [58] bu ayetin benzerinde { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “Ve iyilik edenlere daha fazlasını vereceğiz” cümlesi, “Onlara böyle dedik ve onlara iyilik edenlere daha fazlasını vereceğiz dedik” takdiriyle 'vâv' ile matuf olarak zikredilmiştir. Dolayısıyla oradaki 'vâv', sözleri aktarma (hikâye) içindir; yani aktarılan sözün (mahkî) bir parçası değil, hikâyenin kendisindendir; anlamı: “Biz dedik ve 'artıracağız' dedik” şeklindedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ تُغْفَرُ- بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ، وخَطِيئاتِكُمْ- بِصِيغَةِ جَمْعِ السَّلَامَةِ لِلْمُؤَنَّثِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: نَغْفِرْ- بِالنُّونِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ- وخَطِيئاتِكُمْ- بِصِيغَةِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ أَيْضًا- وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو نَغْفِرْ- بِالنُّونِ وخطاياكم- بِصِيغَةِ جَمْعِ التَّكْسِيرِ، مِثْلَ آيَةِ الْبَقَرَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: تُغْفَرْ- بِالْفَوْقِيَّةِ- وَخَطِيئَتُكُمْ- بِالْإِفْرَادِ.
Nâfi‘, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb, meçhul fiil olarak üstten iki noktalı 'tâ' ile “tuğfer” (تُغْفَرُ) ve müennes kurallı çoğul kalıbıyla “hatîâtikum” (خَطِيئاتِكُمْ) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise ma‘lûm fiil olarak 'nûn' ile “nağfir” (نَغْفِرْ) ve yine müennes kurallı çoğul kalıbıyla “hatîâtikum” (خَطِيئاتِكُمْ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise Bakara ayetinde olduğu gibi 'nûn' ile “nağfir” (نَغْفِرْ) ve kuralsız çoğul kalıbıyla “hatâyâkum” (خطاياكم) şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise 'tâ' ile “tuğfer” (تُغْفَرْ) ve tekil olarak “hatîetukum” (خَطِيئَتُكُمْ) şeklinde okumuştur.
وَالِاخْتِلَافُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ آيَةِ الْبَقَرَةِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَمَنْ وَافَقَهُ: تَفَنُّنٌ فِي حِكَايَة الْقِصَّة.
Nâfi‘ ve ona muvafakat edenlerin kıraatinde bu ayet ile Bakara ayeti arasındaki farklılık, kıssanın anlatımında bir üslup zenginliğidir (tefennün).
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٦٣]
[A'RÂF SÛRESİ (7): AYET 163]
وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)
{ وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) } “Onlara, deniz kıyısında bulunan o şehri(n halkını) sor; hani onlar cumartesi yasağını çiğniyorlardı. Zira cumartesi günleri balıkları su yüzüne çıkarak akın akın onlara geliyor, cumartesi tatili yapmadıkları günlerde ise onlara gelmiyordu. İşte yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk. (163)”
غُيِّرَ أُسْلُوبُ الْخَبَرِ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ هُنَا: فَابْتُدِئَ ذِكْرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ بِطَلَبِ أَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْحَاضِرِينَ عَنْهَا، فَنَعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ لِهَذِهِ الْقَصَصِ الْآتِيَةِ شَأْنًا غَيْرَ شَأْنِ الْقِصَصِ الْمَاضِيَةِ، وَلَا أَحْسَبُ ذَلِكَ إِلَّا مِنْ أَجْلِ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ لَيْسَتْ مِمَّا كُتِبَ فِي تَوْرَاةِ الْيَهُودِ وَلَا فِي كُتُبِ أَنْبِيَائِهِمْ، وَلَكِنَّهَا مِمَّا كَانَ مَرْوِيًّا عَنْ أَحْبَارِهِمْ، وَلِذَلِكَ افْتُتِحَتْ بِالْأَمْرِ بِسُؤَالِهِمْ عَنْهَا، لِإِشْعَارِ يَهُودِ الْعَصْرِ النَّبَوِيِّ بِأَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ نَبِيَّهُ ﵊ عَلَيْهَا،
Burada İsrailoğulları'ndan haber verme üslubu değiştirilmiştir: Bu kıssanın zikrine, bir soranın hazır bulunan İsrailoğulları'na bunu sormasını talep ederek başlanmıştır. Bundan anlıyoruz ki gelecek olan bu kıssaların durumu, geçmiş kıssaların durumundan farklıdır. Zannımca bunun sebebi, bu kıssanın Yahudilerin Tevrat'ında ve peygamberlerinin kitaplarında yazılı olanlardan değil, onların din âlimlerinden (ahbâr) rivayet edilen şeylerden olmasıdır. Bu sebeple, Nebevî dönemdeki Yahudilere Allah'ın Peygamberi'ni (aleyhisselâm) bundan haberdar ettiğini bildirmek için onlara sorulması emriyle başlanmıştır;
وَهُمْ كَانُوا يَكْتُمُونَهَا، وَذَلِكَ أَنَّ الْحَوَادِثَ الَّتِي تَكُونُ مَوَاعِظَ لِلْأُمَّةِ فِيمَا
Onlar ise bunu gizliyorlardı. Şöyle ki, bir ümmet için işlediği
اجْتَرَحَتْهُ مِنَ الْمُخَالَفَاتِ وَالْمَعَاصِي تُبْقِي لَهَا عَقِبَ الْمَوْعِظَةِ أَثَرًا قَدْ تُعَيَّرُ الْأُمَّةُ بِهِ، وَلَكِن ذَلِك التعيير لَا يُؤْبَهُ بِهِ فِي جَانِبِ مَا يَحْصُلُ مِنَ النَّفْعِ لَهَا بِالْمَوْعِظَةِ، فَالْأُمَّةُ فِي خُوَيِّصَّتِهَا لَا يَهْتَمُّ قَادَتُهَا وَنُصَحَاؤُهَا إِلَّا بِإِصْلَاحِ الْحَالِ، وَإِنْ كَانَ فِي ذِكْرِ بَعْضِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ غَضَاضَةٌ عِنْدَهَا وَامْتِعَاضٌ، فَإِذَا جَاءَ حُكْمُ التَّارِيخِ الْعَامِّ بَيْنَ الْأُمَمِ تَنَاوَلَتِ الْأُمَمُ أَحْوَالَ تِلْكَ الْأُمَّةِ بِالْحُكْمِ لَهَا وَعَلَيْهَا، فَبَقِيَتْ حَوَادِثُ فَلَتَاتِهَا مَغْمَزًا عَلَيْهَا وَمَعَرَّةً تُعَيَّرُ بِهَا، وَكَذَلِكَ كَانَ شَأْنُ الْيَهُودِ لَمَّا أَضَاعُوا مُلْكَهُمْ وَوَطَنَهُمْ وَجَاوَرُوا- أُمَمًا أُخْرَى فَأَصْبَحُوا يَكْتُمُونَ عَنْ أُولَئِكَ الجيرة مساوي تَارِيخِهِمْ، حَتَّى أَرْسَلَ الله مُحَمَّدًا ﷺ فَعَلَّمَهُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ مَا فِيهِ مُعْجِزَةٌ لِأَسْلَافِهِمْ، وَمَا بَقِيَ مَعَرَّةً لِأَخْلَافِهِمْ، وَذَلِكَ تَحَدٍّ لَهُمْ، وَوَخْزٌ عَلَى سُوءِ تَلَقِّيهِمُ الدَّعْوَةَ الْمُحَمَّدِيَّةَ بِالْمَكْرِ وَالْحَسَدِ.
muhalefetler ve günahlar konusunda öğüt teşkil eden olaylar, öğütten sonra o ümmet için ayıplanabileceği bir iz bırakır; fakat bu ayıplama, öğüt sayesinde elde edilen faydanın yanında önemsenmez. Zira ümmet kendi içinde bulunurken önderleri ve nasihatçileri -bazı durumların anılması kendileri için bir rahatsızlık ve hoşnutsuzluk oluştursa da- sadece durumu ıslah etmeye önem verirler. Ancak milletler arasında genel tarihin hükmü devreye girdiğinde, diğer milletler o ümmetin hâllerini lehte ve aleyhte hükme bağlar; böylece o ümmetin kusurlu olayları aleyhinde bir kusur ve ayıplanacağı bir utanç lekesi olarak kalır. Yahudilerin durumu da böyle olmuştur; egemenliklerini ve vatanlarını kaybedip başka milletlerle komşu olduklarında, o komşulardan tarihlerinin kötü yanlarını gizler oldular. Nihayet Allah Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdi ve ona Yahudilerin hâllerinden, ataları için mucize niteliğinde olan ve sonrakiler için de utanç lekesi olarak kalan şeyleri bildirdi. Bu, onlara karşı bir meydan okuma ve Muhammedî daveti hile ve hasetle karşılamalarına karşı vurulmuş bir iğnelemedir.
فَالسُّؤَالُ هُنَا فِي معنى التقريع لِتَقْرِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَوْبِيخِهِمْ وَعَدِّ سَوَابِقِ عِصْيَانِهِمْ أَيْ لَيْسَ عِصْيَانُهُمْ إِيَّاكَ بِبِدْعٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ شِنْشِنَةٌ قَدِيمَةٌ فِيهِمْ، وَلَيْسَ سُؤَالَ الِاسْتِفَادَةِ لِأَن الرَّسُول ﷺ قَدْ أُعْلِمَ بِذَلِكَ مِنْ جَانِبِ رَبِّهِ تَعَالَى، وَهُوَ نَظِيرُ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ التقريري فوزان وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ وَزِانُ: أَعَدَوْتُمْ فِي السَّبْتِ، فَإِنَّ السُّؤَالَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى نَوْعَيْنِ أَشْهَرُهُمَا أَنْ يَسْأَلَ السَّائِلُ عَمَّا لَا يُعلمهُ ليعلمه، والآخران يَسْأَلَ عَلَى وَجْهِ التَّقْرِيرِ حِينَ يَكُونُ السَّائِلُ يَعْلَمُ حُصُولَ الْمَسْئُولِ عَنْهُ، وَيَعْلَمُ الْمَسْئُولُ أَنَّ السَّائِلَ عَالِمٌ وَأَنَّهُ إِنَّمَا سَأَلَهُ ليقرره.
Dolayısıyla buradaki soru, İsrailoğulları'nı azarlamak, kınamak ve geçmiş isyanlarını sayıp dökmek amacıyla takrîr (başa kakma ve onaylatma) anlamındadır; yani “Onların sana isyan etmeleri ilk defa olan bir şey değildir; zira bu, onlarda eski bir huydur.” Yoksa bilgi edinme sorusu değildir; çünkü Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rabbi Teâlâ tarafından bu konuda zaten bilgilendirilmiştir. Bu soru, takrîrî istifham hemzesine denktir; nitekim { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ } “Onlara o şehri sor” ifadesinin vezni, “Cumartesi yasağını çiğnediniz mi?” veznindedir. Çünkü Arap kelamında soru iki çeşittir: En meşhuru, soranın bilmediği şeyi öğrenmek için sormasıdır; diğeri ise sorulan şeyin gerçekleştiğini soranın bildiği, sorulanın da soranın bildiğini ve kendisini ikrar ettirmek için sorduğunu bildiği durumda takrîr (ikrar ettirme) tarzında sormasıdır.
وَجُمْلَة: وَسْئَلْهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ [الْأَعْرَاف:
{ وَسْئَلْهُمْ } “Onlara sor” cümlesi, { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } [A'râf: 161] “Hani onlara: 'Şu şehirde oturun' denilmişti” cümlesine matuf olup
١٦١] وَاقِعَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ قَصَصِ الِامْتِنَانِ وَقَصَصِ الِانْتِقَامِ الْآتِيَةِ فِي قَوْله: وَقَطَّعْناهُمْ [الْأَعْرَاف: ١٦٨] ، وَمُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ إِلَى هَذِهِ الْقِصَّةِ أَنَّ فِي كِلْتَا الْقِصَّتَيْنِ حَدِيثًا يَتَعَلَّقُ بِأَهْلِ قَرْيَةٍ مِنْ قُرَى بَنِي إِسْرَائِيلَ.
[161], nimetleri sayma kıssaları ile ileride { وَقَطَّعْناهُمْ } [A'râf: 168] “Biz onları parçaladık” kavlinde gelecek olan intikam kıssaları arasında yer alan bir ara cümledir (mu'tarıza). Bu kıssaya geçişin münasebeti ise her iki kıssada da İsrailoğulları'nın şehirlerinden birinin halkıyla ilgili bir bahsin bulunmasıdır.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْقَرْيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ الْآيَةَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٥] .
Söz konusu şehrin bahsi, Bakara Sûresi'ndeki [65] { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz” ayetinde geçmişti.
وَهَذِهِ الْقَرْيَةُ قِيلَ: (أَيْلَةُ) وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ الْيَوْمَ (الْعَقَبَةَ) وَهِيَ مَدِينَةٌ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ قُرْبَ شِبْهِ جَزِيرَةِ طُورِ سِينَا، وَهِيَ مَبْدَأُ أَرْضِ الشَّامِ مِنْ جِهَةِ مِصْرَ، وَكَانَتْ مِنْ مَمْلَكَةِ إِسْرَائِيلَ فِي زَمَانِ دَاوُدَ ﵇، وَوُصِفَتْ بِأَنَّهَا حَاضِرَةُ الْبَحْرِ بِمَعْنَى الِاتِّصَالِ بِالْبَحْرِ وَالْقُرْبِ مِنْهُ، لِأَنَّ الْحُضُورَ يَسْتَلْزِمُ الْقُرْبَ، وَكَانَتْ (أَيْلَةُ) مُتَّصِلَةً بِخَلِيجٍ مِنَ الْبَحْرِ
Bu şehrin “Eyle” (أَيْلَةُ) olduğu söylenmiştir; burası günümüzde “Akabe” olarak adlandırılan, Sina Yarımadası yakınlarında Kızıldeniz sahilinde bir şehirdir ve Mısır tarafından Şam topraklarının başlangıcıdır. Dâvûd (aleyhisselâm) zamanında İsrail Krallığı'na bağlıydı. Şehrin { حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Deniz kıyısında” olarak nitelenmesi, denize bitişik ve ona yakın olması anlamındadır; çünkü “hudûr” (حضور) yakınlığı gerektirir. Eyle şehri Kızıldeniz'in bir körfezine
الْأَحْمَرِ وَهُوَ الْقُلْزُمُ.
-ki o Kulzüm'dür- bitişikti.
وَقِيلَ هِيَ (طَبَرِيَّةُ) وَكَانَتْ طَبَرِيَّةُ تُدْعَى بُحَيْرَةَ طَبَرِيَّةَ، وَقَدْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ الَّتِي أُشِيرَ إِلَيْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَتْ فِي مُدَّةِ دَاوُدَ.
Buranın “Taberiye” olduğu da söylenmiştir; Taberiye'ye Taberiye Gölü denirdi. Müfessirler bu ayette işaret edilen kıssanın Dâvûd döneminde gerçekleştiğini belirtmişlerdir.
وَأُطْلِقَتِ الْقَرْيَةُ عَلَى أَهْلِهَا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِذْ يَعْدُونَ أَيْ أَهْلُهَا.
{ إِذْ يَعْدُونَ } “Hani onlar haddi aşıyorlardı” yani halkı haddi aşıyordu karinesiyle, “karye” (şehir) lafzı halkı kastedilerek kullanılmıştır.
وَالْمُرَادُ السُّؤَالُ عَنِ اعْتِدَائِهِمْ فِي السَّبْتِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِلَخْ فَقَوْلُهُ: إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الْقَرْيَةِ وَهُوَ الْمَقْصُودُ بِالْحُكْمِ. فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: وَاسْأَلْهُمْ إِذْ يَعْدُو أَهْلُ الْقَرْيَةِ فِي السَّبْتِ وإِذْ فِيهِ اسْمُ زَمَانٍ لِلْمَاضِي، وَلَيْسَتْ ظَرْفًا.
Kastedilen, { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Hani onlar cumartesi yasağını çiğniyorlardı...” karinesiyle onların cumartesi günündeki haddi aşmalarını sormaktır. Dolayısıyla { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } kavli, “el-karye” lafzından bedel-i iştimaldir ve asıl hükümle kastedilen de odur. Kelamın takdiri şöyledir: “Şehir halkı cumartesi yasağını çiğnediğinde [neler olduğunu] onlara sor.” Buradaki “iz” (إِذْ) lafzı geçmiş zaman ismidir, zarf değildir.
وَالْعُدْوَانُ الظُّلْمُ وَمُخَالَفَةُ الْحَقِّ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَدْوِ وبسكون الدَّالِ وَهُوَ التَّجَاوُزُ.
Udvân (عُدْوَان), zulüm ve hakka muhalefet etmektir; 'dâl' harfinin sükûnuyla adve (عَدْو) kökünden türemiştir ki o da haddi aşmak demektir.
وَالسَّبْتُ عَلَمٌ لِلْيَوْمِ الْوَاقِعِ بَعْدَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٥٤] .
Sebt (السَّبْت), cuma gününden sonra gelen günün özel adıdır (cumartesi). Nisâ Sûresi'ndeki [154] { وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ } “Onlara: 'Cumartesi gününde haddi aşmayın' dedik” ayetinde geçmişti.
وَاخْتِيَارُ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ.
Müzâri sîgasının tercih edilmesi, bu eylemin onlardan tekrar tekrar sâdır olduğuna delalet etmek içindir.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ يَعْدُونَ إِلَى فِي السَّبْتِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْعُدْوَانَ لِأَجْلِ يَوْمِ السَّبْتِ، نَظَرًا إِلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ صِيغَةُ الْمُضَارِعِ مِنَ التَّكْرِيرِ الْمُقْتَضِي أَنَّ عُدْوَانَهُمْ يَتَكَرَّرُ فِي كُلِّ سَبْتٍ، وَنَظَرًا إِلَى أَنَّ ذِكْرَ وَقْتِ الْعُدْوَانِ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ غَرَضُ الْبَلِيغِ مَا لَمْ يَكُنْ لِذَلِكَ الْوَقْتِ مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِالْفِعْلِ فَيُعْلَمُ أَنَّ الِاعْتِدَاءَ كَانَ مَنُوطًا بِحَقٍّ خَاصٍّ بِيَوْمِ السَّبْتِ، وَذَلِكَ هُوَ حَقُّ عَدَمِ الْعَمَلِ فِيهِ، إِذْ لَيْسَ لِيَوْمِ السَّبْتِ حَقٌّ فِي شَرِيعَةِ مُوسَى سِوَى أَنَّهُ يُحَرَّمُ الْعَمَلُ فِيهِ، وَهَذَا الْعَمَلُ هُوَ الصَّيْدُ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ بَقِيَّةُ الْقِصَّةِ.
“Ya‘dûne” (يَعْدُونَ) fiilinin { فِي السَّبْتِ } “Cumartesi gününde” ifadesine geçişli kılınması, haddi aşmanın cumartesi gününden kaynaklandığını bildirir; zira müzâri sîgasının delalet ettiği tekrarlanma, onların haddi aşmasının her cumartesi tekrarlandığını gerektirir. Ayrıca haddi aşma vaktinin zikredilmesi, o vaktin yapılan fiille özel bir irtibatı olmadıkça beliğ bir kelamın amacına dâhil olmaz; böylece haddi aşmanın cumartesi gününe mahsus bir hakla bağlantılı olduğu anlaşılır. Bu hak da o günde çalışmama hakkıdır; çünkü Musa'nın şeriatında cumartesi gününün çalışmanın haram kılınması dışında başka bir hakkı yoktur. Bu çalışma ise kıssanın geri kalanının delalet ettiği üzere balık avlamaktır.
وَهَدَفُ فِي لِلظَّرْفِيَّةِ، لِأَنَّ الْعُدْوَانَ وَقَعَ فِي شَأْن نقص حُرْمَةِ السَّبْتِ.
“Fî” (فِي) harf-i cerinin gayesi zarfiyettir; çünkü haddi aşma, cumartesi gününün hürmetinin çiğnenmesi hususunda gerçekleşmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ ظَرْفٌ لِ يَعْدُونَ أَيْ يَعْدُونَ حِينَ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ.
{ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ } “Hani balıkları onlara geliyordu” kavli, “ya‘dûne” (يَعْدُونَ) fiilinin zarfıdır; yani balıkları onlara geldiği zaman haddi aşıyorlardı.
وَالْحِيتَانُ جَمْعُ حُوتٍ، وَهُوَ السَّمَكَةُ، وَيُطْلَقُ الْحُوتُ عَلَى الْجَمْعِ فَهُوَ مِمَّا اسْتَوَى فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ مِثْلُ فُلْكٍ، وَأَكْثَرُ مَا يُطْلَقُ الْحُوتُ عَلَى الْوَاحِدِ، وَالْجَمْعُ حِيتَانُ.
Hîtân (حِيتَان), “hût” (حُوت) kelimesinin çoğuludur; o da balık demektir. Hût kelimesi çoğul için de kullanılır; bu bakımdan tıpkı “fülk” (فُلْك) gibi tekili ve çoğulu bir olan kelimelerdendir. Ancak hût çoğunlukla tekil için kullanılır, çoğulu ise “hîtân”dır.
وَقَوْلُهُ: شُرَّعاً هُوَ جَمْعُ شَارِعٍ، صِفَةٌ لِلْحُوتِ الَّذِي هُوَ الْمُفْرَدُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
{ شُرَّعاً } kavli, “şâri‘” (شَارِع) kelimesinin çoğuludur ve tekil olan “hût” için sıfattır. İbn Abbâs şöyle demiştir:
أَيْ ظَاهِرَةً عَلَى الْمَاءِ، يَعْنِي أَنَّهَا قَرِيبَةٌ مِنْ سَطْحِ الْبَحْرِ آمِنَةً مِنْ أَنْ تُصَادَ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ أَلْهَمَهَا ذَلِكَ لِتَكُونَ آيَةً لِبَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَنَّ احْتِرَامَ السَّبْتِ مِنَ الْعَمَلِ فِيهِ هُوَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ،
“Yani suyun üstünde belirgin halde.” Demek ki avlanmaktan emin olarak deniz yüzeyine yakındırlar; yani cumartesi gününde çalışmayıp ona saygı göstermenin Allah'ın bir emri olduğuna dair İsrailoğulları'na bir mucize olsun diye Allah balıklara bunu ilham etmiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: شُرَّعاً مُتَتَابِعَةً مُصْطَفَّةً، أَيْ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ كَثْرَةِ مَا يَرِدُ مِنْهَا يَوْمَ السَّبْتِ.
Dahhâk ise: “Şürra‘an (شُرَّعًا); art arda dizilmiş, sıra sıra demektir” demiştir; yani bu, cumartesi günü gelen balıkların çokluğundan kinayedir.
وَأَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ وَصْفٌ مِنْ شَرَعَتِ الْإِبِلُ نَحْوَ الْمَاءِ أَيْ دَخَلَتْ لِتَشْرَبَ، وَهِي إِذا رعها الرُّعَاةُ تَسَابَقَتْ إِلَى الْمَاءِ فَاكْتَظَّتْ وَتَرَاكَمَتْ وَرُبَّمَا دَخَلَتْ فِيهِ، فَمُثِّلَتْ هَيْئَةُ الْحِيتَانِ، فِي كَثْرَتِهَا فِي الْمَاءِ بِالنَّعَمِ الشَّارِعَةِ إِلَى الْمَاءِ وَحَسَّنَ ذَلِكَ وُجُودُ الْمَاءِ فِي الْحَالَتَيْنِ، وَهَذَا أَحْسَنُ تَفْسِيرًا.
Zannımca bu, “Develer suya doğru girdi / yöneldi” anlamındaki “şere‘at el-ibil” (شَرَعَتِ الْإِبِلُ) ifadesinden bir nitelemedir; yani içmek için suya girdiler. Çobanlar onları sevk ettiğinde suya doğru yarışır, sıkışıp üst üste yığılır ve bazen suyun içine dalarlar. İşte balıkların sudaki çokluk hâli, suya akın eden hayvanlara benzetilmiştir; her iki durumda da suyun bulunması bu benzetmeyi güzelleştirmiştir. En güzel tefsir de budur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ وَلَمْ يَمْتَثِلُوا أَمْرَ اللَّهِ بِتَرْكِ الْعَمَلِ فِيهِ، وَلَا اتَّعَظُوا بِآيَةِ إِلْهَامِ الْحُوتِ أَنْ يَكُونَ آمِنًا فِيهِ.
Anlam şudur: Onlar cumartesi yasağını çiğniyor, o günde çalışmayı bırakma yönündeki Allah'ın emrine uymuyor ve balıklara o gün emniyette olma hissinin ilham edilmesi mucizesinden de ibret almıyorlardı.
وَقَوْلُهُ: يَوْمَ سَبْتِهِمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ سَبْتٍ مَصْدَرَ سَبَتَ إِذَا قُطِعَ الْعَمَلُ بِقَرِينَةِ ظَاهِرِ قَوْلِهِ: وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ فَإِنَّهُ مُضَارِعُ سَبَتَ، فَيَتَطَابَقُ الْمُثْبَتُ وَالْمَنْفِيُّ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: إِنَّهُمْ إِذَا حَفِظُوا حُرْمَةَ السَّبْتِ، فَأَمْسَكُوا عَنِ الصَّيْدِ فِي يَوْمِ السَّبْتِ، جَاءَتِ الْحِيتَانُ يَوْمَئِذٍ شُرَّعًا آمِنَةً، وَإِذَا بَعَثَهُمُ الطمع فِي ورفة الصَّيْدِ فَأَعَدُّوا لَهُ آلَاتِهِ، وَعَزَمُوا عَلَى الصَّيْدِ لَمْ تَأْتِهِمْ.
{ يَوْمَ سَبْتِهِمْ } “Cumartesi tatili yaptıkları gün” kavlindeki “sebt” lafzının, { وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ } “Cumartesi tatili yapmadıkları gün” kavlinin zahiri karinesiyle işi bırakmak anlamındaki “sebete” (سَبَتَ) fiilinin masdarı olması caizdir; zira “yesbitûn” (يَسْبِتُونَ), “sebete” fiilinin müzârisidir. Böylece olumlu ve olumsuz ifadeler birbiriyle tam uyumlu olur. Bu durumda mana şöyle olur: Onlar cumartesi yasağına riayet edip o günde avlanmaktan geri durduklarında balıklar o gün akın akın ve emniyet içinde gelir; avlanma hırsı onları tahrik edip av aletlerini hazırlayarak avlanmaya niyetlendiklerinde ise balıklar onlara gelmezdi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ سَبْتِهِمْ بِمَعْنَى الِاسْمِ الْعَلَمِ لِلْيَوْمِ الْمَعْرُوفِ بِهَذَا الِاسْمِ مِنْ أَيَّامِ الْأُسْبُوعِ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِهِمِ اخْتِصَاصُهُ بِهِمْ بِمَا أَنَّهُمْ يَهُودُ، تَعْرِيضًا بِهِمْ لِاسْتِحْلَالِهِمْ حُرْمَةَ السَّبْتِ فَإِنَّ الِاسْمَ الْعَلَمَ قَدْ يُضَافُ بِهَذَا الْقَصْدِ، كَقَوْل أحد الطائيين:
“Sebtihim” (سَبْتِهِمْ) lafzının haftanın günlerinden bu isimle bilinen günün özel ismi (cumartesi) olması da caizdir. Zamirlerine izafe edilmesi ise Yahudi olmaları hasebiyle o günün onlara tahsis edilmiş olmasındandır; bu da cumartesi yasağını helal saymalarına bir taşlamadır (tariz). Zira özel isim bazen bu amaçla izafe edilir; Tâî şairlerden birinin şu sözünde olduğu gibi:
عَلَا زَيْدُنَا يَوْمَ النَّقَا رَأْسَ زَيْدِكُمْ ... بِأَبْيَضَ مَاضِي الشَّفْرَتَيْنِ يِمَانِ
“Nekā günü bizim Zeyd'imiz, iki tarafı da keskin Yemen işi ak bir kılıçla sizin Zeyd'inizin başına vurdu.”
وَقَوْلِ رَبِيعَةَ بْنِ ثَابِتٍ الْأَسَدِيِّ:
Ve Rebîa b. Sâbit el-Esedî'nin şu sözünde olduğu gibi:
لَشَتَّانَ مَا بَيْنَ الْيَزِيدَيْنِ فِي النَّدَى ... يَزِيدِ سُلَيْمٍ وَالْأَغَرِّ ابْنِ حَاتِمٍ (١)
“Cömertlik hususunda iki Yezîd ne kadar da farklıdır: Süleym'in [oğlu] Yezîd ile Hâtim'in şerefli oğlu Yezîd! (١)”
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ يَجُوزُ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَالْأَيَّامَ الَّتِي لَا يَحْرُمُ الْعَمَلُ فِيهَا، أَيْ أَيَّامَ الْأُسْبُوعِ، لَا تَأْتِي فِيهَا الْحِيتَانُ، وَأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَأَيَّامَ السُّبُوتِ الَّتِي اسْتَحَلُّوهَا فَلَمْ يَكُفُّوا عَنِ الصَّيْدِ فِيهَا يَنْقَطِعُ فِيهَا إِتْيَانُ الْحِيتَانِ، وَلَا يَخْفَى أَنْ لَا يُثَارَ هَذَا الْأُسْلُوبُ فِي التَّعْبِيرِ عَنِ السَّبْتِ خُصُوصِيَّةٌ بَلَاغِيَّةٌ، تَرْمِي إِلَى إِرَادَةِ كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ.
Her iki veche göre de Allah Teâlâ'nın { وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ } “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise” kavlinde mananın; çalışmanın haram olmadığı günlerde, yani haftanın [diğer] günlerinde balıkların onlara gelmemesi şeklinde olması caiz olduğu gibi; [yasak olduğu halde] helal sayıp avlanmaktan geri durmadıkları cumartesi günlerinde balıkların gelişinin kesilmesi manasında olması da caizdir. Cumartesi gününü ifade ederken bu üslubun tercih edilmesinde, her iki manayı da kastetmeyi amaçlayan belâgî bir inceliğin bulunduğu gizli değildir.
فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ الْمَوْعِظَةُ وَالْعِبْرَةُ وَلَيْسَتْ مِنَّةً عَلَيْهِمْ، وَقَرِينَتُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أَيْ نَمْتَحِنُ طَاعَتَهُمْ بِتَعْرِيضِهِمْ لِدَاعِي الْعِصْيَانِ وَهُوَ وُجُودُ الْمُشْتَهَى الْمَمْنُوعِ.
Ayetten maksat öğüt ve ibrettir; onlara bir lütuf (minnet) değildir. Bunun karinesi de Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “İşte yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk” kavlidir; yani yasaklanan ve arzulanan şeyin varlığı gibi isyana sevk eden unsurlarla onları karşı karşıya bırakarak itaatlerini imtihan ediyorduk.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِجَوَابِ سُؤَالِ مَنْ يَقُولُ: مَا فَائِدَةُ هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ بِأَنَّهُمْ لَا يَرْعَوُونَ عَنِ انْتِهَاكِ حُرْمَةِ السَّبْتِ.
{ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “İşte onları böyle sınıyorduk” cümlesi, “Allah onların cumartesi yasağını çiğnemekten vazgeçmeyeceklerini bildiği halde bu mucizenin / imtihanın faydası nedir?” diyen birinin sorusuna cevap olmak üzere istînâf-ı beyânîdir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْبَلْوَى الدَّالِّ عَلَيْهَا نَبْلُوهُمْ أَيْ مِثْلَ هَذَا الِابْتِلَاءِ الْعَظِيمِ نَبْلُوهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
İşaret, “neblûhum” (نَبْلُوهُمْ) fiilinin delalet ettiği sınamaya (belvâ) yöneliktir; yani “İşte bu büyük imtihan gibi onları imtihan ediyoruz.” Bakara Sûresi'ndeki [143] { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavlinin benzerinde bu husustaki açıklama geçmişti.
وَأَصْلُ الْبَلْوَى الِاخْتِبَارُ، وَالْبَلْوَى إِذَا أُسْنِدَتْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَانَتْ مَجَازًا عَقْلِيًّا أَيْ لِيَبْلُوَ النَّاسَ تَمَسُّكَهُمْ بِشَرَائِعِ دِينِهِمْ.
Belvâ (بَلْوَى) kelimesinin asıl anlamı imtihandır. Belvâ Allah Teâlâ'ya isnat edildiğinde aklî mecaz olur; yani insanların dinlerinin şeriatlerine bağlılıklarını sınaması demektir.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِفِسْقِهِمْ، أَيْ تَوَغُّلُهُمْ فِي الْعِصْيَان أضراهم عَلَى الزِّيَادَةِ مِنْهُ، فَإِذَا عَرَضَ لَهُمْ دَاعِيهِ خَفُّوا إِلَيْهِ وَلَمْ يَرْقُبُوا أَمْرَ الله تَعَالَى.
Bâ (ب) harfi sebebiyet içindir, “mâ” (مَا) ise masdariyyedir; yani “yoldan çıkmaları (fıskları) sebebiyle” demektir. Yani isyana dalıp gitmeleri onları günahı artırmaya alıştırmıştı; bu yüzden isyana sevk eden bir durumla karşılaştıklarında ona doğru koştular ve Allah Teâlâ'nın emrini gözetmediler.
[١٦٤- ١٦٦]
[164-166]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٦٤ إِلَى ١٦٦]
[A'râf Sûresi (7), Âyetler 164-166]
وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)
{ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “Hani içlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti. [Öğüt verenler de] dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle.' Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık. Yasaklandıkları şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca da onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.”
جُمْلَةُ: وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: إِذْ يَعْدُونَ [الْأَعْرَاف: ١٦٣] وَالتَّقْدِيرُ: وَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ، فَإِذْ فِيهِ اسْمُ زَمَانٍ لِلْمَاضِي وَلَيْسَتْ ظَرْفًا، وَلَهَا حكم إِذْ [الْأَعْرَاف: ١٦٣] أُخْتِهَا، الْمَعْطُوفَةِ هِيَ عَلَيْهَا، فَالتَّقْدِيرُ: وَاسْأَلْهُمْ عَنْ وَقْتِ قَالَتْ أُمَّةٌ، أَيْ عَنْ زَمَنِ قَوْلِ أُمَّةٍ مِنْهُمْ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِمِنْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضمير وَسْئَلْهُمْ [الْأَعْرَاف: ١٦٣] وَلَيْسَ عَائِدًا إِلَى الْقَرْيَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَوْبِيخُ بَنِي إِسْرَائِيلَ كُلِّهِمْ، فَإِنْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ حَصَلَ فِي تِلْكَ الْقرْيَة كَمَا ذكره الْمُفَسِّرُونَ كَانَ غَيْرَ مَنْظُورٍ إِلَى حُصُولِهِ فِي تِلْكَ الْقَرْيَةِ، بَلْ مَنْظُورًا إِلَيْهِ بِأَنَّهُ مَظْهَرٌ آخَرُ مِنْ مَظَاهِرِ عِصْيَانِهِمْ وَعُتُوِّهِمْ وَقِلَّةِ جَدْوَى الْمَوْعِظَةِ
{ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ } “Hani içlerinden bir topluluk demişti” cümlesi, { إِذْ يَعْدُونَ } [A'râf: 163] kavline matuftur. Takdiri: “İçlerinden bir topluluk dediği vakti de İsrâiloğulları'na sor” şeklindedir. Buradaki “iz” (إِذْ) zarf değil, geçmiş zamana ait bir zaman ismidir ve kendisine matuf olduğu benzeri { إِذْ } [A'râf: 163] lafzının hükmünü taşır. Takdiri şöyledir: “Onlara bir topluluğun söylediği vakti, yani içlerinden bir topluluğun söz söylediği zamanı sor.” “Minhum” (مِنْهُمْ) ibaresindeki “min” ile mecrûr olan zamir, kasaba halkına değil, { وَسْئَلْهُمْ } [A'râf: 163] kavmindeki zamirin döndüğü yere (bütün İsrâiloğulları'na) dönmektedir; çünkü maksat İsrâiloğulları'nın tamamını azarlamaktır. Eğer bu söz müfessirlerin zikrettiği gibi o kasabada gerçekleşmiş olsa bile, onun o kasabada gerçekleşmiş olmasına bakılmaz; bilakis onların isyanlarının, azgınlıklarının ve öğüdün onlara az fayda verdiğinin
فِيهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ شَأْنٌ مَعْلُومٌ مِنْهُمْ عِنْدَ عُلَمَائِهِمْ وَصُلَحَائِهِمْ، وَلِذَلِكَ لَمَّا عُطِفَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ أُعِيدَ مَعَهَا لَفْظُ اسْمِ الزَّمَانِ فَقِيلَ: وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ وَلَمْ يُقَلْ: وَقَالَتْ أُمَّةٌ.
başka bir tezahürü olduğuna ve bunun onların âlimleri ve salihleri nezdinde bilinen bir durum olduğuna bakılır. Bu sebeple bu kıssa matuf kılındığında, onunla birlikte zaman ismi lafzı tekrar edilerek { وَقَالَتْ أُمَّةٌ } denilmeyip { وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ } “Hani bir topluluk demişti” denilmiştir.
وَالْأُمَّةُ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ الْمُشْتَرِكَةُ فِي هَذَا الْقَوْلِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَنَّ أُمَّةً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَتْ دَائِبَةً عَلَى الْقِيَامِ بِالْمَوْعِظَةِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَمَةً كَانَتْ قَامَتْ بِذَلِكَ ثُمَّ أَيِسَتْ مِنَ اتِّعَاظِ الْمَوْعُوظِينَ وَأَيْقَنَتْ أَنْ قَدْ حَقَّتْ عَلَى الْمَوْعُوظِينَ الْمُصِمِّينَ آذَانَهُمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ، وَأُمَّةً كَانَتْ سَادِرَةً فِي غُلَوَائِهَا، لَا تَرْعَوِي عَنْ ضَلَالَتِهَا، وَلَا تَرْقُبُ اللَّهَ فِي أَعْمَالِهَا.
Ümmet (أُمَّة), bu sözde birleşen insan topluluğudur. Müfessirler şöyle demişlerdir: İsrâiloğulları'ndan bir topluluk sürekli olarak öğüt verip kötülükten sakındırma görevini yerine getiriyordu; bir diğer topluluk bunu yapmış, sonra öğüt verilenlerin ders almasından ümit kesmiş ve kulaklarını tıkayan bu muhataplar üzerine azap kelimesinin hak olduğuna kesin kanaat getirmişti; bir topluluk da taşkınlığı içinde şuursuzca debeleniyor, sapıklığından vazgeçmiyor ve işlerinde Allah'ı gözetmiyordu.
وَقَدْ أَجْمَلَتِ الْآيَةُ مَا كَانَ مِنَ الْأُمَّةِ الْقَائِلَةِ إِيجَازًا فِي الْكَلَامِ، اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُمُ: اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ عَلَى الْمَوْعُوظِينَ، وَأَنَّهُمْ مَا عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ مُهْلِكُهُمْ إِلَّا بَعْدَ أَنْ مَارَسُوا أَمْرَهُمْ، وَسَبَرُوا غَوْرَهُمْ، وَرَأَوْا أَنَّهُمْ لَا تُغْنِي مَعَهُمُ الْعِظَاتُ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ التَّقَدُّمِ لَهُمْ بِالْمَوْعِظَةِ، وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ إِذْ جَعَلَ النَّاسَ فَرِيقَيْنِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْقَائِلِينَ مِنَ الْفَرِيقِ النَّاجِي، لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِظَالِمِينَ، وَعَلِمْنَا أَنَّهُمْ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ.
Âyet, sözü uzatmamak amacıyla ve karineye dayanarak, o sözü söyleyen topluluğun durumunu icmâlî olarak (özetle) bildirmiştir. Zira onların { اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } “Allah onları helak edecektir” sözü, kendilerine öğüt verilenlere karşı çıktıklarına ve Allah'ın onları helak edeceğini ancak durumlarını tecrübe ettikten, iç yüzlerini derinlemesine yokladıktan ve öğütlerin onlara fayda vermediğini gördükten sonra anladıklarına delalet eder. Bu da ancak önceden onlara öğüt vermiş olmakla mümkündür. Ayrıca bundan sonra gelen { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “Kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise şiddetli bir azapla yakaladık” kavli karinesiyle insanları iki gruba ayırdığı için, sözü söyleyenlerin zalim olmadıkları cihetle kurtulan gruptan olduğunu ve onların da kötülükten sakındırdıklarını anlamış bulunuyoruz.
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْوَعْظِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] وَعِنْدَ قَوْلِهِ آنِفًا مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٤٥] .
Vaaz (öğüt) konusu, Nisâ Sûresi'ndeki [63] { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } “Onlardan yüz çevir ve kendilerine öğüt ver” kavlinde ve az önce geçen bu sûredeki [145] { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Bir öğüt ve her şeyin açıklaması” kavlinde geçmişti.
وَاللَّامُ فِي لِمَ تَعِظُونَ للتعليم، فَالْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ مِنْ نَوْعِ الْعِلَلِ، وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، فَيَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ جَمِيعِ الْعِلَلِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يُوعَظَ لِتَحْصِيلِهَا، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى الْيَأْسِ مِنْ حُصُولِ اتِّعَاظِهِمْ، وَالْمُخَاطَبُ بِ تَعِظُونَ أُمَّةً أُخْرَى.
{ لِمَ تَعِظُونَ } “Niçin öğüt veriyorsunuz?” ibaresindeki lâm (ل) illet (gerekçe) bildirmek içindir; dolayısıyla sorulan şey gerekçeler türündendir. İstifham ise nefy (olumsuzluk) anlamında inkârîdir; böylece uğrunda öğüt verilebilecek tüm gerekçelerin ortadan kalktığına delalet eder. Bu da onların öğüt almasından ümit kesilmesine varır. { تَعِظُونَ } “öğüt veriyorsunuz” hitabının muhatabı ise diğer bir topluluktur.
وَوَصْفُ الْقَوْمِ بِأَنَّ اللَّهَ مُهْلِكُهُمْ: مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُمْ تَحَقَّقَتْ فِيهِمُ الْحَالُ الَّتِي أَخْبَرَ اللَّهُ بِأَنَّهُ يُهْلِكُ أَوْ يُعَذِّبُ مَنْ تَحَقَّقَتْ فِيهِ، وَقَدْ أَيْقَنَ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهَا قَدْ تَحَقَّقَتْ فِيهِمْ، وَأَيْقَنَّ الْمَقُولُ لَهُمْ بِذَلِكَ حَتَّى جَازَ أَنْ يَصِفَهُمُ الْقَائِلُونَ لِلْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْوَصْفِ الْكَاشِفِ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ مَوْصُوفُونَ بِالْمَصِيرِ إِلَى أَحَدِ الْوَعِيدَيْنِ.
Topluluğun { اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } “Allah onları helak edecektir” şeklinde nitelenmesi, Allah'ın kendisinde gerçekleşen kimseyi helak edeceğini veya azaplandıracağını bildirdiği durumun onlarda gerçekleşmiş olmasına dayanır. Sözü söyleyenler bunun onlarda gerçekleştiğine kesin kanaat getirmişler, kendilerine söz söylenenler de bunu kesin olarak bilmişlerdir; öyle ki sözü söyleyenlerin muhataplara onları, iki tehditten birine varacakları vasfını açığa çıkaran bu nitelemeyle tavsif etmeleri caiz olmuştur.
وَاسْمَا الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ مُسْتَعْمَلَانِ فِي مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، وَبِقَرِينَةِ التَّرَدُّدِ بَيْنَ الْإِهْلَاكِ وَالْعَذَابِ، فَإِنَّهَا تُؤْذِنُ بِأَنَّ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ غَيْرُ مُعَيَّنِ
{ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ } “onları helak edecek veya azaplandıracak” kavlindeki iki ism-i fâil, makamın karinesiyle ve helak ile azap arasındaki tereddüt karinesiyle gelecek zaman (istikbâl) anlamında kullanılmıştır. Zira bu tereddüt, iki durumdan birinin vukuunun henüz belirlenmediğini
الْحُصُولِ، لِأَنَّهُ مُسْتَقْبَلٌ وَلَكِنْ لَا يَخْلُو حَالُهُمْ عَنْ أَحَدِهِمَا.
bildirir; çünkü o gelecektedir, ancak durumları bu ikisinden birinden hâli kalmayacaktır.
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ قالُوا لِوُقُوعِهَا فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ أَيْ قَالَ الْمُخَاطَبُونَ بِ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً إِلَخْ.
{ قالُوا } “Dediler” cümlesi, defalarca geçtiği üzere, karşılıklı konuşma (muhavere) bağlamında yer aldığı için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); yani { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } “Bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” ilh. sözünün muhatapları dediler ki...
وَالْمَعْذِرَةُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الذَّالِ- مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لِفِعْلِ (اعْتَذَرَ) عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ،
Ma'ziret (مَعْذِرَة) -mîm'in fethası ve zâl'in kesresiyle- kıyasa aykırı olarak “i'teżere” (اعْتَذَرَ) fiilinin mîmî masdarıdır.
وَمَعْنَى اعْتَذَرَ أَظْهَرَ الْعُذْرَ- بِضَمِّ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الذَّالِ- وَالْعُذْرُ السَّبَبُ الَّذِي تَبْطُلُ بِهِ الْمُؤَاخَذَةُ بِذَنْبٍ أَوْ تَقْصِيرٍ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْحُجَّةِ الَّتِي يُبْدِيهَا الْمُؤَاخَذُ بِذَنْبٍ لِيُظْهِرَ أَنَّهُ بَرِيءٌ مِمَّا نُسِبَ إِلَيْهِ، أَوْ مُتَأَوِّلٌ فِيهِ، وَيُقَالُ: عَذَرَهُ إِذَا قَبِلَ عُذْرَهُ وَتَحَقَّقَ بَرَاءَتَهُ، وَيُعَدَّى فِعْلُ الِاعْتِذَارِ بِإِلَى لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْإِنْهَاءِ وَالْإِبْلَاغِ.
“İ'teżere” fiilinin anlamı, özrü (الْعُذْر) -ayn'ın zammesi ve zâl'in sükûnuyla- ortaya koymaktır. Özür (uzur), bir günah veya kusur sebebiyle hesaba çekilmeyi geçersiz kılan sebeptir; dolayısıyla bir günahtan ötürü hesaba çekilen kişinin, kendisine isnat edilen şeyden beri olduğunu veya o konuda tevil sahibi olduğunu göstermek için ortaya koyduğu delil konumundadır. Bir kimsenin özrünü kabul edip suçsuzluğunu anladığında “azerehû” (عَذَرَهُ) denir. “İ'tizâr” fiili ise, ulaştırma ve tebliğ etme anlamı taşıdığı için “ilâ” (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınır.
وَارْتَفَعَ مَعْذِرَةً عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُ السَّائِلَيْنِ لِمَ تَعِظُونَ وَالتَّقْدِيرُ مَوْعِظَتُنَا مَعْذِرَةٌ مِنَّا إِلَى اللَّهِ.
{ مَعْذِرَةً } lafzının merfû okunması [ma'ziretun şeklinde], soru soranların { لِمَ تَعِظُونَ } “Niçin öğüt veriyorsunuz?” sözünün delalet ettiği mahzûf bir mübtedânın haberi olması sebebiyledir. Takdiri: “Bizim öğüdümüz, bizden Allah'a bir mazerettir” şeklindedir.
وبالرفع قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ أَيْ وَعَظْنَاهُمْ لِأَجْلِ الْمَعْذِرَةِ.
Cumhur onu ref' ile [ma'ziretun] okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise mef'ûlün lieclih olarak nasb ile [ma'zireten] okumuştur; yani “Onlara bir mazeret olsun diye öğüt verdik” demektir.
وَقَوْلُهُ: وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ عِلَّةٌ ثَانِيَةٌ لِلِاسْتِمْرَارِ عَلَى الموعظة أَي رَجَاء لِتَأْثِيرِ الْمَوْعِظَةِ فِيهِمْ بِتَكْرَارِهَا.
{ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Ve bir de belki sakınırlar diye” kavli, öğüt vermeyi sürdürmenin ikinci bir gerekçesidir; yani öğüdün tekrarlanması sayesinde onların üzerinde tesir göstermesi ümididir.
فَالْمَعْنَى: أَنَّ صُلَحَاءَ الْقَوْمِ كَانُوا فَرِيقَيْنِ. فَرِيقٌ مِنْهُمْ أَيِسَ مِنْ نَجَاحِ الْمَوْعِظَةِ وَتَحَقَّقَ حُلُولَ الْوَعِيدِ بِالْقَوْمِ، لِتَوَغُّلِهِمْ فِي الْمَعَاصِي، وَفَرِيقٌ لَمْ يَنْقَطِعْ رَجَاؤُهُمْ مِنْ حُصُولِ أَثَرِ الْمَوْعِظَةِ بِزِيَادَةِ التَّكْرَارِ، فَأَنْكَرَ الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ عَلَى الْفَرِيقِ الثَّانِي اسْتِمْرَارَهُمْ عَلَى كُلْفَةِ الْمَوْعِظَةِ. وَاعْتَذَرَ الْفَرِيقُ الثَّانِي بِقَوْلِهِمْ: مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ فَالْفَرِيقُ الْأَوَّلُ أَخَذُوا بِالطَّرَفِ الرَّاجِحِ الْمُوجِبِ لِلظَّنِّ. وَالْفَرِيقُ الثَّانِي أَخَذُوا بالطرف الْمَرْجُوح جمعيا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الرَّاجِحِ لِقَصْدِ الِاحْتِيَاطِ، لِيَكُونَ لَهُمْ عُذْرًا عِنْدَ اللَّهِ إِنْ سَأَلَهُمْ لماذَا أَقْلَعْتُمْ عَنِ الْمَوْعِظَةِ وَلِمَا عَسَى أَنْ يَحْصُلَ مِنْ تَقْوَى الْمَوْعُوظِينَ بِزِيَادَةِ الْمَوْعِظَةِ، فَاسْتِعْمَالُ حَرْفِ الرَّجَاءِ فِي مَوْقِعِهِ، لِأَنَّ الرَّجَاءَ يُقَالُ عَلَى جِنْسِهِ بِالتَّشْكِيكِ فَمِنْهُ قَوِيٌّ وَمِنْهُ ضَعِيفٌ.
Mana şudur: Topluluğun salihleri iki gruptan oluşuyordu. Onlardan bir grup, günahlara dalıp gitmeleri sebebiyle öğüdün başarıya ulaşmasından ümit kesmiş ve tehdidin kavmin başına geleceğine kesin kanaat getirmişti. Diğer bir grup ise öğüdün artırılıp tekrarlanmasıyla tesir göstermesi ümidini kesmemişti. Böylece birinci grup, ikinci grubun öğüt verme külfetini sürdürmesini yadırgadı. İkinci grup ise { مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle” diyerek mazeret sundu. Birinci grup zannı gerektiren racih (baskın) tarafı esas aldı. İkinci grup ise ihtiyat kastıyla mercûh taraf ile racih tarafı bir arada tuttu; ta ki Allah onlara 'Niçin öğüt vermeyi bıraktınız?' diye sorarsa katında bir mazeretleri olsun ve bir de belki öğüt verilenlerin fazladan yapılan öğütle takvaya ermesi gerçekleşsin. Dolayısıyla recâ (ümit) harfinin kullanılması yerindedir; zira ümit kendi cinsi içinde dereceli (teşkîk) olarak kullanılır, kimi güçlü kimi zayıftır.
وَضَمِيرُ نَسُوا عَائِدٌ إِلَى قَوْماً وَالنِّسْيَانُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِعْرَاضِ الْمُفْضِي إِلَى النِّسْيَانِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
{ نَسُوا } “unuttular” fiilindeki zamir { قَوْماً } “bir kavim” kelimesine dönmektedir. Nisyan (unutma), En'âm Sûresi'ndeki { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” kavlinde geçtiği gibi, unutmaya vardıran yüz çevirme anlamında kullanılmıştır.
وَ (الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ) هُمُ الْفَرِيقَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي قَوْلِهِ آنِفًا وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً- إِلَى قَوْلِهِ- وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ، والَّذِينَ ظَلَمُوا هُمُ الْقَوْمُ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ: قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ إِلَخْ.
{ الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “Kötülükten sakındıranlar”, az önce geçen { وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } kavlinden { وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } kavline kadar zikredilen iki gruptur. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler” ise { قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } “Allah'ın helak edeceği bir topluluk” ilh. kavlinde zikredilen kavimdir.
وَالظُّلْمُ هُنَا بِمَعْنَى الْعِصْيَانِ، وَهُوَ ظُلْمُ النَّفْسِ، حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فِي عَدَمِ الِامْتِثَالِ لِأَمْرِهِ.
Buradaki zulüm isyan anlamındadır; o da Allah Teâlâ'nın emrine uymayarak nefse ve Allah Teâlâ'nın hakkına zulmetmektir.
وبيس قَرَأَهُ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِكَسْرِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ مُشْبَعَةً بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ سَاكِنَةٍ وَبِتَنْوِينِ
{ بِيسٍ } lafzını Nâfi' ve Ebû Ca'fer, tek noktalı bâ'nın kesresi, ardından gelen sakin yâ ile uzatılarak ve
السِّينِ- عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ بِئْسَ- بِسُكُونِ الْهَمْزَةِ فَخُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ يَاءً مِثْلَ قَوْلِهِمْ: ذِيبٌ فِي ذِئْبٍ.
sîn harfinin tenvini ile [bîsin şeklinde] okumuşlardır; bunun aslı hemzenin sükûnuyla “bi'se” (بِئْسَ) olup tıpkı “zi'b” (ذِئْب) yerine “zîb” (ذِيب) demeleri gibi hemze yâ harfine tahfif edilmiştir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِئْسٍ بِالْهَمْزَةِ السَّاكِنَةِ وَإِبْقَاءِ التَّنْوِينِ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ بَئِيسٍ.
İbn Âmir ise aslı “be'îs” (بَئِيس) olmak üzere sakin hemze ve tenvinin muhafazasıyla [bi'sin şeklinde] okumuştur.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بَئِيسٍ- بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ وَهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ بَعْدَهَا تَحْتِيَّةٌ سَاكِنَةٌ وَتَنْوِينِ السِّينِ- عَلَى أَنَّهُ مِثَالُ مُبَالَغَةٍ مِنْ فِعْلِ بَؤُسَ- بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ وَضَمِّ الْهَمْزَةِ- إِذَا أَصَابَهُ الْبُؤْسُ، وَهُوَ الشِّدَّةُ مِنَ الضُّرِّ. أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِثْلُ عَذِيرٍ وَنَكِيرٍ.
Cumhur ise -tek noktalı bâ'nın fethası, kesreli hemze, sonrasında sakin yâ ve sîn harfinin tenvini ile- { بَئِيسٍ } [be'îsin şeklinde] okumuştur; bu, şiddetli zarar ve sıkıntıya uğradığında kullanılan -bâ'nın fethası ve hemzenin dammesiyle- “be'use” (بَؤُسَ) fiilinden mübalağa sîgasıdır. Yahut “azîr” (عَذِير) ve “nekîr” (نَكِير) gibi bir masdardır.
وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَن عَاصِم بَئِيسٍ بِوَزْنِ صَيْقَلٍ، عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْمَوْصُوفِ بِفعل الْبُؤْس مُبَالغَة، وَالْمَعْنَى، عَلَى جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ: أَنَّهُ عَذَابٌ شَدِيدُ الضُّرِّ.
Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise mübalağa yoluyla kötülük/şiddet fiiliyle nitelenen kimsenin ismi olmak üzere “saykal” (صَيْقَل) vezninde [bey'is şeklinde] okumuştur. Bütün kıraatlere göre anlam: Zararı son derece şiddetli bir azaptır.
وَقَوْلُهُ: بِما كانُوا يَفْسُقُونَ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ قَرِيبًا.
{ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Yoldan çıkmaları sebebiyle” kavlinin benzerine dair açıklama az önce geçmişti.
وَقَدْ أُجْمِلَ هَذَا الْعَذَابُ هُنَا، فَقِيلَ هُوَ عَذَابٌ غَيْرُ الْمَسْخِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ، وَهُوَ عَذَابٌ أُصِيبَ بِهِ الَّذِينَ نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ، فَيَكُونُ الْمَسْخُ عَذَابًا ثَانِيًا أُصِيبَ بِهِ فَرِيقٌ شَاهَدُوا الْعَذَابَ الَّذِي حَلَّ بِإِخْوَانِهِمْ، وَهُوَ عَذَابٌ أَشَدُّ، وَقَعَ بَعْدَ الْعَذَابِ الْبِيسِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ أَعْذَرَ إِلَيْهِمْ فَابْتَدَأَهُمْ بِعَذَابِ الشِّدَّةِ، فَلَمَّا لَمْ يَنْتَهُوا وَعَتَوْا، سَلَّطَ عَلَيْهِمْ عَذَابَ الْمَسْخِ.
Bu azap burada mücmel bırakılmıştır. Denildi ki: Bu, ardından zikredilen mesh (suret değiştirme) azabından farklı bir azaptır ve kendilerine hatırlatılanı unutanların maruz kaldığı bir azaptır. Dolayısıyla mesh, kardeşlerinin başına gelen azaba şahit olan bir grubun uğradığı ikinci ve daha şiddetli bir azap olur ki şiddetli azaptan sonra vuku bulmuştur. Yani Allah onlara mazeret bırakmamış ve önce onları şiddetli bir azapla başlatmış, vazgeçmeyip azgınlık edince de üzerlerine mesh azabını musallat etmiştir.
وَقيل: الْعَذَاب البئيس هُوَ الْمَسْخُ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ بَيَانا» جمال الْعَذَاب البئيس، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَلَمَّا عَتَوْا بِمَنْزِلَةِ التَّأْكِيدِ لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا نَسُوا صِيغَ بِهَذَا الْأُسْلُوبِ لِتَهْوِيلِ النِّسْيَانِ وَالْعُتُوِّ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ النِّسْيَانَ، وَهُوَ الْإِعْرَاضُ، وَقَعَ مُقَارِنًا لِلْعُتُوِّ.
Denildi ki: Şiddetli azap (el-azâbü'l-beîs) bizzat meshtir. Buna göre { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ } “Yasaklandıkları şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca” kavli, şiddetli azabın mücmelliğini açıklayan bir beyan olur; { فَلَمَّا عَتَوْا } kavli ise unutmanın ve azgınlığın vahametini bildirmek için bu üslupla getirilmiş olarak { فَلَمَّا نَسُوا } “Unuttuklarında” kavlinin teyidi mesabesinde olur. Mana da şöyle olur: Nisyan, yani yüz çevirme, azgınlıkla birlikte vuku bulmuştur.
وَمَا ذُكِّرُوا بِهِ وَمَا نُهُوا عَنْهُ مَا صدقهما شَيْءٌ وَاحِدٌ، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ
{ مَا ذُكِّرُوا بِهِ } [kendilerine hatırlatılan şey] ile { مَا نُهُوا عَنْهُ } [yasaklandıkları şey] ifadelerinin mâsadakı (karşılık geldiği nesne) tek bir şeydir. Dolayısıyla zahirin gereği
أَنْ يُقَالَ: فَلَمَّا نَسُوا وَعَتَوا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ وَذُكِّرُوا بِهِ قُلْنَا لَهُمْ إِلَخْ، فَعُدِلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ إِلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ مِنَ الْإِطْنَابِ لِتَهْوِيلِ أَمْرِ الْعَذَابِ، وَتَكْثِيرِ أَشْكَالِهِ، وَمَقَامُ التَّهْوِيلِ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ الْإِطْنَابِ، وَهَذَا كَإِعَادَةِ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
şöyle denilmesiydi: “Yasaklandıkları ve kendilerine hatırlatılan şeyleri unutup azgınlık edince onlara dedik ki...” ilh. Fakat azabın durumunun vahametini vurgulamak ve onun şekillerini çoğaltmak için zahirin gereğinden dönülüp bu ıtnâb (sözü uzatma) üslubuna başvurulmuştur; zira vahameti bildirme makamı ıtnâbı gerektirir. Bu durum, Lebîd'in şu sözünde teşbihi tekrarlaması gibidir:
فَتَنَازَعَا سَبِطًا يَطِيرُ ظِلَالُهُ ... كَدُخَانِ مُشْعَلَةٍ يُشَبُّ ضِرَامُهَا
“Gölgesi uçuşan düz saçları çekiştiler, / Tıpkı alevi tutuşturulmuş bir meşalenin dumanı gibi.”
مَشْمُولَةٍ غُلِثَتْ بِنَابِتٍ عَرْفَجِ ... كَدُخَانِ نَارٍ سَاطِعٍ أَسْنَامُهَا
“Kuzey rüzgârına tutulmuş, arfec otuyla karıştırılmış, / Yükselen tepeleri parıldayan bir ateşin dumanı gibi.”
وَلَكِنَّ أُسْلُوبَ الْآيَةِ أَبْلَغُ وَأَوْفَرُ فَائِدَةً، وَأَبْعَدُ عَنِ التَّكْرِيرِ اللَّفْظِيِّ، فَمَا فِي بَيْتِ لَبِيدٍ كَلَامٌ بَلِيغٌ، وَمَا فِي الْآيَةِ كَلَام معجز.
Ne var ki ayetin üslubu daha beliğ, faydası daha bol ve lafız tekrarından daha uzaktır. Lebîd'in beytindeki söz beliğ bir kelamdır; ayetteki ise mu'ciz bir kelamdır.
و (العتو) تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٧٧] .
Utüvv (العتو - haddi aşma/azgınlık), bu sûredeki [77] { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Dişi deveyi kestiler ve Rablerinin emrinden dışarı çıktılar” kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Onlara: Aşağılık maymunlar olun! dedik” kavlinin benzerine dair açıklama, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti:
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٥] ، وَلِأَجْلِ التَّشَابُهِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ، وَذِكْرِ الْعَدْوِ فِي السَّبْتِ فِيهِمَا، وَذِكْرِهِ هُنَا فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْقَرْيَةِ، جَزَمَ الْمُفَسِّرُونَ بِأَنَّ الَّذِينَ نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ وَعَتَوْا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ هُمْ أَهْلُ هَذِهِ الْقَرْيَةِ، وَبِأَنَّ الْأُمَّةَ الْقَائِلَةَ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً هِيَ أُمَّةٌ مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ فَجَزَمُوا بِأَنَّ الْقِصَّةَ وَاحِدَةٌ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ لَا يَنْبُو عَنْهُ الْمَقَامُ، كَمَا أَنَّهُ لَا يَمْنَعُ تَشَابُهَ فَرِيقَيْنِ فِي الْعَذَابِ، فَقَدْ بَيَّنْتُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُنَافِي جَعْلَ الْقِصَّةِ فِي مَعْنَى قِصَّتَيْنِ مِنْ جِهَة الِاعْتِبَار.
Bakara Sûresi'ndeki [65] { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Andolsun ki sizden cumartesi günü haddi aşanları bilmişsinizdir; biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” Bu iki ayet arasındaki benzerlik, her ikisinde de cumartesi yasağını çiğnemenin zikredilmesi ve burada da o kasaba haberinde zikredilmesi sebebiyle müfessirler, kendilerine hatırlatılanı unutan ve yasaklandıkları şeyden vazgeçmeyip haddi aşanların bu kasaba halkı olduğuna ve { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } “Bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyen topluluğun da bu kasabadan bir topluluk olduğuna kesin hükmetmiş, dolayısıyla kıssanın tek bir kıssa olduğunu belirtmişlerdir. Her ne kadar makam buna aykırı olmasa ve iki grubun azapta benzeşmesine engel teşkil etmese de, ibret alma açısından kıssanın iki kıssa hükmünde kabul edilmesine bunun mani olmadığını açıklamıştım.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٦٧]
[A'râf Sûresi (7), Âyet 167]
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
عُطِفَ على جملَة: وَسْئَلْهُمْ [الْأَعْرَاف: ١٦٣] بِتَقْدِيرِ اذْكُرْ، وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى الْيَهُودِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمْ بِالضَّمِيرِ الرَّاجِعِ إِلَيْهِمْ بِدَلَالَةِ الْمَقَامِ فِي قَوْله تَعَالَى: وَسْئَلْهُمْ [الْأَعْرَاف: ١٦٣] كَمَا تَقَدَّمَ بَيَان ذَلِك كُله مسستوفى عِنْد قَوْله: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ [الْأَعْرَاف:
“Uzkur” (hatırla) takdiriyle { وَسْئَلْهُمْ } [A'râf: 163] cümlesine atfedilmiştir. { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir, Allah Teâlâ'nın { وَسْئَلْهُمْ } [A'râf: 163] kavminde makamın delaletiyle kendilerine dönen zamirle önceden zikredilmiş olan Yahudilere dönmektedir; nitekim { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ } [A'râf:
١٦٣] فَالْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ لَا عَلَاقَةَ لَهُمْ بِأَهْلِ الْقَرْيَةِ الَّذِينَ عَدَوْا فِي السَّبْتِ.
163] kavlinde bütün bunların açıklaması etraflıca geçmişti. Dolayısıyla bu ayette kendilerinden bahsedilenlerin, cumartesi yasağını çiğneyen kasaba halkıyla doğrudan bir ilgisi yoktur.
وتَأَذَّنَ عَلَى اخْتِلَافِ إِطْلَاقَاتِهِ، وَمِمَّا فِيهِ هُنَا مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِذْنِ وَهُوَِِ
“Te'ezzene” (تَأَذَّنَ) kelimesi, farklı kullanımlarına rağmen, burada da olduğu gibi “izn” (الْإِذْن) kökünden türemiştir; o da
الْعِلْمُ، يُقَالُ:
ilim (bilmek) demektir. Nitekim:
أَذِنَ أَيْ عَلِمَ، وَأَصْلُهُ الْعِلْمُ بِالْخَبَرِ، لِأَنَّ مَادَّةَ هَذَا الْفِعْلِ وَتَصَارِيفَهُ جَائِيَةٌ مِنَ الْأُذُنِ، اسْمِ الْجَارِحَةِ الَّتِي هِيَ آلَةُ السَّمْعِ، فَهَذِهِ التَّصَارِيفُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْجَامِدِ نَحْوَ اسْتَحْجَرَ الطِّينُ أَيْ صَارَ حَجَرًا، وَاسْتَنْسَرَ الْبُغَاثُ أَيْ صَارَ نَسْرًا، فَتَأَذَّنَ: بِزِنَةٍ تَفَعَّلَ الدَّالَّةِ عَلَى مُطَاوَعَةِ فَعَلَ، وَالْمُطَاوَعَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى قُوَّةِ حُصُولِ الْفِعْلِ، فَقِيلَ: هُوَ هُنَا بِمَعْنَى أَفْعَلَ كَمَا يُقَالُ:
“Ezine” (أَذِنَ), yani “bildi” denir. Aslı haber yoluyla bilmektir; zira bu fiilin kökü ve çekimleri, işitme aleti olan organın ismi olan “üzün”den (أُذُن - kulak) gelmektedir. Dolayısıyla bu çekimler, tıpkı “çamur taşlaştı / taş gibi oldu” manasında “istahcere't-tîn” (اسْتَحْجَرَ الطِّينُ) ve “küçük kuş kartallaştı / kartal gibi oldu” manasında “istensere'l-bugâs” (اسْتَنْسَرَ الْبُغَاثُ) denmesi gibi camid (donuk) isimden türetilmiştir. “Te'ezzene” (تَأَذَّنَ) ise “fa'ale” (فَعَّلَ) vezninin mutavaatına (dönüşlülüğüne) delalet eden “tefa''ale” (تَفَعَّلَ) veznindedir; mutavaat burada fiilin kuvvetle gerçekleşmesi anlamında kullanılmıştır. Denildi ki: O burada, tıpkı şöyle denildiği gibi “ef'ale” (أَفْعَلَ) manasındadır:
تَوَعَّدَ بِمَعْنَى أَوْعَدَ فَمَعْنَى تَأَذَّنَ رَبُّكَ أَعْلَمَ وَأَخْبَرَ لَيَبْعَثَنَّ، فَيَكُونُ فِعْلُ أَعْلَمَ مُعَلَّقًا عَنِ الْعَمَلِ بِلَامِ الْقَسَمِ، وَإِلَى هَذَا مَالَ الطَّبَرِيُّ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَلَقٌ مِنْ جِهَةِ التَّصْرِيفِ إِذْ نِسْبَةُ تَأَذَّنَ إِلَى الْفَاعِلِ غَيْرُ نِسْبَةِ أَعْلَمَ، وَيَتَبَيَّنُ ذَلِكَ مِنَ التَّعَدِّي وَغَيْرِهِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ:
“Ev'ade” (أَوْعَدَ) manasında “teva''ade” (تَوَعَّدَ) [tehdit etti] denmesi gibi. Dolayısıyla { تَأَذَّنَ رَبُّكَ } ifadesinin manası: “Rabbin mutlaka göndereceğini bildirdi ve haber verdi” şeklindedir; böylece “a'leme” (أَعْلَمَ) fiili kasem lâm'ı ile amelden ta'lik edilmiş (askıya alınmış) olur. Taberî bu görüşe meyletmiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: “Bu, sarf (morfoloji) yönünden sorunludur; çünkü 'te'ezzene' fiilinin fâile nispeti, 'a'leme' fiilinin nispetinden farklıdır; bu durum geçişlilik ve diğer hususlardan anlaşılır.” Mücâhid'den ise şöyle rivayet edilmiştir:
تَأَذَّنَ تَأَلَّى قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» مَعْنَاهُ عَزَمَ رَبُّكَ، لِأَنَّ الْعَازِمَ عَلَى الْأَمْرِ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِهِ» أَرَادَ أَنَّ إِشْرَابَهُ معنى الْقسم ناشىء عَنْ مَجَازٍ فَأُطْلِقَ التَّأَذُّنُ عَلَى الْعَزْمِ، لِأَنَّ الْعَازِمَ عَلَى الْأَمْرِ يُحَدِّثُ بِهِ نَفْسَهُ، فَهُوَ يُؤْذِنُهَا بِفِعْلِهِ فَتَعْزِمُ نَفْسُهُ، ثُمَّ أُجْرِيَ مَجْرَى فِعْلِ الْقَسَمِ مِثْلَ عَلِمَ
“Te'ezzene, teellâ (yemin etti) demektir.” el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “Bunun manası 'Rabbin azmetti' demektir; zira bir şeye azmeden kimse onu kendi kendine söyler.” Müellif, fiile yemin manasının sindirilmesinin mecazdan kaynaklandığını kastetmiştir; zira bir işe azmeden kişi onu kendi kendine fısıldar, böylece nefsine onu yapacağını bildirir (i'zân eder) ve nefsi de azmeder; ardından tıpkı “alima'llâhu” (عَلِمَ
اللَّهُ، وَشَهِدَ اللَّهُ. وَلِذَلِكَ أُجِيبَ بِمَا يُجَابُ بِهِ الْقَسَمُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «وَقَادَهُمْ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ دُخُولُ اللَّامِ فِي الْجَوَابِ، وَأَمَّا اللَّفْظَةُ فَبَعِيدَةٌ عَنْ هَذَا» وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَأَذَّنَ رَبُّكَ قَالَ رَبُّكَ يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ أَعْلَنَ ذَلِكَ عَلَى لِسَانِ رُسُلِهِ.
اللَّهُ - Allah bildi) ve “şehida'llâhu” (وَشَهِدَ اللَّهُ - Allah şahit oldu) gibi kasem fiili yerine geçirilmiştir. Bu sebeple de yemin cevabıyla cevaplandırılmıştır. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Onları bu söze sevk eden şey cevaba lâm harfinin girmesidir; lafza gelince bundan uzaktır.” İbn Abbâs'tan ise: “{ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } 'Rabbin buyurdu' demektir; yani Allah bunu peygamberlerinin diliyle ilan etti” rivayeti nakledilmiştir.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَهُمْ بِذَلِكَ وَتَوَعَّدَهُمْ بِهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٧] .
Anlamın özü şudur: Allah onlara bunu bildirmiş ve kendilerini bununla tehdit etmiştir. Bu, İbrâhîm Sûresi'ndeki şu âyet-i kerîme gibidir: { وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Hani Rabbiniz: 'Eğer şükrederseniz mutlaka size artırırım' diye bildirmişti.” [İbrâhîm: 7].
وَمَعْنَى الْبَعْثِ الْإِرْسَالُ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّقْيِيضِ وَالْإِلْهَامِ، وَهُوَ يُؤْذِنُ بِأَنَّ ذَلِكَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَلَيْسَ ذَلِكَ مُسْتَمِرًّا يَوْمًا فيوما، وَلذَلِك اختبر فِعْلُ لَيَبْعَثَنَّ دُونَ نَحْوِ لَيُلْزِمَنَّهُمْ، وَضُمِّنَ مَعْنَى التَّسْلِيطِ فَعُدِّيَ بِعَلَى كَقَوْلِهِ: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا [الْإِسْرَاء: ٥] وَقَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ [الْأَعْرَاف: ١٣٣] .
Ba's (الْبَعْث) kelimesinin anlamı göndermektir. Buradaki kullanımı ise musallat kılma ve ilham etme hususunda mecazdır. Bu da söz konusu durumun farklı zamanlarda gerçekleşeceğini, günden güne kesintisiz bir şekilde devam etmeyeceğini bildirir. Bu sebeple, 'onlara mutlaka yapıştıracaktır/ayrılmaz kılacaktır' gibi bir fiil yerine { لَيَبْعَثَنَّ } fiili tercih edilmiştir. Bu fiile musallat kılma anlamı sindirildiği (tazmin edildiği) için, tıpkı { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا } “üzerinize kullarımızı gönderdik” [el-İsrâ: 5] ve { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ } “Biz de onların üzerlerine tufan gönderdik” [el-A'râf: 133] âyetlerinde olduğu gibi 'alâ' (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınmıştır.