Binûn

7- A'râf Suresi — 32. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فِي غَرَضِنَا، وَمَحْمَلُ هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّهُ تَصْرِيحٌ بِمَدْلُولِ الْفَحْوَى الْمَذْكُورِ، وَلَيْسَ تَفْسِيرًا لِمَنْطُوقِ الْآيَةِ، وَبِهِ صَارَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَمْرَيْنِ، أَحَدُهُمَا: صَرِيحٌ وَهُوَ مَا أَفَادَهُ لَفْظُهَا، وَثَانِيهِمَا: مَفْهُومٌ وَهُوَ فَحْوَى الْخِطَابِ. وَجَاءَ فِي الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ أَخَذَ عَلَى الذُّرِّيَّاتِ الْعَهْدَ بِالْإِقْرَارِ بِرُبُوبِيَّةِ اللَّهِ، وَلَمْ يُتَعَرَّضْ لِذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ، وَذُكِرَ فِيهِ أَنَّهُ مَيَّزَ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ مِنْهُمْ، وَلَعَلَّ الْحَدِيثَ اقْتِصَارٌ عَلَى بَيَانِ مَا سَأَلَ عَنْهُ السَّائِل فَيكون تَفْسِيرا للأية تَفْسِيرُ تَكْمِيلٍ لِمَا لَمْ يُذْكَرْ فِيهَا، أَوْ كَانَ فِي الْحَدِيثِ اقْتِصَارٌ مِنْ أَحَدِ رُوَاتِهِ عَلَى بَعْضِ مَا سَمِعَهُ.

[Mâlik] hadisi maksadımızla ilgisi olmayan kısımlarıyla birlikte nakletmiştir. Bu hadisin yorumu, zikredilen fahvânın medlûlünü açıkça beyan ettiği şeklindedir; yoksa âyetin mantûkunun tefsiri değildir. Böylece âyet iki hususa delalet eder olmuştur: Biri sarihtir ki lafzının ifade ettiğidir; ikincisi ise mefhumdur ki hitabın fahvâsıdır. Âyette Allah'ın zürriyetlerden Allah'ın Rabliğini ikrar etmeleri hususunda ahit aldığı geçmekte, hadiste ise buna değinilmemektedir; onda zürriyetlerden cennetlikler ile cehennemlikleri birbirinden ayırdığı zikredilmiştir. Belki de hadis, soruyu soranın sorduğu hususun beyanıyla sınırlıdır; böylece âyet için, onda zikredilmeyen şeyi tamamlayıcı bir tefsir olur veya hadisin râvilerinden birinin işittiğinin bir kısmıyla yetinmesi söz konusudur.

وَالْأَخْذُ مَجَازٌ فِي الْإِخْرَاجِ وَالِانْتِزَاعِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ [الْأَنْعَام: ٤٦] الْآيَةَ.

Ahz (أَخْذ), çıkarma ve çekip alma manasında mecazdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah işitme duyunuzu ve gözlerinizi alırsa...'” [el-En'âm: 46] âyeti.

وَقَوْلُهُ: مِنْ ظُهُورِهِمْ بَدَلٌ مِنْ بَنِي آدَمَ أبدل بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ، وَقَدْ أُعِيدَ حَرْفُ الْجَرِّ مَعَ الْبَدَلِ لِلتَّأْكِيدِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٩] .

{ مِنْ ظُهُورِهِمْ } buyruğu { بَنِي آدَمَ } ifadesinden bedel-i ba'z minel-küldür (bütünün bir parçasından yapılan bedeldir). Cer harfi, el-En'âm Sûresi'ndeki [99] { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ } “Hurma ağacından, tomurcuğundan sarkan salkımlar...” buyruğunda daha önce geçtiği gibi pekiştirme amacıyla bedelle birlikte tekrar edilmiştir.

وَالْإِشْهَادُ عَلَى الْأَنْفُسِ يُطْلَقُ عَلَى مَا يُسَاوِي الْإِقْرَارَ أَوِ الْحَمْلَ عَلَيْهِ، وَهُوَ هُنَا الْحَمْلُ عَلَى الْإِقْرَارِ، وَاسْتُعِيرَ لِحَالَةٍ مُغَيَّبَةٍ تَتَضَمَّنُ هَذَا الْإِقْرَارَ يَعْلَمُهَا اللَّهُ لِاسْتِقْرَارِ مَعْنَى هَذَا الِاعْتِرَافِ فِي فِطْرَتِهِمْ. وَالضَّمِيرُ فِي أَشْهَدَهُمْ عَائِدٌ عَلَى الذُّرِّيَّةِ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ، لِأَنَّهُ اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى جَمْعٍ.

Nefisler üzerine şahit tutma ifadesi, ikrara veya ikrara sevk etmeye denk gelen durumlar için kullanılır. Burada ikrara sevk etmektir ve bu itirafın manası onların fıtratında yerleştiği için Allah'ın bildiği gaybî bir duruma istiare edilmiştir. { أَشْهَدَهُمْ } kelimesindeki zamir, çoğul bildiren bir isim olması sebebiyle manası itibariyle { الذُّرِّيَّةِ } lafzına dönmektedir.

وَالْقَوْلُ فِي قالُوا بَلى مُسْتَعَارٌ أَيْضًا لِدَلَالَةِ حَالِهِمْ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِالرُّبُوبِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى.

{ قالُوا بَلى } “'Evet' dediler” ifadesindeki söz (kavl) de hallerinin Allah Teâlâ'nın Rabliğini itiraf ettiğine delalet etmesine istiare edilmiştir.

وَجُمْلَةُ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ هُوَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَيْ قَرَّرَهُمْ بِهَذَا الْقَوْلِ وَهُوَ مِنْ أَمْرِ التَّكْوِينِ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، لِأَنَّ الذُّرِّيَّةَ لَمَّا أُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِ بَنِي آدَمَ كَانَ عَلَى مَعْنَى التَّوْزِيعِ.

{ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Rabbiniz değil miyim?” cümlesi, { أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Onları kendilerine şahit tuttu” cümlesinin beyanı olan mahzuf bir sözün mef'ûlüdür (sözü nakledilen cümledir); yani onları bu sözle ikrara mecbur kıldı ki bu tekvin (yaratılış) emrindendir. Anlam birdir; zira zürriyet, Âdemoğullarının zamirine izafe edildiğinde paylaştırma (tevzi') manasındadır.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ تَقْرِيرِيٌّ، وَمِثْلُهُ يُقَالُ فِي تَقْرِيرِ مَنْ يُظَنُّ بِهِ الْإِنْكَارُ أَوْ يُنَزَّلُ مَنْزِلَةَ ذَلِكَ، فَلِذَلِكَ يُقَرَّرُ عَلَى النَّفْيِ اسْتِدْرَاجًا لَهُ حَتَّى إِذَا كَانَ عَاقِدًا قَلْبَهُ عَلَى النَّفْيِ ظَنَّ أَنَّ الْمُقَرِّرَ يَطْلُبُهُ مِنْهُ، فَأَقْدَمَ عَلَى الْجَوَابِ بِالنَّفْيِ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ عَاقِدًا قَلْبَهُ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ يُجِيبُ بِإِبْطَالِ النَّفْيِ، فَيَتَحَقَّقُ أَنَّهُ بَرِيءٌ مِنْ نَفْيِ ذَلِكَ، وَعَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ [الْأَحْقَاف: ٣٤] تَنْزِيلًا لَهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَظُنُّهُ لَيْسَ بِحَقٍّ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَهُ فِي الدُّنْيَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ

{ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } buyruğundaki soru takrirîdir (onaylatma amaçlıdır). Benzer bir soru, inkâr edeceği zannedilen yahut bu konumda kabul edilen kişiye ikrar ettirmek için söylenir. Bu sebeple tedricen konuşturmak (istidrac) için olumsuzluk üzerinden ikrar ettirilir; ta ki kalbinde inkârı kurmuşsa soru soranın kendisinden bunu istediğini sanıp inkârla cevap vermeye kalkışsın. Şayet kalbinde inkârı kurmamışsa olumsuzluğu boşa çıkararak cevap verir ve böylece onun bunu inkâr etmekten beri olduğu kesinleşir. el-Ahkâf Sûresi'ndeki [34] { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün: 'Bu gerçek değil miymiş?' [denir]” buyruğu, dünyada inkâr ettikleri için onları bunun hak olmadığını düşünen kimseler konumuna koyma kabilindendir. Bu, daha önce { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } buyruğunda geçmişti...

فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٠] .

...el-En'âm Sûresi'nde [130] { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! Size içinizden elçiler gelmedi mi?” [buyruğunda geçmişti].

وَالْكَلَامُ تَمْثِيلُ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِ الْغَيْبِ، مِنْ تَسَلُّطِ أَمْرِ التَّكْوِينِ الْإِلَهِيِّ عَلَى ذَوَاتِ الْكَائِنَاتِ وَأَعْرَاضِهَا عِنْدَ إِرَادَةِ تَكْوِينِهَا، لَا تَبْلُغُ النُّفُوسُ إِلَى تَصَوُّرِهَا بِالْكُنْهِ، لِأَنَّهَا وَرَاءَ الْمُعْتَادِ الْمَأْلُوفِ، فَيُرَادُ تَقْرِيبُهَا بِهَذَا التَّمْثِيلِ، وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ فِي الْإِنْسَانِ مِنْ وَقْتِ تَكْوِينِهِ إِدْرَاكَ أَدِلَّةِ الْوَحْدَانِيَّةِ، وَجَعَلَ فِي فِطْرَةِ حَرَكَةِ تَفْكِيرِ الْإِنْسَانِ التَّطَلُّعَ إِلَى إِدْرَاكِ ذَلِكَ، وَتَحْصِيلِ إِدْرَاكِهِ إِذَا جَرَّدَ نَفْسَهُ مِنَ الْعَوَارِضِ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى فِطْرَتِهِ فَتُفْسِدُهَا.

Bu söz; varlıklar yaratılmak istendiğinde ilahî tekvin emrinin onların zatları ve arazları üzerindeki hâkimiyetinden ibaret olan gayb hallerinden bir halin temsilidir (somutlaştırılmasıdır). Nefisler alışılagelenin ve bilinenin ötesinde olduğu için bunun hakikatini tam olarak tasavvur edemezler; bu sebeple bu temsille yaklaştırılmak istenmiştir. Mananın özü şudur: Allah insanda yaratılışı anından itibaren teklik (vahdaniyet) delillerini idrak etme kabiliyeti yaratmış ve insanın düşünce hareketinin fıtratına bunu idrak etme arzusunu ve fıtratına girip onu bozan arızalardan kendini arındırdığında bu idraki elde etme özelliğini koymuştur.

وَجُمْلَةُ: قالُوا بَلى جَوَابٌ عَنِ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ، وَفُصِلَتْ لِأَنَّهَا جَاءَتْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ

{ قالُوا بَلى } “'Evet' dediler” cümlesi, takrirî istifhamın cevabıdır; Bakara Sûresi'ndeki [30] { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' dediler” buyruğunda geçtiği gibi karşılıklı konuşma (muhavere) üslubuyla geldiği için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).

الْبَقَرَةِ [٣٠] .

el-Bakara [30].

وَأُطْلِقَ الْقَوْلُ إِمَّا حَقِيقَةً فَذَلِكَ قَوْلٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ، وَإِمَّا مَجَازًا عَلَى دَلَالَةِ حَالِهِمْ عَلَى أَنَّهُمْ مَرْبُوبُونَ لِلَّهِ تَعَالَى، كَمَا أُطْلِقَ الْقَوْلُ عَلَى مِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] أَيْ ظَهَرَتْ فِيهِمَا آثَارُ أَمْرِ التَّكْوِينِ. وَقَالَ أَبُو النَّجْمِ:

Söz (kavl), ya hakiki anlamda kullanılmıştır ki bu harikulade (âdet dışı) bir sözdür; ya da hallerinin Allah Teâlâ'nın terbiyesi altında olduklarına delalet etmesi bakımından mecazîdir. Nitekim { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. Onlar da: 'İsteyerek geldik' dediler” [Fussilet: 11] buyruğunda da benzer şekilde kullanılmıştır; yani ikisinde de tekvin emrinin eserleri ortaya çıkmıştır. Ebu'n-Necm şöyle demiştir:

قَالَتْ لَهُ الطَّيْرُ تَقَدَّمْ رَاشِدًا ... إِنَّكَ لَا تَرْجِعُ إِلَّا حَامِدًا

Kuş ona dedi ki: Doğrulukla ilerle... Şüphesiz sen ancak övgüyle dönersin.

فَهُوَ مِنَ الْمَجَازِ الَّذِي كَثُرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

Bu, Arap kelamında çokça bulunan mecaz türündendir.

وبَلى حَرْفُ جَوَابٍ لِكَلَامٍ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ، فَيَقْتَضِي إِبْطَالَ النَّفْيِ وَتَقْرِيرَ الْمَنْفِيِّ، وَلِذَلِكَ كَانَ الْجَوَابُ بِهَا بَعْدَ النَّفْيِ أَصْرَحَ مِنَ الْجَوَابِ بِحَرْفِ (نَعَمْ) ، لِأَنَّ نَعَمْ تَحْتَمِلُ تَقْرِيرَ النَّفْيِ وَتَقْرِيرَ الْمَنْفِيِّ، وَهَذَا مَعْنَى مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ

Belâ (بَلى), olumsuzluk manası taşıyan bir kelama verilen cevap edatıdır; dolayısıyla olumsuzluğu iptal etmeyi ve olumsuz kılınan şeyi ispat etmeyi gerektirir. Bu yüzden olumsuzluktan sonra onunla cevap vermek, «نَعَمْ» (evet) harfiyle cevap vermekten daha açıktır; çünkü «نَعَمْ» hem olumsuzluğun onaylanması hem de olumsuzlanan şeyin ispatı ihtimalini taşır. İbn Abbâs'tan bu âyet hakkında nakledilen şu sözün manası da budur:

: «لَوْ قَالُوا نَعَمْ لَكَفَرُوا» أَيْ لَكَانَ جَوَابُهُمْ مُحْتَمِلًا لِلْكُفْرِ، وَلَمَّا كَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ إِقْرَارٍ كَانَ الِاحْتِمَالُ فِيهِ تَفَصِّيًا مِنَ الِاعْتِرَافِ.

«Şayet 'ne'am' deselerdi küfre girerlerdi.» Yani cevapları küfür ihtimali taşırdı; makam ikrar makamı olduğu için, oradaki ihtimal itiraftan kaçınmak olurdu.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ: ذُرِّيَّاتِهِمْ، بِالْجَمْعِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ ذُرِّيَّتَهُمْ، بِالْإِفْرَادِ.

Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb çoğul olarak { ذُرِّيَّاتِهِمْ } şeklinde; diğerleri ise tekil olarak { ذُرِّيَّتَهُمْ } şeklinde okumuştur.

وَقَوْلُهُمْ: شَهِدْنا تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ بَلى وَالشَّهَادَةُ هُنَا أَيْضًا بِمَعْنَى الْإِقْرَارِ.

Onların { شَهِدْنا } “Şahit olduk” sözleri { بَلى } lafzının içeriğini tekit etmektedir; buradaki şahitlik de ikrar anlamındadır.

وَوَقَعَ أَنْ تَقُولُوا فِي مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِفِعْلِ الْأَخْذِ وَالْإِشْهَادِ، فَهُوَ على تَقْرِير لَامِ التَّعْلِيلِ الْجَارَةِ، وَحَذْفُهَا مَعَ أَنْ جَارٍ عَلَى الْمُطَّرِدِ الشَّائِعِ. وَالْمَقْصُودُ التَّعْلِيلُ بِنَفْيِ أَنْ يَقُولُوا إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ لَا بِإِيقَاعِ الْقَوْلِ، فَحُذِفَ حَرْفُ النَّفْيِ جَريا على شُيُوخ حَذْفِهِ مَعَ الْقَوْلِ، أَوْ هُوَ تَعْلِيلٌ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ، إِنْ لَمْ يَقَعْ إِشْهَادُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٥٦] .

{ أَنْ تَقُولُوا } “...demeyesiniz diye” ifadesi, alma ve şahit tutma fiilinin ta'lili (gerekçesi) konumunda yer almıştır; bu sebeple cer eden lâm-ı ta'lilin takdiri üzeredir. «أَنْ» ile birlikte bu harfin hazfedilmesi yaygın ve kurala uygundur. Kastedilen, sözün söylenmesiyle değil, { إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ } “Biz bundan habersizdik” demelerinin nefyedilmesiyle illetlendirmektir; bu sebeple nefy harfi kavl ile birlikte hazfinin yaygınlığına binaen hazfedilmiştir. Yahut bu, nefisleri üzerine şahit tutulmadıkları takdirde bunu söyleyecekleri gerekçesiyle bir ta'lildir; nitekim el-En'âm Sûresi'ndeki [156] { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ } “Kitap ancak... indirildi demeyesiniz diye” buyruğunda geçmişti.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَنْ تَقُولُوا- بِتَاءِ الْخِطَابِ- وَقَدْ حُوِّلَ الْأُسْلُوبُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، ثُمَّ مِنْ خِطَابِ الرَّسُولِ إِلَى خِطَابِ قَوْمِهِ، تَصْرِيحًا بِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قِصَّةِ أَخْذِ الْعَهْدِ تَذْكِيرُ الْمُشْرِكِينَ بِمَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي الْفِطْرَةِ مِنَ التَّوْحِيدِ، وَهَذَا الْأُسْلُوبُ هُوَ مِنْ تَحْوِيلِ الْخِطَابِ عَنْ مُخَاطَبٍ إِلَى غَيْرِهِ، وَلَيْسَ مِنَ الِالْتِفَافِ لِاخْتِلَافِ الْمُخَاطَبِينَ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَحْدَهُ: بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى ذُرِّيَّاتِ بَنِي آدَمَ.

Çoğunluk (Cumhûr) hitap tâ'sı ile { أَنْ تَقُولُوا } şeklinde okumuştur. Üslup gaipten hitaba, sonra da Resûl'e hitaptan kavmine hitaba dönüştürülmüştür; bu, ahit alma kıssasından maksadın Allah'ın fıtrata yerleştirdiği tevhidi müşriklere hatırlatmak olduğunu açıkça belirtmek içindir. Bu üslup, muhatabın bir başkasına çevrilmesi kabilindendir ve muhataplar farklı olduğu için iltifat değildir. Ebû Amr ise tek başına gaip yâ'sı ile [أَنْ يَقُولُوا şeklinde] okumuştur; zamir Âdemoğullarının zürriyetlerine dönmektedir.

وَالْإِشَارَةُ بِ هَذَا إِلَى مَضْمُونِ الِاسْتِفْهَامِ وَجَوَابِهِ وَهُوَ الِاعْتِرَافُ بِالرُّبُوبِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى

{ هَذَا } ile işaret edilen, istifhamın ve cevabının içeriğidir ki o da Allah Teâlâ'nın Rabliğini itiraf etmektir,

عَلَى تَقْدِيرِهِ بِالْمَذْكُورِ.

zikredilen takdire göredir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ لَمَّا جُعِلَ فِي الْفِطْرَةِ عِنْدَ التَّكْوِينِ كَانَتْ عُقُولُ الْبَشَرِ مُنْسَاقَةً إِلَيْهِ، فَلَا يَغْفُلُ عَنْهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ فَيَعْتَذِرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِذَا سُئِلَ عَنِ الْإِشْرَاكِ، بِعُذْرِ الْغَفْلَةِ، فَهَذَا إِبْطَالٌ لِلِاعْتِذَارِ بِالْغَفْلَةِ، وَلِذَلِكَ وَقَعَ تَقْدِيرُ حَرْفِ نَفْيٍ أَيْ أَنْ لَا تَقُولُوا إِلَخْ.

Mana şudur: Bu durum yaratılış sırasında fıtrata yerleştirildiğinde, insan akılları ona sevk edilmiş oldu. Dolayısıyla onlardan hiçbiri bundan gafil kalıp da kıyamet günü şirkten sorgulandığında gaflet mazeretine sığınamaz. Bu, gaflet mazeretinin iptalidir; bu yüzden bir nefy harfi takdir edilmiştir, yani demeyesiniz diye vs.

وَعُطِفَ عَلَيْهِ الِاعْتِذَارُ بِالْجَهْلِ دُونَ الْغَفْلَةِ بِأَنْ يَقُولُوا إِنَّنَا اتَّبَعْنَا آبَاءَنَا وَمَا ظَنَنَّا الْإِشْرَاكَ إِلَّا حَقًّا، فَلَمَّا كَانَ فِي أَصْلِ الْفِطْرَةِ الْعِلْمُ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ بَطَلَ الِاعْتِذَارُ

«Biz babalarımıza uyduk ve şirkin haktan başka bir şey olduğunu sanmadık» diyerek gaflet yerine cehaletle mazeret beyan etmeleri de buna atfedilmiştir. Fıtratın aslından Allah'ın birliğini bilmek var olunca...

بِالْجَهْلِ بِهِ، وَكَانَ الْإِشْرَاكُ إِمَّا عَنْ عَمْدٍ وَإِمَّا عَنْ تَقْصِيرٍ، وَكَلَاهُمَا لَا يَنْهَضُ عُذْرًا، وَكُلُّ هَذَا إِنَّمَا يَصْلُحُ لِخِطَابِ الْمُشْرِكِينَ دُونَ بَنِي إِسْرَائِيلَ.

...bunu bilmemek mazereti boşa çıkmıştır. Şirk koşmak ise ya kasıttan ya da ihmalden kaynaklanır ve her ikisi de mazeret teşkil etmez. Bütün bunlar İsrâiloğullarına değil, ancak müşriklere hitap etmeye uygundur.

وَمَعْنَى: وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ كُنَّا عَلَى دِينِهِمْ تَبَعًا لَهُمْ لِأَنَّنَا ذُرِّيَّةٌ لَهُمْ، وَشَأْنُ الذُّرِّيَّةِ الِاقْتِدَاءُ بِالْآبَاءِ وَإِقَامَةُ عَوَائِدِهِمْ فَوَقَعَ إِيجَازٌ فِي الْكَلَامِ وَأُقِيمَ التَّعْلِيلُ مَقَامَ الْمُعَلَّلِ.

{ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “Biz de onlardan sonra gelen bir nesildik” ifadesinin manası; onların nesli olduğumuz için onlara uyarak onların dininde bulunduk demektir. Zira neslin şânı, atalarına uymak ve onların âdetlerini yaşatmaktır. Böylece sözde îcâz (özlü anlatım) yapılmış ve ta'lil (gerekçe), muallilin (gerekçelendirilen hükmün) yerine konmuştur.

ومِنْ بَعْدِهِمْ نَعْتٌ لِذُرِّيَّةٍ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ ذُرِّيَّةٌ مِنَ الْخَلْفِيَّةِ وَالْقِيَامِ فِي مَقَامِهِمْ.

{ مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesi, { ذُرِّيَّةً } kelimesinin halef olma ve onların yerine geçme anlamına işaret etmesi sebebiyle onun sıfatıdır.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَتُهْلِكُنا إِنْكَارِيٌّ، وَالْإِهْلَاكُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْعَذَابِ، وَالْمُبْطِلُونَ الْآخِذُونَ بِالْبَاطِلِ، وَهُوَ فِي هَذَا الْمَقَامِ الْإِشْرَاكُ.

{ أَفَتُهْلِكُنا } “Bizi helak mi edeceksin?” ifadesindeki soru inkârîdir; buradaki helak azaba istiare edilmiştir. el-Mubtilûn (الْمُبْطِلُونَ) ise bâtıla sarılanlar demektir ki bu makamda şirktir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِالْإِلَهِ الْوَاحِدِ مُسْتَقِرٌّ فِي فِطْرَةِ الْعَقْلِ، لَوْ خُلِّيَ وَنَفْسَهُ، وَتَجَرَّدَ مِنَ الشُّبُهَاتِ النَّاشِئَةِ فِيهِ مِنَ التَّقْصِيرِ فِي النَّظَرِ، أَوِ الْمُلْقَاةِ إِلَيْهِ مِنْ أَهْلِ الضَّلَالَةِ الْمُسْتَقِرَّةِ فِيهِمُ الضَّلَالَةُ، بِقَصْدٍ أَوْ بِغَيْرِ قَصْدٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ الْمَاتُرِيدِيُّ وَالْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ الْإِيمَانَ بِالْإِلَهِ الْوَاحِدِ وَاجِبٌ بِالْعَقْلِ، وَنُسِبَ إِلَى أَبِي حَنِيفَةَ وَإِلَى الْمَاوَرْدِيِّ وَبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ، وَعَلَيْهِ انْبَتَّتْ مُؤَاخَذَةُ أَهْلِ الْفَتْرَةِ عَلَى الْإِشْرَاكِ، وَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ:

Bu âyette, şayet akıl kendi haline bırakılırsa, bakıştaki kusurdan kaynaklanan yahut sapıklık kendilerinde yerleşmiş olan dalalet ehli tarafından kasıtlı veya kasıtsız olarak ona atılan şüphelerden arındırılırsa, tek bir İlah'a imanın aklın fıtratında yerleşik olduğuna bir delil vardır. Bu yüzden Mâtürîdî ve Mu'tezile: «Tek bir İlah'a iman aklen vaciptir» demişlerdir. Bu görüş Ebû Hanîfe'ye, el-Mâverdî'ye ve Irak ehlinden bazı Şâfiîlere de nispet edilmiştir. Fetret ehlinin şirkten ötürü sorumlu tutulması da bu esasa dayanır. el-Eş'arî ise şöyle demiştir:

مَعْرِفَةُ اللَّهِ وَاجِبَةٌ بِالشَّرْعِ لَا بِالْعَقْلِ تَمَسُّكًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ١٥] وَلَعَلَّهُ أَرْجَعَ مُؤَاخَذَةَ أَهْلِ الْفَتْرَةِ عَلَى الشِّرْكِ إِلَى التَّوَاتُرِ بِمَجِيءِ الرُّسُلِ بِالتَّوْحِيدِ.

{ وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” [el-İsrâ: 15] buyruğuna tutunarak: «Allah'ı bilmek akılla değil şeriatla vaciptir» demiştir. Muhtemelen o, fetret ehlinin şirkten sorumlu tutulmasını peygamberlerin tevhidi tevatüren tebliğ etmiş olmalarına bağlamıştır.

وَجُمْلَةُ: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَتُسَمَّى وَاوَ الِاسْتِئْنَافِ أَيْ مِثْلُ هَذَا التَّفْصِيلِ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ أَيْ آيَاتِ الْقُرْآنِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٥] .

{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte âyetleri böyle açıklarız” cümlesi, iki kıssa arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Vâv harfi i'tirâziyyedir ve vâv-ı isti'nâf olarak da adlandırılır; yani «İşte böyle bir açıklamayla âyetleri, yani Kur'an âyetlerini açıklarız» demektir. Bunun benzeri el-En'âm Sûresi'ndeki [55] { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu belli olsun diye âyetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklarız” buyruğunda geçmişti.

وَتَفْصِيلُهَا بَيَانُهَا وَتَجْرِيدُهَا مِنَ الِالْتِبَاسِ.

Onların tafsil edilmesi, beyan edilmesi ve kapalılıktan arındırılmasıdır.

وَجُمْلَةُ: وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ فَهِيَ فِي

{ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler” cümlesi { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } cümlesine matuftur; dolayısıyla o da

مَوْقِعِ الِاعْتِرَاضِ، وَهَذَا إِنْشَاءُ تَرَجِّي رُجُوعِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي تَأْوِيلِ مَعْنَى الرَّجَاءِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى صُدُورِهِ مِنْ جَانِبِ الله تَعَالَى عَنهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ

itiraz (ara cümle) konumundadır. Bu, müşriklerin tevhîde dönmelerini umma inşâsıdır (ifadesidir). Recâ (ümit) manasının Allah Teâlâ tarafından sâdır olması bakımından teviline dair açıklama, Bakara Sûresi'ndeki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz ki sakınasınız” buyruğunda geçmişti.

وَالرُّجُوعُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِقْلَاعِ عَنِ الشِّرْكِ، شُبِّهَ الْإِقْلَاعُ عَنِ الْحَالَةِ الَّتِي هُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِهَا بِتَرْكِ مَنْ حَلَّ فِي غَيْرِ مَقَرِّهِ الْمَوْضِعَ الَّذِي هُوَ بِهِ لِيَرْجِعَ إِلَى مَقَرِّهِ، وَهَذَا التَّشْبِيهُ يَقْتَضِي تَشْبِيهَ حَالِ الْإِشْرَاكِ بِمَوْضِعِ الْغُرْبَةِ، لِأَنَّ الشِّرْكَ لَيْسَ مِنْ مُقْتَضَى الْفِطْرَةِ فَالتَّلَبُّسُ بِهِ خُرُوجٌ عَنْ أَصْلِ الْخِلْقَةِ كَخُرُوجِ الْمُسَافِرِ عَنْ مَوْطِنِهِ، وَيَقْتَضِي أَيْضًا تَشْبِيهَ حَالِ التَّوْحِيدِ بِمَحَلِّ الْمَرْءِ وَحَيِّهِ الَّذِي يَأْوِي إِلَيْهِ، وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ الرُّجُوعِ عَلَى إِقْلَاعِ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الشِّرْكِ كَقَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [الزخرف: ٢٦- ٢٨] أَيْ يَرْجِعُونَ عَنِ الشِّرْكِ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْعَرَبِ، لِأَنَّهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ عَقِبِ إِبْرَاهِيمَ، وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ [الزخرف: ٢٩] ، فَإِنِّي اسْتَقْرَيْتُ مِنَ اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ يُشِيرُ بِهَؤُلَاءِ إِلَى الْعَرَبِ

Rucû' (dönüş), şirkten vazgeçmeye istiare edilmiştir. İçinde bulundukları durumdan vazgeçmeleri, kendi yurdu olmayan bir yerde konaklayan kimsenin kendi yurduna dönmek üzere orayı terk etmesine benzetilmiştir. Bu benzetme, şirk halinin gurbet yerine benzetilmesini gerektirir; çünkü şirk fıtratın gereği değildir, dolayısıyla ona bulaşmak yolcunun memleketinden çıkması gibi yaratılışın aslından çıkmaktır. Aynı şekilde tevhid halinin de kişinin sığındığı kendi yerine ve mahallesine benzetilmesini gerektirir. Kur'an'da rucû' lafzının müşriklerin şirkten vazgeçmesi hakkında kullanılması çokça tekrarlanmıştır; nitekim şöyle buyrulmuştur: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Hani İbrahim babasına ve kavmine: 'Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yaratan müstesna, çünkü O bana doğru yolu gösterecektir' demişti. Ve bunu, ardından geleceklere devamlı bir söz olarak bıraktı, umulur ki dönerler” [ez-Zuhruf: 26-28], yani şirkten dönerler. Bu Araplara bir ta'rizdir (dokundurmadır); zira İbrahim'in soyundan gelen müşrikler onlardır. { بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “Doğrusu bunları da atalarını da kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar yaşattım” [ez-Zuhruf: 29] buyruğu da bunun karinesidir; zira Kur'an'ın ıstılahını araştırdığımda onun { هؤُلاءِ } “bunlar” ifadesiyle Araplara işaret ettiğini tespit ettim.

[١٧٥، ١٧٦]

[175, 176]

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٧٥ الى ١٧٦]

[A'râf Sûresi (7): 175-176. Âyetler]

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦)

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) } “Onlara, kendisine âyetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve azgınlardan olan kişinin haberini oku. (175) Dileseydik onu bunlarla yükseltirdik; fakat o yere saplandı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumuna benzer. İşte âyetlerimizi yalanlayan topluluğun hali böyledir. Artık sen kıssayı anlat, umulur ki düşünürler. (176)”

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ.

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Onlara, kendisine âyetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve azgınlardan olan kişinin haberini oku. (175) Dileseydik onu bunlarla yükseltirdik; fakat o yere saplandı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumuna benzer.”

أَعْقَبَ مَا يُفِيدُ أَنَّ التَّوْحِيدَ جُعِلَ فِي الْفِطْرَةِ بِذِكْرِ حَالَةِ اهْتِدَاءِ بَعْضِ النَّاسِ إِلَى نَبْذِ الشِّرْكِ فِي مَبْدَأِ أَمْرِهِ ثُمَّ تَعْرِضُ وَسَاوِسُ الشَّيْطَانِ لَهُ بِتَحْسِينِ الشِّرْكِ.

Tevhidin fıtrata yerleştirildiğini ifade eden beyanın ardından, başlangıçta şirki terk etmeye muvaffak olmuşken sonradan şeytanın şirki süsleyip gösteren vesveselerine maruz kalan bazı insanların durumunun zikredilmesi getirilmiştir.

وَمُنَاسَبَتُهَا لِلَّتِي قَبْلَهَا إِشَارَةُ الْعِبْرَةِ مِنْ حَالِ أَحَدِ الَّذِينَ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ بِالتَّوْحِيدِ وَالِامْتِثَالِ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَأَمَدَّهُ اللَّهُ بِعِلْمٍ يُعِينُهُ عَلَى الْوَفَاءِ بِمَا عَاهَدَ اللَّهَ عَلَيْهِ فِي الْفِطْرَةِ، ثُمَّ لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ كُلُّهُ حِينَ لَمْ يُقَدِّرِ اللَّهُ لَهُ الْهُدَى الْمُسْتَمِرَّ.

Bunun bir öncekiyle münasebeti; Allah'ın kendisinden tevhid ve Allah'ın emrine itaat konusunda söz aldığı, fıtratta Allah'a verdiği söze vefa göstermesine yardım edecek ilimle desteklediği, fakat Allah onun hakkında sürekli hidayet takdir etmeyince bütün bunların kendisine fayda vermediği kimselerden birinin durumundan ibret almaya işaret etmesidir.

وَشَأْنُ الْقَصَصِ الْمُفْتَتَحَةِ بِقَوْلِهِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ أَنْ يُقْصَدَ مِنْهَا وَعْظُ الْمُشْرِكِينَ

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku” sözüyle başlayan kıssaların şânı, kıssa sahibinin durumuyla müşriklere öğüt vermenin hedeflenmesidir,

بِصَاحِبِ الْقِصَّةِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ إِلَخْ، وَيَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ أَيْضًا تَعْلِيمٌ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ [يُونُس: ٧١] وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ [الشُّعَرَاء: ٦٩] نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِ

{ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ } “İşte topluluğun hali böyledir” ilâ âhir buyruğu bunun karinesidir. Bundan aynı zamanda { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ } “Onlara Nûh'un haberini oku” [Yûnus: 71], { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrahim'in haberini oku” [eş-Şu'arâ: 69], { نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ } [el-Kasas: 3]...

[الْقَصَص: ٣] وَنَظَائِرُ ذَلِكَ، فَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ رَاجِعٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ وُجِّهَتْ إِلَيْهِمُ الْعِبَرُ وَالْمَوَاعِظُ مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَقَصَّتْ عَلَيْهِمْ

[el-Kasas: 3] { نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ } “Sana Mûsâ ile Firavun'un haberinden hak olarak okuyoruz” ve benzeri âyetlerde olduğu gibi bir talim (öğretim) de hâsıl olur. { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki zamir, bu sûrenin başından itibaren kendilerine ibretler ve öğütler yöneltilen, kendilerine...

قَصَصَ الْأُمَمِ مَعَ رُسُلِهِمْ، عَلَى أَنَّ تَوْجِيهَ ضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ إِلَيْهِمْ أُسْلُوبٌ مُتَّبَعٌ فِي مَوَاقِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ، فَهَذَا مِنْ قَبِيلِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.

...ümmetlerin peygamberleriyle olan kıssaları anlatılan müşriklere dönmektedir. Kaldı ki gaip zamirlerinin onlara yöneltilmesi, daha önce defalarca belirttiğimiz gibi Kur'an'da pek çok yerde takip edilen bir üsluptur; dolayısıyla bu, redd-i acüz ale's-sadr (sonu başa bağlama) kabilindendir.

وَمُنَاسَبَةُ فِعْلِ التِّلَاوَةِ لَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا تَغْلِبُ عَلَيْهِمُ الْأُمِّيَّةُ فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُبَلِّغَ إِلَيْهِمْ مِنَ التَّعْلِيمِ مَا يُسَاوُونَ بِهِ حَالَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي التِّلَاوَةِ، فَالضَّمِير الْمَجْرُور ب (على) عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَكَثِيرًا مَا يَجِيءُ ضَمِيرُ جَمْعِ الْغَائِبِ فِي الْقُرْآنِ مُرَادًا بِهِ الْمُشْرِكُونَ كَقَوْلِهِ: عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] .

Tilavet fiilinin onlara uygun düşmesi ise şundandır: Onlar ekseriyetle ümmî bir topluluktu. Allah onlara, tilavet konusunda Ehl-i Kitab'ın durumuna denk olacakları bir öğretimi ulaştırmak istedi. «عَلَى» harfiyle mecrur olan zamir, bağlamdan bilinen kimselere yani müşriklere dönmektedir. Kur'an'da çoğul gaip zamirinin müşrikler kastedilerek gelmesi, { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } “Neyi soruşturup duruyorlar?” [en-Nebe: 1] âyetinde olduğu gibi çokçadır.

وَالنَّبَأُ الْخَبَرُ الْمَرْوِيُّ.

Nebe (نَبَأ) ise rivayet edilen önemli haber demektir.

وَظَاهِرُ اسْمِ الْمَوْصُولِ الْمُفْرَدِ أَنَّ صَاحِبَ الصِّلَةِ وَاحِدٌ مُعَيَّنٌ، وَأَنَّ مَضْمُونَ الصِّلَةِ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِهِ الَّتِي عُرِفَ بِهَا، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ صَاحِبُ هَذَا النَّبَأِ مِمَّنْ لِلْعَرَبِ إِلْمَامٌ بِمُجْمَلِ خَبَرِهِ.

Tekil ism-i mevsûlün zahirinden anlaşılan; sılanın sahibinin belirli tek bir kişi olduğu ve sılanın içeriğinin, kendisiyle tanındığı hallerinden bir hâl olduğudur. En yakın ihtimal ise, bu haberin sahibinin, Arapların genel olarak durumundan haberdar oldukları kimselerden biri olmasıdır.

فَقِيلَ الْمَعْنِيُّ بِهِ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيُّ، وَرُوِيَ هَذَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرو بن العَاصِي، بِأَسَانِيدَ كَثِيرَةٍ عِنْدَ الطَّبَرِيِّ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي «التَّفْسِيرِ» هُوَ الْأَشْهَرُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ ذَلِكَ أَنَّ أُمَيَّةَ بْنَ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيَّ كَانَ مِمَّنْ أَرَادَ اتِّبَاعَ دِينٍ غَيْرَ الشِّرْكِ طَالَبًا دِينَ الْحَقِّ، وَنَظَرَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَلَمْ يَرَ النَّجَاةَ فِي الْيَهُودِيَّةِ وَلَا النَّصْرَانِيَّةِ، وَتَزَهَّدَ وَتَوَخَّى الْحَنِيفِيَّةَ دِينَ إِبْرَاهِيمَ، وَأُخْبِرَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ نَبِيًّا فِي الْعَرَبِ، فَطَمِعَ أَنْ يَكُونَهُ، وَرَفَضَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، وَحَرَّمَ الْخَمْرَ، وَذَكَرَ فِي شِعْرِهِ أَخْبَارًا مِنْ قَصَصِ التَّوْرَاةِ، وَيُرْوَى أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ إِلْهَامَاتٌ وَمُكَاشَفَاتٌ وَكَانَ يَقُولُ:

Bununla kastedilenin Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî olduğu söylenmiştir. Bu görüş et-Taberî'de birçok senetle Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan ve Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiştir. el-Kurtubî tefsirinde en meşhur olanın ve cumhurun kavlinin bu olduğunu belirtmiştir. Zira Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî, hak dini arayarak şirkten başka bir dine uymak isteyenlerdendi. Tevrat ve İncil'i incelemiş, ne Yahudilikte ne de Hristiyanlıkta kurtuluş görmemiş; zühde yönelip İbrahim'in dini olan Hanifliğe yönelmişti. Allah'ın Araplar arasından bir peygamber göndereceği kendisine haber verilince o peygamber olmayı ummuş, putlara tapmayı terk etmiş, şarabı haram kılmış ve şiirinde Tevrat kıssalarından haberler zikretmişti. Kendisine bazı ilhamlar ve keşifler verildiği rivayet edilir; o şöyle derdi:

كُلُّ دِينٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ ... اللَّهِ إِلَّا دِينَ الْحَنِيفِيَّةِ زُورٌ

Kıyamet gününde Allah katında Haniflik dini dışındaki her din bâtıldır.

وَلَهُ شِعْرٌ كَثِيرٌ فِي أُمُور إلاهية، فَلَمَّا بعث مُحَمَّد ﷺ أَسِفَ أَنْ لَمْ يَكُنْ هُوَ الرَّسُولَ الْمَبْعُوثَ فِي الْعَرَبِ، وَقَدِ اتَّفَقَ أَنْ خَرَجَ إِلَى الْبَحْرَيْنِ قَبْلَ الْبَعْثَةِ وَأَقَامَ هُنَالِكَ ثَمَانِ سِنِينَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَكَّةَ فَوَجَدَ الْبَعْثَةَ، وَتَرَدَّدَ فِي الْإِسْلَامِ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الشَّامِ وَرَجَعَ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ فَلَمْ يُؤمن بالنبيء ﷺ حَسَدًا، وَرَثَى مَنْ قُتِلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَخَرَجَ إِلَى الطَّائِفِ

Onun ilahî meselelere dair pek çok şiiri vardı. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilince, Araplar arasından gönderilen elçinin kendisi olmamasına hayıflandı. Peygamberlikten önce Bahreyn'e gidip orada sekiz yıl kaldığı, sonra Mekke'ye dönüp peygamberliğin başladığını gördüğü ve İslam'a girme konusunda tereddüt ettiği nakledilmiştir. Ardından Şam'a gitmiş, Bedir Savaşı'ndan sonra dönmüş fakat hasedinden ötürü Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmemiş, Bedir günü öldürülen müşriklere mersiye yazmış ve Tâif'e,

بِلَادِ قَوْمِهِ فَمَاتَ كَافِرًا. وَكَانَ يَذْكُرُ فِي شِعْرِهِ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ وَاسْمَ اللَّهِ وَأَسْمَاءَ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَدْ

kavminin diyarına giderek kâfir olarak ölmüştür. Şiirlerinde sevap, ceza, Allah'ın ismi ve peygamberlerin isimlerini zikrederdi. Nitekim

قَالَ فِيهِ النبيء صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında şöyle buyurmuştur:

: «كَادَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ أَنْ يُسْلِمَ»

“Ümeyye b. Ebi's-Salt neredeyse Müslüman olacaktı.”

وَرُوِيَ عَنْ أُمَيَّةَ أَنَّهُ قَالَ لَمَّا مَرِضَ مَرَضَ مَوْتِهِ «أَنَا أَعْلَمُ أَنَّ الْحَنِيفِيَّةَ حَقٌّ، وَلَكِنَّ الشَّكَّ يُدَاخِلُنِي فِي مُحَمَّدٍ» .

Ümeyye'den rivayet edildiğine göre o, ölüm döşeğindeyken şöyle demiştir: “Hanifliğin hak olduğunu biliyorum, fakat Muhammed hakkında içime şüphe giriyor.”

فَمَعْنَى آتَيْناهُ آياتِنا أَنَّ اللَّهَ أَلْهَمَ أُمَيَّةَ كَرَاهِيَةَ الشِّرْكِ، وَأَلْقَى فِي نَفْسِهِ طَلَبَ الْحَقِّ، وَيَسَّرَ لَهُ قِرَاءَةَ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ، وَحَبَّبَ إِلَيْهِ الْحَنِيفِيَّةَ، فَلَمَّا انْفَتَحَ لَهُ بَابُ الْهُدَى وَأَشْرَقَ نُورُ الدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ كَابَرَ وَحَسَدَ وَأَعْرَضَ عَنِ الْإِسْلَامِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَتْ حَالُهُ أَنَّهُ انْسَلَخَ عَنْ جَمِيعِ مَا يُسِّرَ لَهُ، وَلَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ عِنْدَ إِبَّانِ الِانْتِفَاعِ، فَكَانَ الشَّيْطَانُ هُوَ الَّذِي صَرَفَهُ عَنِ الْهُدَى فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ، إِذْ مَاتَ عَلَى الْكفْر بِمُحَمد ﷺ.

{ آتَيْناهُ آياتِنا } “Kendisine âyetlerimizi verdiğimiz” ifadesinin manası; Allah'ın Ümeyye'ye şirki çirkin gösterip ilham etmesi, içine hak arayışını düşürmesi, peygamberlerin kitaplarını okumayı ona kolaylaştırması ve Hanifliği ona sevdirmesidir. Kendisine hidayet kapısı açılıp Muhammedî davetin nuru parıldayınca büyüklük tasladı, haset etti ve İslam'dan yüz çevirdi. Dolayısıyla onun durumu, kendisine kolaylaştırılan her şeyden sıyrılıp çıkması ve faydalanma vaktinde ondan faydalanamaması oldu. Onu hidayetten çeviren şeytan oldu ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem inanmayıp küfür üzere ölmesi sebebiyle azgınlardan biri haline geldi.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ نَزَلَتْ فِي أَبِي عَامِرِ بْنِ صَيْفِيٍّ الرَّاهِبِ، وَاسْمُهُ النُّعْمَانُ الْخَزْرَجِيُّ، وَكَانَ يُلَقَّبُ بِالرَّاهِبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِأَنَّهُ قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَلَبِسَ الْمُسُوحَ وَزَعَمَ أَنَّهُ عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ، فَلَمَّا قدم النبيء ﷺ الْمَدِينَةَ دَخَلَ على النبيء ﷺ فَقَالَ: «يَا مُحَمَّدُ مَا الَّذِي جِئْتَ بِهِ- قَالَ- جِئْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ- قَالَ- فَإِنِّي عَلَيْهَا- فَقَالَ النَّبِيءُ- لَسْتَ عَلَيْهَا لِأَنَّكَ أَدْخَلْتَ فِيهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا»

Saîd b. el-Müseyyeb ise bu âyetin, Râhib Ebû Âmir b. Sayfî hakkında indiğini söylemiştir; adı Nu'mân el-Hazrecî'dir. Cahiliye devrinde Hristiyan olup kaba yün giysiler giydiği ve Haniflik üzere olduğunu iddia ettiği için kendisine Cahiliye döneminde “Râhib” lakabı verilmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna girip: “Ey Muhammed! Getirdiğin nedir?” dedi. Peygamber: “İbrahim'in dini olan Hanifliği getirdim” buyurdu. O: “Ben de onun üzerindeyim” deyince, Peygamber: “Sen onun üzerinde değilsin, çünkü sen ona onda olmayan şeyleri kattın” buyurdu.

فَكَفَرَ وَخَرَجَ إِلَى مَكَّةَ يُحَرِّضُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى قتال النبيء ﷺ وَيَخْرُجُ مَعَهُمْ، إِلَى أَنْ قَاتَلَ فِي حُنَيْنٍ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَلَمَّا انْهَزَمَتْ هَوَازِنُ يَئِسَ وَخَرَجَ إِلَى الشَّامِ فَمَاتَ هُنَالِكَ.

[Bunun üzerine] inkâr etti ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaya müşrikleri kışkırtmak üzere Mekke'ye çıktı. Mekke'nin fethinden sonra Huneyn'de savaşıncaya kadar onlarla birlikte sefere çıktı. Hevâzin bozguna uğrayınca ümidini kesti, Şam'a gitti ve orada öldü.

وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ، وَكَانَ فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇ يُقَالُ لَهُ: بَلْعَامُ بْنُ بَاعُورَ، وَذَكَرُوا قِصَّتَهُ فَخَلَطُوهَا وَغَيَّرُوهَا وَاخْتَلَفُوا فِيهَا، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ بِلْعَامَ هَذَا كَانَ مِنْ صَالِحِي أَهْلِ مَدْيَنَ وَعَرَّافِيهِمْ فِي زَمَنِ مُرُورِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَرْضِ (مُؤَابَ) وَلَكِنَّهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ عَنْ حَالِ الصَّلَاحِ، وَذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي سِفْرِ الْعَدَدِ مِنَ التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحَاتِ ٢٢- ٢٣- ٢٤ فَلَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ لِاضْطِرَابِهِ وَاخْتِلَاطِهِ.

Müfessirlerin çoğu ise bu âyetin Kenanlılardan bir adam hakkında indiği görüşüne varmışlardır. Mûsâ aleyhisselâm zamanındaydı ve kendisine Bel'am b. Bâûrâ denilirdi. Onun kıssasını anlatmışlar; fakat birbirine karıştırıp değiştirmişler ve onda ihtilaf etmişlerdir. Tahkik edilmiş doğru bilgi şudur: Bu Bel'am, İsrâiloğulları'nın Moab topraklarından geçtiği sırada Medyen halkının salihlerinden ve kâhinlerindendi; ancak o salihlik halinden sapmamıştı. Bu husus Tevrat'ın Sayılar Kitabı'nın 22, 23 ve 24. bölümlerinde zikredilmektedir. Dolayısıyla tutarsızlığı ve karışıklığı sebebiyle bu görüşe itibar edilmemelidir.

وَالْإِيتَاءُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْإِطْلَاعِ وَتَيْسِيرِ الْعِلْمِ مِثْلُ قَوْلِهِ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ (١) [الْبَقَرَة: ٢٥١] .

Buradaki “îtâ” (verme), { وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi” [el-Bakara: 251] âyetinde olduğu gibi muttali kılmak ve ilmi kolaylaştırmak manasında istiare edilmiştir.

وَ «الْآيَاتُ» دَلَائِلُ الْوَحْدَانِيَّةِ الَّتِي كَرَّهَتْ إِلَيْهِ الشِّرْكَ وَبَعَثَتْهُ عَلَى تَطَلُّبِ الْحَنِيفِيَّةِ بِالنِّسْبَةِ

“Âyetler” ise Ümeyye b. Ebi's-Salt açısından şirki ona çirkin gösteren ve onu Hanifliği aramaya sevk eden vahdaniyet delilleridir;

لِأُمِّيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ، أَوْ دَلَائِلِ الْإِنْجِيلِ عَلَى صِفَةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ

Ümeyye b. Ebi’s-Salt için [böyle olduğu gibi]; yahut İncil’in Muhammed sallallâhu

عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنِّسْبَةِ لِلرَّاهِبِ أَبِي عَامِرِ بْنِ صَيْفِيٍّ.

aleyhi ve sellem'in vasıflarına dair delillerdir.

وَالِانْسِلَاخُ حَقِيقَتُهُ خُرُوجُ جَسَدِ الْحَيَوَانِ مِنْ جِلْدِهِ حِينَمَا يُسْلَخُ عَنْهُ جِلْدُهُ، وَالسَّلْخُ إِزَالَةُ جِلْدِ الْحَيَوَانِ الْمَيِّتِ عَنْ جَسَدِهِ، وَاسْتُعِيرَ فِي الْآيَةِ لِلِانْفِصَالِ الْمَعْنَوِيِّ، وَهُوَ تَرْكُ التَّلَبُّسِ بِالشَّيْءِ أَوْ عَدَمِ الْعَمَلِ بِهِ، وَمَعْنَى الِانْسِلَاخُ عَنِ الْآيَاتِ الْإِقْلَاعُ عَنِ الْعَمَلِ بِمَا تَقْتَضِيهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْآيَاتِ أَعْلَمَتْهُ بِفَسَادِ دِينِ الْجَاهِلِيَّةِ.

İnsilâhın (انْسِلَاخ) hakiki anlamı, derisi yüzüldüğünde hayvanın bedeninin derisinden çıkmasıdır. Selh (سَلْخ) ise ölü hayvanın derisini bedeninden ayırmaktır. Âyette bu kelime manevî ayrılış için, yani bir şeye bürünmeyi terk etmek yahut onunla amel etmemek manasında istiare edilmiştir. Âyetlerden sıyrılıp çıkmanın anlamı, âyetlerin gerektirdiği şeyle amel etmeyi bırakmaktır. Çünkü âyetler ona Cahiliye dininin bozukluğunu bildirmişti.

وَأَتْبَعَهُ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ وَسُكُونِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ بِمَعْنَى لَحِقَهُ غَيْرَ مُفْلِتٍ كَقَوْلِهِ: فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ [الصافات: ١٠] فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ [طه: ٧٨] وَهَذَا أَخَصُّ مِنِ اتَّبَعَهُ بِتَشْدِيدِ الْمُثَنَّاةِ وَوَصْلِ الْهَمْزَةِ.

«أَتْبَعَهُ» fiili hemze-i kat' ve üstteki iki noktalı te'nin sükûnu ile { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ } “Derken delici bir alev onu yakalayıverdi” [es-Sâffât: 10] ve { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ } “Firavun ordularıyla onları hemen takip etti” [Tâhâ: 78] âyetlerinde olduğu gibi, kaçmasına fırsat vermeksizin arkasından yetişti manasındadır. Bu, te' harfinin şeddesi ve hemze-i vasl ile olan «اتَّبَعَهُ» fiilinden daha özel bir anlam taşır.

وَالْمُرَادُ بِالْغَاوِينَ: الْمُتَّصِفِينَ بِالْغَيِّ وَهُوَ الضَّلَالُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ أَشَدُّ مُبَالَغَةً فِي الِاتِّصَافِ بِالْغِوَايَةِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: وَغَوَى أَوْ كَانَ غَاوِيًا، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٦] .

“Gâvîn” (الْغَاوِينَ) ile kastedilen, sapıklık demek olan gayy (غَيّ) vasfını taşıyanlardır. { فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } “Böylece azgınlardan oldu” ifadesi, azgınlıkla nitelenme hususunda «وَغَوَى» (azdı) veya «كَانَ غَاوِيًا» (azgın idi) denilmesinden daha beliğ ve mübalağalıdır; nitekim el-En'âm Sûresi'nde yer alan { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “O takdirde sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam” [el-En'âm: 56] âyetinde bu husus geçmişti.

وَرُتِّبَتْ أَفْعَالُ الِانْسِلَاخِ وَالِاتِّبَاعِ وَالْكَوْنِ مِنَ الْغَاوِينَ بِفَاءِ الْعَطْفِ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِهَا فِي الْحُصُولِ، فَإِنَّهُ لَمَّا عَانَدَ وَلَمْ يَعْمَلْ بِمَا هَدَاهُ اللَّهُ إِلَيْهِ حَصَلَتْ فِي نَفْسِهِ ظُلْمَةٌ شَيْطَانِيَّةٌ مَكَّنَتِ الشَّيْطَانَ مِنِ اسْتِخْدَامِهِ وَإِدَامَةِ إضلاله، فالانسلاخ على الْآيَاتِ أَثَرٌ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ، وَإِذَا أَطَاعَ الْمَرْءُ الْوَسْوَسَةَ تَمَكَّنَ الشَّيْطَانُ مِنْ مَقَادِهِ، فَسَخَّرَهُ وَأَدَامَ إِضْلَالَهُ، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنهُ ب فَأَتْبَعَهُ فَصَارَ بِذَلِكَ فِي زُمْرَةِ الْغُوَاةِ الْمُتَمَكِّنِينَ مِنَ الْغِوَايَةِ.

Sıyrılıp çıkma, peşine takılma ve azgınlardan olma fiilleri, meydana gelişlerindeki sıralanışa uygun olarak atıf fâ'sı ile dizilmiştir. Zira o inat edip Allah'ın kendisine gösterdiği hidayetle amel etmeyince, nefsinde şeytanın onu kullanmasını ve sapıklığını sürdürmesini sağlayan şeytanî bir karanlık hasıl oldu. Dolayısıyla âyetlerden sıyrılıp çıkmak, şeytanın vesvesesinin bir sonucudur. İnsan vesveseye itaat ettiğinde, şeytan onun yularını ele geçirir, onu boyun eğdirir ve sapıklığını sürdürür; işte { فَأَتْبَعَهُ } “Şeytan onu peşine taktı” ifadesiyle kastedilen budur. Böylece o, sapıklıkta iyice yerleşmiş azgınlar zümresine dâhil olmuştur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها أَفَادَ أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ شَأْنُهَا أَنْ تَكُونَ سَبَبًا لِلْهِدَايَةِ وَالتَّزْكِيَةِ، لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَهُ التَّوْفِيقَ وَعَصَمَهُ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ وَفِتْنَتِهِ فَلَمْ يَنْسَلِخْ عَنْهَا، وَهَذِهِ عِبْرَةٌ لِلْمُوَفَّقِينَ لِيَعْلَمُوا فَضْلَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي تَوْفِيقِهِمْ، فَالْمَعْنَى: وَلَوْ شِئْنَا لَزَادَ فِي الْعَمَلِ بِمَا آتَيْنَاهُ مِنَ الْآيَاتِ فلرفعه الله بِعِلْمِهِ.

Yüce Allah'ın { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Dileseydik onu o âyetlerle yüceltirdik” buyruğu, şayet Allah ona muvaffakiyet dileseydi, şeytanın hilesinden ve fitnesinden onu korusaydı ve o da âyetlerden sıyrılıp çıkmasaydı, o âyetlerin tabiatı gereği hidayet ve tezkiye sebebi olacağını ifade etmiştir. Bu durum, hidayete erdirilenlerin, kendilerine nasip edilen muvaffakiyette Allah'ın lütfunu bilmeleri için bir ibrettir. Manası şudur: Dileseydik, kendisine verdiğimiz âyetlerle amelini artırır ve Allah onu ilmiyle yüceltirdi.

وَالرِّفْعَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِكَمَالِ النَّفْسِ وَزَكَائِهَا، لِأَنَّ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةَ تُخَيِّلُ صَاحِبَهَا مُرْتَفِعًا عَلَى مَنْ دُونَهُ، أَيْ لَو شِئْنَا لَاكْتَسَبَ بِعَمَلِهِ بِالْآيَاتِ فَضْلًا وَزَكَاءً وَتَمَيُّزًا بِالْفَضْلِ، فَمَعْنَى لَرَفَعْنَاهُ لَيَسَّرْنَا لَهُ الْعَمَلَ بِهَا الَّذِي يُشْرُفُ بِهِ.

Yücelik (rif'at), nefsin kemali ve temizliği için istiare edilmiştir. Çünkü övgüye layık vasıflar, sahibini kendisinden aşağıdakilere nispetle yükselmiş gibi gösterir. Yani dileseydik, âyetlerle ameli sayesinde fazilet, arınma ve üstünlük kazanırdı. Dolayısıyla “Onu yüceltirdik” ifadesinin manası; kendisiyle şerefleneceği ameli ona kolaylaştırırdık demektir.

وَقَدْ وَقَعَ الِاسْتِدْرَاكُ عَلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها بِذِكْرِ مَا يُنَاقِضُ

{ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Dileseydik onu o âyetlerle yüceltirdik” sözünün içeriğinden istidrak (düzeltme), zıddı zikredilerek

تِلْكَ الْمَشِيئَةَ الْمُمْتَنِعَةَ، وَهُوَ الِاسْتِدْرَاكُ بِأَنَّهُ انْعَكَسَتْ حَالُهُ فَأَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ، أَيْ رَكَنَ

gerçekleşmeyen o meşietin zıddı zikredilerek yapılmıştır. Bu istidrak, durumunun tersine dönüp dünyaya/alçaklığa saplanıp kalması, yani meyledip

وَمَالَ إِلَى الْأَرْضِ، وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُتَلَبِّسِ بِالنَّقَائِصِ وَالْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى، بِحَالِ مَنْ كَانَ مُرْتَفِعًا عَنِ الْأَرْضِ فَنَزَلَ مِنِ اعْتِلَاءٍ إِلَى أَسْفَلَ، فَبِذِكْرِ الْأَرْضِ عُلِمَ أَنَّ الْإِخْلَادَ هُنَا رُكُونٌ إِلَى السُّفْلِ أَيْ تَلَبُّسٌ بِالنَّقَائِصِ وَالْمَفَاسِدِ.

yere meyletmesiyle belirtilmiştir. Bu ifade; iman ve takvadan sonra kusurlara ve inkâra bürünen kimsenin durumunu, yerden yüksekteyken bu yüksek mevkiden aşağıya düşen kimsenin durumuna benzeten bir temsildir. Yer (el-arz) kelimesinin zikredilmesiyle, buradaki yere çakılıp kalmanın aşağıya meyletmek, yani kusurlara ve fesatlara bürünmek olduğu anlaşılmıştır.

وَاتِّبَاعُ الْهَوَى تَرْجِيحُ مَا يَحْسُنُ لَدَى النَّفْسِ مِنَ النَّقَائِصِ الْمَحْبُوبَةِ، عَلَى مَا يَدْعُو إِلَيْهِ الْحَقُّ وَالرُّشْدُ، فَالِاتِّبَاعُ مُسْتَعَارٌ لِلِاخْتِيَارِ وَالْمَيْلِ، وَالْهَوَى شَاعَ فِي الْمَحَبَّةِ الْمَذْمُومَةِ الْخَاسِرَةِ عَاقِبَتُهَا.

Hevaya uymak; nefse hoş gelen kusurlu arzuları, hakkın ve doğru yolun davet ettiği şeylere tercih etmektir. İttibâ (uymak) tercihte bulunmak ve meyletmek için istiare edilmiştir; hevâ ise yerilmiş ve sonu hüsran olan sevgi hakkında yaygın olarak kullanılır.

وَقَدْ تَفَرَّعَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ تَمْثِيلُهُ بِالْكَلْبِ اللَّاهِثِ، لِأَنَّ اتِّصَافَهُ بِالْحَالَةِ الَّتِي صَيَّرَتْهُ شَبِيهًا بِحَالِ الْكَلْبِ اللَّاهِثِ تَفَرَّعَ عَلَى إِخْلَادِهِ إِلَى الْأَرْضِ وَاتِّبَاعِ هَوَاهُ، فَالْكَلَامُ فِي قُوَّةٍ أَنْ يُقَالَ: وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ فَصَارَ فِي شَقَاءٍ وَعِنَادٍ، كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِلَخْ.

Onun soluyan köpeğe benzetilmesi bu durumun bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır; zira kendisini soluyan köpeğin haline benzer kılan durumla nitelenmesi, onun yere saplanıp kalmasının ve hevasına uymasının bir sonucudur. Dolayısıyla söz şu güçtedir: Fakat o dünyaya saplandı ve köpek misali gibi bedbahtlık ve inat içinde kaldı...

وَاسْتِعْمَالُ الْقُرْآنِ لَفْظَ الْمَثَلِ بَعْدَ كَافِ التَّشْبِيهِ مَأْلُوفٌ بِأَنَّهُ يُرَادُ بِهِ تَشْبِيهُ الْحَالَةِ بِالْحَالَةِ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] ، فَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنَّ التَّشْبِيهَ هُنَا لَا يَخْرُجُ عَنِ الْمُتَعَارَفِ فِي التَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ، فَهَذَا الضَّالُّ تَحَمَّلَ كُلْفَةَ اتِّبَاعِ الدِّينِ الصَّالِحِ وَصَارَ يَطْلُبُهُ فِي حِينٍ كَانَ غَيْرَ مُكَلَّفٍ بِذَلِكَ فِي زَمَنِ الْفَتْرَةِ فَلَقِيَ مِنْ ذَلِكَ نَصَبًا وَعَنَاءً، فَلَمَّا حَانَ حِينُ اتِّبَاعِ الْحَقِّ ببعثة مُحَمَّد ﷺ تَحَمَّلَ مَشَقَّةَ الْعِنَادِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُ فِي وَقْتٍ كَانَ جَدِيرًا فِيهِ بِأَنْ يَسْتَرِيحَ مِنْ عَنَائِهِ لِحُصُولِ طِلْبَتِهِ فَكَانَتْ حَالَتُهُ شَبِيهَةً بِحَالَةِ الْكَلْبِ الْمَوْصُوفِ بِاللَّهَثِ، فَهُوَ يَلْهَثُ فِي حَالَةِ وُجُودِ أَسْبَابِ اللَّهَثِ مِنَ الطَّرْدِ وَالْإِرْهَابِ وَالْمَشَقَّةِ وَهِيَ حَالَةُ الْحَمْلِ عَلَيْهِ، وَفِي حَالَةِ الْخُلُوِّ عَنْ ذَلِكَ السَّبَبِ وَهِيَ حَالَةُ تَرْكِهِ فِي دَعَةٍ وَمُسَالَمَةٍ، وَالَّذِي يُنَبِّهُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى هُوَ قَوْلُهُ أَوْ تَتْرُكْهُ.

Kur'an'ın teşbih kâf'ından sonra «mesel» lafzını kullanması, bununla bir durumun başka bir duruma teşbih edilmesinin kastedildiği alışılagelen bir üsluptur. Bakara Sûresi'ndeki { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” [el-Bakara: 17] âyeti daha önce geçmişti. Bu sebeple buradaki teşbihin, mürekkep teşbihte bilinen kuralın dışına çıkmadığı kesinleşir. Zira bu sapkın kişi, fetret döneminde bununla mükellef olmadığı halde salih dine uyma külfetini yüklenmiş, onu aramaya koyulmuş ve bundan dolayı yorgunluk ile meşakkat çekmişti. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesiyle hakka uyma vakti gelip çattığında ise, aradığına kavuştuğu için yorgunluğundan dinlenmesi gerekirken tam bu vakitte inat etme ve haktan yüz çevirme meşakkatini üstlendi. Dolayısıyla onun durumu, soluma özelliğiyle nitelenen köpeğin durumuna benzedi. Köpek kovalanma, korkutulma ve meşakkat gibi soluma sebepleri bulunduğunda da solur -ki bu ona hamle yapılma halidir-, bu sebep bulunmadığında da solur -ki bu da kendi haline ve rahat bırakılma halidir-. Bu manaya dikkat çeken husus, Cenâb-ı Hakk'ın { أَوْ تَتْرُكْهُ } “yahut kendi haline bıraksan” buyruğudur.

وَلَيْسَ لِشَيْءٍ مِنَ الْحَيَوَان حَالَة تصلح لِلتَّشْبِيهِ بِهَا فِي الْحَالَتَيْنِ غَيْرُ حَالَةِ الْكَلْبِ اللَّاهِثِ، لِأَنَّهُ يَلْهَثُ إِذَا أَتْعَبَ وَإِذَا كَانَ فِي دَعَةٍ، فَاللَّهَثُ فِي أَصْلِ خِلْقَتِهِ.

Hayvanlardan hiçbirinin, her iki halde de kendisine benzetilmeye uygun düşen bir hali soluyan köpekten başka yoktur. Çünkü o, yorulduğunda da solur, rahat bırakıldığında da solur; zira solumak onun fıtratında vardır.

وَهَذَا التَّمْثِيلُ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ اللَّهَثَ حَالَةٌ تُؤْذِنُ بِحَرَجِ الْكَلْبِ مِنْ جَرَّاءِ عُسْرِ تَنَفُّسِهِ عَنِ اضْطِرَابِ بَاطِنِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِاضْطِرَابِ بَاطِنِهِ، سَبَبٌ آتٍ مِنْ غَيْرِهِ

Bu temsil Kur'an'ın özgün edebî inceliklerindendir; zira soluma, iç dünyasındaki karmaşadan dolayı solunum güçlüğü çeken köpeğin sıkıntısını haber veren bir durumdur; her ne kadar bu içsel karmaşanın dışarıdan gelen bir sebebi olmasa bile.

فَمَعْنَى إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ إِنْ تُطَارِدْهُ وَتُهَاجِمْهُ. مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَمْلِ الَّذِي هُوَ الْهُجُومُ عَلَى أَحَدٍ لِقِتَالِهِ، يُقَالُ حَمَلَ فُلَانٌ عَلَى الْقَوْمِ حَمْلَةً شَعْوَاءَ أَوْ حَمْلَةً مُنْكَرَةً. وَقَدْ أَغْفَلَ الْمُفَسِّرُونَ تَوْضِيحَهُ، وَأَغْفَلَ الرَّاغِبُ فِي «مُفْرَدَاتِ الْقُرْآنِ» هَذَا الْمَعْنَى لِهَذَا الْفِعْلِ.

{ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ } ifadesinin manası; onu kovalar ve üzerine saldırırsan demektir. Bu, savaşmak amacıyla birine hücum etmek manasındaki hamleden türetilmiştir; nitekim «فُلَانٌ حَمَلَ عَلَى الْقَوْمِ حَمْلَةً شَعْوَاءَ» (Filanca topluluğun üzerine şiddetli bir taarruzda bulundu) denir. Müfessirler bunu açıklamayı ihmal etmişler, Râgıb da «Müfredâtü'l-Kur'ân» adlı eserinde bu fiilin bu anlamını gözden kaçırmıştır.

فَهَذَا تَشْبِيهُ تَمْثِيلٍ مُرَكَّبٌ مُنْتَزَعَةٌ فِيهِ الْحَالَةُ الْمُشَبَّهَةُ وَالْحَالَةُ الْمُشَبَّهُ بِهَا مِنْ مُتَعَدِّدٍ،

Bu, kendisine benzetilen ve kendisine benzeyen durumun birden çok unsurdan çıkarıldığı bir temsilî teşbihtir.

وَلَمَّا ذَكَرَ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ فِي شَقِّ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ لَهَا مُقَابِلٌ فِي الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ، وَتَتَقَابَلُ أَجْزَاءُ هَذَا التَّمْثِيلِ بِأَنْ يُشَبَّهَ الضَّالُّ بِالْكَلْبِ، وَيُشَبَّهَ شَقَاؤُهُ وَاضْطِرَابُ أَمْرِهِ فِي مُدَّةِ الْبَحْثِ عَنِ الدِّينِ بِلَهَثِ الْكَلْبِ فِي حَالَةِ تَرْكِهِ فِي دَعَةٍ، تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، وَيُشَبَّهَ شَقَاؤُهُ فِي إِعْرَاضِهِ عَنِ الدِّينِ الْحَقِّ عِنْدَ مَجِيئِهِ بِلَهَثِ الْكَلْبِ فِي حَالَةِ طَرْدِهِ وَضَرْبِهِ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ. وَقَدْ أَغْفَلَ هَذَا الَّذِينَ فَسَّرُوا هَذِهِ الْآيَةَ فَقَرَّرُوا التَّمْثِيلَ بِتَشْبِيهِ حَالَةٍ بَسِيطَةٍ بِحَالَةٍ بَسِيطَةٍ فِي مُجَرَّدِ التَّشْوِيهِ أَو الخسة. فيؤول إِلَى أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ تَشْبِيهِهِ بِالْكَلْبِ إِظْهَارُ خِسَّةِ الْمُشَبَّهِ، كَمَا دَرَجَ عَلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَلَوْ كَانَ هَذَا هُوَ الْمُرَادَ لَمَا كَانَ لِذِكْرِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ كَبِيرُ جَدْوَى، بَلْ يَقْتَصِرُ عَلَى أَنَّهُ لِتَشْوِيهِ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، لِتَكْتَسِبَ الْحَالَةُ الْمُشَبَّهَةُ تَشْوِيهًا، وَذَلِكَ تَقْصِيرٌ فِي حَقِّ التَّمْثِيلِ.

Kendisine benzetilen tarafında { تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” ifadesi zikredilince, bunun benzeyen tarafında da bir karşılığı bulunması zorunlu hale gelmiştir. Bu temsilin parçaları şöyle karşılıklı oturur: Sapkın kişi köpeğe benzetilir; dini arama sürecindeki bedbahtlığı ve iç karmaşası, kendi haline bırakıldığında köpeğin solumasına benzetilir ki bu, akılla kavrananın duyuyla algılanana benzetilmesidir; hak din geldiğinde ondan yüz çevirmesindeki bedbahtlığı ise, kovalandığında ve vurulduğunda köpeğin solumasına benzetilir ki bu da akılla kavrananın duyuyla algılanana benzetilmesidir. Bu âyeti tefsir edenler bu inceliği gözden kaçırmış ve temsili, yalnızca çirkinleştirme veya aşağılama amacıyla basit bir durumu basit bir duruma benzetme olarak değerlendirmişlerdir. Bu durumda maksat, «el-Keşşâf»ta benimsendiği üzere, benzetilenin alçaklığını ortaya koymaktan ibaret kalır. Şayet kastedilen bu olsaydı, { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” ifadesinin zikredilmesinin büyük bir faydası olmaz, sadece benzeyen durum da bir çirkinlik kazansın diye kendisine benzetilen durumun çirkinleştirilmesinden ibaret kalırdı; bu ise temsilin hakkını vermemek olur.

وَالْكَلْبُ حَيَوَانٌ مِنْ ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ ذُو أَنْيَابٍ وَأَظْفَارٍ كَثِيرُ النَّبْحِ فِي اللَّيْلِ قَلِيلُ النَّوْمِ فِيهِ كَثِيرُ النَّوْمِ فِي النَّهَارِ، يَأْلَفُ مَنْ يُعَاشِرُهُ ويحرس مَكَانَهُ مِنَ الطَّارِقِينَ الَّذِينَ لَا يَأْلَفُهُمْ، وَيَحْرُسُ الْأَنْعَامَ الَّتِي يُعَاشِرُهَا، وَيَعْدُو عَلَى الذِّئَابِ، وَيَقْبَلُ التَّعْلِيمَ، لِأَنَّهُ ذَكِيٌّ.

Köpek; dört ayaklı, azı dişleri ve tırnakları olan, geceleyin çok havlayıp az uyuyan, gündüz ise çok uyuyan bir hayvandır. Birlikte yaşadığı kimseye alışır, alışık olmadığı yabancılara karşı mekanını korur, birlikte yaşadığı hayvanları muhafaza eder, kurtlara saldırır ve zeki olduğu için eğitilmeyi kabul eder.

وَيَلْهَثُ إِذَا أَتْعَبَ أَوِ اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْحَرُّ، وَيَلْهَثُ بِدُونِ ذَلِكَ، لِأَنَّ فِي خِلْقَتِهِ ضِيقًا فِي مَجَارِي النَّفَسِ يَرْتَاحُ لَهُ بِاللَّهَثِ.

Yorulduğunda yahut sıcak şiddetlendiğinde solur; bunlar olmadan da solur, çünkü yaratılışında nefes yollarında bir darlık vardır ve soluyarak rahatlar.

وَجُمْلَةُ: إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْكَلْبِ وَالْخِطَابُ فِي تَحْمِلْ وَتَتْرُكْ لِمُخَاطَبٍ غَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَالْمَعْنَى إِنْ يَحْمِلْ عَلَيْهِ حَامِلٌ، أَوْ يَتْرُكْهُ تَارِكٌ.

{ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” cümlesi, köpek lafzından hal konumundadır. «تَحْمِلْ» ve «تَتْرُكْ» fiillerindeki hitap, belirlenmemiş herhangi bir muhatabadır; manası: bir kovalayan üzerine varsa da, bir bırakan kendi haline bıraksa da demektir.

وَاللَّهَثُ: سُرْعَةُ التَّنَفُّسِ مَعَ امْتِدَادِ اللِّسَانِ لِضِيقِ النَّفَسِ، وَفِعْلُهُ بِفَتْحِ الْهَاءِ وَبِكَسْرِهَا، وَمُضَارِعُهُ بِفَتْحِهَا لَا غَيْرَ، وَالْمَصْدَرُ اللَّهَثُ بِفَتْحِ اللَّامِ وَالْهَاءِ وَيُقَالُ

Lehes (اللَّهَثُ): Nefes darlığından ötürü dilin dışarı sarkmasıyla birlikte hızlı nefes alıp vermektir. Fiili he'nin fethi ve kesresiyle (لهَث - لهِث) gelir, muzarisi ise sadece fetha iledir (يَلْهَثُ). Masdarı lâm ve he'nin fethiyle «el-lehes»tir (اللَّهَثُ);

اللُّهَاثُ بِضَمِّ اللَّامِ، لِأَنَّهُ مِنَ الْأَدْوَاءِ، وَلَيْسَ بِصَوْتٍ.

lâm'ın zammesiyle «el-luhâs» (اللُّهَاثُ) da denir; çünkü bu bir hastalıktır, ses değildir.

ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.

{ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Âyetlerimizi yalanlayan topluluğun misali işte böyledir. Sen kıssayı anlat, belki düşünürler.”

جُمْلَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا الْآيَتَيْنِ، وَالْمِثَالُ الْحَالُ أَيْ ذَلِكَ التَّمْثِيلُ مَثَلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ بِالْقُرْآنِ، تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، لِأَنَّ حَالَةَ الْكَلْبِ الْمُشْتَبَهِ شَبِيهَةٌ بِحَالِ الْمُكَذِّبِينَ وَلَيْسَتْ عَيْنَهَا.

Bu cümle, { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Onlara, kendisine âyetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku” âyetini açıklayan bir cümledir. Misal hal demektir; yani bu temsil, Kur'an'ı yalanlayan müşriklerin halidir ve beliğ bir teşbihtir; zira benzetilen köpeğin hali yalanlayanların haline benzemektedir, onların bizzat kendisi değildir.

وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا، وَهُوَ صَاحِبُ الْقِصَّةِ، هُوَ مَثَلُ الْمُشْرِكِينَ،

«ذَلِكَ» ile yapılan işaret, kıssa sahibi olan { الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “kendisine âyetlerimizi verdiğimiz kimse”yedir; o müşriklerin bir örneğidir,

لِأَنَّهُمْ شَابَهُوهُ فِي أَنهم أَتَوا الْقُرْآنَ فَكَذَّبُوا بِهِ، فَكَانَتْ حَالُهُمْ كَحَالِ ذَلِكَ الْمُكَذِّبِ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَثَلِ فِي قَوْلِهِ: كَمَثَلِ الْكَلْبِ أَيْ حَالُ الْكَلْبِ الْمَذْكُورَةِ كَحَالِ الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ فِي أَنَّهُمْ كَانُوا يَوَدُّونَ مَعْرِفَةَ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَيَتَمَنَّوْنَ مُسَاوَاةَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْعِلْمِ وَالْفَضْلِ، فَكَانُوا بِذَلِكَ فِي عَنَاءٍ وَحَيْرَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ بِكِتَابٍ مُبِينٍ انْتَقَلُوا إِلَى عَنَاءِ مُعَانَدَتِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الْأَنْعَام: ١٥٧] وَهَذَا تَأْوِيلُ مَا رُوِيَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّ آيَةَ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا إِلَى آخِرِهَا نَزَلَتْ فِي قُرَيْشٍ.

çünkü onlar Kur'an kendilerine geldiğinde onu yalanlamakla ona benzemişlerdir; durumları o yalanlayanın durumu gibi olmuştur. Daha açık olan ise, işaretin { كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “köpeğin durumu gibi” ifadesindeki mesel'e yapılmış olmasıdır; yani köpeğin zikredilen hali, yalanlayan müşriklerin hali gibidir. Çünkü onlar İbrahim'in dinini bilmek istiyor, ilim ve fazilette Ehl-i Kitap ile eşit olmayı arzuluyorlardı; bu sebeple Cahiliye döneminde bir yorgunluk ve şaşkınlık içindeydiler. Kendilerine içlerinden apaçık bir kitapla bir peygamber gelince, bu defa ona inat etmenin sıkıntısına geçtiler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “Yahut 'Bize de Kitap indirilseydi, onlardan daha çok doğru yolda olurduk' demeyesiniz” [el-En'âm: 157]. Ubâde b. es-Sâmit'ten { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Onlara, kendisine âyetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku” âyetinin sonuna kadar Kureyş hakkında indiğine dair rivayet edilen sözün tevili de budur.

وَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ الْأَمْرَ بِقَوْلِهِ: فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ أَيِ اقْصُصْ هَذِهِ الْقِصَّةَ وَغَيْرَهَا، وَهَذَا تَذْيِيلٌ لِلْقِصَّةِ الْمُمَثَّلِ بِهَا يَشْمَلُهَا وَغَيْرَهَا مِنَ الْقَصَصِ الَّتِي فِي الْقُرْآنِ، فَإِنَّ فِي الْقَصَصِ تَفَكُّرًا وَمَوْعِظَةً، فَيُرْجَى مِنْهُ تَفَكُّرُهُمْ وَمَوْعِظَتُهُمْ، لِأَنَّ لِلْأَمْثَالَ وَاسْتِحْضَارِ النَّظَائِرِ شَأْنًا عَظِيمًا فِي اهْتِدَاءِ النُّفُوسِ بِهَا وَتَقْرِيبِ الْأَحْوَالِ الْخَفِيَّةِ إِلَى النُّفُوسِ الذَّاهِلَةِ أَوِ الْمُتَغَافِلَةِ، لِمَا فِي التَّنْظِيرِ بِالْقِصَّةِ الْمَخْصُوصَةِ مِنْ تَذَكُّرِ مُشَاهَدَةِ الْحَالَةِ بِالْحَوَاسِّ، بِخِلَافِ التَّذْكِيرِ الْمُجَرَّدِ عَنِ التَّنْظِيرِ بالشَّيْء المحسوس.

Bunun üzerine { فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Sen kıssayı anlat, belki düşünürler” emri bağlanmıştır; yani bu kıssayı ve diğerlerini anlat demektir. Bu, misal getirilen kıssanın bir fezlekesi olup hem onu hem de Kur'an'daki diğer kıssaları kapsar. Zira kıssalarda tefekkür ve öğüt vardır; böylece onların düşünmeleri ve öğüt almaları umulur. Çünkü misallerin ve benzer olayları zihinde canlandırmanın, nefislerin hidayete ermesinde, gafil ve vurdumduymaz nefislere gizli halleri yaklaştırmada büyük bir yeri vardır; zira özel bir kıssa ile benzetme yapmakta, durumun duyularla bizzat müşahede edilmesini hatırlatmak vardır. Bu, somut bir şeyle benzetme yapılmaksızın icra edilen yalın hatırlatmanın aksinedir.

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٧٧]

[el-A'râf Sûresi (7): Âyet 177]

ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)

{ ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) } “Âyetlerimizi yalanlayan ve yalnız kendilerine zulmetmekte olan topluluğun durumu ne kötüdür!” (177)

جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِأَنَّهَا جُعِلَتْ إِنْشَاءَ ذَمٍّ لَهُمْ، بِأَنْ كَانُوا فِي حَالَةٍ شَنِيعَةٍ

Bu cümle müsteneftir (yeni bir başlangıçtır); çünkü korkunç bir hal üzere olmaları sebebiyle onları zemmetmeyi inşa etmek için getirilmiştir

وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ.

ve onlar kendilerine zulmetmişlerdir.

وَالظُّلْمُ هُنَا عَلَى حَقِيقَتِهِ فَإِنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا أَحَلُّوهُ بِهَا مِنَ الْكُفْرِ الَّذِي جَعَلَهُمْ مَذْمُومِينَ فِي الدُّنْيَا وَمُعَذَّبِينَ فِي الْآخِرَةِ.

Buradaki zulüm hakiki anlamındadır; zira onlar, kendilerini dünyada kınanmış, ahirette ise azap edilmiş kılan küfrü üzerlerine çekmekle kendi nefislerine zulmetmişlerdir.

وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ مَا ظَلَمُوا إِلَّا أَنْفُسَهُمْ، وَشَأْنُ الْعَاقِلِ أَنْ لَا يُؤْذِيَ نَفْسَهُ، وَفِيهِ إِزَالَةُ تَبَجُّحِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يتبعوا مُحَمَّدًا ﷺ ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّ ذَلِكَ يَغِيظُهُ وَيَغِيظُ الْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّمَا يَضُرُّونَ أَنْفُسَهُمْ.

Mef'ûlün (nesnenin) öne alınması ihtisas (öze tahsis) içindir; yani onlar yalnızca kendilerine zulmetmişlerdir. Akıllı bir kimsenin tutumu ise kendine zarar vermemektir. Bunda, bunun Hz. Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve Müslümanları öfkelendireceğini zannederek ona uymamakla böbürlenmelerini boşa çıkarma [anlamı] vardır; oysa onlar yalnızca kendilerine zarar vermektedirler.

وَجُمْلَةُ: وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى الصِّلَةِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ مَعْرُوفُونَ بِمَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عِنْدَ النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ فَتَكُونَ تَذْيِيلًا لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا إِخْبَارًا عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ فِي تَكْذِيبِهِمْ، وَانْتِفَاءِ مِنَ الْقَصَصِ مَا ظَلَمُوا إِلَّا أَنْفُسَهُمْ.

{ وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } cümlesinin, bu cümlenin içeriğiyle Peygamber ve Müslümanlar nezdinde tanındıkları dikkate alınarak sıla cümlesine matuf olması caizdir. Yine { ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ } cümlesine matuf olması da caizdir; bu durumda önceki cümle için bir fezleke (tazyîl) olup onların yalanlamalarında ve kıssalardan faydalanmamalarında sadece kendilerine zulmettiklerini haber vermektedir.

وَقَوْلُهُ: كانُوا يَظْلِمُونَ أَقْوَى فِي إِفَادَةِ وَصْفِهِمْ بِالظُّلْمِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ فِي سُورَة الْأَنْعَام [٧٥] .

Yüce Allah'ın { كانُوا يَظْلِمُونَ } buyruğu, En'âm Sûresi'ndeki { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [En'âm: 75] âyetinde geçtiği üzere, onları zulümle nitelemeyi ifade etme hususunda [sadece] "وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ" (kendilerine zulmettiler) denilmesinden daha güçlüdür.

[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٧٨]

[el-A'râf Sûresi (7): Âyet 178]

مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨)

{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) } “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.” (178)