هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ لِلْقِصَّةِ وَالْمَثَلِ وَمَا أُعْقِبَا بِهِ مِنْ وَصْفِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ تُحَصِّلُ ذَلِكَ كُلَّهُ وَتَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ، وَذَلِكَ أَعْلَى أَنْوَاعِ التَّذْيِيلِ، وَفِيهَا تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْمُهْتَدِينَ وَتَلْقِينٌ لِلْمُسْلِمِينَ لِلتَّوَجُّهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِطَلَبِ الْهِدَايَةِ مِنْهُ وَالْعِصْمَةِ مِنْ مَزَالِقِ الضَّلَالِ، أَيْ فَالَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا إِلَى الْحَقِّ بَعْدَ أَنْ جَاءَهُمْ دَلَّتْ حَالُهُمْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ غَضِبَ عَلَيْهِمْ فَحَرَمَهُمُ التَّوْفِيقَ.
Bu cümle; kıssanın, meselin ve bunların ardından gelen müşriklerin durumunun tasvirinin bir fezlekesidir (tazyîlidir). Zira bu cümle bütün bunları özetlemekte ve mesel (özdeyiş) gibi cereyan etmektedir ki bu, fezlekenin en üstün türüdür. Bu cümlede doğru yola erenlerin şanını yüceltme ve Müslümanlara hidayeti O'ndan istemek ve sapıklık kayganlıklarından korunmak için Yüce Allah'a yönelme telkini vardır; yani hak kendilerine geldikten sonra ona hidayet bulamayanların durumu, Allah'ın onlara gazap ettiğini ve onları muvaffakiyetten mahrum bıraktığını göstermiştir.
وَالْهِدَايَةُ حَقِيقَتُهَا إِبَانَةُ الطَّرِيقِ، وَتُطْلَقُ عَلَى مُطْلَقِ الْإِرْشَادِ لِمَا فِيهِ النَّفْعُ سَوَاءٌ اهْتَدَى الْمَهْدِيُّ إِلَى مَا هُدِيَ إِلَيْهِ أَمْ لَمْ يَهْتَدِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً [الْإِنْسَان: ٣] وَقَالَ: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فصلت: ١٧] .
Hidayetin hakiki anlamı yolu açıklamaktır; hidayet edilen kimse kendisine gösterilen doğru yola ister girsin ister girmesin faydalı olan şeye yönelik mutlak irşat için de kullanılır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً } “Şüphesiz biz ona doğru yolu gösterdik; ister şükredici olsun ister nankör” [el-İnsân: 3]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” [Fussilet: 17].
ثُمَّ قَدْ عُلِمَ أَنَّ الْفِعْلَ الَّذِي يُسْنَدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا يُرَادُ بِهِ أَتْقَنُ أَنْوَاعِ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ وَأَدْوَمُهَا، مَا لَمْ تَقُمِ الْقَرِينَةُ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، فَقَوْلُهُ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ يَعْنِي بِهِ مَنْ يُقَدِّرُ اللَّهُ اهْتِدَاءَهُ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى مَنْ يُرْشِدُهُ اللَّهُ بِالْأَدِلَّةِ أَوْ بِوَاسِطَةِ الرُّسُلِ،
Sonra bilinmektedir ki, aksi yönde bir karine bulunmadıkça, Yüce Allah'a isnat edilen fiille o mahiyetin en mükemmel ve en sürekli türü kastedilir. Dolayısıyla { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } buyruğu ile Allah'ın hidayete ermesini takdir ettiği kimse kastedilmektedir; yoksa anlam Allah'ın delillerle veya peygamberler vasıtasıyla irşat ettiği kimse demek değildir.
وَقَدِ اسْتُفِيدَ ذَلِكَ مِنَ الْقِصَّةِ الْمُذَيَّلَةِ فَإِنَّهُ قَالَ فِيهَا: الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا [الْأَعْرَاف: ١٧٥] فَإِيتَاءُ الْآيَاتِ ضَرْبٌ مِنَ الْهِدَايَةِ بِالْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ، ثُمَّ قَالَ فِيهَا فَانْسَلَخَ مِنْها [الْأَعْرَاف: ١٧٥] وَقَالَ وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ [الْأَعْرَاف: ١٧٦] وَقَالَ: وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها [الْأَعْرَاف: ١٧٦] فَعَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ أَرْشَدَهُ، وَلَمْ يُقَدِّرْ لَهُ الِاهْتِدَاءَ، فَالْحَالَةُ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُدَ إِلَى الْأَرْضِ لَيْسَتْ حَالَةَ هُدًى، وَلَكِنَّهَا حَالَةُ تَرَدُّدٍ وَتَجْرِبَةٍ، كَمَا تَكُونُ حَالَةُ الْمُنَافِقِ عِنْدَ حُضُورِهِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ إِذْ يَكُونُ مُتَلَبِّسًا بِمَحَاسِنِ الْإِسْلَامِ فِي الظَّاهِرِ، وَلَكِنَّهُ غَيْرُ مُبْطِنٍ لَهَا كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى هُنَا: مَنْ يُقَدِّرِ اللَّهُ لَهُ أَنْ يَكُونَ مُهْتَدِيًا فَهُوَ الْمُهْتَدِي.
Bu husus, fezlekesi yapılan kıssadan da anlaşılmaktadır. Zira Allah Teâlâ orada { الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “kendisine âyetlerimizi verdiğimiz kimse” [el-A'râf: 175] buyurmuştur; âyetlerin verilmesi asıl anlamıyla bir tür hidayettir. Ardından orada { فَانْسَلَخَ مِنْها } “fakat o bunlardan sıyrılıp çıktı” [el-A'râf: 175], { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ } “fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu” [el-A'râf: 176] ve { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Eğer dileseydik onu bunlarla yüceltirdik” [el-A'râf: 176] buyurmuştur. Böylece anladık ki Allah onu irşat etmiş, fakat hidayete ermesini takdir etmemiştir. Dolayısıyla dünyaya saplanıp kalmadan önceki durumu gerçek bir hidayet durumu değil, tereddüt ve deneme durumuydu; tıpkı Bakara Sûresi'ndeki { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [Bakara: 17] âyetinde daha önce açıkladığımız gibi, münafığın Müslümanlarla bir arada bulunurken zahirde İslam'ın güzelliklerine bürünüp batında bunları benimsememesi hali gibidir. Bu durumda buradaki anlamın: "Allah kime hidayet bulmasını takdir ederse işte doğru yola eren odur" şeklinde olması kesinleşmiştir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ فَهُوَ الْمُهْتَدِي قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ ادِّعَائِيٌّ بِاعْتِبَارِ الْكَمَالِ وَاسْتِمْرَارِ الِاهْتِدَاءِ إِلَى وَفَاةِ صَاحِبِهِ، وَهِيَ مَسْأَلَةُ الْمُوَافَاةِ عِنْدَ الْأَشَاعِرَةِ، أَيْ وَأَمَّا غَيْرُهُ فَهُوَ وَإِنْ بَانَ مُهْتَدِيًا فَلَيْسَ بِالْمُهْتَدِي لِيَنْطَبِقَ هَذَا عَلَى حَالِ الَّذِي أُوتِيَ الْآيَاتِ فَانْسَلَخَ مِنْهَا وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يُرْفَعَ بِهَا.
{ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } cümlesinin iki ögesinin de marife kılınmasından anlaşılan kasr (özgüleme), kemal ve kişinin vefatına kadar hidayetin devam etmesi itibariyle hakiki-iddiaî bir kasrdır; bu da Eş'arîler nezdindeki muvâfât (son nefeste iman üzere olma) meselesidir. Yani: "Ondan başkası ise hidayet üzere görünse bile gerçekte doğru yola ermiş değildir" demektir; ta ki bu durum, kendisine âyetler verilip de onlardan sıyrılan ve normalde onlarla yüceltilmesi gereken kimsenin haline mutabık olsun.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي لَيْسَ مِنْ بَابِ قَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
Bununla bilirsin ki Yüce Allah'ın { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } buyruğu, Ebü'n-Necm'in şu sözü kabilinden değildir:
وَشِعْرِي شِعْرِي
"Ve benim şiirim benim şiirimdir"
وَقَول النبيء ﷺ: «مَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ»
Ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Kimin hicreti Allah'a ve Resulüne ise, onun hicreti Allah'a ve Resulünedir» sözü kabilinden [de] değildir.
لِأَنَّ ذَلِكَ فِيمَا لَيْسَ فِي مَفَادِ الثَّانِي مِنْهُ شَيْءٌ زَائِدٌ عَلَى مَفَادِ مَا قَبْلَهُ بِخِلَافِ مَا فِي الْآيَةِ فَإِنَّ فِيهَا الْقَصْرَ.
Çünkü bu [tür ifadeler], ikincisinin ifade ettiği anlamda birincisinin ifade ettiğine ek bir şey bulunmayan yerlerdedir; âyetteki durum ise bunun aksinedir, zira onda kasr (özgüleme) vardır.
وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَزِيدَ فِي جَانِبِ الْخَاسِرِينَ الْفَصْلُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِتَمْيِيزِهِمْ بِعُنْوَانِ الْخُسْرَانِ تَحْذِيرًا مِنْهُ، فَالْقَصْرُ فِيهِ مُؤَكِّدٌ.
{ وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } hakkında da durum böyledir. Ziyana uğrayanlar tarafında, bundan sakındırmak maksadıyla hüsran vasfıyla ayırt edilmelerine daha fazla önem vermek için işaret ismiyle fasl (ayrım) ziyade kılınmıştır; dolayısıyla buradaki kasr tekitlidir.
وَجُمِعَ الْوَصْفُ فِي الثَّانِي مُرَاعَاةً لِمَعْنَى (مَنِ) الشَّرْطِيَّةِ، وَإِنَّمَا رُوعِيَ مَعْنَى (مَنِ) الثَّانِيَةِ دُونَ الْأُولَى لِرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ وَلِتَبَيُّنِ أَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ بِ (مَنِ) الْأُولَى مُفْرَدًا.
İkincisinde sıfatın çoğul getirilmesi, şart edatı olan (مَنْ) kelimesinin manasını gözetmek içindir. İlkinde değil de sadece ikinci (مَنْ)'de mananın gözetilmesi ise hem fâsılayı (âyet sonu uyumunu) korumak hem de ilk (مَنْ) ile tek bir kişinin kastedilmediğini açıklamak içindir.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ مُقَابَلَةِ الْهِدَايَةِ بِالْإِضْلَالِ، وَمُقَابَلَةِ الْمُهْتَدِي بِالْخَاسِرِ أَنَّ الْمُهْتَدِيَ فَائِزٌ رَابِحٌ فَحُذِفَ ذِكْرُ رِبْحِهِ إِيجَازًا.
Hidayetin dalaletle (saptırmayla) ve hidayete erenin ziyana uğrayanla mukabele edilmesinden (karşılaştırılmasından) hidayete erenin kazanan ve kâr eden olduğu anlaşılmış, bu yüzden icaz (özlü anlatım) amacıyla onun kazancının zikri hazfedilmiştir.
وَالْخُسْرَانُ اسْتُعِيرَ لِتَحْصِيلِ ضِدِّ الْمَقْصُودِ مِنَ الْعَمَلِ كَمَا يُسْتَعَارُ الرِّبْحُ لِحُصُولِ
Hüsran (ziyana uğrama), amelden kastedilenin zıddının hasıl olması için istiare edilmiştir; tıpkı kâr kelimesinin, amelin hayrının hasıl olması için istiare edilmesi gibi.
الْخَيْرِ مِنَ الْعَمَلِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٩] ، وَفِي قَوْلِهِ: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٦] .
Bu sûredeki { وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } [el-A'râf: 9] ve Bakara Sûresi'ndeki { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } [Bakara: 16] âyetlerinde daha önce geçtiği gibidir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٧٩]
[el-A'râf Sûresi (7): Âyet 179]
وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩)
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) } “Andolsun biz, cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar. İşte asıl gafiller onlardır.” (179)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا [الْأَعْرَاف: ١٧٥] ، وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ صَاحِبَ الْقِصَّةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا انْتَقَلَ مِنْ صُورَةِ الْهُدَى إِلَى الضَّلَالِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَهُ خَلَقَهُ لِيَكُونَ مِنْ أَهْلِ جَهَنَّم، مَعَ مَالهَا مِنَ الْمُنَاسَبَةِ لِلتَّذْيِيلِ الَّذِي خُتِمَتْ بِهِ الْقِصَّةُ وَهُوَ قَوْلُهُ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي [الْأَعْرَاف: ١٧٨] الْآيَةَ.
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } [el-A'râf: 175] cümlesine matuftur. [Aralarındaki] münasebet şudur: Kendisine atıf yapılan kıssanın sahibi hidayet suretinden sapıklığa intikal etmiştir; zira Allah onu yarattığında cehennem ehlinden olsun diye yaratmıştır. Bununla birlikte kıssanın kendisiyle sonlandırıldığı { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } [el-A'râf: 178] âyetindeki fezleke ile de bir münasebeti vardır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَبِقَدْ لِقَصْدِ تَحْقِيقِهِ لِأَنَّ غَرَابَتَهُ تُنْزِلُ سَامِعَهُ خَالِيَ الذِّهْنِ مِنْهُ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ فِي تَأْوِيلِهِ، وَلِأَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ قَدْ وُصِفُوا بِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها- إِلَى قَوْلِهِ- بَلْ هُمْ أَضَلُّ، وَالْمَعْنِيُّ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ، وَهُمْ يُنْكِرُونَ أَنَّهُمْ فِي ضَلَالٍ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا، وَكَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ أَحْلَامٍ وَأَفْهَامٍ، وَلِذَلِكَ قَالُوا
Haberin kasem (yemin) lâmı ve "kad" ile tekit edilmesi, onu gerçekleştirmek/kesinleştirmek kastıyladır; çünkü garipliği sebebiyle, bundan habersiz olan dinleyiciyi tevilinde tereddüt eden biri konumuna indirger. Ayrıca kendilerinden haber verilenler { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } buyruğundan { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } buyruğuna kadar [olan vasıflarla] nitelenmişlerdir. Bunlarla kastedilenler müşriklerdir; onlar sapıklık içinde olduklarını inkâr eder ve iyi bir iş yaptıklarını sanırlar. Kendilerini akıl ve anlayış sahibi zannederlerdi; nitekim bu yüzden
للرسول ﷺ فِي مَعْرِضِ التَّهَكُّمِ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت:
alay yollu Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle demişlerdi: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtülüdür ve kulaklarımızda ağırlık vardır” [Fussilet:
٥] .
5].
وَالذَّرْءُ الْخَلْقُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٦] .
ez-Zer' (الذَّرْءُ), yaratmak demektir ve En'âm Sûresi'ndeki { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } [En'âm: 136] âyetinde daha önce geçmişti.
وَاللَّامُ فِي لِجَهَنَّمَ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ خَلَقْنَا كَثِيرًا لِأَجْلِ جَهَنَّمَ.
{ لِجَهَنَّمَ } ifadesindeki lâm talil (gerekçe bildirme) içindir; yani "cehennem için birçok kimseyi yarattık" demektir.
وَجَهَنَّمُ مُسْتَعْمَلَةٌ هُنَا فِي الْأَفْعَالِ الْمُوجِبَةِ لَهَا بِعَلَاقَةِ الْمُسَبِّبِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ خُلِقُوا لِأَعْمَالِ الضَّلَالَةِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى الْكَوْنِ فِي جَهَنَّمَ، وَلَمْ يُخْلَقُوا لِأَجْلِ جَهَنَّمَ، لِأَنَّ جَهَنَّمَ لَا يُقْصَدُ إِيجَادُ خَلْقٍ لِتَعْمِيرِهَا، وَلَيْسَتِ اللَّامُ لَامَ الْعَاقِبَةِ لِعَدَمِ انْطِبَاقِ حَقِيقَتِهَا عَلَيْهَا، وَفِي «الْكَشَّافِ» جَعَلَهُمْ لِإِغْرَاقِهِمْ فِي الْكُفْرِ، وَأَنَّهُمْ لَا يَأْتِي مِنْهُمْ إِلَّا أَفْعَالُ أَهْلِ النَّارِ، مَخْلُوقِينَ لِلنَّارِ دَلَالَةً عَلَى تَمَكُّنِهِمْ فِيمَا يُؤَهِّلُهُمْ لدُخُول النَّار اه، وَهَذَا
Cehennem burada müsebbibiyet alakasıyla onu gerektiren fiiller anlamında kullanılmıştır; çünkü onlar cehennemde bulunmaya götüren sapıklık amelleri için yaratılmışlardır, yoksa [bizzat] cehennemin kendisi için yaratılmamışlardır; zira cehennemi doldurmak için mahlukat var etmek kastedilmez. Bu lâm akıbet lâmı da değildir; zira hakikati buna uymaz. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: "Küfre iyice batmış olmaları ve kendilerinden sadece cehennem ehlinin fiillerinin sadır olması sebebiyle, onları ateşe girmeyi hak ettiren şeyde kökleştiklerine delalet etmek üzere ateşe yaratılmış kıldı." (Alıntı sonu). Bu ise,
يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الِاسْتِعَارَةُ فِي ذَرَأْنا وَهُوَ تَكَلُّفٌ رَاعَى بِهِ قَوَاعِدَ الِاعْتِزَالِ فِي خَلْقِ أَفْعَالِ الْعِبَادِ وَفِي نِسْبَةِ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
istiarenin { ذَرَأْنا } fiilinde olmasını iktiza eder ki bu, kulların fiillerinin yaratılması ve bunun Yüce Allah'a isnadı konusunda Mutezile kurallarını gözettiği bir tekellüftür (zorlamadır).
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ: لِجَهَنَّمَ كَثِيراً لِيَظْهَرَ تَعَلُّقُهُ بِ ذَرَأْنا.
{ لِجَهَنَّمَ كَثِيراً } ifadesinde mecrurun mef'ûlden önce getirilmesi, { ذَرَأْنا } fiiline olan taallukunun belirginleşmesi içindir.
وَمَعْنَى خَلْقِ الْكَثِيرِ لِأَعْمَالِ الشَّرِّ الْمُفْضِيَةِ إِلَى النَّارِ: أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ كَثِيرًا فَجَعَلَ فِي نُفُوسِهِمْ قُوًى مِنْ شَأْنِهَا إِفْسَادُ مَا أَوْدَعَهُ فِي النَّاسِ مِنِ اسْتِقَامَةِ الْفِطْرَةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَاف: ١٧٢] وَهِيَ قُوَى الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ فَخَلْقُهَا أَشَدُّ سُلْطَانًا عَلَى نُفُوسِهِمْ مِنَ الْقُوَّةِ الْفِطْرِيَّةِ الْمُسَمَّاةِ الْحِكْمَةَ، فَجُعِلَتِ الشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ الْمُسَمَّيْنَ بِالْهَوَى تَغْلِبُ قُوَّةَ الْفِطْرَةِ، وَهِيَ الْحِكْمَةُ وَالرَّشَادُ، فَتُرَجِّحُ نُفُوسُهُمْ دَوَاعِي الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ فَتَتْبَعُهَا وَتُعْرِضُ عَنِ الْفِطْرَةِ، فَدَلَائِلُ الْحَقِّ قَائِمَةٌ فِي نُفُوسِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ يَنْصَرِفُونَ عَنْهَا لِغَلَبَةِ الْهَوَى عَلَيْهِمْ فَبِحَسَبِ خِلْقَةِ نُفُوسِهِمْ غَيْرَ ذَاتِ عَزِيمَةٍ عَلَى مُقَاوَمَةِ الشَّهَوَاتِ: جُعِلُوا كَأَنَّهُمْ خُلِقُوا لِجَهَنَّمَ، وَكَأَنَّهُمْ لَمْ تَخْلُقْ فِيهِمْ دَوَاعِي الْحَقِّ فِي الْفِطْرَةِ.
Birçok insanın ateşe götüren şer ameller için yaratılmasının anlamı şudur: Allah birçok insanı yaratmış ve onların nefislerine, { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini çıkarmış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet' demişlerdi” [el-A'râf: 172] âyetinde işaret edilen fıtrat istikametini bozacak güçler koymuştur; bunlar şehvet ve gazap güçleridir. Bu güçlerin yaratılışı, onların nefisleri üzerinde hikmet adı verilen fıtrî güçten daha baskındır. Böylece heva olarak adlandırılan şehvet ve gazap, hikmet ve doğru yol olan fıtrat gücüne galip kılınmış; nefisleri şehvet ve gazap saiklerini tercih ederek onların peşine düşmüş ve fıtrattan yüz çevirmiştir. Dolayısıyla hakkın delilleri nefislerinde mevcuttur fakat hevanın kendilerine baskın gelmesi sebebiyle onlardan yüz çevirirler. Nefislerinin şehvetlere direnme azminden yoksun yaratılışı hasebiyle, sanki cehennem için yaratılmışlar ve fıtratlarında hakkın saikleri hiç yaratılmamış gibi kılınmışlardır.
وَالْجِنُّ خَلْقٌ غَيْرُ مَرْئِيٍّ لَنَا، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ أَنَّهُمْ عُقَلَاءُ، وَأَنَّهُمْ مَطْبُوعُونَ عَلَى مَا خُلِقُوا لِأَجْلِهِ مِنْ نَفْعٍ أَوْ ضُرٍّ، وَخَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَمِنْهُمُ الشَّيَاطِينُ، وَهَذَا الْخَلْقُ لَا قِبَلَ لَنَا بِتَفْصِيلِ نِظَامِهِ وَلَا كَيْفِيَّاتِ تَلَقِّيهِ لِمُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْهُ.
Cinler bizim için görünmez bir mahluktur; Kur'an'ın zahirine göre onlar akıl sahibidir ve fayda ya da zarar, hayır ya da şer namına ne için yaratılmışlarsa ona göre fıtratlandırılmışlardır. Şeytanlar da onlardandır. Bu mahlukatın nizamının ayrıntılarını ve Yüce Allah'ın kendilerinden olan muradını nasıl algıladıklarını bilmemize imkân yoktur.
وَقَوْلُهُ: لَهُمْ قُلُوبٌ حَالٌ أَوْ صِفَةٌ لِخُصُوصِ الْإِنْسِ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ لَهُمْ: قُلُوبٌ،
Yüce Allah'ın { لَهُمْ قُلُوبٌ } buyruğu, insanlara has bir hal veya sıfattır; çünkü kalpleri olanlar sadece insanlardır,
وَعُقُولٌ، وَعُيُونٌ وَآذَانٌ، وَلَمْ يُعْرَفْ لِلْجِنِّ مِثْلُ ذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمَ الْجِنَّ عَلَى الْإِنْسِ فِي الذِّكْرِ، لِيَتَعَيَّنَ كَوْنُ الصِّفَاتِ الْوَارِدَةِ مِنْ بَعْدُ صِفَاتٍ لِلْإِنْسِ وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ.
akılları, gözleri ve kulakları olanlar onlardır; cinler için böyle bir şey bilinmemektedir. Zikredilirken cinlerin insanlardan önce getirilmesi, sonradan gelen sıfatların insanlara ait olduğunu ve { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ } buyruğu karinesiyle [yalnızca onlara raci olduğunu] belirlemek içindir.
والقلوب اسْمٌ لِمَوْقِعِ الْعُقُولِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] .
Kalpler (الْقُلُوب), Arap dilinde akılların mahallinin adıdır ve Bakara Sûresi'ndeki { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Bakara: 7] âyetinde daha önce geçmişti.
وَالْفِقْهُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٦٥] .
el-Fıkh (الْفِقْه) kavramı, En'âm Sûresi'ndeki { لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } [En'âm: 65] âyetinde geçmişti.
وَمَعْنَى نَفْيِ الْفِقْهِ وَالْإِبْصَارِ والسمع عَن آلالتها الْكَائِنَةِ فِيهِمْ أَنَّهُمْ عَطَّلُوا أَعْمَالَهَا بِتَرْكِ اسْتِعْمَالِهَا فِي أَهَمِّ مَا تَصْلُحُ لَهُ: وَهُوَ مَعْرِفَةُ مَا يَحْصُلُ بِهِ الْخَيْرُ الْأَبَدِيُّ،
Kendilerinde bulunan aletlerden (organlardan) kavramanın, görmenin ve işitmenin nefyedilmesinin (yok sayılmasının) anlamı; onların en elverişli oldukları en mühim hususta, yani ebedî hayrın kendisiyle elde edildiği
وَيُدْفَعُ بِهِ الضُّرُّ الْأَبَدِيُّ، لِأَنَّ آلَاتِ الْإِدْرَاكِ وَالْعِلْمِ خَلَقَهَا اللَّهُ لِتَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، فَلَمَّا لَمْ يَسْتَعْمِلُوهَا فِي جَلْبِ أَفْضَلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ أَكْبَرِ الْمَضَارِّ، نُفِيَ عَنْهُمْ عَمَلُهَا عَلَى وَجْهِ الْعُمُومِ لِلْمُبَالَغَةِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ يَعُمُّ، مِثْلَ النَّكِرَةِ، فَهَذَا عَامٌّ أُرِيدَ بِهِ الْخُصُوصُ لِلْمُبَالَغَةِ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِمَا يَعْلَمُونَ مِنْ غَيْرِ هَذَا، فَالنَّفْيُ اسْتِعَارَةٌ بِتَشْبِيهِ بَعْضِ الْمَوْجُودِ بِالْمَعْدُومِ كُلِّهِ.
ve ebedî zararın kendisiyle savuşturulduğu şeyi bilmede bu organları kullanmayı terk ederek işlevsiz bırakmış olmalarıdır. Zira idrak ve ilim aletlerini Allah faydaları elde etmek ve zararları defetmek için yaratmıştır. Onlar bu organları en üstün faydaları celbetmek ve en büyük zararları savuşturmak için kullanmayınca, mübalağa amacıyla bu organların işlevi genel olarak kendilerinden nefyedilmiştir. Çünkü nefyin (olumsuzluğun) bağlamında yer alan fiil, nekre gibi umum (genellik) ifade eder; dolayısıyla bu, bundan başka bildikleri şeylere itibar edilmemesinden ötürü mübalağa için özel anlam kastedilmiş genel bir ifadedir. Bu sebeple buradaki nefy, var olanın bir kısmının tamamıyla yok olana benzetilmesi yoluyla bir istiaredir.
وَلَيْسَ فِي تَقْدِيمِ الْأَعْيُنِ عَلَى الْآذَانِ مُخَالَفَةٌ لِمَا جَرَى عَلَيْهِ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ مِنْ تَقْدِيمِ السَّمْعِ عَلَى الْبَصَرِ لتشريف السّمع يتلَقَّى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ [الْبَقَرَة: ٧] لِأَنَّ التَّرْتِيبَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ هَذِهِ سَلَكَ طَرِيقَ التَّرَقِّي مِنَ الْقُلُوبِ الَّتِي هِيَ مَقَرُّ الْمُدْرَكَاتِ إِلَى آلَاتِ الْإِدْرَاكِ الْأَعْيُنِ ثُمَّ الْآذَانِ فَلِلْآذَانِ الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى فِي الِارْتِقَاءِ.
Gözlerin kulaklardan önce zikredilmesinde, { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } [Bakara: 7] âyetinde daha önce geçtiği üzere Allah'ın emrettiği şeyleri almadaki şerefinden dolayı işitmenin görmeden önce zikredilmesi şeklindeki Kur'an üslubuna bir aykırılık yoktur; zira bu A'râf Sûresi âyetindeki tertip, idrak edilenlerin karargâhı olan kalplerden idrak aletleri olan gözlere, ardından da kulaklara doğru bir terakkî (yukarı doğru derecelenme) yolu izlemiştir; dolayısıyla bu yükselişte kulaklar en üst mertebededir.
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ مُسْتَأْنَفَةٌ لِابْتِدَاءِ كَلَامٍ بِتَفْظِيعِ حَالِهِمْ فَجُعِلَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ لِيَكُونَ أَدْعَى لِلسَّامِعِينَ. وَعُرِّفُوا بِالْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِهِمْ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ، وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ بِسَبَبِهَا أَحْرِيَاءُ بِمَا سَيُذْكَرُ مِنْ تْسَوِيَتِهِمْ بِالْأَنْعَامِ أَوْ جَعْلِهِمْ أَضَلَّ مِنَ الْأَنْعَامِ، وَتَشْبِيهِهِمْ بِالْأَنْعَامِ فِي عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِمَا يَنْتَفِعُ بِهِ الْعُقَلَاءُ فَكَأَنَّ قُلُوبَهُمْ وَأَعْيُنَهُمْ وَآذَانَهُمْ، قُلُوبُ الْأَنْعَامِ وَأَعْيُنُهَا وَآذَانُهَا، فِي أَنَّهَا لَا تَقِيسُ الْأَشْيَاءَ عَلَى أَمْثَالِهَا، وَلَا تنْتَفع بِبَعْض للدلائل الْعَقْلِيَّةِ فَلَا تَعْرِفُ كَثِيرًا مِمَّا يُفْضِي بِهَا إِلَى سُوءِ الْعَاقِبَةِ.
{ أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ } cümlesi, durumlarının vahametini beyan etmek suretiyle yeni bir söze başlamak için müsteneftir (yeni bir başlangıçtır); dinleyicilerin dikkatini daha çok çekmesi için yeni bir sözün başlangıcı kılınmıştır. Bu sıfatlarla daha belirgin kılınmaları ve bu sıfatlar sebebiyle hayvanlarla bir tutulmaya veya hayvanlardan daha sapkın kılınmaya layık olduklarına dikkat çekmek amacıyla işaret ismiyle marife yapılmışlardır. Onların hayvanlara benzetilmesi, akıl sahiplerinin faydalandığı şeylerden faydalanmamaları yönündendir; sanki onların kalpleri, gözleri ve kulakları; şeyleri benzerleriyle kıyaslamaması, bazı aklî delillerden faydalanmaması ve kendisini kötü akıbete sürükleyen pek çok şeyi bilmemesi bakımından hayvanların kalpleri, gözleri ve kulakları gibidir.
وَ (بَلْ) فِي قَوْلِهِ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ لِلِانْتِقَالِ وَالتَّرَقِّي فِي التَّشْبِيهِ فِي الضَّلَالِ وَعَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِمَا يُمْكِنُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَلَمَّا كَانَ وَجْهُ الشَّبَهِ الْمُسْتَفَادُ مِنْ قَوْله: كَالْأَنْعامِ يؤول إِلَى مَعْنَى الضَّلَالِ، كَانَ الِارْتِقَاءُ فِي التَّشْبِيهِ بِطَرِيقَةِ اسْمِ التَّفْضِيلِ فِي الضَّلَالِ.
{ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } buyruğundaki "bel" (بَلْ), intikal ve dalalette (sapıklıkta) ve faydalanılması mümkün olan şeyden faydalanmamakta yapılan teşbihte terakkî (derece yükseltme) içindir. { كَالْأَنْعامِ } buyruğundan anlaşılan vech-i şebeh (benzetme yönü) dalalet manasına vardığı için, benzetmedeki terakkî dalalet hususunda ism-i tafdil yoluyla yapılmıştır.
وَوَجْهُ كَوْنِهِمْ أَضَلَّ مِنَ الْأَنْعَامِ: أَنَّ الْأَنْعَامَ لَا يَبْلُغُ بِهَا ضَلَالُهَا إِلَى إِيقَاعِهَا فِي مُهَاوِي الشَّقَاءِ الْأَبَدِيِّ، لِأَنَّ لَهَا إِلْهَامًا تَتَفَصَّى بِهِ عَنِ الْمَهَالِكِ كَالتَّرَدِّي مِنَ الْجِبَالِ وَالسُّقُوطِ فِي الْهُوَّاتِ، هَذَا إِذَا حُمِلَ التَّفْضِيلُ فِي الضَّلَالِ عَلَى التَّفْضِيلِ فِي جِنْسِهِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ، وَإِنْ حُمِلَ عَلَى التَّفْضِيلِ فِي كَيْفِيَّةِ الضَّلَالِ وَمُقَارَنَاتِهِ كَانَ وَجْهُهُ أَنَّ الْأَنْعَامَ قَدْ خُلِقَ إِدْرَاكُهَا مَحْدُودًا لَا يَتَجَاوَزُ مَا خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ، فَنُقْصَانُ انْتِفَاعِهَا بِمَشَاعِرِهَا لَيْسَ عَنْ تَقْصِيرٍ مِنْهَا، فَلَا تَكُونُ بِمَحِلِّ الْمَلَامَةِ، وَأَمَّا أَهْلُ الضَّلَالَة فَإِنَّهُم حجروا أَنْفُسَهُمْ عَنْ مُدْرَكَاتِهِمْ، بِتَقْصِيرٍ مِنْهُمْ وَإِعْرَاضٍ عَنِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فَهُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا مِنَ الْأَنْعَامِ.
Onların hayvanlardan daha sapkın olmalarının yönü şudur: Hayvanların sapıklığı onları ebedî şekavet (bedbahtlık) uçurumlarına düşürecek dereceye varmaz; çünkü onların, dağlardan yuvarlanmak ve çukurlara düşmek gibi tehlikelerden kurtulmalarını sağlayan bir ilhamları vardır. Bu, dalaletteki üstünlüğün onun cinsindeki üstünlüğe hamledilmesi durumundadır ki en zahir olanı da budur. Şayet dalaletin keyfiyeti ve ona eşlik eden hususlar bakımından bir üstünlüğe hamledilirse yönü şöyle olur: Hayvanların idraki, yaratılış gayelerini aşmayacak şekilde sınırlı yaratılmıştır; dolayısıyla duyularından faydalanmalarındaki noksanlık kendi kusurlarından kaynaklanmaz, bu sebeple kınanacak bir konumda olmazlar. Sapıklık ehline gelince; onlar kendi kusurları ve akıl yürütüp delil aramaktan yüz çevirmeleri sebebiyle kendilerini idraklerinden men etmişlerdir; dolayısıyla onlar yol bakımından hayvanlardan daha sapkındırlar.
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ تَعْلِيلٌ لِكَوْنِهِمْ أَضَلَّ مِنَ الْأَنْعَامِ وَهُوَ بُلُوغُهُمْ حَدَّ النِّهَايَةِ فِي الْغَفْلَةِ، وَبُلُوغُهُمْ هَذَا الْحَدَّ أُفِيدَ بِصِيغَة الْقصر الادعائي إِذِ ادُّعِيَ انْحِصَارُ صِفَةِ الْغَفْلَةِ فِيهِمْ بِحَيْثُ لَا يُوجَدُ غَافِلٌ غَيْرَهُمْ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِغَفْلَةِ غَيْرِهِمْ كُلُّ غَفْلَةٍ فِي جَانِبِ غَفْلَتِهِمْ كَلَا غَفْلَةٍ، لِأَنَّ غَفْلَةَ هَؤُلَاءِ تَعَلَّقَتْ بِأَجْدَرِ الْأَشْيَاءِ بِأَنْ لَا يُغْفَلَ عَنْهُ، وَهُوَ مَا تَقْضِي الْغَفْلَةُ عَنْهُ بِالْغَافِلِ إِلَى الشَّقَاءِ الْأَبَدِيِّ، فَهِيَ غَفْلَةٌ لَا تَدَارُكَ مِنْهَا، وَعَثْرَةٌ لَا لَعًى لَهَا.
{ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } cümlesi, onların hayvanlardan daha sapkın olmalarının gerekçesidir; bu da onların gaflette son sınıra ulaşmış olmalarıdır. Bu sınıra ulaşmış olmaları iddiaî kasr sîgasıyla ifade edilmiştir; zira başkalarının gafletine itibar edilmemesinden ötürü gaflet sıfatının onlara has olduğu, sanki onlardan başka gafil yokmuş gibi ileri sürülmüştür; onların gafleti yanında her gaflet, yok hükmündedir. Çünkü bunların gafleti, hakkında gafil olunmaması en çok gereken şeye taalluk etmiştir ki o da gafil olunduğunda gafili ebedî bedbahtlığa sürükleyen şeydir. Bu öyle bir gaflettir ki telafisi yoktur ve doğrultulması mümkün olmayan bir tökezlemedir.
وَالْغَفْلَةُ عَدَمُ الشُّعُورِ بِمَا يَحِقُّ الشُّعُورُ بِهِ، وَأُطْلِقَ عَلَى ضَلَالِهِمْ لَفْظُ الْغَفْلَةِ بِنَاءً عَلَى تَشْبِيهِ الْإِيمَانِ بِأَنَّهُ أَمْرٌ بَيِّنٌ وَاضِحٌ يُعَدُّ عَدَمُ الشُّعُورِ بِهِ غَفْلَةً، فَفِي قَوْلِهِ: هُمُ الْغافِلُونَ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ ضِمْنِيَّةٌ، وَالْغَفْلَةُ مِنْ رَوَادِفِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، وَفِي وَصْفِ الْغافِلُونَ اسْتِعَارَةٌ مُصَرِّحَةٌ بِأَنَّهُمْ جَاهِلُونَ أَوْ مُنْكِرُونَ.
Gaflet, hissedilmesi/farkına varılması gereken şeyin farkında olmamaktır. İmanın, farkında olunmamasının gaflet sayılacağı kadar açık ve bariz bir şeye benzetilmesine binaen onların sapıklıklarına gaflet lafzı ıtlak edilmiştir. Dolayısıyla { هُمُ الْغافِلُونَ } buyruğunda zımnî bir istiâre-i mekniyye vardır ve gaflet müşebbehün bihin gereklerindendir; { الْغافِلُونَ } vasfında ise onların cahil veya inkârcı olduklarına dair bir istiâre-i musarraha bulunmaktadır.
وَقَدْ وَقَعَ التَّدَرُّجُ فِي وَصْفِهِمْ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ مِنْ نَفْيِ انْتِفَاعِهِمْ، بِمَدَارِكِهِمْ ثُمَّ تَشْبِيهِهِمْ بِالْأَنْعَامِ، ثُمَّ التَّرَقِّي إِلَى أَنَّهُمْ أَضَلُّ مِنَ الْأَنْعَامِ، ثُمَّ قَصْرِ الْغَفْلَة عَلَيْهِم.
Onların bu vasıflarla nitelenmesinde; idrak organlarından faydalanmalarının nefyedilmesinden başlanarak, ardından hayvanlara benzetilmeleri, sonra hayvanlardan daha sapkın oldukları derecesine yükselinmesi ve en sonunda gafletin onlara has kılınması şeklinde bir tedrîc (derecelenme) gerçekleşmiştir.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ١٨٠]
[el-A'râf Sûresi (7): Âyet 180]
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir.” (180)
هَذَا خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ، فَتَوَسَّطَهُ فِي خِلَالَ مَذَامِّ الْمُشْرِكِينَ لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ أَفْظَعَ أَحْوَالِ الْمَعْدُودِينَ لِجَهَنَّمَ هُوَ حَالُ إِشْرَاكِهِمْ بِاللَّهِ غَيْرَهُ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ إِبْطَالًا لِأَخَصِّ الصِّفَاتِ بِمَعْنَى الْإِلَهِيَّةِ: وَهِيَ صِفَةُ الْوَحْدَانِيَّةِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِنَ الصِّفَاتِ نَحْوَ الْفَرْدِ، الصَّمَدِ. وَيَنْضَوِي تَحْتَ الشِّرْكِ تَعْطِيلُ صِفَاتٍ كَثِيرَةٍ مِثْلَ: الْبَاعِثِ، الْحَسِيبِ، وَالْمُعِيدِ، وَنَشَأَ عَنْ عِنَادِ أَهْلِ الشِّرْكِ إِنْكَار صفة الرَّحْمَن.
Bu, Müslümanlara yönelik bir hitaptır. Müşriklerin yerildiği sözler arasına girmesi, cehennemlik sayılanların durumlarının en korkuncunun, Allah'a başkasını ortak koşmaları olmasındandır. Çünkü bunda, ilahlık manasına en has olan sıfatın, yani vahdaniyet (birlik) sıfatının ve el-Ferd, es-Samed gibi bu manadaki sıfatların iptal edilmesi söz konusudur. Şirkin kapsamı altına el-Bâis, el-Hasîb ve el-Muîd gibi pek çok sıfatın tatil edilmesi (yok sayılması) de girmektedir. Nitekim şirk ehlinin inadından, Rahman sıfatını inkâr etmek de doğmuştur.
فَعَقَّبَتِ الْآيَاتُ الَّتِي وَصَفَتْ ضَلَالَ إِشْرَاكِهِمْ بِتَنْبِيهِ الْمُسْلِمِينَ لِلْإِقْبَالِ عَلَى دُعَاءِ اللَّهِ
Bu sebeple, onların şirk koşmalarındaki sapıklığı niteleyen ayetlerin peşinden, Müslümanları Allah'a dua etmeye yönelmeleri konusunda uyaran,
بِأَسْمَائِهِ الدَّالَّةِ عَلَى عَظِيمِ صِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، وَالدَّوَامِ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنْ يُعْرِضُوا عَنْ شَغَبِ الْمُشْرِكِينَ وَجِدَالِهِمْ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى.
O'nun yüce ilahlık sıfatlarına delalet eden isimleriyle [dua etmeye] ve buna devam etmeye, ayrıca müşriklerin Allah Teâlâ'nın isimleri hakkındaki kargaşalarından ve tartışmalarından yüz çevirmeye [çağıran bu ayet getirilmiştir].
وَقَدْ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَتَوَرَّكُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ على النبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، أَنْ أَنْكَرُوا اسْمه تَعَالَى الرَّحْمَن، وَهُوَ إِنْكَارٌ لَمْ يُقْدِمْهُمْ عَلَيْهِ جَهْلُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْصُوفٌ بِمَا
Müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara karşı sataşma vasıtası kıldıkları hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın er-Rahmân ismini inkâr etmeleriydi. Bu, Allah'ın
يَدُلُّ عَلَيْهِ وَصْفُ (رَحِمَانٍ) مِنْ شِدَّةِ الرَّحْمَةِ، وَإِنَّمَا أَقْدَمَهُمْ عَلَيْهِ مَا يُقَدِّمُ كُلَّ مُعَانِدٍ مِنْ تَطَلُّبِ التَّغْلِيظِ وَالتَّخْطِئَةِ لِلْمُخَالِفِ، وَلَوْ فِيمَا يَعْرِفُ أَنَّهُ حَقٌّ، وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَغَيْرُهُ. أَنَّهُ
rahmetin şiddetine/çokluğuna delalet eden (Rahmân) vasfıyla nitelenmiş olduğunu bilmemelerinden kaynaklanan bir inkâr değildi. Onları buna sevk eden tek şey, her inatçıyı sevk eden, hak olduğunu bildiği hususta bile muhalifine kabalık yapma ve onu haksız çıkarma arzusuydu. İbn Atiyye ve başkaları şunu zikretmiştir:
رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها أَنَّ أَبَا جَهْلٍ سَمِعَ بَعْضَ أَصْحَاب النبيء ﷺ يَقْرَأُ فَيَذْكُرُ اللَّهَ فِي قِرَاءَتِهِ، وَمَرَّةً يَقْرَأُ فَيَذْكُرُ الرَّحْمَانَ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ «مُحَمَّدٌ يَزْعُمُ أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ وَهُوَ إِنَّمَا يَعْبُدُ آلِهَةً كَثِيرَةً» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin.” buyruğunun iniş sebebi hakkında rivayet edildiğine göre, Ebû Cehil Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birinin okurken kıraatinde 'Allah' dediğini, bazen de okurken 'er-Rahmân' dediğini işitti. Bunun üzerine Ebû Cehil: «Muhammed ilahın bir olduğunu iddia ediyor, oysa kendisi birçok ilaha tapıyor!» dedi; bunun üzerine bu ayet indi.
فَعَطْفُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا عَطْفُ الْأَخْبَارِ عَنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَضَلَالِهِمْ، وَالْغَرَضُ مِنْهَا قَوْلُهُ: وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ.
Bu ayetin bir öncekine atfedilmesi, müşriklerin durumları ve sapıklıkları hakkındaki haberlerin atfı kabilindendir; ayetten asıl maksat ise: { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın.” buyruğudur.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ الْمُفِيدِ تَأْكِيدَ اسْتِحْقَاقِهِ إِيَّاهَا، الْمُسْتَفَادِ مِنَ اللَّامِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اتِّسَامَهُ بِهَا أَمْرٌ ثَابِتٌ، وَذَلِكَ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ
Müsned olan mecrurun müsnedün ileyhe takdim edilmesi, sırf lam harfinden anlaşılan O'nun bu isimlere hak kazandığının teyidini ifade eden ihtimam (vurgu) içindir. Mana ise, O'nun bu isimlerle nitelenmesinin sabit bir durum olduğudur. Bu da: { فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın.” buyruğuna bir hazırlıktır.
، وَقَدِ الْتُزِمُ مِثْلُ هَذَا التَّقْدِيمِ فِي جَمِيعِ الْآيِ الَّتِي فِي هَذَا الْغَرَضِ مِثْلِ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [١١٠] فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَسُورَةِ طه [٨] لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَفِي سُورَةِ الْحَشْرِ [٢٤] لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى، وَكُلُّ ذَلِكَ تَأْكِيدٌ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْأَسْمَاءِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ أَوْ كَلَام النبيء ﷺ أَسْمَاءً لِلَّهِ تَعَالَى بِتَخْيِيلِهِمْ أَنَّ تَعَدُّدَ الِاسْمِ تَعَدُّدٌ لِلْمُسَمَّى تَمْوِيهًا عَلَى الدَّهْمَاءِ.
Bu gaye doğrultusundaki bütün ayetlerde benzer takdim zorunlu kılınmıştır; İsrâ Suresi'ndeki [110]: { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur.”, Tâhâ Suresi'ndeki [8]: { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur.” ve el-Haşr Suresi'ndeki [24]: { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur.” buyrukları gibi. Bütün bunlar, halkı aldatmak amacıyla ismin çokluğunun müsemmânın (adlandırılan zatın) çokluğu anlamına geldiğini vehmettiren ve Kur'an'da veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelamında geçen bazı isimlerin Allah Teâlâ'nın isimleri olduğunu [inkâr eden] müşriklere karşı reddiyenin bir tekididir.
وَالْأَسْمَاءُ هِيَ الْأَلْفَاظُ الْمَجْعُولَةُ أَعْلَامًا عَلَى الذَّاتِ بِالتَّخْصِيصِ أَوْ بِالْغَلَبَةِ فَاسْمُ الْجَلَالَةِ وَهُوَ (اللَّهُ) عَلَمٌ عَلَى ذَاتِ الْإِلَهِ الْحَقِّ بِالتَّخْصِيصِ، شَأْنُ الْأَعْلَام، و (الرَّحْمَن) وَ (الرَّحِيمُ) اسْمَانِ لِلَّهِ بِالْغَلَبَةِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ لَفْظٍ مُفْرَدٍ دَلَّ عَلَى صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ، وَأُطْلِقَ إِطْلَاقَ الْإِعْلَامِ نَحْوَ الرَّبِّ، وَالْخَالِقِ، وَالْعَزِيزِ، وَالْحَكِيمِ، وَالْغَفُورِ، وَلَا يَدْخُلُ فِي هَذَا مَا كَانَ مُرَكَّبًا إِضَافِيًّا نَحْوَ: ذُو الْجَلَالِ، وَرَبُّ الْعَرْشِ، فَإِنَّ ذَلِكَ بِالْأَوْصَافِ أَشْبَهُ، وَإِنْ كَانَ دَالًّا عَلَى مَعْنًى لَا يَلِيقُ إِلَّا بِاللَّهِ نَحْوَ: مَلِكِ يَوْم الدَّين [الْفَاتِحَة: ٤] .
Esmâ (isimler), tahsis yoluyla veya galebe (yaygın kullanım) yoluyla zata alem (özel isim) kılınmış lafızlardır. Lafza-i Celal yani (Allah), özel isimlerin tabiatı gereği tahsis yoluyla hak ilahın zatına alemdir. (er-Rahmân) ve (er-Rahîm) ise galebe yoluyla Allah'ın iki ismidir. Aynı şekilde Allah'ın sıfatlarından bir sıfata delalet eden ve er-Rabb, el-Hâlik, el-Azîz, el-Hakîm ve el-Gafûr gibi özel isim gibi mutlak kullanılan her tekil lafız da böyledir. Zü'l-Celâl ve Rabbü'l-Arş gibi izafet terkibi olanlar ise bu kapsama girmez; çünkü bunlar, { مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” [el-Fâtiha: 4] gibi yalnızca Allah'a layık olan bir manaya delalet etseler bile vasıflara daha çok benzerler.
وَالْحُسْنَى مُؤَنَّثُ الْأَحْسَنِ، وَهُوَ الْمُتَّصِفُ بِالْحُسْنِ الْكَامِلِ فِي ذَاتِهِ، الْمَقْبُولِ لَدَى الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ الْمُجَرَّدَةِ عَنِ الْهَوَى، وَلَيْسَ المُرَاد بالْحسنِ الملاءمة لِجَمِيعِ النَّاس، لِأَن الملاءمة وصف إِضَافَة نِسْبِيٌّ، فَقَدْ يُلَائِمُ زَيْدًا مَا لَا يُلَائِمُ عَمْرًا، فَلِذَلِكَ فَالْحُسْنُ صِفَةٌ ذَاتِيَّةٌ
el-Husnâ (الْحُسْنَى), el-Ahsen (الْأَحْسَن) kelimesinin müennesidir; o da bizzat kendisinde tam bir güzellikle nitelenen, heva ve hevesten arınmış selim akıllar nezdinde kabul görendir. Güzellikten maksat bütün insanlara uygun gelmesi değildir; zira uygunluk izafî ve göreceli bir vasıftır; Zeyd'e uygun gelen bir şey Amr'a uygun gelmeyebilir. Bu sebeple güzellik, güzel olan şey için zatî bir sıfattır.
لِلشَّيْءِ الْحَسَنِ.
güzel olan şey için [zatî bir sıfattır].
وَوَصْفُ الْأَسْمَاءِ بِـ الْحُسْنى: لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى ثُبُوتِ صِفَاتِ كَمَالٍ حَقِيقِيٍّ، أَمَّا بَعْضُهَا فَلِأَنَّ مَعَانِيَهَا الْكَامِلَةَ لَمْ تَثْبُتْ إِلَّا لِلَّهِ نَحْوَ الْحَيِّ، وَالْعَزِيزِ، وَالْحَكِيمِ، وَالْغَنِيِّ، وَأَمَّا الْبَعْضُ الْآخَرُ فَلِأَنَّ مَعَانِيَهَا مُطْلَقًا لَا يَحْسُنُ الِاتِّصَافُ بِهَا إِلَّا فِي جَانِبٍ اللَّهِ نَحْوَ الْمُتَكَبِّرِ، وَالْجَبَّارِ، لِأَنَّ مَعَانِي هَذِهِ الصِّفَاتِ وَأَشْبَاهِهَا كَانَتْ نَقْصًا فِي الْمَخْلُوقِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الْمُتَّسِمَ بِهَا لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لَهَا لِعَجْزِهِ أَوْ لِحَاجَتِهِ، بِخِلَافِ الْإِلَهِ، لِأَنَّهُ الْغَنِيُّ الْمُطْلَقُ، فَكَانَ اتِّصَافُ الْمَخْلُوقِ بِهَا مَنْشَأَ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ، وَكَانَ اتِّصَافُ الْخَالِقِ بِهَا مَنْشَأَ صَلَاحٍ، لِأَنَّهَا مَصْدَرُ الْعَدَالَةِ وَالْجَزَاءِ الْقِسْطِ.
İsimlerin { الْحُسْنى } ile nitelenmesi, bunların gerçek kemal sıfatlarının sübutuna delalet etmesindendir. Bunların bir kısmı, tam manaları el-Hayy, el-Azîz, el-Hakîm ve el-Ganiyy gibi yalnızca Allah için sabit olduğundan böyledir. Diğer bir kısmı ise, mutlak manaları el-Mütekebbir ve el-Cebbâr gibi ancak Allah hakkında nitelenmeye layık olduğundan böyledir. Çünkü bu ve benzeri sıfatların manaları, bunlarla nitelenen mahlukun acziyeti veya muhtaçlığı sebebiyle bunlara layık olmaması bakımından mahlukta bir eksikliktir; ilah ise bundan münezzehtir, zira O mutlak Ganî'dir. Mahlukun bunlarla nitelenmesi yeryüzünde fesat kaynağı olurken, Yaratıcı'nın bunlarla nitelenmesi adalet ve hakkaniyetli karşılığın kaynağı olduğu için salah (düzen ve iyilik) kaynağı olmuştur.
وَالتَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَادْعُوهُ بِها تَفْرِيعٌ عَنْ كَوْنِهَا أَسْمَاءً لَهُ، وَعَنْ كَوْنِهَا حُسْنَى، أَيْ فَلَا حَرَجَ فِي دُعَائِهِ بِهَا لِأَنَّهَا أَسْمَاءٌ مُتَعَدِّدَةٌ لِمُسَمًّى وَاحِدٍ، لَا كَمَا يَزْعُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَلِأَنَّهَا حُسْنَى فَلَا ضَيْرَ فِي دُعَاءِ اللَّهِ تَعَالَى بِهَا. وَذَلِكَ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ يُدْعَى بِكُلِّ مَا دَلَّ عَلَى صِفَاتِهِ وَعَلَى أَفْعَالِهِ.
{ فَادْعُوهُ بِها } buyruğundaki tefri' (sonuç çıkarma), bunların O'nun isimleri olmasından ve en güzel olmasından kaynaklanır; yani O'na bu isimlerle dua etmekte hiçbir beis yoktur; çünkü bunlar müşriklerin iddia ettiği gibi değil, tek bir müsemmâya ait çok sayıda isimdir; ayrıca en güzel oldukları için Allah Teâlâ'ya bunlarla dua etmede bir sakınca yoktur. Bu da Allah'a, O'nun sıfatlarına ve fiillerine delalet eden her şeyle dua edilebileceğine işaret eder.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا دَلَّ على صفة الله تَعَالَى وشأن من شؤونه عَلَى وَجْهِ التَّقْرِيبِ لِلْأَفْهَامِ بِحَسَبِ الْمُعْتَادِ يَسُوغُ أَنْ يُطْلَقَ مِنْهُ اسْمٌ لِلَّهِ تَعَالَى مَا لَمْ يَكُنْ مَجِيئُهُ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ نَحْوَ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٥] أَوْ يُوهِمُ مَعْنَى نَقْصٍ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ نَحْوَ الْمَاكِرِ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ [آل عمرَان: ٥٤] .
Ayet, Allah Teâlâ'nın sıfatına ve şanlarından bir şana alışılagelene göre anlayışlara yaklaştırma yoluyla delalet eden her ifadeden Allah Teâlâ için bir isim türetilmesinin; { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” [el-Bakara: 15] gibi mecaz yoluyla gelmemiş olması veya { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” [Âl-i İmrân: 54] buyruğundan türetilecek el-Mâkir gibi insanların örfünde bir eksiklik manası vehmettirmemesi şartıyla caiz olduğuna delalet etmiştir.
وَلَيْسَتْ أَسْمَاءُ اللَّهِ الْحُسْنَى مُنْحَصِرَةً فِي التِّسْعَةِ وَالتِّسْعِينَ الْوَارِدَةِ
Allah'ın en güzel isimleri, varit olan doksan dokuz isimle sınırlı değildir.
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنِ الْأَعْرَجِ، وَعَنْ أَبِي رَافِعٍ، وَعَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُول الله ﷺ قَالَ: «إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ»
el-A'rec, Ebû Râfi' ve Hemmâm b. Münebbih tarikiyle Ebû Hureyre'den gelen sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]: «Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; kim onları sayarsa (ihsâ ederse) cennete girer.»
لِأَنَّ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ لَيْسَ فِيهِ مَا يَقْتَضِي حَصْرَ الْأَسْمَاءَ فِي ذَلِكَ الْعَدَدِ، وَلَكِنَّ تِلْكَ الْأَسْمَاءَ ذَاتَ الْعَدَدِ لَهَا تِلْكَ الْمَزِيَّةُ، وَقَدْ
Çünkü sahih hadiste isimleri bu sayıya hasretmeyi gerektiren bir ifade yoktur; bilakis bu sayıdaki isimlerin böyle bir fazileti/ayrıcalığı vardır. Nitekim
ثَبَتَ أَن النبيء ﷺ دَعَا فَقَالَ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dua edip: «Yâ Hannân, yâ Mennân» dediği sabit olmuştur.
وَلَمْ يَقَعْ هَذَانِ الِاسْمَانِ فِيمَا رُوِيَ مِنَ التِّسْعَةِ وَالتِّسْعِينَ، وَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ الْمَرْوِيّ بأسانيد صحية مَشْهُورَةٍ تَعْيِينُ الْأَسْمَاءِ التِّسْعَةِ وَالتِّسْعِينَ، وَوَقَعَ فِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» مِنْ رِوَايَةِ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بَعْدَ قَوْلِهِ: «دَخَلَ الْجَنَّةَ» هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَانُ الرَّحِيمُ إِلَى آخِرِهَا، فَعَيَّنَ صِفَاتٍ لِلَّهِ تَعَالَى تِسْعًا وَتِسْعِينَ، وَهِيَ الْمَشْهُورَةُ بَيْنَ الَّذِينَ تَصَدَّوْا لِبَيَانِهَا، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: «هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَدَّثَنَا بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ صَالِحٍ وَهُوَ ثِقَةٌ
Bu iki isim, doksan dokuz isimle ilgili rivayet edilenler arasında yer almamıştır. Meşhur ve sahih senetlerle rivayet edilen hadiste doksan dokuz ismin tek tek tayini yoktur. Sünen-i Tirmizî'de Şuayb b. Ebî Hamza'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hureyre'den gelen rivayette: «Cennete girer» ifadesinden sonra: 'O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır; Rahmân'dır, Rahîm'dir...' denilerek sonuna kadar zikredilmiş ve Allah Teâlâ'ya ait doksan dokuz sıfat tayin edilmiştir; bunlar da isimleri açıklamaya girişenler arasında meşhur olanlardır. Tirmizî şöyle demiştir: «Bu garib bir hadistir; bize bunu birden fazla kişi Safvân b. Sâlih'ten rivayet etti, o da
عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَلَا نَعْلَمُ فِي شَيْءٍ مِنَ الرِّوَايَاتِ لَهَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ ذِكْرَ الْأَسْمَاءِ إِلَّا
hadis ehli nezdinde güvenilirdir. Rivayetler içinde sahih bir senede sahip olup da isimlerin zikredildiği
فِي هَذَا الْحَدِيثِ» .
bu hadisten başka bir rivayet bilmiyoruz.»
وَتَعْيِينُ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ لَا يَقْتَضِي أَكْثَرَ مِنْ أَنَّ مَزِيَّتَهَا أَنَّ مَنْ أَحْصَاهَا وَحَفِظَهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ، فَلَا يَمْنَعُ أَنْ تُعَدَّ لِلَّهِ أَسْمَاءً أُخْرَى. وَقَدْ عَدَّ ابْنُ بُرْجَانَ الْأَشْبِيلِيُّ فِي كِتَابِهِ «أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحسنى» مائَة واثنتين وَثَلَاثِينَ اسْمًا مُسْتَخْرَجَةً مِنَ الْقُرْآنِ وَالْأَحَادِيثِ الْمَقْبُولَةِ، وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ: أَنَّ لَهُ كِتَابًا سَمَّاهُ «الْأَسْنَى فِي شَرْحِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى» ذَكَرَ فِيهِ مِنَ الْأَسْمَاءِ مَا يُنِيفُ عَلَى مِائَتَيِ اسْمٍ، وَذَكَرَ أَيْضًا أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ الْعَرَبِيِّ ذَكَرَ عِدَّةً مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى مِثْلَ مُتِمُّ نُورِهِ، وَخير الْوَارِثِينَ، وَخير الْمَاكِرِينَ، وَرَابِعِ ثَلَاثَةٍ، وَسَادِسِ خَمْسَةٍ، وَالطَّيِّبِ، وَالْمُعَلِّمِ إِلَخْ.
Bu isimlerin tayini, onların faziletinin onları sayıp ezberleyenin cennete girmesi olmasından öte bir şey gerektirmez; dolayısıyla Allah için başka isimlerin sayılmasına engel teşkil etmez. Nitekim İbn Berracân el-İşbîlî, 'Esmâullâhi'l-Hüsnâ' adlı kitabında Kur'an'dan ve makbul hadislerden çıkarılmış yüz otuz iki isim saymıştır. Kurtubî de 'el-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ' adını verdiği bir kitabı olduğunu ve orada iki yüzden fazla ismi zikrettiğini belirtmiştir. Ayrıca Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin Allah Teâlâ'nın isimlerinden Mütimmu nûrihî, Hayrü'l-vârisîn, Hayrü'l-mâkirîn, Râbiu selâse, Sâdisu hamse, et-Tayyib ve el-Muallim gibi birtakım isimleri zikrettiğini de nakletmiştir.
وَلَا تَخْفَى سَمَاجَةُ عَدِّ نَحْوِ رَابِعِ ثَلَاثَةٍ، وَسَادِسِ خَمْسَةٍ، فَإِنَّهَا وَرَدَتْ فِي الْقُرْآنِ فِي سِيَاقِ الْمَجَازِ الْوَاضِحِ وَلَا مَنَاصَ مِنْ تَحْكِيمِ الذَّوْقِ السَّلِيمِ، وَلَيْسَ مُجَرَّدَ الْوُقُوفِ عِنْدَ صُورَةٍ ظَاهِرَةٍ مِنَ اللَّفْظِ، وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ كِتَابِ «الْأَحْوَذِيِّ فِي شَرْحِ التِّرْمِذِيِّ» لَعَلَّهُ يَعْنِي «عَارِضَةَ الْأَحْوَذِيِّ» «أَنَّ بَعْضَهُمْ جَمَعَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى أَلْفَ اسْمٍ» وَلَمْ أَجِدْهُ فِي نسخ «عارضة الأحواذي» لِابْنِ الْعَرَبِيِّ، وَلَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَهُوَ مِنْ خَاصَّةٍ تَلَامِيذِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ، وَالْمَوْجُودُ فِي كِتَابِ «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» لَهُ أَنَّهُ حَضَرَهُ مِنْهَا مِائَةٌ وَسِتَّةٌ وَأَرْبَعُونَ اسْمًا وَسَاقَهَا فِي كِتَابِ «الْأَحْكَامِ» ، وَسَقَطَ وَاحِدٌ مِنْهَا فِي الْمَطْبُوعَةِ، وَذَكَرَ أَنَّهُ أَبْلَغَهَا فِي كِتَابِهِ «الْأَمَدِ» (أَيْ «الْأَمَدِ الْأَقْصَى» ) فِي شَرْحِ الْأَسْمَاءِ إِلَى مِائَةٍ وَسِتَّةٍ وَسَبْعِينَ اسْمًا.
Râbiu selâse (üçün dördüncüsü) ve Sâdisu hamse (beşin altıncısı) gibilerini [isim olarak] saymanın çirkinliği gizli değildir; zira bunlar Kur'an'da apaçık mecaz bağlamında gelmiştir ve lafzın zahirî suretinde durup kalmak yerine selim zevki hakem kılmak kaçınılmazdır. İbn Kesîr Tefsir'inde, Tirmizî şerhi olan el-Ahvezî kitabından -muhtemelen 'Ârizatü'l-Ahvezî'yi kastetmektedir- nakille: «Bazılarının Kitap ve Sünnet'ten Allah Teâlâ'nın isimlerinden bin isim derlediğini» zikretmiştir. Ancak bunu İbnü'l-Arabî'nin 'Ârizatü'l-Ahvezî' nüshalarında bulamadım; İbnü'l-Arabî'nin seçkin öğrencilerinden olan Kurtubî de bunu zikretmemiştir. Ona ait 'Ahkâmü'l-Kur'ân' kitabında mevcut olan ise, aklına gelen yüz kırk altı ismi 'el-Ahkâm' kitabında sıralamış olmasıdır (matbu nüshada bunlardan biri düşmüştür). İsimlerin şerhine dair 'el-Emed' (yani 'el-Emedü'l-Aksâ') adlı kitabında ise bunları yüz yetmiş altı isme ulaştırdığını zikretmiştir.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَاخْتُلِفَ فِي الِاسْمِ الَّذِي يَقْتَضِي مَدْحًا خَالِصًا، وَلَا تَتَعَلَّقُ بِهِ شُبْهَةٌ وَلَا اشْتِرَاكٌ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ مَنْصُوصًا هَلْ يُطْلَقُ وَيُسَمَّى اللَّهُ بِهِ، فَنَصَّ الْبَاقِلَّانِيُّ عَلَى جَوَازِ ذَلِك، وَنَصّ أبي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ عَلَى مَنْعِ ذَلِكَ، وَالْفُقَهَاءُ وَالْجُمْهُورُ عَلَى الْمَنْعِ، وَالصَّوَابُ: أَنْ لَا يُسَمَّى اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا بِاسْمٍ قَدْ أَطْلَقَتْهُ الشَّرِيعَةُ، وَأَنْ يَكُونَ مَدْحًا خَالِصًا لَا شُبْهَةَ فِيهِ وَلَا اشْتِرَاكَ أَمْرٌ لَا يُحْسِنُهُ، إِلَّا الْأَقَلُّ مِنْ أَهْلِ الْعُلُومِ، فَإِذَا أُبِيحَ ذَلِكَ تَسَوَّرَ عَلَيْهِ مَنْ يَظُنُّ بِنَفْسِهِ الْإِحْسَانَ، فَأَدْخَلَ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ مَا لَا يَجُوزُ إِجْمَاعًا. وَاخْتُلِفَ فِي الْأَفْعَالِ الَّتِي فِي الْقُرْآنِ نَحْوَ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٥] ومَكَرَ اللَّهُ [آل عمرَان: ٥٤] وَنَحْوَ ذَلِكَ هَلْ يُطْلَقُ مِنْهَا اسْمُ الْفَاعِلِ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: لَا يُطْلَقُ ذَلِكَ بِوَجْهٍ، وَجَوَّزَتْ فِرْقَةٌ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ مُقَيَّدًا بِسَبَبِهِ نَحْوَ: اللَّهُ مَاكِرٌ بالذين يمكرون بِالَّذِينَ يَمْكُرُونَ بِالدِّينِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُ ذَلِكَ
İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Sırf övgü ifade eden, kendisine hiçbir şüphe ve ortaklık ilişiği bulunmayan ancak hakkında nass varit olmamış bir ismin Allah'a ıtlak edilip O'nun bununla isimlendirilip isimlendirilemeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Bâkıllânî bunun caiz olduğunu, Ebü'l-Hasan el-Eş'arî ise caiz olmadığını belirtmiştir; fakihler ve cumhur da caiz olmadığı görüşündedir. Doğru olan: Allah Teâlâ'nın ancak şeriatın ıtlak ettiği bir isimle isimlendirilmesidir. İsmin şüphesiz ve ortaklıksız sırf övgü olması ise ilim ehlinden ancak pek azının hakkıyla yapabileceği bir iştir. Şayet buna izin verilirse, kendisini ehil sanan kimse haddini aşarak Allah'ın isimlerine icmaen caiz olmayan şeyleri dâhil eder.' Kur'an'da geçen { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” [el-Bakara: 15] ve { وَمَكَرَ اللَّهُ } “Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân: 54] ve benzeri fiillerden ism-i fâil türetilip türetilemeyeceği hususunda da ihtilaf edilmiştir: Bir grup 'Bu hiçbir şekilde mutlak olarak söylenemez' derken, bir grup da 'Dine tuzak kuranlara Allah tuzak kurucudur' gibi sebebiyle kayıtlı olarak söylenebileceğini caiz görmüştür. Bunun kayıtsız olarak mutlak söylenmesi ise
دُونَ تَقْيِيدٍ فَمَمْنُوعٌ إِجْمَاعًا.
kayıtsız olarak söylenmesi ise icmaen yasaktır.
وَالْمُرَادُ مِنْ تَرْكِ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ الْإِمْسَاكُ عَنِ الِاسْتِرْسَالِ فِي مُحَاجَّتِهِمْ لِظُهُورِ أَنَّهُمْ غَيْرُ قَاصِدِينَ مَعْرِفَةَ الْحَقِّ، أَوْ تَرْكُ الْإِصْغَاءِ لِكَلَامِهِمْ لِئَلَّا يَفْتِنُوا عَامَّةَ الْمُؤْمِنِينَ بِشُبُهَاتِهِمْ، أَيِ اتركوهم وَلَا تغلّبوا أَنْفُسَكُمْ فِي مُجَادَلَتِهِمْ، فَإِنِّي سَأَجْزِيهِمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنًى «ذَرْ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٠] .
O'nun isimleri hakkında ilhada sapanları bırakmaktan maksat, hakkı öğrenme kastı taşımadıkları açığa çıktığı için onlarla tartışmayı sürdürmekten vazgeçmek yahut şüpheleriyle avam müminlerin kafasını karıştırmasınlar diye sözlerine kulak asmamaktır; yani 'Onları bırakın, onlarla münakaşa ederek kendinizi yormayın; zira Ben onların cezasını vereceğim' demektir. 'Zerr' (bırak) kelimesinin manası, En'âm Suresi'nde [70] yer alan: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَالْإِلْحَادُ: الْمَيْلُ عَنْ وَسَطِ الشَّيْءِ إِلَى جَانِبِهِ، وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى تَرْجِعُ مُشْتَقَّاتُهُ كُلُّهَا، وَلَمَّا كَانَ وَسَطُ الشَّيْءِ يُشَبَّهُ بِهِ الْحَقُّ وَالصَّوَابُ، اسْتَتْبَعَ ذَلِكَ تَشْبِيهَ الْعُدُولِ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ بِالْإِلْحَادِ، فَأُطْلِقَ الْإِلْحَادُ عَلَى الْكُفْرِ وَالْإِفْسَادِ، ويعدى حِينَئِذٍ ب (فِي) لِتَنْزِيلِ الْمَجْرُورِ بِهَا مَنْزِلَةَ الْمَكَانِ لِلْإِلْحَادِ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَنْ تَعَمُّدٍ لِلْإِفْسَادِ، وَيُقَالُ: لَحَدَ وَأَلْحَدَ، وَالْأَشْهُرُ أَلْحَدَ.
İlhâd: Bir şeyin ortasından yan tarafına meyletmektir (sapmaktır); bu kökten türeyen bütün kelimeler bu manaya döner. Bir şeyin ortası hak ve doğruya benzetildiği için, haktan batıla sapmak da ilhada benzetilmiştir. Böylece ilhâd lafzı küfür ve fesat anlamında kullanılmış; bu durumda mecruru ilhadın mekânı konumuna getirmek için (فِي) harf-i ceriyle geçişli kılınmıştır. Çoğunlukla bu durum, kasten fesat çıkarmak amacıyla olur. Hem (لَحَدَ) hem de (أَلْحَدَ) denir; daha meşhur olanı (أَلْحَدَ)'dir.
وَقَرَأَ مَنْ عَدَا حَمْزَةَ يُلْحِدُونَ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ- مِنْ أَلْحَدَ الْمَهْمُوزِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحْدَهُ: بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ، مِنْ لَحَدَ الْمُجَرَّدِ.
Hamza dışındakiler, hemzeli (أَلْحَدَ) fiilinden yânın zammesi ve hânın kesresiyle { يُلْحِدُونَ } şeklinde okumuşlardır. Yalnızca Hamza ise mücerret (لَحَدَ) fiilinden yânın ve hânın fethasıyla { يَلْحَدُونَ } şeklinde okumuştur.
وَإِضَافَةُ الْأَسْمَاءِ إِلَى اللَّهِ تُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَسْمَاؤُهُ الَّتِي وَرَدَ فِي الشَّرْعِ مَا يَقْتَضِي تَسْمِيَتُهُ بِهَا.
İsimlerin Allah'a izafe edilmesi, kastedilenin O'nun şeriatta kendisiyle isimlendirilmesini gerektiren delil bulunan isimleri olduğunu hissettirir.
وَمَعْنَى الْإِلْحَادِ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ جَعْلُهَا مَظْهَرًا مِنْ مَظَاهِرِ الْكُفْرِ، وَذَلِكَ بِإِنْكَارِ تَسْمِيَتِهِ تَعَالَى بِالْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى صِفَاتٍ ثَابِتَةٍ لَهُ، وَهُوَ الْأَحَقُّ بِكَمَالِ مَدْلُولِهَا فَإِنَّهُم أَنْكَرُوا الرحمان، كَمَا تَقَدَّمَ، وَجَعَلُوا تَسْمِيَتَهُ بِهِ فِي الْقُرْآنِ وَسِيلَةً لِلتَّشْنِيعِ، وَلَمْزِ النَّبِيءِ ﵊ بِأَنَّهُ عَدَّدَ الْآلِهَةَ، وَلَا أَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْبُهْتَانِ وَالْجَوْرِ فِي الْجِدَالِ، فَحُقَّ بِأَنْ يُسَمَّى إِلْحَادًا لِأَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الْحَقِّ بِقَصْدِ الْمُكَابَرَةِ وَالْحَسَدِ.
Allah'ın isimlerinde ilhadın manası, onları küfrün göstergelerinden biri kılmaktır; bu da O'nun için sabit olan sıfatlara delalet eden ve anlamının kemaline en layık olan isimlerle Allah Teâlâ'nın isimlendirilmesini inkâr etmekle olur. Nitekim daha önce geçtiği üzere Rahman ismini inkâr etmişler, Kur'an'da O'nun bu isimle anılmasını Peygamber aleyhisselâm'a sataşmak ve onun ilahları çoğalttığını ima etmek için bir vasıta kılmışlardır. Tartışmada bundan daha büyük bir bühtan ve haksızlık olamaz; dolayısıyla inat ve haset kastıyla haktan sapma olduğu için buna ilhâd denilmeyi hak etmiştir.
وَهَذَا يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ حَرْفُ (فِي) مِنْ قَوْلِهِ: فِي أَسْمائِهِ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ
Bu durum, { فِي أَسْمائِهِ } buyruğundaki (فِي) harf-i cerinin ta'lîl (gerekçe) manasında kullanılmış olmasına uygundur;
كَقَوْل النبيء ﷺ «دَخَلَتِ امْرَأَةٌ النَّارَ فِي هِرَّةٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bir kadın, bir kedi yüzünden (kediden dolayı) cehenneme girdi»
الْحَدِيثَ، وَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
hadisinde ve Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözünde olduğu gibi:
وَعَصَيْتُ فِيكِ أَقَارِبِي فَتَقَطَّعَتْ ... بَيْنِي وَبَيْنَهُمُ عُرَى أَسْبَابِي
Senin uğrunda akrabalarıma karşı geldim de / Benimle onlar arasındaki bağların ipleri koptu.
وَقَدْ جَوَّزَ الْمُفَسِّرُونَ احْتِمَالَاتٍ أُخْرَى فِي مَعْنَى الْإِلْحَادِ فِي أَسْمَائِهِ: مِنْهَا ثَلَاثَةٌ ذَكَرَهَا الْفَخْرُ، وَأَنَا لَا أَرَاهَا مُلَاقِيَةً لِإِضَافَةِ الْأَسْمَاءِ إِلَى ضَمِيرِهِ تَعَالَى، كَمَا لَا يَخْفَى عَنِ النَّاظِرِ فِيهَا.
Müfessirler O'nun isimlerinde ilhadın manası hakkında başka ihtimalleri de caiz görmüşlerdir: Bunlardan üçünü Fahruddîn [er-Râzî] zikretmiştir; fakat onları inceleyen kimseye gizli kalmayacağı üzere, ben bu ihtimallerin isimlerin Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmesiyle uyumlu olduğu kanaatinde değilim.
وَجُمْلَةُ: سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِتَرْكِ الْمُلْحِدِينَ،
{ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } cümlesi, mülhidleri (haktan sapanları) terk etme emrinin gerekçesi konumundadır.
فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، أَيْ لَا تَهْتَمُّوا بِإِلْحَادِهِمْ وَلَا تَحْزَنُوا لَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ سَيَجْزِيهِمْ بِسُوءِ صَنِيعِهِمْ، وَسُمِّيَ إِلْحَادُهُمْ عَمَلًا لِأَنَّهُ مِنْ أَعْمَالِ قُلُوبِهِمْ وَأَلْسِنَتِهِمْ.
Bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir); yani 'Onların ilhadına aldırış etmeyin ve buna üzülmeyin; çünkü Allah onların kötü amellerinin cezasını verecektir.' Onların ilhadı kalplerinin ve dillerinin amellerinden olduğu için 'amel' olarak adlandırılmıştır.
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ عَامَّةٌ أَيْ سَيُجْزَوْنَ بِجَمِيعِ مَا يَعْمَلُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ إِلْحَادُهُمْ فِي أَسْمَائِهِ.
{ ما } umum bildiren ism-i mevsûldür; yani küfürden işlemekte oldukları her şeyin cezası kendilerine verilecektir ki O'nun isimleri hakkındaki ilhadları da bu amellerin cümlesindendir.
وَالسِّينُ لِلِاسْتِقْبَالِ، وَهِي تفِيد تَأْكِيد.
Sîn (س) harfi istikbal içindir ve tekit ifade eder.
وَقِيلَ: مَا كانُوا يَعْمَلُونَ دُونَ مَا عَمِلُوا أَوْ مَا يَعْمَلُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ سُنَّةٌ لَهُمْ ومتجدد مِنْهُم.
[mâ amilû] veya [mâ ya'melûn] denmeyip { مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } denilmesi, bu amelin onlar için yerleşik bir adet olduğunu ve kendilerinden sürekli yenilendiğini göstermek içindir.
[١٨١- ١٨٣]
[181- 183]
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : الْآيَات ١٨١ إِلَى ١٨٣]
[el-A'râf Sûresi (7): Âyetler 181-183]
وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)
{ وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) } “Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki, hak ile hidayete ulaştırırlar ve onunla adaleti sağlarlar. (181) Âyetlerimizi yalanlayanları ise, hiç bilmeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız. (182) Onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım çetindir. (183)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [الْأَعْرَاف: ١٧٩] الْآيَةَ، وَالْمَقْصُودُ: التَّنْوِيهُ بِالْمُسْلِمِينَ فِي هَدْيِهِمْ وَاهْتِدَائِهِمْ، وَذَلِكَ مُقَابَلَةٌ لِحَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي ضلالهم، أَي عرّض عَنِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ أَغْنَاكَ عَنْهُم بِالْمُسْلِمين، فَمَا صدق «الْأُمَّةِ» هُمُ الْمُسْلِمُونَ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ كَمَا فِي قَوْلِ لَبِيَدٍ:
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } [el-A'râf: 179] ayetine atıftır. Maksat: Müslümanların doğru yolda olmalarını ve hidayete ulaştırmalarını övmektir; bu da müşriklerin sapıklıktaki durumlarının mukabilidir; yani 'Müşriklerden yüz çevir, zira Allah Müslümanlar vesilesiyle seni onlara muhtaç kılmamıştır.' Bağlam karinesiyle 'ümmet' lafzının delaleti Müslümanlardır; Lebîd'in şu beytinde olduğu gibi:
تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ يَعْتَلِقْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
Razı olmadığım yerleri terk edip giderim / Yahut bazı canlara ecelleri erişir.
يُرِيدُ نَفْسَهُ فَإِنَّهَا بَعْضُ النُّفُوسِ.
[Şair 'bazı canlar' ifadesiyle] kendisini kastetmektedir; zira o da canlardan biridir.
رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ بَلَغَنَا أَن النبيء ﷺ كَانَ يَقُولُ إِذَا قَرَأَ هَذِه الْآيَةَ: «هَذِهِ لَكُمْ وَقَدْ أُعْطِيَ الْقَوْمُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِثْلَهَا»
Taberî, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda şöyle buyururdu: «Bu [müjde] sizler içindir; sizden önceki kavme de bunun bir benzeri verilmişti.»
. وَقَوْلُهُ: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ وَبَقِيَّةُ أَلْفَاظِ الْآيَةِ عُرِفَ تَفْسِيرُهَا مِنْ نَظَرِهِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
O'nun { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.” buyruğu ve ayetin geri kalan lafızlarının tefsiri, bu surede geçen benzerlerinden bilinmektedir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْآيَاتِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ تَعْدِيَةِ فِعْلِ التَّكْذِيبِ بِالْبَاءِ لِيَدُلَّ عَلَى مَعْنَى الْإِنْكَارِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٧] .
Ayetleri yalanlayanlar, Kur'an'ı yalanlayan müşriklerdir. Tekzip (yalanlama) fiilinin inkâr manasına delalet etmesi için bâ (ب) harf-i ceriyle geçişli kılınmasının veçhi, En'âm Suresi'nde [57] yer alan: { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَالِاسْتِدْرَاجُ مُشْتَقٌّ مِنَ الدَّرَجَةِ- بِفَتْحَتَيْنِ- وَهِيَ طَبَقَةٌ مِنَ الْبِنَاءِ مُرْتَفِعَةٌ مِنَ الْأَرْضِ بِقَدْرِ مَا تَرْتَفِعُ الرِّجْلُ لِلِارْتِقَاءِ مِنْهَا إِلَى مَا فَوْقَهَا تَيْسِيرًا لِلصُّعُودِ فِي مِثْلِ الْعُلُوِّ أَوِ الصَّوْمَعَةِ أَوِ الْبُرْجِ، وَهِيَ أَيْضًا وَاحِدَة الأعواد المصوفة فِي السُّلَّمِ يُرْتَقَى مِنْهَا إِلَى الَّتِي فَوْقَهَا، وَتُسَمَّى هَذِهِ الدَّرَجَةُ مِرَقَاةً، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي فِعْلِ الِاسْتِدْرَاجِ لِلطَّلَبِ، أَيْ طَلَبَ مِنْهُ أَنْ
İstidrâc (الِاسْتِدْرَاجُ), iki fetha ile dereceden (الدَّرَجَة) türetilmiştir; bu da yüksek bir yere, minareye yahut burca çıkmayı kolaylaştırmak için ayağın basıp bir üst kademeye yükselmesi ölçüsünde yerden yükseltilmiş yapı basamağıdır. O aynı zamanda merdivende birbiri ardınca dizilmiş basamak çubuklarından her biridir ki oradan bir üsttekine yükselinir. Bu basamağa mirkât (مِرَقَاة) da denir. İstidrâc fiilindeki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri talep içindir; yani kendisinden kademe kademe ilerlemesini istemiştir,
يَتَدَرَّجَ، أَيْ صَاعِدًا أَوْ نَازِلًا، وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْقَاصِدِ إِبْدَالَ حَالِ أَحَدٍ إِلَى غَيْرِهَا بِدُونِ إِشْعَارِهِ، بِحَالِ مَنْ يَطْلُبُ مِنْ غَيْرِهِ أَنْ يَنْزِلَ مِنْ دَرَجَةٍ إِلَى أُخْرَى بِحَيْثُ يَنْتَهِي إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْوُصُولَ إِلَيْهِ بِدُونِ ذَلِكَ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ بَدِيعٌ يَشْتَمِلُ عَلَى تَشْبِيهَاتٍ كَثِيرَةٍ، فَإِنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى تَشْبِيهِ حُسْنِ الْحَالِ بِرِفْعَةِ الْمَكَانِ وَضِدُّهُ بِسَفَالَةِ الْمَكَانِ، وَالْقَرِينَةُ تُعِينُ الْمَقْصُودَ مِنَ انْتِقَالٍ إِلَى حَالٍ أَحْسَنَ أَوْ أَسْوَأَ.
yani yukarı çıkarak veya aşağı inerek derece derece gitmesini [istemiştir]. Bu ifade, bir kimsenin durumunu ona hissettirmeksizin başka bir duruma çevirmeyi kastedenin hâlini, başkasından başka türlü ulaşamayacağı bir yere varması için derece derece inmesini isteyen kimsenin hâline benzeten bir temsildir. Bu, pek çok teşbihi içeren bedîî bir temsildir; zira hâlin güzelliğini mekânın yüksekliğine, zıddını ise mekânın alçaklığına benzetme esasına dayanır. Karine ise daha iyi veya daha kötü bir hâle geçişten hangisinin kastedildiğini belirler.
وَمِمَّا يُشِيرُ إِلَى مُرَاعَاةِ هَذَا التَّمْثِيلِ فِي الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَلَمَّا تَضَمَّنَ الِاسْتِدْرَاجُ مَعْنَى الْإِيصَالِ إِلَى الْمَقْصُودِ عُلِّقَ بِفِعْلِهِ مَجْرُورٌ بِمِنَ الِابْتِدَائِيَّةِ أَيْ مُبْتَدِئًا اسْتِدْرَاجَهُمْ مِنْ مَكَانٍ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُفْضٍ بِهِمْ إِلَى الْمَبْلَغِ الضَّارِّ، فَ حَيْثُ هُنَا لِلْمَكَانِ عَلَى أَصْلِهَا، أَيْ مِنْ مَكَانٍ لَا يَعْلَمُونَ مَا يُفْضِي إِلَيْهِ، وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَعْلَمُونَ لِدَلَالَةِ الِاسْتِدْرَاجِ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَعْلَمُونَ تَدَرُّجَهُ، وَهَذَا مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ اسْتِدْرَاجٌ عَظِيمٌ لَا يُظَنُّ بِالْمَفْعُولِ بِهِ أَنْ يَتَفَطَّنَ لَهُ.
Ayet-i kerimede bu temsilin gözetildiğine işaret eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın: { مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “hiç bilmeyecekleri bir yerden” buyruğudur. İstidrâc kastedilen hedefe ulaştırma manasını içerdiği için, fiili başlangıç bildiren min (مِنْ) harf-i ceri ile mecrur olan kelimeye bağlanmıştır; yani onları, kendilerini helak edici noktaya götüreceğini bilmedikleri bir yerden derece derece helake yaklaştırmaya başlayarak... Buradaki haysü (حَيْثُ) lafzı asıl anlamına uygun olarak mekân içindir; yani neticesinin nereye varacağını bilmedikleri bir yerden [demektir]. İstidrâcın delaletinden ötürü ya'lemûn (يَعْلَمُونَ) fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir; takdiri ise: 'onun derece derece gelişini bilmezler' şeklindedir. Bu da muhatabın farkına varamayacağı kadar büyük bir istidrâc olduğunu bildirmektedir.
وَالْإِمْلَاءُ إِفْعَالٌ وَهُوَ الْإِمْهَالُ، وَهَمْزَةُ هَذَا الْمَصْدَرِ مُنْقَلِبَةٌ عَنْ وَاوٍ، مُشْتَقٌ مِنَ الْمِلَاوَةِ مُثَلَّثَةِ الْمِيمِ، وَهِيَ مُدَّةُ الْحَيَاةِ يُقَالُ أَمَلَاهُ وَمَلَّاهُ إِذَا أَمْهَلَهُ وَأَخَّرَهُ، كِلَاهُمَا بِالْأَلِفِ دُونَ هَمْزٍ فَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى عَمَّرَهُ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ فِي الدُّعَاءِ بِالْحَيَاةِ مَلَّاكَ اللَّهُ.
İmlâ (الْإِمْلَاءُ), if'âl kalıbında olup mühlet vermek (الْإِمْهَالُ) demektir. Bu masdarın hemzesi vâv harfinden dönüşmüştür; mîm harfinin üç harekesiyle de okunan milâve (الْمِلَاوَة) kelimesinden türemiştir ki bu da ömür süresidir. Mühlet verip ertelediğinde emlehü (أَمْلَاهُ) ve mellehü (مَلَّاهُ) denir; her ikisi de hemzesiz elif iledir ve mânâca onu yaşattı (عَمَّرَهُ) anlamına yakındır. Bu sebeple ömür duasında 'Allah sana uzun ömür versin' (مَلَّاكَ اللَّهُ) denilir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ هِيَ اللَّامُ الَّتِي تُسَمَّى: لَامُ التَّبْيِينِ، وَلَهَا اسْتِعْمَالَاتٌ كَثِيرَةٌ فِيهَا خَفَاءٌ وَمَرْجِعُهَا: إِلَى أَنَّهَا يُقْصَدُ مِنْهَا تَبْيِينُ اتِّصَالِ مَدْخُولِهَا بِعَامِلِهِ لِخَفَاءٍ فِي ذَلِكَ الِاتِّصَالِ، فَإِنَّ اشْتِقَاقَ أَمْلَى مِنَ الْمَلْوِ اشْتِقَاقٌ غَيْرُ مَكِينٍ، لِأَنَّ الْمُشْتَقَّ
{ لَهُمْ } buyruğundaki lâm (ل), lâm-ı tebyîn (açıklama lâmı) olarak adlandırılan lâmdır. Bu lâmın ince ve kapalı pek çok kullanımı vardır; esası ise, dâhil olduğu lafzın âmiliyle olan bağlantısındaki kapalılık sebebiyle bu irtibatı açıklığa kavuşturmak için getirilmesidir. Zira emle'nin melv (الْمَلْو) kökünden türemesi güçlü bir iştikak değildir; çünkü kendisinden türetilen lafızda
مِنْهُ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الْحَدث، فَلم يَجِيء مِنْهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ، فَاحْتِيجَ إِلَى اللَّامِ، لِتَبْيِينِ تَعَلُّقِ الْمَفْعُولِ بِفِعْلِهِ.
hadis (eylem) anlamı yoktur, bu yüzden ondan yalın bir fiil gelmemiştir; dolayısıyla mef'ûlün fiiliyle bağlantısını açıklamak için lâma ihtiyaç duyulmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: أَمْلَى لِلْبَعِيرِ بِمَعْنَى أَطَالَ لَهُ فِي طُولِهِ فِي الْمَرْعَى، فَهُوَ جَاءَ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى بِضَرْبٍ مِنَ الْمَجَازِ أَوِ الِاسْتِعَارَةِ.
Arapların 'otlakta ipini uzattı' anlamında 'deveye ip saldı' (أَمْلَى لِلْبَعِيرِ) sözleri ise bu manadan bir tür mecaz veya istiare yoluyla gelmiştir.
فَجُمْلَةُ: إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِلْجُمْلَتَيْنِ قَبْلَهَا، فَإِنَّ الِاسْتِدْرَاجَ وَالْإِمْلَاءَ ضَرْبٌ مِنَ الْكَيْدِ، وَكَيْدُ اللَّهِ مَتِينٌ أَيْ قَوِيٌّ لَا انْفِلَاتَ مِنْهُ لِلْمَكِيدِ.
{ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Şüphesiz Benim tuzağım çetindir.” cümlesi kendisinden önceki iki cümlenin gerekçesi konumundadır; çünkü istidrâc ve mühlet vermek bir tür keyddir (tuzaktır) ve Allah'ın keydi metîndir; yani pek güçlüdür, tuzağa düşürülenin O'ndan kurtulması mümkün değildir.