وقوله: جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ متعلق بالمعنى المقدر، وهو: وليبكوا كثيرا إذ هم معذّبون جزاء. وقوله يَكْسِبُونَ نص في أن التكسب هو الذي يتعلق به الثواب
{ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduklarının cezası olarak” buyruğu, takdir edilen şu anlama bağlıdır: "Bir ceza olarak azap göreceklerinden dolayı çok ağlasınlar." { يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları” ifadesi, sevap
والعقاب. وهذا غاية العدل الإلهي، فإن الجزاء على قدر العمل، وكل إنسان مجازي بعمله، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر، ولا يحق لأحد الاعتراض ما دام العمل المكتسب هو أساس الجزاء، وميزان الأعمال، وسبب الثواب والعذاب.
ve cezanın bizzat insanın kendi kazanımına taalluk ettiğine dair açık bir hükümdür. Bu, ilahi adaletin zirvesidir; çünkü ceza amelin miktarıncadır ve her insan kendi ameliyle cezalandırılır; hayırsa hayır, şerse şerdir. Kazanılan amel cezanın esası, amellerin terazisi, sevap ve azabın sebebi olduğu müddetçe hiç kimsenin itiraz etme hakkı yoktur.
معاملة النبي ﷺ أهل النفاق
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Nifak Ehline Yönelik Muamelesi
إذا انكشف الموقف العدائي لقوم أو شخص، وجب الحذر منه، ومعاملته بما يستحق من اتخاذ موقف حاسم يدرأ الخطر، ويكشف العدو، ويمنع الاسترسال في عدوانه وأذاه. وإذا كان المنافقون في داخل الأمة أخطر من العدو الخارجي، وجب نبذهم وتحييدهم حتى لا يفسدوا غيرهم. ووجب إظهارهم أنهم غير مؤمنين، ولم يصح لأحد الاغترار بمظاهرهم الفاتنة في الدنيا من مال وثراء، أو ولد وجاه وغير ذلك، وهذه المواقف هي التي قررها القرآن في معاملة المنافقين، فقال الله تعالى:
Bir topluluğun veya şahsın düşmanca tutumu açığa çıktığında, ondan sakınmak; tehlikeyi defeden, düşmanı ifşa eden, düşmanlığını ve eziyetini sürdürmesini engelleyen kesin bir tavır alarak ona hak ettiği şekilde muamele etmek vacip olur. Ümmetin içindeki münafıklar dış düşmandan daha tehlikeli olduğuna göre, başkalarını ifsat etmemeleri için onları dışlamak ve etkisiz hale getirmek vaciptir. Onların mümin olmadıklarını açığa vurmak vacip olup, dünyadaki mal, servet, evlat, makam ve benzeri göz alıcı hallerine kimsenin aldanması caiz değildir. Kur'ân'ın münafıklara muamelede belirlediği ilkeler bunlardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٣ الى ٨٥]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 83-85]
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥)
{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de [başka bir savaşa] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı asla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geri kalanlarla beraber oturun!' (83) Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında da durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler. (84) Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir. (85)”
روى البخاري ومسلم عن ابن عمر قال: لما توفي عبد الله بن أبي (زعيم المنافقين) جاء ابنه إلى رسول الله ﷺ، فسأله أن يعطيه قميصه يكفّن فيه أباه، فأعطاه، ثم سأله أن يصلي عليه، فقام ليصلي عليه، فقام عمر بن الخطاب، وأخذ
Buhârî ve Müslim, İbn Ömer’den [radıyallâhu anhümâ] şöyle rivayet etmiştir: (Münafıkların elebaşı) Abdullah b. Übeyy vefat edince oğlu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelerek babasını kefenlemek üzere gömleğini kendisine vermesini istedi. [Resûlullah] ona [gömleğini] verdi. Sonra kendisinden onun [cenaze] namazını kılmasını istedi. [Resûlullah] onun cenaze namazını kılmak üzere kalkınca, Ömer b. el-Hattâb kalkıp [onun]...
بثوبه، وقال: يا رسول الله، أتصلي عليه، وقد نهاك ربك أن تصلي على المنافقين؟
elbisesinden tuttu ve: "Ey Allah'ın Resûlü, Rabbin münafıkların cenaze namazını kılmanı sana yasaklamışken onun namazını mı kılacaksın?" dedi.
قال: إنما خيرني الله، فقال: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ وسأزيده على السبعين، فقال: إنه منافق، فصلى عليه، فأنزل الله: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ فترك الصلاة عليهم.
[Peygamber] şöyle buyurdu: «Allah beni muhayyer bıraktı ve: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” buyurdu. Ben yetmişten fazlasını da yapacağım.» [Ömer]: "O bir münafıktır!" dedi. Buna rağmen [Resûlullah] onun cenaze namazını kıldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında da durma” ayetini indirdi; böylece [Peygamber] onların cenaze namazını kılmayı terk etti.
وقد فهم عمر ذلك من قوله تعالى: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ على أنه تقدم نهي صريح،
Ömer bunu, Allah Teâlâ'nın: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile, ister dileme” buyruğundan açık bir nehiy geçmiş olduğu şeklinde anlamıştı.
وقوله ﷺ: «إنما خيرني الله»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah beni muhayyer bıraktı» sözüyle,
يراد به أنه مجرد استغفار لساني لا ينفع، وغايته تطييب قلوب بعض الأحياء من قرابات المستغفر له.
bunun fayda vermeyen sırf dille yapılmış bir istiğfar olduğu ve gayesinin kendisi için istiğfar edilen kimsenin hayattaki bazı akrabalarının gönlünü hoş tutmak olduğu kastedilmiştir.
هذه الآيات الكريمة تبين حكم معاملة زعماء النفاق، وهي تأمر النبي ﷺ بأنه إن ردك الله من سفرك بالرجوع من غزوة تبوك إلى طائفة من المتخلفين المنافقين، فاستأذنوك للخروج معك إلى غزوة أخرى، فقل لهم تعزيرا وعقوبة: لن تخرجوا معي أبدا على أية حال، ولن تقاتلوا معي أبدا عدوا بأي وضع كان لأنكم معشر المنافقين اخترتم القعود عن أول مرة، وتخلفتم بلا عذر، وكذبتم في أيمانكم الفاجرة، وفرحتم بالقعود، وأغريتم غيركم بالتخلف عن الجهاد، فاقعدوا أبدا مع الخالفين، أي مع فئة النساء والصبيان والعجزة وأهل الأعذار.
Bu yüce ayetler nifak elebaşlarına nasıl muamele edileceğinin hükmünü açıklamakta ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şunu emretmektedir: Şayet Allah seni Tebük Gazvesi'nden sağ salim döndürerek geri kalan o münafıklar topluluğunun yanına ulaştırır da başka bir gazveye seninle çıkmak için senden izin isterlerse, bir ta'zir ve ceza olarak onlara de ki: "Hiçbir surette benimle asla çıkmayacaksınız ve hangi şartta olursa olsun benimle birlikte hiçbir düşmana karşı asla savaşmayacaksınız! Çünkü siz münafıklar topluluğu ilk defasında oturup kalmayı tercih ettiniz, mazeretsiz olarak geri kaldınız, fâcirce yeminlerinizle yalan söylediniz, oturup kalmaya sevindiniz ve başkalarını da cihaddan geri kalmaya kışkırttınız. Artık geri kalanlarla, yani kadınlar, çocuklar, âcizler ve mazeret sahipleri zümresiyle beraber ebediyen oturun!"
ثم أمر الله تعالى رسوله ﷺ بأن يبرأ من المنافقين، وألا يصلي على أحد منهم إذا مات، وألا يقوم على قبره ليستغفر له أو يدعو له لأنهم كفروا بالله ورسوله، وماتوا عليه، وهذا حكم عام في كل كافر أو منافق لا يدعى له ولا يستغفر له، لأنه كافر بالله ورسوله، ومات على الكفر أو النفاق، والفسق، أي الخروج من دين الإسلام والتمرد على أحكامه، وتجاوز حدوده وأحكامه من أوامر ونواه.
Sonra Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem münafıklardan berî olmasını, onlardan biri öldüğünde cenaze namazını kılmamasını ve bağışlanma dilemek yahut dua etmek için kabrinin başında durmamasını emretti; çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmişler ve bu hal üzere ölmüşlerdir. Bu; Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr eden, küfür veya nifak ve fısk -yani İslâm dininden çıkma, onun hükümlerine başkaldırma, emir ve yasaklardan ibaret sınırlarını ve hükümlerini aşma- üzere ölen her kâfir veya münafık için dua edilmeyeceğine ve bağışlanma dilenmeyeceğine dair genel bir hükümdür.
ثم خاطب الله تعالى نبيه، والمراد أمته، ممن لا تفتنه زخارف الدنيا، فلا تستحسن أيها النبي وكل مؤمن ما أنعمنا به على المنافقين وأمثالهم من الأموال
Daha sonra Allah Teâlâ Peygamberi'ne hitap etti -ki bununla kastedilen, dünya süslerinin aldanamayacağı ümmetidir-: Ey Peygamber ve her bir mümin! Münafıklara ve benzerlerine verdiğimiz malları
والأولاد، فلا يريد الله بهم الخير، إنما يريد أن يعذبهم بها في الدنيا بالمصائب، وتخرج أرواحهم، ويموتوا على الكفر، وهم مشغولون بالتمتع بالدنيا عن النظر في عواقب الأمور.
ve evlatları güzel bulup beğenmeyin; zira Allah onlara hayır dilememektedir. Bilakis dünyada musibetlerle onlara azap etmeyi, canlarının çıkmasını ve işlerin sonunu düşünmekten onları alıkoyan dünya zevkleriyle meşgulken kâfir olarak ölmelerini istemektedir.
أكد القرآن الكريم على هذا المعنى في هذه الآية لأن الناس كانوا وما زالوا يفتتنون بصلاح حال المنافقين والكافرين في دنياهم، وهذا خطأ لأن الدنيا لا تساوي عند الله جناح بعوضة، وليس الغنى أو الثراء دليلا على رضوان الله على الغني أو الثري، فقد يكون ذلك فتنة، وقد يكون عدلا إلهيا أن يمتّع المنافق أو الكافر في الدنيا، ليحرم من نعيم الآخرة، وقد يكون ذلك حجة بالغة على المنحرف، فبالرغم من فضل الله عليه ورحمته به وإمداده بالمال والولد، يجحد نعم ربه، ويكفر بخالقه، فيكون ذلك سببا لتشديد عذابه وعقابه.
Kur'ân-ı Kerîm bu ayette bu manayı pekiştirmiştir; çünkü insanlar münafıkların ve kâfirlerin dünyalık durumlarının düzgünlüğüne eskiden beri kapılagelmişlerdir ve hâlâ kapılmaktadırlar. Bu yanlıştır; zira dünya Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar bile değere sahip değildir. Zenginlik veya servet, Allah'ın o zengine veya servet sahibine rızasının bir delili de değildir. Bu durum bir fitne olabilir; münafık veya kâfirin ahiret nimetinden mahrum kalması için dünyada faydalandırılması ilahi bir adalet de olabilir. Yahut bu, yoldan çıkmış kimsenin aleyhine kesin bir hüccet de olabilir; zira Allah'ın ona lütfuna, merhametine, mal ve evlatla desteklemesine rağmen Rabbinin nimetlerini inkâr etmekte ve Yaratıcısına nankörlük etmektedir. Bu da onun azap ve cezasının katmerleşmesine bir sebep teşkil edecektir.
موقف المنافقين والمؤمنين من الجهاد
Münafıkların ve Müminlerin Cihada Karşı Tutumu
تتبين مواقف الرجال وتتجلى خصالهم العالية في أحوال تحتاج لقدر كبير من التضحية بالنفس والمال، لذا كان هذا الأمر محكّ اختبار الصادقين من الكاذبين، وبه انكشف حال الجماعة المنافقين، وتميّز شأن المؤمنين المخلصين المشاركين في الجهاد، في مواجهة تخلص أهل النفاق من القيام بالواجب بمختلف الأعذار الواهية، وقد وازن القرآن الكريم بين موقفي الفريقين في الآيات التالية:
Adamların duruşları ve üstün hasletleri, can ve mal fedakârlığına büyük ölçüde ihtiyaç duyulan durumlarda belli olur ve açığa çıkar. Bu yüzden bu mesele, doğru sözlü olanları yalancılardan ayıran mihenk taşı olmuştur. Böylece münafıklar güruhunun hâli açığa çıkmış; nifak ehlinin çeşitli çürük mazeretlerle vazifeden sıyrılma çabasına karşılık, cihada katılan ihlaslı müminlerin konumu tebarüz etmiştir. Kur'ân-ı Kerîm aşağıdaki ayetlerde iki tarafın tutumunu karşılaştırmıştır:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 86-89]
وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) } “'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler. (86) Onlar geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular. Kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar. (87) Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (88) Allah onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (89)”
[التوبة: ٩/ ٨٦- ٨٩] .
[Tevbe: 9/86-89].
ذم الله تعالى في هذه الآيات فريقا وامتدح فريقا آخر، ذم المتخلفين عن الجهاد مع القدرة عليه، وتوافر الثروة والغنى، فاستأذنوا الرسول ﷺ في القعود عن الجهاد، وأما المؤمنون فهم الذين يبادرون لخوض المعارك بهمة قعساء وعزيمة مضّاء.
Allah Teâlâ bu ayetlerde bir grubu yermiş, diğer bir grubu ise övmüştür. Güçleri yetmesine, servet ve zenginlikleri bulunmasına rağmen cihaddan geri kalıp Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem cihada çıkmayıp oturmak için izin isteyenleri yermiştir. Müminlere gelince; onlar sarsılmaz bir gayret ve keskin bir azimle savaşlara atılmak için yarışan kimselerdir.
لقد كانت عادة المنافقين التهرب من الجهاد، فكلما أنزلت سورة أو آية فيها الأمر بالإيمان والجهاد مع الرسول ﷺ، استأذن أولو الطول، أي أصحاب الغنى والسعة وأولو المقدرة على القتال والجهاد بالمال والنفس في التخلف بأعذار واهية، قائلين للنبي: اتركنا مع القاعدين في بيوتهم من النساء والصبيان والعجزة والضعفاء، وهذا غاية الجبن والمذلة والهوان، وطعن برجولتهم، ومساس بكرامتهم وعزتهم.
Münafıkların âdeti cihaddan kaçmaktı. Ne zaman Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikte iman etmeyi ve cihad etmeyi emreden bir sure veya ayet indirilse, servet sahipleri -yani zenginlik ve genişlik sahibi, malla ve canla savaşma ve cihad etme gücüne sahip olanlar- çürük mazeretlerle [cihaddan] geri kalmak için izin ister ve Peygamber'e: "Bizi bırak, kadınlardan, çocuklardan, aciz ve zayıflardan evlerinde oturanlarla beraber kalalım" derlerdi. Bu ise korkaklığın, zillet ve aşağılığın son noktası, onların erkekliklerine vurulmuş bir darbe, onur ve haysiyetlerine yönelik bir zedelenmeydi.
إنهم رضوا لأنفسهم بأن يكونوا مع الخوالف المتخلفة من النساء، وفي هذا تقريع شديد وتشنيع ولو واضح، إذ يأبى الرجل العزيز أن يكون مثل المرأة في مواقف الرجولة. واستحقوا بهذا أن يختم أو يطبع على قلوبهم حتى لا ينفذ إليها النور والعرفان والهداية والعلم، فأصبحوا لا يفقهون، أي لا يفهمون ما فيه صلاح لهم، فيفعلونه، ولا ما فيه مضرّة فيجتنبونه، ولا يدركون أسرار حكمة الله في الأمر بالجهاد.
Onlar kendileri için geride kalan kadınlarla (havâlif) beraber olmayı yeğlediler. Bunda şiddetli bir azarlama ve açık bir kınama vardır; zira onurlu bir erkek, mertlik gerektiren durumlarda kadın gibi olmayı reddeder. Böylece kalplerine nurun, irfanın, hidayetin ve ilmin nüfuz edemeyeceği şekilde mühür veya damga vurulmasını hak ettiler. Artık onlar anlamaz oldular; yani kendileri için neyin faydalı olduğunu anlayıp onu yapamaz, neyin zararlı olduğunu anlayıp ondan kaçınamaz hâle geldiler ve Allah'ın cihad emrindeki hikmetin sırlarını kavrayamaz oldular.
ثم قارن الله تعالى وضع المنافقين الذين لم يجاهدوا بوضع المؤمنين، وهو أن الرسول وأهل الإيمان معه جاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله، وقاموا بواجبهم خير قيام، فنالوا الخيرات (أي المستحسن من كل شيء) في الدنيا كالنصر وهزيمة الكفر، وفي الآخرة بالاستمتاع في جنات الفردوس والدرجات العالية، وأولئك هم
Sonra Allah Teâlâ, cihad etmeyen münafıkların durumu ile müminlerin durumunu karşılaştırdı; o da Resûl ve beraberindeki iman ehlinin Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeleri ve vazifelerini en güzel şekilde yerine getirmeleridir. Bu sayede onlar dünyada zafer ve küfrün hezimeti, ahirette ise Firdevs cennetlerinden ve yüksek derecelerden istifade etmek gibi hayırlara (yani her şeyin en güzeline) nail oldular. İşte onlar,
الفائزون بالسعادتين: سعادة الدنيا وسعادة الآخرة، على عكس المنافقين الذين حرموا منهما تماما. والسبب واضح: وهو إيمان المؤمنين الخالص المستقر في نفوسهم، وافتقاد ذلك في قلوب المنافقين، فاستحق المؤمنون الفلاح أي إدراك البغية من الجنة، وتعرض المنافقون للخسران والهلاك.
her iki saadeti, yani dünya ve ahiret saadetini kazananların ta kendileridir; her ikisinden de tamamen mahrum kalan münafıkların aksine. Sebep ise açıktır: Müminlerin içlerinde yer etmiş ihlaslı imanları ve münafıkların kalplerinde bunun bulunmayışıdır. Böylece müminler felahı, yani cennetten [umulan] gayeye ulaşmayı hak etmiş, münafıklar ise hüsrana ve helake maruz kalmışlardır.
وأدى ذلك إلى أن يهيّئ الله الجنة والنعيم وأن يظفر المؤمنون بجنان الخلد التي تجري الأنهار من تحت أشجارها، ماكثين فيها على الدوام، متمتعين بالبقاء في عالم الأبد، وذلك هو الفوز العظيم، أي المرتبة العليا التي لا مرتبة فوقها والحصول على الأمل والبغية، وهم أهل السعادة الأبدية، كما أنهم في الدنيا أهل الفلاح بالاستمتاع بالنصر والعزة، والثروة والكرامة، وانتصار الإيمان على الكفر، والهداية على الضلالة.
Bu da Allah'ın cenneti ve nimetleri hazırlamasına ve müminlerin, ağaçlarının altından ırmaklar akan, içinde ebedî olarak kalıp sonsuzluk âleminde var olmanın tadını çıkaracakları ebediyet cennetlerine nail olmalarına vesile olmuştur. İşte büyük kurtuluş budur; yani üstünde hiçbir mertebe bulunmayan yüce makam, arzu ve emele kavuşmaktır. Onlar ebedî saadet ehlidir; nitekim dünyada da zafer, izzet, zenginlik ve şerefin, imanın küfre ve hidayetin dalalete karşı galibiyetinin tadını çıkararak kurtuluş ehli olmuşlardır.
والتفاوت الواضح بين مرتبة المؤمنين في الدنيا والآخرة ومرتبة المنافقين الكافرين منشؤه التضحية والعمل المشرّف، وهذا حق وعدالة، فلا يعقل أن يسوى بين المجدّ والمتقاعس، وبين العامل والقاعد، ومقتضى العدل في ميزان الشرع والعقل أن يكافأ المحسنون بأفضل أنواع الإحسان، وأن يهمل المسيئون ويتعرضوا لمختلف ألوان الذل والهزيمة والتعرض للعقاب الشديد لأن بناء الأمجاد وتحقيق السيادة لا يقومان إلا على سواعد العاملين المخلصين.
Dünyada ve ahirette müminlerin derecesi ile kâfir münafıkların derecesi arasındaki bu açık fark, fedakârlıktan ve onurlu amelden kaynaklanmaktadır. Bu bir hak ve adalettir; zira gayretli olanla geri duranın, çalışanla oturanın bir tutulması aklen mümkün değildir. Şeriatın ve aklın mizanındaki adaletin gereği; iyilik yapanların en güzel mükâfatlarla ödüllendirilmesi, kötülük yapanların ise ihmal edilip çeşitli zillet ve hezimet türlerine maruz bırakılarak şiddetli cezaya çarptırılmasıdır. Çünkü şan ve şerefin inşası ile hâkimiyetin gerçekleşmesi, ancak ihlasla çalışanların omuzlarında yükselir.
حكم أهل الأعذار في الجهاد
Cihadda Özür Sahiplerinin Hükmü
ليس الجهاد فرضا إلا على القادرين على حمل السلاح، من الرجال البالغين الأشداء، أصحاب القوة البدنية والمالية، فهم المكلفون أصالة بهذا الواجب المقدس، أما أصحاب الأعذار من النساء والضعفاء والمرضى والعاجزين عن النفقة، فلا حرج عليهم بترك الجهاد، وهذا ما أبانه القرآن الكريم في قوله تعالى:
Cihad, ancak silah taşımaya gücü yeten, bedenî ve malî kuvvete sahip, yetişkin ve güçlü erkeklere farzdır. Bu kutsal görevle aslen mükellef olanlar onlardır. Kadınlar, zayıflar, hastalar ve harcama yapmaktan aciz olan özür sahiplerine gelince; onların cihadı terk etmelerinde bir günah yoktur. Kur'ân-ı Kerîm'in Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıkladığı husus da budur:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 90-92]
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢)
{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Bedevilerden mazeret beyan edenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise [evlerinde] oturdular. Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap isabet edecektir. (90) Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara [cihaddan geri kalmakta] bir sorumluluk yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (91) Kendilerini bindiresin diye sana geldiklerinde: 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin ve harcayacak bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak geri dönenlere de [bir sorumluluk yoktur]. (92)”
تضمنت الآيات الكريمة الكلام عن أربع فئات من الناس: وهم المعتذرون بحق من الأعراب، والمنافقون، والمعاقون العاجزون بالفعل، والبكاؤون. أما المعتذرون بأعذار هي حق من الأعراب البدو فهم قوم مؤمنون غير كافرين وهو رأي ابن عباس بدليل أن التقسيم في الآية يقتضي ذلك، وأنه ذكر بعدهم فريق القاعدين المكذبين، فلو كان الجميع كفارا، لم يكن لوصف الذين قعدوا بالكذب اختصاص، وتعرض الكل للعذاب الأليم، هؤلاء المعتذرون بعذر مقبول: هم كما
Yüce ayetler insanlardan dört zümreden bahsetmeyi içermiştir: Bunlar bedevilerden haklı mazeret beyan edenler, münafıklar, fiilen aciz olan engelliler ve ağlayanlardır. Bedevilerden haklı mazeretleri olanlara gelince; onlar kâfir olmayan mümin bir topluluktur. İbn Abbas'ın görüşü de budur; zira ayetteki taksim bunu gerektirmektedir ve onlardan sonra yalancı oturucular zümresini zikretmiştir. Şayet hepsi kâfir olsaydı, oturanların yalancılıkla nitelenmesinin bir ayrıcalığı kalmaz ve hepsi acıklı azaba maruz kalırdı. Mazereti makbul olan bu kimseler,
قال الضحاك: رهط عامر بن الطفيل أو نفر من بني غفار، جاؤوا إلى رسول الله ﷺ، فقالوا: يا رسول الله، إنا إن غزونا معك، أغارت أعراب طيّ على أهالينا ومواشينا، فقال ﷺ: سيغنيني الله عنكم. جاء هؤلاء المعتذرون الأعراب بهذا العذر يطلبون الإذن من النبي ﷺ في التخلف عن غزوة تبوك، فقال لهم: «قد أنبأني الله من أخباركم، وسيغنيني الله عنكم» .
Dahhâk'ın dediği gibi: Âmir b. et-Tufeyl'in kabilesi veya Benî Gıfâr'dan bir gruptur. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, biz seninle savaşa çıkarsak Tayy bedevileri ailelerimize ve hayvanlarımıza baskın yapar" dediler. Bunun üzerine [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Allah beni size muhtaç etmeyecektir" buyurdu. Bu bedevi mazeret sahipleri, Tebük Gazvesi'nden geri kalmak için Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemek üzere bu mazeretle geldiler. Onlara şöyle buyurdu: "Allah bana sizin haberlerinizden bildirdi ve Allah beni size muhtaç etmeyecektir."
وهؤلاء صادقون غير مذمومين ولا محمودين كما يظهر من الآية.
Bunlar, ayetten anlaşıldığı üzere, ne yerilen ne de övülen doğru sözlü kimselerdir.
والصنف الثاني: هم الذين قعدوا عن الجهاد، الذين كذبوا الله ورسوله بادّعائهم الإيمان، وهم منافقو الأعراب الذين جاؤوا ولم يعتذروا، وظهر بذلك أنهم كاذبون، هؤلاء توعدهم الله بالعذاب المؤلم في نار جهنم لأنهم قوم كافرون غير مؤمنين.
İkinci zümre ise: İman iddiasıyla Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyerek cihaddan geri kalan kimselerdir. Bunlar [huzura] gelip mazeret de beyan etmeyen ve böylelikle yalancı oldukları ortaya çıkan bedevi münafıklardır. Allah, mümin olmayıp kâfir bir topluluk oldukları için bunları cehennem ateşinde elem verici bir azapla tehdit etmiştir.
والصنف الثالث: هم أصحاب الأعذار الحقيقية القاهرة بسبب عجزهم وضعفهم أو مرضهم أو عماهم وعرجهم، أو افتقادهم نفقة الجهاد، وهؤلاء لا إثم ولا ذنب عليهم في تركهم الجهاد إذا نصحوا لله ورسوله بنياتهم وأقوالهم سرا وجهرا، بأن أخلصوا الإيمان بالله، وأطاعوا الرسول في السر والعلن، وعرفوا الحق وأحبوا أولياءه وأبغضوا أعداءه، وحافظوا على مصلحة الأمة العليا من كتمان السر، وعدم ترويج الإشاعات الكاذبة أو المغرضة، فما على المحسنين من سبيل، أي ليس عليهم جناح ولا مؤاخذة، ولا مجال لعتابهم، ولا إثم عليهم لقعودهم عن الجهاد، والله غفور: كثير المغفرة لهم ولأمثالهم، رحيم بهم، فلا يكلفهم ما لا طاقة لهم به. أما العصاة والمنافقون فلا يغفر الله لهم إلا إذا تابوا وأقلعوا عن العصيان والنفاق الذي كان سببا في الإثم.
Üçüncü zümre ise: Acizlikleri, zayıflıkları, hastalıkları, körlük ve topallıkları veya cihad masrafını bulamamaları sebebiyle gerçek ve zorunlu mazeretleri olan kimselerdir. Bunlar; Allah'a ihlasla iman edip gizlide ve açıkta Resûl'e itaat ederek, hakkı bilip onun dostlarını severek, düşmanlarına buğzederek, sırrı saklayıp yalan veya maksatlı söylentileri yaymayarak ümmetin yüksek maslahatını korumak suretiyle gizli ve açık niyet ve sözleriyle Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde, cihadı terk etmelerinde kendilerine hiçbir günah ve vebal yoktur. "İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur"; yani cihaddan geri kalmalarından ötürü onlara bir sorumluluk, kınama payı ve günah yoktur. "Allah çok bağışlayandır": Onları ve onlar gibileri çokça bağışlar; "çok merhamet edendir": Onlara güç yetiremeyecekleri şeyleri yüklemez. Asilere ve münafıklara gelince; tövbe edip günaha sebep olan isyan ve nifaktan vazgeçmedikçe Allah onları bağışlamaz.
وترك التكليف بالجهاد عن أصحاب الأعذار بسبب ضعف البدن أو المرض أو الزمانة أو عدم النفقة تقرّر في آية أخرى هي قوله تعالى: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ .. [النور: ٢٤/ ٦١] .
Beden zayıflığı, hastalık, kronik rahatsızlık veya nafaka yokluğu sebebiyle mazeret sahiplerinden cihad mükellefiyetinin kaldırılması, Yüce Allah'ın şu kavli olan başka bir ayette de sabit olmuştur: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya bir sorumluluk yoktur...” [Nûr: 24/61].
وروى أبو داود عن أنس ابن مالك: أن رسول الله ﷺ قال: «لقد تركتم بالمدينة أقواما ما سرتم سيرا، ولا أنفقتم من نفقة، ولا قطعتم من واد إلا وهم معكم فيه، قالوا: يا رسول الله، وكيف يكونون معنا وهم بالمدينة؟ قال: حبسهم العذر» .
Ebû Dâvûd, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Siz Medine'de öyle kimseler bıraktınız ki, aldığınız her yolda, yaptığınız her harcamada ve aştığınız her vadide onlar mutlaka sizinle beraberdiler.” Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, onlar Medine'deyken nasıl bizimle beraber olabilirler?" Buyurdu ki: “Onları mazeret alıkoydu.”
والصنف الرابع والأخير: هم كما ذكر ابن إسحاق في سياق غزوة تبوك جماعة البكّائين، وهم سبعة نفر من الأنصار وغيرهم من بني عمرو بن عوف أو هم ستة أو سبعة إخوة من بني مقرّن، وهو رأي جمهور المفسرين، جاؤوا إلى النبي ﷺ في غزوة تبوك ليحملهم، أي يعدّ لهم وسائل الركوب، فلم يجد ما يحملهم عليه، فتولوا
Dördüncü ve son sınıf ise: İbn İshâk'ın Tebük Gazvesi bağlamında zikrettiği üzere çokça ağlayanlar (el-Bekkâîn) topluluğudur. Onlar Ensâr'dan ve diğerlerinden, Benî Amr b. Avf'tan yedi kişidir yahut Benî Mukarrin'den altı veya yedi kardeştir ki müfessirlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Tebük Gazvesi'nde kendilerini bindirmesi -yani kendilerine binek vasıtaları temin etmesi- için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmişlerdi; fakat [Peygamber] onları bindirecek bir binek bulamadı, bunun üzerine geri döndüler
وأعينهم تفيض من الدمع حزنا ألا يجدوا ما ينفقون في سفر الجهاد، وما يتطلبه في الماضي والحاضر من وسائط النقل، لحمل الأثاث والركوب، فهؤلاء في هذه الحال لا إثم ولا ذنب عليهم، وهم قوم محمودون غير مذمومين، بسبب ظهور إخلاصهم، واعتذارهم بما هو حق وعذر مقبول.
cihad yolculuğunda ve geçmişte ve günümüzde eşya taşımak ve binmek için gerekli olan nakil vasıtalarında harcayacak bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözlerinden yaşlar boşalarak [ayrıldılar]. İşte bu durumdaki kimselere hiçbir günah ve vebal yoktur. İhlaslarının açığa çıkması ve hak olan makbul bir mazeret beyan etmeleri sebebiyle onlar yerilen değil, övülen bir topluluktur.
حكم المتخلفين عن الجهاد بغير عذر
Özürsüz Olarak Cihaddan Geri Kalanların Hükmü
من الطبيعي أن يؤاخذ الله المتخلفين عن الجهاد بغير عذر، وأن ينذر بالعذاب والعقاب أولئك المنافقين الذين تخلفوا عن غزوة تبوك، ثم يحاولون الاعتذار للمؤمنين بالأعذار الكاذبة، والأساليب الملتوية، والأيمان الملفقة، قاصدين بذلك إرضاء المؤمنين، وهم غافلون تمام الغفلة عن إرضاء الله رب العالمين، وهذا بيان القرآن الكريم في شأن الفريقين، قال الله تعالى:
Allah'ın, mazeretsiz olarak cihaddan geri kalanları hesaba çekmesi ve Tebük Gazvesi'nden geri kalıp sonra da müminleri razı etmek maksadıyla yalan mazeretler, dolambaçlı yollar ve uydurma yeminlerle onlara mazeret bildirmeye çalışan, Âlemlerin Rabbi olan Allah'ı razı etmekten ise tamamen gafil bulunan o münafıkları azap ve ceza ile uyarması gayet tabiidir. Kur'ân-ı Kerîm'in iki fırkanın durumuna dair beyanı işte böyledir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٣ الى ٩٦]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 93-96]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦)
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) } “Sorumluluk ancak, zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular. Allah da kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler. (93) Onlara döndüğünüz zaman size mazeret beyan edecekler. De ki: 'Özür dilemeyin, size asla inanmayız. Çünkü Allah bize sizin haberlerinizden bildirdi. Amelinizi Allah da görecek, Resûlü de. Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.' (94) Onların yanına döndüğünüzde, kendilerinden vazgeçesiniz [yakalarını bırakasınız] diye Allah adına size yemin edecekler. Siz de onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazandıklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir. (95) Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah yoldan çıkmış fasıklar topluluğundan asla razı olmaz. (96)”
أبان الله تعالى في آية سابقة أنه لا مؤاخذة على المؤمنين المحسنين وهم ذوو الأعذار
Allah Teâlâ önceki bir ayette, iyilik eden ve [gerçek] mazeret sahibi olan müminler üzerinde herhangi bir kınama ve sorumluluk bulunmadığını beyan etmiştir.
بحق، إنما المؤاخذة على من كان مستأذنا لترك الجهاد من المنافقين الأغنياء القادرين على إعداد العدة من زاد وراحلة وسلاح وغير ذلك، ولا عذر لهم مطلقا، وسبب استحقاقهم المؤاخذة: أنهم رضوا لأنفسهم بأن يكونوا مع الخوالف من النساء والصبيان والعجزة والمرضى وأهل الأعذار الحقيقية، وترتب على تقصيرهم وتقاعسهم أن طبع (ختم) الله على قلوبهم، حتى لا يصل إليها الخير، ولا ينفذ إليها النور، فهم لذلك لا يهتدون، ولا يعلمون ما في الجهاد من منافع الدين والدنيا، ولا يعلمون الخير حتى يتجهوا إليه، وهكذا تظلم قلوب أهل المعاصي وتقسو، فلا تفتح لخير أو رضوان.
Sorumluluk ancak azık, binek, silah ve benzeri hazırlıkları yapmaya güç yetiren zengin münafıklardan cihaddan geri kalmak için izin isteyenlerin üzerinedir; zira onların hiçbir mazereti yoktur. Sorumluluğu hak etmelerinin sebebi ise şudur: Onlar kendileri için kadınlar, çocuklar, acizler, hastalar ve gerçek mazeret sahipleri olan geride kalanlarla (havâlif) beraber olmayı yeğlediler. Kusurları ve geri kalmaları neticesinde Allah kalplerine hayrın ulaşamayacağı ve nurun giremeyeceği şekilde mühür (damga) vurdu. Bu yüzden onlar doğru yolu bulamazlar, cihaddaki din ve dünya menfaatlerini bilmezler ve yönelebilmeleri için hayrı tanıyamazlar. İşte günah ehlinin kalpleri böyle kararır ve katılaşır; hiçbir hayra veya rızaya açılmaz.
ذكر ابن عباس أن آيات المعتذرين المنافقين وهم ثمانون رجلا نزلت فيهم، وأمر النبي ﷺ المؤمنين لما رجعوا إلى المدينة بأن لا يجالسوهم ولا يكلموهم.
İbn Abbas, mazeret beyan eden seksen kişilik münafık hakkında bu ayetlerin indiğini ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndüklerinde müminlere onlarla oturup kalkmamalarını ve konuşmamalarını emrettiğini zikretmiştir.
لقد أخبر القرآن الكريم في هذه الآيات بما سيكون من أمر المنافقين المتخلفين في المدينة وما حولها عن تبوك. إنهم حين رجوع المؤمنين من تبوك سيعتذرون للمؤمنين عن تخلفهم عن الجهاد بغير عذر، فرد الله عليهم آمرا نبيه بإخبارهم: لا تعتذروا بالأعذار الكاذبة لأنا لن نصدقكم أبدا، ولأن الله أخبرنا سلفا بالوحي إلى نبيه بعض أخباركم وأحوالكم، وهو ما في ضمائركم من الشر والفساد ومناقضة الحقائق، وسيظهر الله أعمالكم للناس في الدنيا، وسوف يكون مصيركم إلى الله عالم الغيب والشهادة، بعد البعث من القبور، فيعلم ما تكتمون وما تعلنون، فيخبركم بأعمالكم خيرها وشرها، ويجزيكم عليها. وهذا تصريح بتوبيخ المنافقين والعقاب على أعمالهم، والتخويف من الله.
Kur'ân-ı Kerîm bu ayetlerde, Medine'de ve çevresinde Tebük'ten geri kalan münafıkların durumunun ne olacağını haber vermiştir. Müminler Tebük'ten döndüklerinde, mazeretsiz olarak cihaddan geri kalmaları hususunda müminlere mazeret beyan edeceklerdir. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine onlara şöyle bildirmesini emrederek cevap verdi: Yalan mazeretler ileri sürmeyin; çünkü biz size asla inanmayız. Zira Allah, Peygamberine vahyederek sizin haberlerinizden ve hâllerinizden bir kısmını, yani içinizde sakladığınız şerri, fesadı ve hakikatlerle çelişkiyi bize önceden bildirmiştir. Allah dünyada amellerinizi insanlara gösterecektir ve kabirlerden dirilişten sonra gaybı ve görüneni bilen Allah'a döndürüleceksiniz. O, gizlediklerinizi de açıkladıklarınızı da bilir; böylece yaptıklarınızı, hayrını da şerrini de size haber verecek ve karşılığını verecektir. Bu, münafıkları açıkça azarlama, amellerine karşılık cezalandırma ve Allah ile korkutmadır.
ثم أخبر الله تعالى عن تأصّل الكذب في المنافقين، إنهم سيحلفون لكم الأيمان الكاذبة معتذرين، لتعرضوا عنهم أيها المؤمنون، فأعرضوا عنهم ولا تعاتبوهم ولا
Sonra Allah Teâlâ yalanın münafıklarda kökleşmiş olduğunu haber verdi: Ey müminler, onlardan yüz çeviresiniz diye size mazeret beyan ederek yalan yeminler edeceklerdir. Siz de onlardan yüz çevirin, onları kınamayın ve
توبخوهم، احتقارا لهم لأنهم رجس البواطن أخباث الاعتقادات، لا يقبلون التطهير، لأنهم منافقون، ومسكنهم جهنم، جزاء بما اكتسبوه في الدنيا من الآثام والخطايا، فلا ينفع معه التوبيخ أو اللوم في الدنيا والآخرة.
onları azarlamayın; onları hakir görmek için [bunu yapın]. Çünkü onlar içleri murdar, inançları pis kimselerdir, arınmayı kabul etmezler; zira onlar münafıktır ve dünyada kazandıkları günahlar ve hatalar sebebiyle barınakları cehennemdir. Artık dünyada ve ahirette azarlamak veya kınamak onlara fayda vermez.
وحقيقة أيمانهم الكاذبة أنها ليست لوجه الله وإنما لمجرد استرضاء لكم معشر المؤمنين لتستمروا في معاملتهم كالمسلمين. وإنكم إن رضيتم عنهم، فلا ينفعهم رضاكم، إذا كانوا في سخط الله، والله لا يرضى عن القوم الفاسقين، أي الخارجين عن طاعة الله والرسول، فليكن همهم إرضاء الله ورسوله، لا إرضاؤكم، كما وصفهم الله بقوله: يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ
Onların yalan yeminlerinin hakikati şudur: Bunlar Allah rızası için değil, sırf siz müminler topluluğunun rızasını kazanmak ve kendilerine Müslüman muamelesi yapmaya devam etmeniz içindir. Siz onlardan razı olsanız bile, onlar Allah'ın gazabında olduktan sonra sizin rızanız onlara fayda vermez. Allah fasıklar topluluğundan, yani Allah'a ve Resûlüne itaatten çıkanlardan asla razı olmaz. Dolayısıyla onların gayesi sizi değil, Allah'ı ve Resûlünü razı etmek olmalıdır; nitekim Allah onları şu kavliyle nitelendirmiştir: { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ }
[النساء: ٤/ ١٠٨] وقوله ﷿: لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ [الحشر: ٥٩/ ١٣] . وهذا إرشاد ونهي للمؤمنين عن الرضا عن المنافقين، والاغترار بأيمانهم الكاذبة، وكفى بالله عليما ومعلما للمؤمنين منهج الحياة الاجتماعية وطريق معاملة المنافقين وغيرهم من أصحاب البدع المنكرة، فعلى المؤمنين أن يبغضوا المنافقين، وألا يرضوا عنهم لسبب دنيوي، من غير تفرقة بين منافق حضري أو بدوي.
“İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler; oysa O, onlarla beraberdir” [Nisâ: 4/108] ve Yüce Allah'ın şu kavli: { لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “Onların kalplerinde size karşı duydukları korku, Allah'a olan korkularından daha şiddetlidir. Bu, onların anlamaz bir topluluk olmalarındandır” [Haşr: 59/13]. Bu, müminler için münafıklardan razı olmayı ve onların yalan yeminlerine aldanmayı yasaklayan bir rehberlik ve nehiydir. Sosyal hayat nizamını, münafıklara ve münker bidat sahiplerine muamele yolunu müminlere öğreten ve her şeyi hakkıyla bilen olarak Allah yeter. O halde müminler, ister şehirli ister bedevi olsun hiçbir ayrım yapmaksızın münafıklara buğzetmeli ve dünyevi bir sebeple onlardan razı olmamalıdırlar.
كفر بعض الأعراب ونفاقهم
Bazı Bedevilerin Küfrü ve Nifakı
من المعلوم أن العيش في المدن والحواضر أقرب للمدنية والعلم بالأحكام الشرعية، وأن البداوة سبب للجهل والوقوع في الكفر والنفاق، فعلى سكان البوادي أو الصحاري أن يتنبهوا لهذا النقص، ويحاولوا تدارك ما هم عليه من بعد عن المدن ومواضع العلم والثقافة، فيسألوا العلماء، ويترددوا على مجالس العلم بقدر
Şehirlerde ve yerleşim yerlerinde yaşamanın medeniyete ve şer'î hükümleri bilmeye daha yakın olduğu, bedeviliğin ise cehalete, küfre ve nifaka düşmeye bir sebep teşkil ettiği bilinen bir gerçektir. Bu yüzden çöllerde veya sahrada yaşayanların bu eksikliğin farkına varmaları; şehirlerden, ilim ve kültür merkezlerinden uzak oluşlarını telafi etmeye çalışmaları, âlimlere sormaları ve imkân nispetinde ilim meclislerine
الإمكان، حتى لا يبقوا في غمرة الجهل، أو التورط في الكفر والنفاق، قال الله تعالى واصفا بعض سكان البوادي وهم الأعراب:
gidip gelmeleri gerekir; ta ki cehalet girdabında kalmasınlar veya küfre ve nifaka bulaşmasınlar. Allah Teâlâ çöl sakinlerinden bazılarını, yani bedevileri niteleyerek şöyle buyurmuştur:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٧ الى ٩٩]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 97-99]
الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)
{ الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedeviler küfür ve nifak bakımından daha şiddetli, Allah'ın Resûlüne indirdiğinin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (97) Bedevilerden öylesi vardır ki, harcadığını bir angarya [ve zarar] sayar ve başınıza felaketlerin gelmesini gözetler. Kötü felaket çemberi kendi başlarına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (98) Bedevilerden öylesi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe iman eder; harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûl'ün dualarına [vesile] sayar. Bilesiniz ki o, kendileri için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine sokacaktır. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (99)”
قال الواحدي: نزلت آية الْأَعْرابُ في أعاريب من أسد وغطفان ومن أعاريب حاضري المدينة. وقال ابن جرير الطبري فيما يرويه عن مجاهد: نزلت آية:
Vâhidî şöyle demiştir: { الْأَعْرابُ } “Bedeviler...” ayeti, Esed ve Gatafân bedevileri ile Medine civarındaki bedeviler hakkında inmiştir. İbn Cerîr et-Taberî de Mücâhid'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir:
وَمِنَ الْأَعْرابِ.. في بني مقرّن الذين نزلت فيهم آية: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ.. [التوبة: ٩/ ٩٢] . وقوله تعالى: الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً لفظة عامة، ومعناها الخصوص فيمن استثناه الله ﷿، وهم جماعة من المنافقين كانوا في البوادي، وصفوا بالكفر والنفاق، لبعدهم عن المدن ومواضع العلم وأحكام الشرع.
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ } “Bedevilerden öylesi vardır ki...” ayeti, haklarında { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } “Kendilerini bindiresin diye sana geldiklerinde...” [Tevbe: 9/92] ayetinin indiği Benî Mukarrin hakkında inmiştir. Yüce Allah'ın { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } “Bedeviler küfür ve nifak bakımından daha şiddetlidir” kavli lafız itibarıyla genel, mana itibarıyla ise Yüce Allah'ın istisna ettiği kimseler haricinde özeldir. Bunlar, çöllerde bulunan ve şehirlerden, ilim mekânlarından ve şeriat hükümlerinden uzak olmaları sebebiyle küfür ve nifakla nitelenen bir grup münafıktır.
والمعنى: أن بعض الأعراب سكان البادية كفرهم ونفاقهم أعظم وأشد من غيرهم، وأولى وأحرى ألا يعلموا حدود ما أنزل الله على رسوله من فرائض الشرع لأنهم أغلظ طبعا، وأقسى قلبا، وأكثر جهلا وبعدا عن العلماء والعلم، ولانشغالهم بتربية الحيوان ورعي الأنعام، والمراد بالحدود هنا: السنن والأحكام ومعالم الشريعة.
Anlam şudur: Çöl sakini olan bazı bedevilerin küfrü ve nifakı başkalarından daha büyük ve daha şiddetlidir; tabiatları daha kaba, kalpleri daha katı, cehaletleri daha fazla, âlimlerden ve ilimden daha uzak oldukları ve hayvan yetiştirip davar otlatmakla meşgul bulundukları için, Allah'ın Resûlüne indirdiği şeriat farzlarının sınırlarını bilmemeye daha layık ve daha yatkındırlar. Buradaki sınırlardan (hudûd) maksat; sünnetler, hükümler ve şeriatın esaslarıdır.
هذه إحدى صفات البدو.
Bu, bedevilerin vasıflarından biridir.
وهناك صفة أخرى للبدو، فبعضهم منافق، ينفق ماله رياء وسمعة وتقربا
Bedevilerin bir diğer vasfı daha vardır: Onlardan bazısı münafıktır; malını gösteriş, şöhret ve yaranmak maksadıyla harcar
للمسلمين، ويعدّ ذلك مغرما وخسارة لأنه لا يرجو به ثوابا عند الله تعالى، وينتظر الأحداث والآفات والمصائب بالمؤمنين التي لا مخلص للإنسان منها، فهي تحيط به كما تحيط الدائرة، وهم بنو أسد وغطفان. فرد الله عليهم بأن دائرة السّوء ووقوع المصيبة تدور بهم وحدهم، وتلازمهم ولا تفارقهم. وهذا وإن كان بلفظ الدعاء من الله ﷿ عليهم، فالمراد به إيجاب الشيء وتحققه ولحوقه بهم: لأن الله لا يدعو على مخلوقاته وهم في قبضته، مثل قوله تعالى: وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ (١) [الهمزة: ١٠٤/ ١] وقوله سبحانه: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (١) [المطفّفين: ٨٣/ ١] فهي كلها أحكام تامة، تضمنها خبره ﵎، وقد وقعت فيهم، وأصيبوا بالهزيمة والخذلان.
yaranmak için harcar; Allah Teâlâ katında bundan bir sevap ummadığı için bunu bir angarya ve zarar sayar ve insanın kurtuluşu olmayan, çemberin çevrelediği gibi insanı çevreleyen olayların, afetlerin ve musibetlerin müminlerin başına gelmesini gözetir. Bunlar Benî Esed ve Gatafân'dır. Allah da onlara kötülük çemberinin ve musibetin yalnız kendilerini kuşatacağını, onlardan ayrılmayıp peşlerini bırakmayacağını bildirerek karşılık vermiştir. Bu, her ne kadar Yüce Allah'tan onlar aleyhine bir beddua lafzıyla gelmiş olsa da maksat, o şeyin vacip olması, gerçekleşmesi ve onlara ulaşmasıdır; zira Allah, Kendi kabzasında bulunan mahlûkatına beddua etmez. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ (١) } “Arkadan çekiştiren, kaş göz işaretiyle alay eden her kişinin vay hâline! (1)” [Hümeze: 104/1] ve Yüce Allah'ın: { وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (١) } “Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay hâline! (1)” [Mutaffifîn: 83/1] kavilleri de böyledir. Bunların hepsi, O'nun [celle celâluhû] haberinin içerdiği kesin hükümlerdir; nitekim onların başına gelmiş, hezimete ve hüsrana uğramışlardır.
والله سميع لما يقولون عند الإنفاق، عليم بما يضمرون وبمن يستحق النصر ممن يستحق الخذلان.
Allah, harcama yaparken söylediklerini hakkıyla işitendir; içlerinde gizlediklerini ve kimin yardıma, kimin de yüzüstü bırakılmaya layık olduğunu hakkıyla bilendir.
وهاتان الصفتان في بعض الأعراب لا تعني أنهم جميعا متصفون بهما، فمنهم مؤمنون، أي فبعض آخر من الأعراب يؤمنون إيمانا صحيحا بالله والرسول ويؤمنون باليوم الآخر، مثل جهينة ومزينة، وبني أسلم وغفار، وينوون بنفقتهم في سبيل الله القربة عند الله ﷿، والتوصل لدعاء الرسول ﷺ، ففي دعائه لهم خير الآخرة في النجاة من النار، وخير الدنيا في أرزاقهم ومنح الله لهم، ومن المعلوم أن الصلاة من الله على عباده رحمة، ومن النبي والملائكة دعاء، ومن الناس عبادة.
Bazı bedevilerdeki bu iki vasıf, hepsinin bu vasıflarla nitelendiği anlamına gelmez; çünkü içlerinde müminler de vardır. Yani bedevilerden bir kısmı da Cüheyne, Müzeyne, Benî Eslem ve Gıfâr gibi Allah'a, Resûlüne ve ahiret gününe sahih bir imanla inanırlar; Allah yolunda harcadıklarıyla Yüce Allah katında yakınlık kazanmayı ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem duasını elde etmeyi niyet ederler. Zira Peygamber'in onlara duasında, ateşten kurtulma şeklinde ahiret hayrı; rızıkları ve Allah'ın onlara ihsanları hususunda da dünya hayrı vardır. Bilindiği üzere Allah'ın kullarına salâtı rahmet, Peygamber'in ve meleklerin salâtı dua, insanların salâtı ise ibadettir.
إن هذه النفقات التي ينفقها بعض الأعراب بإخلاص وحسن نية، ستكون قربة خالصة ودرجة رفيعة يتقربون بها عند الله تعالى، وسيدخلهم الله بها في رحمته، أي في جنته ورضوانه، إن الله واسع المغفرة عظيم الرحمة للمخلصين في أعمالهم، فهو سبحانه يستر لهم ما فرط منهم من ذنب أو تقصير، ويرحمهم بهدايتهم إلى صالح الأعمال المؤدية إلى حسن الختام والمصير، ويجعلهم أهلا لرضوانه وفضله، وإحسانه ومدده.
Bazı bedevilerin ihlas ve iyi niyetle yaptıkları bu harcamalar, Allah Teâlâ katında kendisiyle yakınlaşacakları halis bir yakınlık ve yüce bir derece olacaktır. Allah da onları rahmetine, yani cennetine ve rızasına girdirecektir. Şüphesiz Allah, amellerinde ihlaslı olanlar için bağışlaması geniş, merhameti pek büyük olandır. O, kendilerinden sadır olan günah veya kusurları örter ve onları güzel bir sonuca ve akıbete ulaştıracak salih amellere hidayet ederek merhamet eder; onları rızasına, lütfuna, ihsanına ve yardımına ehil kılar.
فئات الناس في مجتمع المدينة
Medine Toplumunda İnsan Tabakaları
يتركب المجتمع المدني من فئات مختلفة وأصناف شتى، فهناك المستقيم المحسن، والمعوج المسيء، والمتوسط المحايد، وهكذا كان أصناف الناس في المدينة المنورة في عهد النبي ﷺ، فمنهم الطبقة العليا من أهل الإيمان، ومنهم الفئة الدنيا الوالغة في الكفر والضلال، ومنهم الفئة المتوسطة التي جمعت بين الخير والشر، وخلطت العمل الصالح بالسيئ، وهذا التركيب الفئوي ذكره القرآن الكريم بصريح نصوصه، فقال تعالى:
Medine toplumu muhtelif zümrelerden ve çeşitli sınıflardan oluşmaktaydı: İstikamet sahibi iyi kimseler, eğri ve kötü kimseler, orta ve tarafsız kimseler vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Medine-i Münevvere'deki insan sınıfları da böyleydi: Kimisi iman ehlinin en üst tabakası, kimisi küfür ve dalalete batmış en alt zümre, kimisi de hayır ile şerri bir araya getirip salih ameli kötü amele karıştıran orta zümre idi. Bu zümresel yapıyı Kur'ân-ı Kerîm sarih metinleriyle zikretmiş ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٢]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 100-102]
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) } “(İslâm'a girmekte) ilk öne geçen Muhacirler ve Ensar ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. (Allah) onlar için, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, onları biz biliriz. Onlara iki defa azap edeceğiz; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir. Diğer bir kısmı ise günahlarını itiraf ettiler; salih bir ameli kötü bir amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هذه الآية تبين المنزلة الرفيعة التي تبوأها الصحابة الكرام من السابقين الأولين في الهجرة والنصرة للنبي والإسلام، من المهاجرين من مكة إلى المدينة والأنصار في المدينة، ومن التابعين الذين اتبعوهم بإحسان، ﵃ بقبول طاعتهم وارتضاء أعمالهم، ورضوا عن الله بما أسبغ عليهم من نعمه الدينية والدنيوية، فأنقذهم من الشرك والضلال، ووفقهم إلى الخير، وهداهم إلى الحق، وأعزهم وأغناهم، وأعزّ بهم الإسلام، وأعد وهيأ لهم جنات تجري من تحتها الأنهار، خالدين فيها أبدا على الدوام، وذلك هو الفوز العظيم الذي لا فوز غيره، وهو فوز شامل، كما أن نعيم الجنة نعيم مادي وروحاني معا.
Bu ayet; Mekke'den Medine'ye hicret eden muhacirlerden, Medine'deki ensardan, hicret ve Peygamber ile İslâm'a yardım etme hususunda ilk önce geçen ashâb-ı kirâmın ve onlara güzellikle tâbi olan tâbiînin elde ettiği yüce makamı açıklamaktadır. İbadetlerini kabul edip amellerinden hoşnut olmak suretiyle Allah onlardan razı olmuş, onlar da üzerlerine bolca ihsan ettiği dinî ve dünyevî nimetler sebebiyle Allah'tan razı olmuşlardır. Zira Allah onları şirk ve sapıklıktan kurtarmış, hayra muvaffak kılmış, hakka iletmiş, onları aziz ve müstağni kılmış, İslâm'ı da onlar vasıtasıyla aziz eylemiştir. Onlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî ve daimî olarak kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte bu, kendisinden başka [hiçbir kurtuluşun denk olamayacağı] o büyük kurtuluştur. Bu kapsamlı bir kurtuluştur; nitekim cennet nimeti hem maddî hem de ruhanî bir nimettir.
والصحابة الكرام: هم كل من لقي النبي ﷺ مؤمنا به ومات على الإسلام، وهم في الفضل درجات، وأفضلهم الذين سبقوا إلى الإسلام والهجرة ونصرة نبي الله.
Ashâb-ı kirâm; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile mümin olarak karşılaşan ve İslâm üzere vefat eden herkestir. Onlar fazilet bakımından derecelere ayrılırlar; en faziletlileri ise İslâm'a girmekte, hicret etmekte ve Allah'ın Peygamberi'ne yardım etmekte öne geçenlerdir.
والتابعون لهم بإحسان، أي بالإيمان والطاعة: هم الذين أدركوا أصحاب رسول الله ﷺ. وهذا التعبير يشمل جميع الأتباع إلى يوم القيامة، كما
Onlara güzellikle, yani iman ve itaatle tâbi olanlar ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına yetişen kimselerdir. Bu ifade, kıyamet gününe kadar gelecek olan bütün tâbileri kapsar; nitekim
نبّه إليه النبي ﵊ بقوله: «اللهم ارحم الأنصار وأبناء الأنصار، وأبناء أبناء الأنصار» .
Peygamber aleyhisselâm: «Allahım! Ensar'a, Ensar'ın çocuklarına ve Ensar'ın çocuklarının çocuklarına merhamet et!» sözüyle buna dikkat çekmiştir.
والحكم بالرضا عن السابقين من المهاجرين والأنصار والتابعين لهم: هو الحكم بالرضا عنهم من الله بإدخالهم الجنة وغفر ذنوبهم، والحكم برضاهم عن ربهم في شكرهم وحمدهم على نعمه، وإيمانهم به وطاعتهم له، جعلنا الله من الفائزين برحمته وفضله ومنّه. والاتباع المطلوب: هو الإتباع بإحسان، أي إحسان الأعمال والنيات والظواهر والبواطن، وأما الاكتفاء بظاهر الإسلام فلا يحقق شرط الإحسان، والمتبعون بإحسان مع الصحابة هم خير أمة أخرجت للناس، وهم الأمة الوسط العدول الخيار. ومرتبة هؤلاء في الإسلام في القمة لا يعلوها مقام.
Muhacirler, Ensar ve onlara tâbi olanların ilklerinden razı olunduğuna dair hüküm; Allah'ın onları cennete koyarak ve günahlarını bağışlayarak onlardan razı olması, onların da O'nun nimetlerine şükredip hamd ederek, O'na iman edip itaat ederek Rablerinden razı olmaları demektir. Allah bizi rahmeti, lütfu ve ihsanıyla kurtuluşa erenlerden eylesin. İstenen tâbi olma ise güzellikle tâbi olmaktır; yani amelleri, niyetleri, zahirleri ve batınları güzelleştirmektir. İslâm'ın sadece zahiriyle yetinmek ise ihsan şartını gerçekleştirmez. Güzellikle tâbi olanlar, sahâbîlerle birlikte insanların [iyiliği] için çıkarılmış en hayırlı ümmettir; onlar vasat (orta yolu tutan), adil ve seçkin ümmettir. Bunların İslâm'daki derecesi ise zirvededir, hiçbir makam onun üstüne çıkamaz.
وكان يجاور هؤلاء الوسط الخيار فئة من المنافقين كانوا في المدينة المنورة وما حولها، من أهل البدو والحضر. وهم جهينة ومزينة وأشجع وأسلم وغفار وعصيّة ولحيان وغيرهم من القبائل المجاورة للمدينة، كان منهم وليسوا كلهم قوم منافقون، مرنوا على النفاق ومردوا عليه وتأصلوا فيه، لا تعلمهم ولا تعرفهم بأعيانهم أيها النبي، ولا تعلم عاقبة أمورهم، وإنما نحن نختص بعلمهم ومعرفتهم، وهؤلاء سنعذبهم مرتين: مرة في الدنيا بفضيحتهم وهتك سترهم وتكليفهم بتكاليف الإسلام من جهاد وزكاة دون أن يستفيدوا منها، ومرة في الآخرة نردهم إلى عذاب شديد مناسب لعملهم هو النار. وعذاب المرة الأولى هو القتل والجوع. ولا خلاف بين المتأولين أن العذاب العظيم الذي يردون إليه هو عذاب الآخرة، وأكثر الناس أن
Bu vasat ve seçkinlerin bitişiğinde, Medine-i Münevvere'de ve çevresindeki bedevîlerden ve yerleşik halktan bir münafıklar zümresi bulunmaktaydı. Bunlar Cüheyne, Müzeyne, Eşca‘, Eslem, Gıfâr, Usayye, Lihyân ve Medine'ye komşu diğer kabilelerdi. Hepsi değilse de içlerinde münafık bir topluluk vardı; münafıklığa alışmışlar, onda diretip küstahlaşmış ve onda kökleşmişlerdi. [Ey Muhammed!] Sen onları şahıs olarak bilemez ve tanıyamazsın, işlerinin akıbetini de bilemezsin; onları bilmek ve tanımak yalnızca bize aittir. Biz onlara iki defa azap edeceğiz: Bir defa dünyada rezil edilmeleri, perdelerinin yırtılması ve hiçbir fayda göremeksizin cihad ve zekât gibi İslâmî yükümlülüklerle mükellef tutulmalarıyla; bir defa da ahirette onları amellerine uygun şiddetli bir azaba, yani ateşe döndürmemizle. İlk azap öldürülme ve açlıktır. Müteevviller arasında, döndürülecekleri büyük azabın ahiret azabı olduğu konusunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. İnsanların çoğuna göre ise
العذاب المتوسط هو عذاب القبر، وإذا كان النبي ذاته لم يعلم بأعيان المنافقين في عصره، فما بال أقوام يتكلفون علم الناس: فلان في الجنة، وفلان في النار، فإذا سألت أحدهم عن نفسه قال: لا أدري.
orta azap kabir azabıdır. Peygamber'in kendisi dahi kendi dönemindeki münafıkları şahıs olarak bilmezken, insanların durumunu bilmeye yeltenip «falanca cennette, filanca cehennemde» diye hüküm veren topluluklara ne oluyor? Halbuki onlardan birine kendisini sorsan: «Bilmiyorum» der.
وهناك فريق آخر حول المدينة أقروا بمعاصيهم واعترفوا بها لربهم، ولهم أعمال أخر صالحة، خلطوا أعمالهم الصالحة وهي التوبة والندم بالسيئة وهو التخلف عن غزوة تبوك، فهؤلاء تحت عفو الله وغفرانه، لعل الله أن يتوب عليهم، إن الله غفور لمن تاب، رحيم بمن أحسن وأناب. وهؤلاء ثلاثة أشخاص أو سبعة تخلفوا عن غزوة مع الرسول ﷺ وهم أبو لبابة الأنصاري ورجلان معه، تفكروا وندموا، ثم أوثقوا أنفسهم بسواري المسجد، ولم يطلقوها، وظلوا على هذه الحال في حر شديد سبعة أيام، وأقسموا ألا يطعموا ولا يشربوا حتى يعفو الله عنهم أو يموتوا، فنزلت هذه الآية: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ.. فلما نزلت أطلقهم النبي ﷺ بنفسه وعذرهم. وهذا يدلنا على أن الكثير من الناس الذين يخلطون العمل الصالح بالفاسد، يجب عليهم ألا يقنطوا من رحمة الله، وعليهم المبادرة إلى التوبة، فإن رحمة الله قريب من المحسنين.
Medine çevresinde günahlarını kabul ve Rablerine itiraf eden, başka salih amelleri de bulunan diğer bir grup daha vardı. Bunlar salih amelleri olan tövbe ve pişmanlığı, kötü [amel] olan Tebük Gazvesi'nden geri kalmakla karıştırdılar. İşte bunlar Allah'ın affı ve mağfireti altındadır; umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah tövbe edenleri çok bağışlayandır, iyilik edip [Hakk'a] yönelenlere pek merhamet edendir. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmaktan geri kalan üç veya yedi kişiydi; Ebû Lübâbe el-Ensârî ve yanındaki iki kişi idiler. Düşünüp pişman oldular, sonra kendilerini mescidin direklerine bağladılar ve çözmediler; şiddetli sıcak altında yedi gün bu hâl üzere kaldılar. Allah kendilerini affedinceye veya ölünceye kadar yiyip içmeyeceklerine dair yemin ettiler. Bunun üzerine şu âyet indi: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Diğer bir kısmı ise günahlarını itiraf ettiler...” Bu âyet inince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi onları çözdü ve mazeretlerini kabul etti. Bu durum bize gösteriyor ki, salih ameli bozuk amele karıştıran birçok kimsenin Allah'ın rahmetinden ümit kesmemesi ve tövbeye koşması gerekir; zira Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.
أثر التوبة النصوح
Nasuh Tövbesinin Etkisi
إذا انحرف الإنسان عن أوامر الله ونواهيه، ثم تاب وأناب وأحسن العمل، توقف قبول أعماله على إذن الله ورضاه، وهذا ما كان عليه الحال في صدر الإسلام.
İnsan, Allah'ın emir ve yasaklarından sapıp da sonra tövbe eder, Hakk'a yönelir ve amelini güzelleştirirse; amellerinin kabul edilmesi Allah'ın iznine ve rızasına bağlı olur. İslâm'ın ilk dönemindeki durum da böyleydi.
فإن الجماعة التائبة التي ربطت أنفسها بسواري المسجد، وخلطت العمل الصالح بالسيئ،
Zira kendilerini mescidin direklerine bağlayan ve salih ameli kötü amele karıştıran tövbekâr topluluk,
جاءت رسول الله ﷺ لما تيب عليها، فقالت: يا رسول الله، إنا نريد أن
tövbeleri kabul edilince Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz tövbemizi artırmak için
نتصدق بأموالنا زيادة في توبتنا، فقال رسول الله ﷺ: «إني لا أعرض لأموالكم إلا بأمر الله» فتركهم حتى نزلت هذه الآية:
mallarımızdan sadaka vermek istiyoruz» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben ancak Allah'ın emriyle mallarınızdan bir şey alırım» buyurdu ve şu âyet ininceye kadar onları [kendi hâllerine] bıraktı:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٥]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 103-105]
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Onların mallarından kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka (zekât) al ve onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Bilmediler mi ki, kullarının tövbesini kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. De ki: «Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonra gaybı ve görünen âlemi bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.»”
وبعد نزول هذه الآية،
Bu âyetin inişinden sonra,
روي أن رسول الله ﷺ أخذ ثلث أموالهم، أي أموال التائبين لقوله تعالى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ } “Onların mallarından... al” buyruğundan dolayı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların mallarının, yani tövbe edenlerin mallarının üçte birini aldığı rivayet edilmiştir.
وقال جماعة من الفقهاء: المراد بهذه الآية: الزكاة المفروضة، فيكون الضمير على هذا الرأي شاملا جميع الناس. وهو عموم يراد به الخصوص إذ يخرج من الأموال الأنواع التي لا زكاة فيها، كالثياب والدور السكنية ونحوها. وكذلك ضمير أَمْوالِهِمْ عموم يراد به خصوص، إذ يخرج منه العبيد وسواهم.
Bir grup fakih şöyle demiştir: Bu âyette kastedilen, farz kılınan zekâttır; dolayısıyla bu görüşe göre zamir bütün insanları kapsar. Bu, kendisiyle husus kastedilen bir umumdur; zira elbiseler ve oturulan evler gibi zekât düşmeyen mal çeşitleri bundan hariç tutulur. Aynı şekilde { أَمْوالِهِمْ } “mallarından” ifadesindeki zamir de kendisiyle husus kastedilen bir umumdur; zira köleler ve başkaları bundan hariç kalır.
والمعنى: خذ أيها النبي ومن بعدك من الحكام من أموال هؤلاء التائبين وغيرهم صدقة مقدرة بمقدار معين، تطهرهم من داء البخل والطمع والذنوب، وتزكي أنفسهم وتطهرها بها، وتنمي بها حسناتهم، وترفعهم إلى منازل المخلصين. والتزكية:
Anlamı şudur: Ey Peygamber ve senden sonraki yöneticiler! Bu tövbe edenlerin ve başkalarının mallarından belirli bir miktarla takdir edilmiş bir sadaka al ki, onları cimrilik ve hırs hastalığından ve günahlardan arındırasın; bununla nefislerini temizleyip tezkiye edesin, iyiliklerini artırıp onları ihlaslıların derecelerine yükseltesin. Tezkiyet (تزكية) ise:
مبالغة في تطهير المال وزيادة فيه، أو بمعنى الإنماء والبركة في المال، أي إن الله تعالى يجعل النقصان الحاصل بسبب إخراج قدر الزكاة سببا للإنماء، ويوضح ذلك
malı temizlemede ileri gitmek ve onu artırmaktır; yahut malda bereket ve artma manasındadır; yani Allah Teâlâ, zekât miktarının çıkarılması sebebiyle oluşan eksilmeyi artmaya bir sebep kılar. Bunu,
الحديث النبوي عند أحمد ومسلم والترمذي عن أبي هريرة: «ما نقصت صدقة من مال» .
Ahmed, Müslim ve Tirmizî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiği şu nebevî hadis açıklamaktadır: «Sadaka maldan hiçbir şey eksiltmez.»
وصل عليهم أيها النبي، أي ادع لهم واستغفر، فإن في دعائك لهم سكونا لأنفسهم وطمأنينة ووقارا، والله سميع يسمع اعترافهم بذنوبهم ودعاءهم، وسميع
[Ey Peygamber!] Onlara dua et; yani onlar için dua et ve bağışlanma dile. Şüphesiz senin onlara duan, kendileri için nefislerine bir sükûnet, bir huzur ve vakar kaynağıdır. Allah, onların günahlarını itiraf edişlerini ve dualarını hakkıyla işitendir; ve
لدعائك سماع قبول وإجابة، عليم بما في ضمائرهم وإخلاصهم في توبتهم وصدقاتهم، وبما فيه الخير والمصلحة لهم.
senin duanı da kabul ve icabet ile işitendir; onların içlerindekini, tövbelerindeki ve sadakalarındaki ihlaslarını ve kendileri için neyin hayır ve maslahat olduğunu hakkıyla bilendir.
ألم يعلم أولئك التائبون وجميع المؤمنين أن الله هو الذي يقبل التوبة عن عباده، ويتجاوز عن سيئاتهم، ويأخذ الصدقات، أي يقبلها ويثيب عليها ويضاعف أجرها، كما جاء في آية أخرى: إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ [التغابن: ٦٤/ ١٧] .
O tövbe edenler ve bütün müminler bilmediler mi ki; kullarından tövbeyi kabul eden, onların kötülüklerini bağışlayan ve sadakaları alan —yani onları kabul edip karşılığında sevap veren ve mükâfatını kat kat artıran— yalnızca Allah'tır; nitekim başka bir âyette şöyle buyrulmuştur: { إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar.” [et-Teğâbün: 64/17].
وألم يعلموا أيضا أن الله هو التواب الذي من شأنه قبول توبة التائبين والتفضل عليهم، وهو الرحيم بعباده التائبين بإثابتهم على أعمالهم الصالحة، كما هو مبين في قوله تعالى: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢) [طه: ٢٠/ ٨٢] .
Yine bilmediler mi ki Allah; şanı tövbe edenlerin tövbesini kabul etmek ve onlara lütufta bulunmak olan Tevvâb'dır ve tövbe eden kullarına salih amellerinden ötürü sevap vererek pek merhamet edendir; nitekim bu husus Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıklanmıştır: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢) } “Şüphesiz ben, tövbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım.” [Tâhâ: 20/82].
والتوبة مفيدة جدا في تجديد همة النفس والعهد ومحو الذنب، والتخلص من أوزار الماضي والشعور بالارتياح من تعذيب الضمير ومساوئ الذنب.
Tövbe; nefsin azmini ve ahdini yenilemede, günahı silmede, geçmişin ağırlıklarından kurtulmada ve vicdan azabından ve günahın kötülüklerinden kurtularak rahatlık hissetmede son derece faydalıdır.
وقل أيها الرسول لهؤلاء التائبين وغيرهم: اعملوا العمل الصالح، فإن عملكم لا يخفى على الله وعباده، خيرا كان أو شرا، فالعمل أساس السعادة، وطريق الأمن والراحة وعزة النفس، وسيرى الله عملكم ورسوله والمؤمنون باطلاعه إياهم على أعمالكم. وهذا وعيد للمذنبين، وتحذير من عاقبة الإصرار على الذنب، والذهول عن التوبة، وليعلم كل العصاة ومخالفوا أوامر الله بأن أعمالهم ستعرض على الله تعالى وعلى الرسول وعلى المؤمنين، وذلك لا محالة في يوم القيامة، كما قال تعالى:
Ey Resûl! Bu tövbekârlara ve diğerlerine de ki: Salih amel işleyin; zira hayır olsun şer olsun ameliniz Allah'a ve kullarına gizli kalmaz. Zira amel mutluluğun esası, güvenin, huzurun ve izzet-i nefsin yoludur. Onları amellerinizden haberdar etmesiyle amelinizin sonucunu Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Bu, günahkârlar için bir tehdit; günah üzerinde ısrar etmenin ve tövbeden gafil olmanın akıbetinden bir sakındırmadır. Bütün âsiler ve Allah'ın emirlerine karşı gelenler bilsinler ki, amelleri mutlaka kıyamet gününde Allah Teâlâ'ya, Resûl'e ve müminlere arz olunacaktır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ (١٨) [الحاقة: ٦٩/ ١٨]
{ يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ (١٨) } “O gün (hesap için) arz olunursunuz; hiçbir gizliniz saklı kalmaz.” [el-Hâkka: 69/18]