تأكيد وقسم تضمنته هذه الآيات للدلالة على عظمة المهمة، وتأييد صاحبها بما يؤيد رسالته ويدعو إلى تصديق دعوته. والمعنى: تالله لقد أرسلنا موسى بآيات تسع، أي بعلامات ظاهرة، وسلطان مبين، أي برهان وبيان في الحجّة، دالّ على توحيد الله وعبادته، إلى فرعون ملك القبط في مصر وملئه: أشراف قومه وأتباعها. وتلك الآيات والأدلة والبراهين المؤيدة بالحس المشاهد والواقع القائم كافية في إثبات صدق نبوة موسى ورسالته، بالإيمان بالله تعالى. والآيات التسع: هي العصا واليد والطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم ونقص الثمرات، والسنون القاحلة.
Bu ayetler, vazifenin büyüklüğüne ve görev sahibinin risaletini destekleyen ve davetini tasdik etmeye çağıran şeylerle teyit edildiğine delalet eden bir tekit ve yemin içermektedir. Anlam şudur: Allah'a yemin olsun ki, Musa'yı dokuz ayetle (yani apaçık mucizelerle) ve apaçık bir sultanla (yani Allah'ın birliğine ve O'na kulluğa delalet eden, hüccette açık bir burhan ve beyanla) Mısır'daki Kıptîlerin kralı Firavun'a ve onun mele'ine (yani kavminin ileri gelenlerine ve ona tabi olanlara) gönderdik. Gözle görülen duyu ve mevcut gerçeklikle desteklenen bu ayetler, deliller ve burhanlar, Yüce Allah'a iman hususunda Musa'nın peygamberliğinin ve risaletinin doğruluğunu ispat etmeye yeterlidir. Dokuz ayet (mucize) şunlardır: Asa, el, tufan, çekirge, haşere (bit), kurbağalar, kan, ürünlerin noksanlaşması ve kuraklık yılları.
وكان المصريون الأقباط والملأ: أشراف القوم قد اتّبعوا أوامر فرعون ومناهجه، وصدّهم عن الإيمان بالله، وكفروا، ولم يكن أمر فرعون وتصرفه ومنهجه برشيد، أي ليس بمصيب ولا معقول ولا بعيد عن السفاهة، وإنما هو محض الجهل والضلال.
Kıptî Mısırlılar ve mele' (kavmin ileri gelenleri), Firavun'un emirlerine ve izlediği yola uymuşlardı; [bu emirler] onları Allah'a imandan alıkoydu ve inkâr ettiler. Firavun'un emri, davranışı ve izlediği yol reşid değildi; yani isabetli, akla uygun ve beyinsizlikten uzak değildi; bilakis katıksız bir cehalet ve sapıklıktı.
لذا أخبر الله تعالى في هذه الآية: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عن فرعون أنه يأتي يوم القيامة متقدما قومه وقائدا لهم إلى نار جهنم، فيدخلهم فيها، لأنه كما اتبعوه في الدنيا، وكان مقدّمهم ورئيسهم، كذلك هو يقدم يوم القيامة إلى النار، فأوردهم إياها، وله فيها الحظ الأوفر من العذاب الأكبر، وبئس المورد (موضع الورود) الذي يردونه، وهو ورود الدخول، والمدخول فيه وهو النار لأن وارد الماء يرده للتبريد وإطفاء حرّ الظمأ، ووارد النار يزداد احتراقا بلهبها ويتلظى بسعيرها. وسبب ذلك
Bu yüzden Yüce Allah bu ayette: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer” buyurarak Firavun'un kıyamet gününde kavminin önüne geçip onları cehennem ateşine götüren bir önder olarak geleceğini ve onları oraya sokacağını haber vermiştir. Zira dünyada ona uydukları, onların önderi ve reisi olduğu gibi, kıyamet gününde de ateşe doğru onların önüne geçer; böylece onları oraya sokmuş olur. O en büyük azaptan en büyük pay da onun olacaktır. Vardıkları o mevrîd (varış yeri) ne kötüdür! Bu, bizzat içeri giriş varışıdır ve içine girilen yer de ateştir. Çünkü suyun başına varan kimse, serinlemek ve susuzluğun hararetini söndürmek için varır; ateşe varan ise onun aleviyle daha da çok yanar ve çılgın alevinde kavrulur. Bunun sebebi ise
عصيان فرعون وقومه، كما جاء في آية أخرى: فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا (١٦) [المزمل: ٧٣/ ١٦] .
Firavun ve kavminin isyanıdır; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا (١٦) } “Fakat Firavun o peygambere isyan etti; biz de onu çok ağır ve şiddetli bir yakalayışla yakalayıverdik.” [Müzzemmil: 73/16].
وفرعون القائد إلى النار يضاعف له العذاب، وهو أول من تلتقطه ألسنة النار يوم القيامة في المحشر الرهيب لادّعائه أنه إله من دون الله، ومضاعفة العذاب هو شأن المتبوعين من كل أمة، يحملون راية العذاب، كما جاء في قوله تعالى: لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ [الأعراف: ٧/ ٣٨] .
Ateşe sürükleyen bir önder olan Firavun'un azabı katbekat artırılır; Allah'tan başka ilahlık iddia ettiği için o korkunç mahşer gününde ateş alevlerinin ilk yakalayacağı kişi odur. Azabın katlanması, azap bayrağını taşıyan her ümmetin önderlerinin durumudur; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçtiği gibidir: { لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ } “Her biri için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz” [A'râf: 7/38].
وثبت في القرآن الكريم أيضا أن آل فرعون يعذبون أيضا في الدنيا قبل الآخرة في قبورهم، منذ ماتوا وإلى يوم القيامة، صباحا ومساء، كل يوم، كما قال تعالى:
Kur'ân-ı Kerîm'de ayrıca, Firavun ailesinin ahiretten önce dünyada da kabirlerinde, öldükleri günden kıyamet gününe kadar her gün sabah akşam azap gördükleri sabit olmuştur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦) [غافر: ٤٠/ ٤٥- ٤٦] .
{ وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦) } “Firavun ailesini ise azabın en kötüsü kuşatıverdi. (45) Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: «Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!» [denilir]. (46)” [Gâfir: 40/45-46].
ومن ألوان تعذيب آل فرعون تتابع لعنة الله عليهم في عالم الدنيا والآخرة معا، لقوله تعالى: وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أي ألحق الله بهم زيادة على عذاب النار لعنة عظيمة في الدنيا، من الأمم الآتية بعدهم، وكذلك في يوم القيامة، يلعنهم أهل الموقف جميعا، وهم من المقبوحين. وقوله: فِي هذِهِ يريد دار الدنيا. وقوله:
Firavun ailesine yapılan azap çeşitlerinden biri de Yüce Allah'ın { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “Onlar hem burada (dünyada) hem de kıyamet gününde bir lanetle takip edildiler” buyruğu gereğince, hem dünyada hem de ahirette Allah'ın lanetinin peş peşe onların üzerine yağmasıdır. Yani Allah, ateş azabına ilave olarak dünyada kendilerinden sonra gelen ümmetler tarafından, kıyamet gününde de mahşer ehlinin tamamı tarafından onlara büyük bir lanet eklemiştir; onlar kovulmuş ve çirkinleştirilmiş kimselerdendir. Ayetteki { فِي هذِهِ } ifadesi dünya yurdunu kastetmektedir. Şu buyruğa gelince:
يَوْمَ الْقِيامَةِ أي يلعنون أيضا بدخولهم جهنم. قال مجاهد: فهما لعنتان. أي في الدنيا والآخرة فوق عذابهم، كما جاء في آية أخرى: وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) [القصص: ٢٨/ ٤٢] .
{ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde” buyruğu ise, cehenneme girmeleriyle de lanetlenecekleri anlamına gelir. Mücahid şöyle demiştir: «Bunlar iki lanettir.» Yani çekecekleri azabın üstüne hem dünyada hem de ahirette lanetlenirler; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) } “Biz bu dünyada arkalarına lanet taktık; kıyamet gününde de onlar iğrenç kılınmış/kovulmuş kimselerden olacaklardır.” [Kasas: 28/42].
ومعنى قوله سبحانه بعدئذ: بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ أي قبح وبئس العون المعان والعطاء المعطى هذه اللعنة اللاحقة بهم في الدنيا والآخرة، فقد سميت اللعنات رفدا تهكّما بهم. والرّفد في كلام العرب: هو العطية، قال ابن عباس مبينا المراد من هذه الجملة: هو اللعنة بعد اللعنة.
Yüce Allah'ın bundan sonraki { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } “Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!” buyruğunun anlamı şudur: Dünyada ve ahirette onların peşini bırakmayan bu lanet ne çirkin ve ne kötü bir yardım edilen yardım, ne kötü verilen bir bağıştır! Zira onlarla alay etmek amacıyla lanetler «rifd» (bağış/ihsan) olarak isimlendirilmiştir. Arapların dilinde «rifd»: İhsan ve bağış demektir. İbn Abbas bu cümlenin muradını açıklarken şöyle demiştir: «O, lanet üstüne lanettir.»
إن تجنّب سوء المصير لكل إنسان أمر يسير، وهو إعلان الإيمان بالله تعالى، فذلك ليس أمرا صعبا ولا محرجا، وأما التسبب في العذاب فهو طيش وحماقة، وما أشد عذاب المتكبرين الرافضين دعوة الإيمان بالله ربّا هاديا، كما جاء في قوله تعالى:
Her bir insan için kötü akıbetten sakınmak pek kolay bir iştir; o da Yüce Allah'a imanı ikrar etmektir. Bu zor ve sıkıntılı bir iş değildir; azaba sebep olmak ise akılsızlık ve ahmaklıktır. Yüce Allah'ı terbiye edici ve hidayet verici bir Rab olarak kabul etme davetini reddeden kibirlilerin azabı ne şiddetlidir! Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçtiği gibidir:
فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ (١٩) يُصْهَرُ بِهِ ما فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ (٢٠) وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ (٢١) كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٢٢) [الحج: ٢٢/ ١٩- ٢٢] .
{ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ (١٩) يُصْهَرُ بِهِ ما فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ (٢٠) وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ (٢١) كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٢٢) } “İnkâr edenler için ateşten elbiseler biçilmiştir; başlarının üstünden kaynar su dökülür. (19) Bununla karınlarının içindeki şeyler ve derileri eritilir. (20) Bir de onlar için demirden kamçılar/topuzlar vardır. (21) Ne zaman oradaki ızdıraptan çıkmak isteseler, her defasında oraya geri çevrilirler ve: «Tadın yakıcı azabı!» [denilir]. (22)” [Hac: 22/19-22].
العبرة من قصص العذاب الشامل
Kapsamlı Azap Kıssalarından Alınacak İbret
لا بد لكل نظام من مؤيدات مدنية وجزائية، حتى يحترم النظام، وتسود كلمته وتعلو هيبته، لأنه ليس كل الناس يستجيبون لنداء الحق والضمير، والوعي والعقل والتفكير، فيكون الجزاء الرادع مرهبا ومؤدبا العصاة، وحاملا مجموع الناس على الالتزام بقواعد النظام. وهذا هو المنهج المتّبع في كل تشريع إلهي أو وضعي بشري.
Her nizam için, ona saygı duyulması, sözünün geçmesi ve heybetinin yücelmesi adına medeni ve cezai müeyyidelerin bulunması şarttır; zira bütün insanlar hakkın, vicdanın, şuurun, aklın ve tefekkürün çağrısına icabet etmez. Böylece caydırıcı ceza, isyankârları korkutup terbiye eder ve insanların tamamını nizamın kurallarına uymaya sevk eder. İşte ilahi veya beşerî/vaz'î her teşriatta izlenen yöntem budur.
لذا اشتمل القرآن الكريم على قصص الأمم السابقة الذين رفضوا دعوة الإيمان بالله تعالى، وآذوا الرسل والأنبياء، واتبعوا الأهواء والشهوات، وكان في إيراد هذه القصص عبرة واضحة وعظة بليغة. قال الله تعالى مصورا هذه الغاية:
Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm, Yüce Allah'a iman davetini reddeden, resullere ve peygamberlere eziyet eden, heva ve şehvetlere uyan geçmiş ümmetlerin kıssalarını ihtiva etmiştir. Bu kıssaların zikredilmesinde açık bir ibret ve beliğ bir öğüt bulunmaktadır. Yüce Allah bu gayeyi tasvir ederek şöyle buyurmuştur:
[سورة هود (١١) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٢]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 100-102]
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢)
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) } “İşte bunlar o kentlerin haberlerindendir; onları sana anlatıyoruz. Onlardan kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiş ekin [gibi yok olup gitmiştir]. (100) Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendi kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde, Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve ziyanlarını artırmaktan başka bir işe yaramadı. (101) Rabbin, halkı zalim olan kentleri yakaladığı zaman O'nun yakalayışı işte böyle olur! Şüphesiz O'nun yakalaması pek elem vericidir, pek çetindir. (102)”
ذكر الله تعالى في سورة هود سبع قصص للأنبياء: وهي قصة نوح، وهود، وصالح، وإبراهيم، ولوط، وشعيب، وموسى ﵈، ثم عقبها ببيان جلي لما فيها من العظة والعبرة. وهي دليل على صدق نبوة محمد ﷺ لإخباره عن تلك القصص الغائبة أو المجهولة، من غير مطالعة كتاب، ولا مدارسة مع معلم، وهي معجزة عظيمة تثبت النّبوة، كما قال تعالى: ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ ... [يوسف: ١٢/ ١١١] .
Yüce Allah Hûd Suresi'nde peygamberlere dair yedi kıssa zikretmiştir: Nuh, Hûd, Salih, İbrahim, Lût, Şuayb ve Musa aleyhimüsselâm'ın kıssası; sonra da bunların ardından içerdikleri öğüt ve ibreti açık bir beyanla takip ettirmiştir. Bu kıssalar, bir kitap okumaksızın ve bir muallimle ders yapmaksızın bu gaybî veya bilinmeyen kıssaları haber vermesi sebebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğuna delildir; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi peygamberliği ispatlayan büyük bir mucizedir: { ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ ... } “Bu uydurulacak bir söz değildir; aksine kendinden öncekilerin doğrulanmasıdır...” [Yûsuf: 12/111].
ومعنى الآيات: ذلك النبأ المذكور عن العقوبات النازلة بالأمم المتقدمة،- والأنباء: الأخبار- مقصوص عليك أيها النّبي، لتخبر به الناس، ويتلوه المؤمنون إلى يوم القيامة، تبليغا عنك. ومن تلك القرى الظالمة المهلكة ماله أثر باق قائم كالزرع القائم على ساقه كقوم صالح، ومنها ما اندرس وباد، حتى لم يبق له أثر كالزرع المحصود، مثل قرى قوم لوط.
Ayetlerin anlamı şudur: Geçmiş ümmetlerin başına inen cezalar hakkında zikredilen bu haberler —enba (الأنباء), haberler demektir— insanlara haber veresin ve senden bir tebliğ olarak müminler kıyamet gününe kadar onu okusunlar diye sana anlatılmaktadır ey Peygamber! Helak edilen o zalim kentlerden kiminin, Salih kavmi gibi sapı üzerinde dikilen ekin gibi ayakta kalan bir eseri vardır; kimisi de Lût kavminin kentleri gibi biçilmiş ekin misali geriye hiçbir eseri kalmayacak şekilde silinip yok olmuştur.
هذا وصف لأوضاع تلك القرى، وأعقبه بيان مبدأ العقاب الجوهري: أنه قائم على العدل وعدم الظلم، فذكر الله تعالى أنه ما ظلمناهم بإهلاكهم من غير ذنب، ولكن ظلموا أنفسهم بتكذيبهم الرسل وكفرهم بهم، وشركهم وإفسادهم في الأرض، وادّعائهم أن آلهتهم المزعومة تدفع عنهم المخاوف والمخاطر المستقبلية، ولكنها في الواقع ما نفعتهم شيئا، ولا دفعت عنهم بأس الله، بل ضرّتهم أوثانهم التي كانوا يعبدونها ويدعونها من دون الله، إنها لم تنقذهم من الهلاك. والمراد بقوله تعالى: الَّتِي يَدْعُونَ أي التي كانوا يعبدون من دون الله، حينما جاء أمر ربك بالعذاب، وَما زادُوهُمْ أي ما زادتهم عبادة الأصنام غير الوقوع في العنت والخسران والهلاك لأن سبب هلاكهم ودمارهم إنما كان باتّباعهم تلك الآلهة الباطلة، فخسروا الدنيا والآخرة.
Bu, o kentlerin durumlarının bir tavsifidir; ardından temel ceza ilkesi beyan edilmiştir: Bu ilke, adalete ve zulmün bulunmamasına dayanır. Yüce Allah onları günahsız yere helak ederek zulmetmediğimizi, fakat onların resulleri yalanlamak, onları inkâr etmek, şirk koşmak, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak ve uydurma ilahlarının kendilerinden gelecekteki korku ve tehlikeleri savuşturacağını iddia etmek suretiyle kendi kendilerine zulmettiklerini bildirmiştir. Fakat gerçekte o ilahlar kendilerine hiçbir fayda sağlamamış, Allah'ın azabını onlardan savamamış, bilakis Allah'ı bırakıp da taptıkları ve dua ettikleri putları kendilerine zarar vermiştir; onları helaktan kurtaramamıştır. Yüce Allah'ın { الَّتِي يَدْعُونَ } buyruğunun muradı: Rabbinin azap emri geldiğinde Allah'ı bırakıp da taptıkları şeyler demektir. { وَما زادُوهُمْ } buyruğu ise: Putlara tapmak onlara sıkıntıya, ziyana ve helake düşmekten başka bir şey artırmadı; zira onların helak ve yıkımlarının sebebi ancak o batıl ilahlara uymalarıydı, böylece dünyayı da ahireti de kaybettiler.
ومثل ذلك الأخذ بالعذاب وإهلاك الأمم الظالمة المكذبة لرسل الله، كذلك نفعل أي الإله بأشباههم، فنأخذ القرى ونهلكها، وهي في حالة الظلم الشديد، إن أخذ ربّك وجيع شديد، لا يرجى منه الخلاص، وهو إنذار وتحذير من سوء عاقبة الظلم في الدين والانحراف عن مقتضى اليقين بالله تعالى. وقوله تعالى: وَهِيَ ظالِمَةٌ أي إن أهل تلك البلدان ظالمون، مثل قوله سبحانه: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ١٢/ ٨٢] . أي أهلها. ومعنى قوله سبحانه: إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ أي إن عقابه لأهل الشّرك موجع شديد الألم.
Allah'ın resullerini yalanlayan zalim ümmetlerin azapla yakalanıp helak edilmesinin benzerini, İlâh olarak Biz onların benzerlerine de yaparız; kentleri şiddetli zulüm halindeyken yakalar ve helak ederiz. Şüphesiz Rabbinin yakalaması can yakıcıdır, şiddetlidir, ondan kurtuluş umulmaz. Bu, dinde zulmetmenin ve Yüce Allah'a kesin imanın (yakînin) gereğinden sapmanın kötü akıbetine karşı bir ihtar ve uyarıdır. Yüce Allah'ın { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “halkı zalim olan” buyruğu, o beldelerin halkının zalim olduğu anlamına gelir; nitekim Yüce Allah'ın { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “o kente sor” [Yûsuf: 12/82], yani halkına sor buyruğu gibidir. Yüce Allah'ın { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } buyruğunun anlamı ise: Şüphesiz O'nun şirk ehline verdiği ceza can yakıcıdır, son derece elem vericidir.
ثبت في الصحيحين عن أبي موسى الأشعري ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله ليملي للظالم، حتى إذا أخذه لم يفلته» ثم قرأ رسول الله ﷺ: وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ.
Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman da artık kaçmasına fırsat vermez.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Rabbin, halkı zalim olan kentleri yakaladığı zaman O'nun yakalayışı işte böyle olur! Şüphesiz O'nun yakalaması pek elem vericidir, pek çetindir.”
فالقرآن والسّنة النّبوية مجمعان دالان على أن الظلم المقترن بالشرك والكفر، موجب للعقاب والعذاب في نار جهنم. وقد يمهل الله تعالى عقاب بعض الكفرة، وأما الظلمة في الغالب فمعاجلون، وإن أملى الله لبعضهم وأجّل عذابهم فهو لحكمة: وهي ترك الفرصة لهم أن يتوبوا ويصلحوا أحوالهم، ويقلعوا عن ظلمهم وشركهم، وذلك بمقتضى الرحمة الإلهية الشاملة، وهو منهاج التربية الأقوم.
Kur'an ve Nebevî Sünnet, şirk ve küfürle birlikte olan zulmün, cehennem ateşinde cezayı ve azabı gerektirdiği hususunda müttefiktir ve buna delalet etmektedir. Yüce Allah bazı kâfirlerin cezasını erteleyebilir; zalimlerin ise çoğunlukla cezası çabuklaştırılır. Allah bazısına mühlet verip azaplarını erteliyorsa bu bir hikmet içindir: O da tövbe edip hallerini düzeltsinler, zulüm ve şirkten vazgeçsinler diye onlara fırsat tanımaktır; bu ise kuşatıcı ilahi rahmetin bir gereğidir ve terbiyenin en doğru yöntemidir.
الاعتبار في قصص القرآن بعذاب الآخرة
Kur'an Kıssalarındaki Ahiret Azabından İbret Almak
الاعتبار والاتّعاظ في بيان قصص الأمم الظالمة السابقة وما حلّ بها مفيد في الدنيا، ومفيد أيضا في تربية الإنسان واهتدائه للخوف من أمر الآخرة، والترهيب من عصيان الله والكفر به، لئلا يكون الإنسان من الأشقياء الذين يصلون النار. وفيه أيضا الترغيب بالإيمان بالله وطاعته، ليكون المؤمن التّقي الطائع مع السعداء الذين
Önceki zalim ümmetlerin kıssalarının ve başlarına gelenlerin açıklanmasından ibret ve öğüt almak dünyada faydalı olduğu gibi, insanın eğitilmesinde, ahiret meselesinden korkarak doğru yolu bulmasında, Allah'a isyandan ve O'na küfretmekten sakındırılmasında da faydalıdır; ta ki insan ateşe girecek bedbahtlardan (şakîlerden) olmasın. Onda ayrıca, takva sahibi itaatkâr müminin cennetin tadını çıkaran bahtiyarlarla (saidlerle) birlikte olması için Allah'a imana ve O'na itaate teşvik de vardır.
يتمتعون بالجنة. وهذه آيات تحدد بدقة موضع العبرة بالنسبة للآخرة وتبين مصير السعداء والأشقياء:
İşte bunlar, ahiret açısından ibret noktasını tam olarak belirleyen, bahtiyarların ve bedbahtların akıbetini açıklayan ayetlerdir:
[سورة هود (١١) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٩]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 103-109]
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧)
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) } “Şüphesiz bunda ahiret azabından korkan kimse için bir ibret vardır. O, bütün insanların toplanacağı bir gündür ve o, [herkesin] hazır bulunacağı bir gündür. (103) Biz onu ancak sayılı bir süre için erteleriz. (104) O gün geldiğinde, O'nun izni olmadan hiç kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi bedbaht (şakî), kimi de bahtiyardır (said). (105) Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler; onların orada inlemeleri ve hıçkırarak solumaları vardır. (106) Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır. (107)”
وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ ما يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩)
{ وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ ما يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩) } “Bahtiyar kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler; Rabbinin dilediği hariç, kesintisiz bir lütuf olarak gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. (108) Artık şunların tapmakta oldukları şeyler konusunda bir şüphe içinde olma! Onlar ancak daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların [azaptan] nasiplerini mutlaka eksiksiz olarak tastamam vereceğiz. (109)”
معنى الآيات: إن في بيان قصص أمر أهل القرى الظالمة وما تعرضت له من عقاب لعبرة وعلامة اهتداء لمن خاف أمر الآخرة، وتوقع أن يناله عذابها، فنظر وتأمل. يعلم بعد نظره أن وعد الله صادق في مجيء الآخرة، وأن ما أخبر به الأنبياء من البعث والجزاء حقّ مؤكد لا شك فيه. وأن من عذّب الظالمين في الدنيا قادر على أن يعذبهم في الآخرة. وأن ما أصاب المجرمين في الدنيا ما هو إلا شيء يسير بالنسبة لعذاب الآخرة.
Ayetlerin anlamı: Zalim kent halklarının durumuna ve maruz kaldıkları cezaya dair kıssaların açıklanmasında, ahiret meselesinden korkan, onun azabının kendisine ulaşmasından endişe eden, böylece bakıp ibret alan ve tefekkür eden kimseler için büyük bir ibret ve hidayet nişanesi vardır. [İnsan] bu tefekküründen sonra bilir ki, ahiretin geleceği konusunda Allah'ın vaadi gerçektir; peygamberlerin haber verdiği diriliş ve ceza/mükafat şüphe götürmez kesin bir haktır; dünyada zalimleri cezalandıran [Allah], ahirette de onları cezalandırmaya kadirdir ve dünyada suçluların başına gelenler, ahiret azabına kıyasla ancak pek az bir şeydir.
ذلك اليوم يوم عذاب الآخرة يجمع فيه الناس جميعا، أولهم عن آخرهم، ليحاسبوا عن أعمالهم، ثم يجازوا عليها، وذلك يوم مشهود، تحضره الخلائق جميعا، من الإنس والجنّ والدّواب، وتحضره الملائكة والرسل، ويحكم فيه الملك العادل الذي لا يظلم مثقال ذرة، وإن تك حسنة يضاعفها.
İşte o gün, ahiret azabı günüdür; amellerinin hesabını vermeleri, sonra da karşılığını görmeleri için ilkiyle sonuncusuyla bütün insanlar onda bir araya toplanacaktır. O, şahit olunan bir gündür; insan, cin ve hayvanlardan bütün yaratılmışlar onda hazır bulunacaktır; melekler ve resuller de onda hazır bulunacaktır. Orada, zerre ağırlığınca haksızlık etmeyen, [yapılan amel] bir iyilik olduğunda ise onu kat kat artıran adil Hükümran hüküm verecektir.
وما تأخير يوم القيامة وما فيه من أهوال وعذاب إلا لمضي مدة محددة في علم الله تعالى، لا زيادة عليها ولا نقص، وهي عمر الدنيا، لإعطاء الفرصة الكافية للناس لإصلاح أعمالهم، وتصحيح عقيدتهم، كما هو قانون الله وسنّته في صريح قرآنه:
Kıyamet gününün ve onda bulunan dehşet ve azabın ertelenmesi, insanların amellerini düzeltmeleri ve inançlarını tashih etmeleri için yeterli fırsat verilmesi amacıyla, Yüce Allah'ın ilminde belirlenmiş, ne artacak ne eksilecek bir sürenin -ki bu dünya ömrüdür- dolması içindir; nitekim Yüce Allah'ın sarih Kur'an'ındaki kanunu ve sünneti şöyledir:
وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨) [الكهف: ١٨/ ٥٨] .
{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨) } “Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen cezalandıracak olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi. Aksine onlar için belirlenmiş bir vaat vardır ki, O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar. (58)” [el-Kehf: 18/58].
ثم وصف الله المهابة يوم القيامة، وذهاب العقل، وهول القيامة، وذلك في قوله سبحانه: يوم يأتي يوم القيامة لا يتكلم أحد إلا بإذن الله تعالى، فهو صاحب الأمر والنهي المطلق، ويكون أهل المحشر صنفين: شقي معذب لكفره وعصيانه، وسعيد منعّم في الجنان لإيمانه واستقامته، كما قال تعالى: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشّورى: ٤٢/ ٧] . فمن اختار الغواية والشّر فهو من أهل الشقاوة، ومن أراد الهداية والخير، فهو من أهل السعادة، وكلّ ميسّر لما خلق له.
Sonra Allah, kıyamet gününün heybetini, aklın gitmesini ve kıyametin dehşetini Yüce Zatının şu buyruğunda vasfetti: Kıyamet günü geldiğinde, Yüce Allah'ın izni olmadan hiç kimse konuşamaz; zira mutlak emir ve nehiy sahibi O'dur. Mahşer halkı iki sınıf olur: Küfrü ve isyanı sebebiyle azap gören bedbaht (şakî) ile imanı ve istikameti sebebiyle cennetlerde nimetlenen bahtiyar (said). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli ateştedir.” [eş-Şûrâ: 42/7]. Kim sapıklığı ve kötülüğü seçerse o bedbahtlık ehlindendir; kim de hidayeti ve hayrı dilerse o bahtiyarlık ehlindendir; herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır.
وأحوال الفريقين ما يلي: فأما الأشقياء فهم مستقرون في جهنم، بسبب اعتقادهم الفاسد وعملهم السيّئ، ولهم من الهمّ والكرب وضيق الصدر وشدة العذاب زفير تنفّسهم، شهيق نفسهم، على عكس المعتاد، لما يعانون من العذاب. وهم ماكثون في النار على الدوام مدة بقاء السماوات والأرض، وهذا مجرد تمثيل لإفادة التأبيد ونفي الانقطاع. والمراد بالاستثناء في قوله تعالى: خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ بيان أن الخلود في النار بمشيئة الله تعالى، لا يخرج فيها شيء عن إرادته ومشيئته. قال ابن جرير: من عادة العرب إذا أرادت أن تصف الشيء بالدوام أبدا قالت: هذا دائم دوام السماوات والأرض، وكذلك يقولون: هو باق ما اختلف الليل والنهار. أو أن الله يبدل السماء والأرض يوم القيامة، ويتأبد ذلك.
İki grubun halleri şöyledir: Bedbahtlara gelince; onlar bozuk inançları ve kötü amelleri sebebiyle cehennemde yerleşip kalırlar. Çektikleri azap yüzünden yaşadıkları tasa, keder, göğüs darlığı ve şiddetli azaptan ötürü nefes vermeleri inleme (zefîr), nefes almaları hıçkırma (şehîk) şeklindedir; çektikleri azap sebebiyle alışılmışın tersinedir. Onlar gökler ve yer durdukça sürekli ateşte kalıcıdırlar; bu da ebediliği bildirmek ve kesintiyi reddetmek için yapılmış bir temsilden ibarettir. Yüce Allah'ın { خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } buyruğundaki istisnadan murat; ateşte ebedi kalışın Yüce Allah'ın dilemesine bağlı olduğunu, bu konuda hiçbir şeyin O'nun iradesi ve meşieti dışına çıkamayacağını açıklamaktır. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bir şeyi ebedi olarak süreklilikle nitelemek istediğinde Arapların adeti, "Bu, gökler ve yer durdukça süreklidir" demekti; aynı şekilde "Gece ile gündüz birbiri ardınca geldikçe o bakidir" derler. Ya da Allah kıyamet günü göğü ve yeri değiştirir ve bu ebedileşir.
إن ربّك يفعل ما يشاء، على وفق علمه ومقتضى حكمته.
Şüphesiz Rabbin, ilmine uygun ve hikmetinin gereğince dilediğini yapar.
وأما أهل السعادة أتباع الرّسل، فمأواهم الجنة، ماكثين فيها أبدا، مدة دوام السماء والأرض بمشيئة الله، والمراد الأبدية، ونعيمهم فيها عطاء غير منقطع ولا ممنوع، ولكنه ممتد إلى غير نهاية: لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [الانشقاق: ٨٤/ ٢٥] . ثم خاطب الله نبيّه، والمعنى له ولأمّته، موجّها إنذاره الدائم، ومضمونه: فلا تكن يا محمد وكل سامع في شك في عاقبة ما يعبد المشركون وفي نهايتهم، فكل ما يعبدون باطل وجهل وضلال، وتقليد للأسلاف من غير وعي، وعذابهم محقق لا شك فيه، والله موفّيهم نصيبهم من العذاب غير منقوص منه شيء، وهو العقوبة التي تقتضيها أعمالهم. وهذا وعيد وتهديد.
Peygamberlerin tabileri olan bahtiyarlık ehline gelince; onların barınağı cennettir; Allah'ın dilemesiyle gök ve yer durdukça orada ebediyen kalıcıdırlar ki bundan murat ebediliktir. Onların oradaki nimeti kesintisiz ve menedilmemiş bir lütuftur, aksine sonsuza dek uzanır: { لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Onlar için kesintisiz bir mükafat vardır.” [el-İnşikâk: 84/25]. Sonra Allah, hitap hem Peygamberine hem de ümmetine yönelik olmak üzere, daimi uyarısını yönelterek şöyle buyurdu; bunun muhtevası şudur: Ey Muhammed ve her işiten kimse! Müşriklerin taptığı şeylerin akıbeti ve onların sonu hakkında sakın şüphe içinde olma; zira taptıkları her şey batıldır, cehalettir, sapıklıktır ve şuursuzca geçmişleri taklit etmektir. Onların azabı kesinlikle gerçekleşecektir, bunda şüphe yoktur. Allah, amellerinin gerektirdiği ceza olan azaptan nasiplerini kendilerine hiçbir şey eksiltmeksizin tastamam verecektir. Bu bir vaîd ve tehdittir.
سبب الاختلاف في التوراة وطريق الاتّفاق
Tevrat'taki İhtilafın Sebebi ve Birlik Yolu
أراد الله تعالى التّسرية عن هموم النّبي ﷺ بسبب إعراض قومه عن دعوته، من طريق إيراد سوابق تاريخية من سيرة الأنبياء ﵈، ومنها ما تعرّض له موسى ﵇ من صدود وإعراض قومه عن دعوته، فلا يعظم عليك أيها النّبي أمر من كذّبك، فهذه هي سيرة الأمم، فقد جاء موسى بكتاب، فاختلف الناس عليه. ثم حدّد القرآن سبيل إنقاذ الأمة من طريق الاستقامة والعمل بأوامر الله تعالى، فقال الله تعالى:
Yüce Allah, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) hayatlarından geçmiş tarihi örnekler sunarak kavminin davetinden yüz çevirmesi sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tasalarını teselli etmek istedi. Bunlardan biri de Mûsâ aleyhisselâm'ın, kavminin davetinden yüz çevirmesine ve engellemesine maruz kalmasıdır; bu yüzden seni yalanlayanların durumu sana ağır gelmesin ey Peygamber! İşte ümmetlerin geçmiş hali budur; nitekim Mûsâ bir kitapla geldi de insanlar onda ihtilafa düştüler. Sonra Kur'an, istikamet ve Yüce Allah'ın emirleriyle amel etmek suretiyle ümmetin kurtuluş yolunu belirledi ve Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٠ الى ١١٣]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 110-113]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (١١٣)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (١١٣) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar, bundan derin bir şüphe içindedirler. (110) Şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. (111) O halde emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [öyle olsun]. Aşırı gitmeyin! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (112) Zulmedenlere meyletmeyin; sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur; sonra yardım da göremezsiniz. (113)”
والمعنى: والله لقد آتينا موسى الكتاب الذي هو التوراة، فاختلف فيه بنو إسرائيل من بعده، ظلما وبغيا، وتنازعا على الزعامة والمصالح المادية، فآمن به قوم، وكفر به آخرون. مع أن الكتاب الإلهي نزل لتوحيد الكلمة وجمع الناس على منهج واحد، فلا تبال أيها النّبي محمد باختلاف قومك في القرآن، فلك بمن سلف من الأنبياء قبلك أسوة، فلا تحزن ولا تهتم لتكذيبهم.
Anlamı şudur: Andolsun ki biz Mûsâ'ya Tevrat olan Kitab'ı verdik; ancak İsrailoğulları zulüm, azgınlık, liderlik ve maddi menfaatler uğruna çekişme yüzünden ondan sonra onda ihtilafa düştüler; böylece bir topluluk ona iman etti, diğerleri ise onu inkâr etti. Oysa ilahi Kitap söz birliğini sağlamak ve insanları tek bir menhec üzerinde toplamak için indirilmişti. Dolayısıyla ey Muhammed Peygamber, kavminin Kur'an konusunda ihtilafa düşmesine aldırma; senden önce gelip geçen peygamberlerde senin için güzel bir örnek vardır; onların yalanlamasından ötürü üzülme ve dert edinme!
وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أي لولا سبق القضاء والقدر بتأخير العذاب إلى أجل مسمى، لقضي بينهم في الدنيا، بإهلاك العصاة، وإنجاء المؤمنين، كما حدث لأم آخرين. وإن المكذّبين لفي شكّ موقع في الريبة والقلق، سواء أكانوا من قوم موسى أم من قوم محمد عليهما الصّلاة والسّلام. والكلمة من ربك هنا: عبارة عن الحكم والقضاء. وقوله تعالى: لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أي لفصل بين المؤمن والكافر بنعيم هذا وعذاب هذا.
{ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } yani azabın belirlenmiş bir süreye kadar ertelenmesine dair kaza ve kader önceden geçmiş olmasaydı, diğer ümmetlerin başına geldiği gibi asilerin helak edilmesi ve müminlerin kurtarılmasıyla dünyada aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Yalanlayanlar ise gerek Mûsâ'nın kavminden gerek Muhammed'in -aleyhimessalâtü vesselâm- kavminden olsunlar, şüpheye ve endişeye sevk eden derin bir şüphe içindedirler. Buradaki "Rabbinden geçmiş bir söz" ifadesi, hüküm ve kazadan ibarettir. Yüce Allah'ın { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } buyruğu ise, bunun nimetiyle şunun azabıyla mümin ile kâfirin arasının ayrılması anlamına gelir.
وإن كلّا من المؤمنين والكافرين المختلفين في كتاب الله، ليوفينّهم الله جزاء أعمالهم، وما وعدوا به من خير أو شرّ لأنه خبير بتلك الأعمال كلها، ولا يخفى عليه شيء منها. وهذا تهديد ووعيد لقوم النّبي ﷺ وكل مكذب برسالته.
Allah'ın Kitabı konusunda ihtilafa düşen müminlerin ve kâfirlerin her birine Allah, amellerinin karşılığını ve kendilerine vadedilen hayır veya şerri mutlaka tastamam verecektir; çünkü O, bu amellerin hepsinden hakkıyla haberdardır ve O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmine ve onun risaletini yalanlayan herkese yönelik bir tehdit ve vaîddir.
وبعد هذا التهديد والتقريع للمختلفين في توحيد الله والنّبوة، أمر الله رسوله ﷺ، ويقصد بالخطاب الأمر بالدوام والثبات، أمره بالاستقامة مثلما أمر بها غيره، والاستقامة شاملة كل ما يتعلق بالعقيدة والعلم والعمل والأخلاق.
Allah'ın birliği ve peygamberlik konusunda ihtilaf edenlere yönelik bu tehdit ve azarlamadan sonra Allah, Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem -ki bu hitapla devamlılık ve sebat emredilmektedir- başkalarına emrettiği gibi dosdoğru (istikamet üzere) olmasını emretti. İstikamet ise inanç, ilim, amel ve ahlak ile ilgili her şeyi kapsamaktadır.
والمعنى: فالزم وثابر يا محمد ومن آمن معك على طريق الاستقامة في الاعتقاد والأعمال، وتطبيق أوامر القرآن في العبادات والمعاملات، وهي درجة تتطلب جهاد النفس، والترفع عن الأهواء والشهوات. ولا يعني أمر الرسول ﷺ بالاستقامة أنه لم يكن مستقيما، وإنما كان على العكس في غاية الاستقامة، وإنما المقصود كما ذكرت في هذا الموضوع: هو الدوام والاستمرار على ما هو عليه، وذلك طريق النصر على الأعداء. وفي هذا دليل على وجوب اتّباع النصوص الشرعية من غير تصرّف ولا انحراف، ولا تقليد وعمل برأي فاسد غير صحيح، ومن حاد عن ذلك زاغ وأزاغ.
Anlamı şudur: Ey Muhammed! Sen ve seninle beraber iman edenler, inançta ve amellerde istikamet yolu üzerinde sebat gösterin; ibadetlerde ve muamelelerde Kur'an'ın emirlerini uygulayın; bu ise nefisle cihat etmeyi, heva ve şehvetlerden yücelmeyi gerektiren bir mertebedir. Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e istikametin emredilmesi, onun dosdoğru olmadığı anlamına gelmez; bilakis o son derece istikamet üzereydi. Bu konuda zikrettiğim gibi kastedilen şey: bulunduğu hal üzere devam ve sebat etmesidir; bu da düşmanlara karşı zaferin yoludur. Bunda şer'î nasslara hiçbir değişiklik ve sapma yapmaksızın, taklitçiliğe ve sahih olmayan fasit görüşle amele kaçmaksızın uyulmasının vacip olduğuna delil vardır; bundan sapan kimse hem sapar hem saptırır.
والتزام جادة الاستقامة ليس بالأمر الهيّن، وإنما يتطلب جهادا متواصلا.
İstikamet caddesine bağlı kalmak kolay bir iş değildir; bilakis kesintisiz bir cihat gerektirir.
روى الطبراني في الكبير في حديث صحيح عن عقبة بن عامر وأبي جحيفة: أن النّبي ﷺ قال: «شيّبتني هود وأخواتها»
Taberânî el-Kebîr'de sahih bir hadisle Ukbe b. Âmir ve Ebû Cuhayfe'den rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Beni Hûd ve kardeşleri ihtiyarlattı.»
فقال له بعض العلماء: فما الذي شيّبك من هود؟ قال له: قوله تعالى: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ.
Bazı âlimler ona: "Peki Hûd'dan seni ihtiyarlatan nedir?" deyince, o: Yüce Allah'ın { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” buyruğudur demiştir.
وبعد الأمر بالاستقامة، نهى الله تعالى عن ضدّها وهو الطغيان، وهو البغي وتجاوز حدود الله في قوله سبحانه: وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ أي إن الطغيان مزلقة إلى الهلاك، والله تعالى بصير بأعمال العباد، لا يخفى عليه شيء، فيجازي عليه. وهذا تحذير واضح من الانحراف والمخالفة.
İstikamet emrinden sonra Yüce Allah, onun zıddı olan tuğyandan -ki o, azgınlık ve Allah'ın sınırlarını aşmaktır- Yüce Zatının şu buyruğunda nehyetmiştir: { وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Ve aşırı gitmeyin! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Yani tuğyan helake götüren kaygan bir zemindir ve Yüce Allah kulların amellerini hakkıyla görendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz, dolayısıyla karşılığını verir. Bu, sapmaya ve muhalefete karşı açık bir uyarıdır.
ثم نبّه الله تعالى إلى خطر الميل مع الظالمين، فقال: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أي ولا تميلوا مع الظالمين بمودة أو مداهنة أو رضا بأعمالهم، أو استعانة بهم، أو اعتماد عليهم، فتصيبكم النار بركونكم إليهم، فذلك ظلم، وليس لكم من غير الله أنصار أبدا ينفعونكم، ويمنعون العذاب عنكم، ثم لا ينصركم الله في حال الظلم، لأن الله سبحانه لا يحب الظلم لأحد، ولا ينصر الظالمين، كما قال تعالى: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [البقرة: ٢/ ٢٧٠] . وقال أيضا: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [الحج: ٢٢/ ٧١، فاطر: ٣٥/ ٣٧] .
Sonra Yüce Allah zalimlere meyletmenin tehlikesine dikkat çekerek şöyle buyurdu: { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin!” Yani sevgi, dalkavukluk, amellerine rıza gösterme, onlardan yardım isteme veya onlara güvenme yoluyla zalimlere meyletmeyin; aksi takdirde onlara meyletmeniz sebebiyle size ateş dokunur, zira bu bir zulümdür. Sizin için Allah'tan başka size fayda sağlayacak ve azabı sizden savacak hiçbir yardımcı asla yoktur; sonra zulüm halindeyken Allah da size yardım etmez, çünkü Yüce Allah hiç kimse için zulmü sevmez ve zalimlere yardım etmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” [el-Bakara: 2/270]. Ve yine şöyle buyurmuştur: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” [el-Hacc: 22/71, Fâtır: 35/37].
الأمر بالصلاة والصبر
Namaz ve Sabır Emri
الطريق لتقوية الإيمان والإرادة، وامتثال أوامر الله وتكاليفه شيئان مهمّان، يقرن القرآن بين الأمر بهما أحيانا، وهما إقامة الصلاة، والصبر في الحياة. أما الصلاة فهي معراج المؤمن، وصلة الوصل بالله ﷿، والاستمتاع بالتوجّه نحو الذات العليّة في أوقات منتظمة. وأما الصبر فهو فولاذ الإرادة الحازمة، وإعداد القوة اللازمة للتغلب على مصاعب الحياة ومتاعب الدنيا، وبغير الصلاة لا تسعد النفس، وبغير الصبر لا يكتب النجاح. لذا أمر القرآن الكريم بهما في مناسبات متعددة، منها في سورة البقرة: [الآية ٢/ ١٥٣] . ومنها في سورة هود:
İmanı ve iradeyi güçlendirmenin, Allah'ın emirlerine ve yükümlülüklerine boyun eğmenin yolu iki mühim şeydir ki Kur'an bazen bu ikisini emretmeyi birbirine bağlar; bunlar da namazı kılmak ve hayatta sabretmektir. Namaza gelince o, müminin miracı, Azîz ve Celîl olan Allah ile irtibat bağı ve düzenli vakitlerde Yüce Zata yönelmenin hazzıdır. Sabra gelince o, kararlı iradenin çeliği ve hayatın zorluklarını, dünyanın meşakkatlerini yenmek için gereken gücün hazırlanmasıdır; namaz olmaksızın nefis mutlu olamaz, sabır olmaksızın da başarı yazılamaz. Bu yüzden Kur'an-ı Kerim bunları pek çok münasebette emretmiştir; bunlardan biri Bakara Suresi'ndedir: [Ayet 2/153]. Biri de Hûd Suresi'ndedir:
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 114-115]
وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)
{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır. (114) Sabret! Şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükafatını zayi etmez. (115)”
سبب نزول هاتين الآيتين: ما
Bu iki ayetin nüzul sebebi şudur:
رواه البخاري ومسلم وابن جرير عن ابن مسعود: أن رجلا أصاب من امرأة قبلة، فأتى النبي ﷺ، فأخبره، فأنزل الله:
Buhârî, Müslim ve İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre: Bir adam bir kadından öpücük almıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu haber verdi; bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi:
وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ فقال الرجل:
{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir.” Adam:
إلي هذه؟ قال: لجميع أمتي كلهم.
"Bu yalnız bana mı ait?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:] «Bütün ümmetim içindir» buyurdu.
وتكررت روايات أخرى في معنى ذلك.
Bu anlamda başka rivayetler de tekrar etmiştir.
موضوع الآيتين الاستعانة بالصلاة والصبر. أما ما يتعلق بالصلاة فالآية الأولى في تحديد أوقاتها الخمسة، ولا خلاف في أن المراد بها الصلوات المفروضة. والمعنى: أقم الصلاة أيها النبي وكل مؤمن تامة الأركان والشروط والأوصاف، باعتبارها صلة بين العبد وربه، مطهرة للنفس، مرضاة لله، مانعة عن الفحشاء والمنكر، في جميع أجزاء اليوم. فقوله سبحانه: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ يشمل ثلاث صلوات:
İki ayetin konusu namaz ve sabır ile yardım dilemektir. Namaza ilişkin kısma gelince; birinci ayet onun beş vaktinin belirlenmesi hakkındadır ve bununla kastedilenin farz namazlar olduğu hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Manası şöyledir: [Ey Peygamber] ve her bir mümin! Kul ile Rabbi arasında bir bağ, nefsi arındıran, Allah'ın rızasını kazandıran, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyan [bir ibadet] mahiyetinde namazı, günün bütün cüzlerinde rükünleri, şartları ve vasıfları eksiksiz olarak dosdoğru kıl. Nitekim Yüce [Allah]'ın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } “Gündüzün iki tarafında namazı dosdoğru kıl” buyruğu üç namazı kapsar:
وهي الصبح، والظهر والعصر، وقوله تعالى: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ يشمل صلاتي المغرب والعشاء. فتكون الآية شاملة جميع أوقات الصلاة.
Bunlar sabah, öğle ve ikindidir. Yüce Allah'ın { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde” buyruğu ise akşam ve yatsı namazlarını kapsar. Böylece ayet namazın bütün vakitlerini kapsamış olur.
وتنوع فرضية الصلاة في الليل والنهار تعليم لضبط الوقت، وربط المؤمن بالله تعالى في جميع أجزاء الوقت العامل المتحرك، لا في حال السكون والنوم. وفائدة الصلاة بانت بعد تحديد الأوقات في قوله سبحانه: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ أي إن فعل الخيرات ومنها الصلوات الخمس تكفّر الذنوب السالفة الواقعة في جميع أجزاء النهار، وتغسل آثار السيئات الصغائر، كالنظر الحرام والقبلة والضرب باليد أو الرجل. والحسنات: جميع الأعمال الصالحة، والسيئات: الذنوب الصغائر، أما الكبائر فلا يكفّرها إلا الحد (العقوبة المقدرة) أو التوبة لقوله تعالى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً (٣١) [النساء:
Gece ve gündüzde namaz farziyetinin çeşitlilik göstermesi; vaktin tanzim edilmesini öğretmek ve mümini durağanlık ve uyku halinde değil, hareketli ve çalışılan vaktin bütün cüzlerinde Yüce Allah'a bağlamak içindir. Namazın faydası ise vakitlerin belirlenmesinden sonra Yüce Zatının şu buyruğunda ortaya konmuştur: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir.” Yani başta beş vakit namaz olmak üzere hayırları işlemek, günün bütün cüzlerinde meydana gelen geçmiş günahlara kefaret olur ve harama bakmak, öpmek, elle veya ayakla vurmak gibi küçük günahların izlerini yıkar. Hasenât (iyilikler): Bütün salih amellerdir; seyyiât (kötülükler) ise küçük günahlardır. Büyük günahlara (kebâir) gelince; Yüce Allah'ın şu buyruğu sebebiyle onlara ancak had (belirlenmiş ceza) veya tövbe kefaret olur: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً (٣١) } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kötülüklerinizi örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz. (31)” [en-Nisâ:
٤/ ٣١] .
4/31].
ويؤكد مدلول الآية
Ayetin anlamını şu hadis de pekiştirmektedir:
الحديث الذي رواه مسلم عن أبي هريرة ﵁ عن رسول الله ﷺ قال: «الصلوات الخمس، والجمعة إلى الجمعة، ورمضان إلى رمضان مكفّرات ما بينهن، إن اجتنبت الكبائر» .
Müslim'in Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana aralarındakilere kefarettir.»
قال جمهور أهل السنة في شرط: «إن اجتنبت الكبائر» هو شرط في معنى الوعد كله، أي إن اجتنبت الكبائر، كانت العبادات المذكورة كفارة للذنوب، فإن لم تجتنب لم تكفّر العبادات شيئا من الصغائر.
Ehl-i Sünnet cumhuru «Büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde» şartı hakkında şöyle demiştir: Bu, vaadin tamamının anlamında bir şarttır; yani büyük günahlardan kaçınılırsa, zikredilen ibadetler günahlara kefaret olur; şayet kaçınılmazsa ibadetler küçük günahlardan hiçbir şeye kefaret olmaz.
والأولى أن يقال: الشرط موضح أن الصلاة تسقط الذنوب الصغائر بشرط اجتناب الكبائر، بدليل حديث خروج الخطايا مع قطر ماء الوضوء وغيره. ويعدّ الإصرار على الصغائر من الكبائر.
Evla olanı şöyle denmesidir: Bu şart, abdest suyunun damlamasıyla günahların çıkıp gitmesi hadisi ve diğer deliller gereğince, namazın büyük günahlardan kaçınma şartıyla küçük günahları düşürdüğünü açıklamaktadır. Küçük günahlarda ısrar etmek ise büyük günahlardan sayılır.
ثم قال الله تعالى: ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ أي إن أداء الصلوات، والنصح بفعل الحسنات، والاستقامة على أمور الدين، وعدم الركون إلى الظلمة عظة للمتعظين الذين يعقلون الأحداث، ويخشون الله ﷿.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “İşte bu, düşünenler için bir öğüttür.” Yani namazları kılmak, iyilik yapmayı tavsiye etmek, din işlerinde istikamet üzere olmak ve zalimlere meyletmemek; olayları akleden ve Allah azze ve celle'den korkan öğüt alıcılar için bir öğüttür.
والأمر الثاني هو الصبر، ومعنى الآية: والزم الصبر على الطاعة ومشاقّها، وعن المعصية ومغرياتها، وابتعد عن المنكر والمحرّمات، وفي حال الشدائد والمصائب، فإن الله لا يهدر ثواب المحسنين أعمالا، الصابرين على مراد الله وقدره. وهذا دليل على أن الصبر إحسان وفضيلة.
İkinci emir ise sabırdır. Ayetin anlamı şudur: İtaate ve onun meşakkatlerine, günaha ve onun cazibelerine karşı sabra sarıl, kötülüklerden ve haramlardan uzak dur; zorluklar ve musibetler anında da [sabret]. Zira Allah, güzel amel işleyen ve Allah'ın muradına ve kaderine sabreden muhsinlerin mükâfatını zayi etmez. Bu da sabrın bir ihsan ve fazilet olduğuna delildir.
والصبر مطلوب في الصلاة وسائر الطاعات، لقوله تعالى: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها [طه: ٢٠/ ١٣٢] .
Sabır, Yüce Allah'ın şu buyruğu gereğince namazda ve diğer bütün itaatlerde istenen bir şeydir: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et.” [Tâhâ: 20/132].
وقال النبي ﷺ فيما رواه أبو نعيم والبيهقي من حديث ضعيف: «الصبر نصف الإيمان، واليقين: الإيمان كله» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Nuaym ve el-Beyhakî'nin zayıf bir hadis olarak rivayet ettikleri sözünde şöyle buyurmuştur: «Sabır imanın yarısıdır, yakin ise imanın tamamıdır.»
وجاءت هذه الآيات في أواخر سورة هود في نمط واحد، أعلم الله نبيه أنه يوفي جميع الخلائق أعمالهم، المسيء والمحسن، ثم أمره بالاستقامة والمؤمنين معه، ثم أمره بإقامة الصلوات ووعد على ذلك، ثم أمره بالصبر على التبليغ والمكاره في ذات الله ﵎، ثم وعد بقوله: فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ.
Hûd suresinin sonlarındaki bu ayetler tek bir üslup üzere gelmiştir: Allah peygamberine, kötülük yapanı da iyilik yapanı da dâhil bütün yaratılmışlara amellerinin karşılığını tastamam vereceğini bildirmiş; sonra ona ve beraberindeki müminlere dosdoğru olmayı emretmiş; sonra namazları kılmayı emredip buna karşılık vaatte bulunmuş; sonra Allah celle celâluhu yolunda tebliğe ve sıkıntılara sabretmeyi emretmiş; sonra da şu buyruğuyla vaatte bulunmuştur: { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, güzel davrananların mükâfatını zayi etmez.”
سبب هلاك الأمم السابقة
Önceki Ümmetlerin Helak Olma Sebebi
لا ظلم ولا جور في حكم الله تعالى على الإطلاق، وإنما العدل الذي تطوقه الرحمة أساس القضاء في شرع الله، وذلك لأن الله غني عن العالمين، ولا مصلحة له مع أحد، وهو ربّ العباد جميعا، ولا يخشى أحدا من الخلائق حتى يحابيه على حساب غيره، ولا حاجة له لبشر أبدا حتى يتقرب إليه في حكمه، وإنما خير القضاء وعدل الحكم يرجع إلى العباد أنفسهم. وقد ذكر الله سبحانه سبب إيقاع عذاب الاستئصال وهلاك الأمم السابقة، وهو أمران:
Yüce Allah'ın hükmünde kesinlikle hiçbir zulüm ve haksızlık yoktur; bilakis Allah'ın şeriatında hükmün temeli, rahmetin kuşattığı adalettir. Zira Allah âlemlerden müstağnidir, hiç kimseyle bir menfaati yoktur, bütün kulların Rabbidir, başkası aleyhine iltimas geçecek derecede yaratılmışlardan hiç kimseden korkmaz ve hükmünde kendisine yakınlaşılacak şekilde hiçbir insana asla ihtiyacı yoktur. Hükmün hayrı ve adaleti ancak kulların kendilerine döner. Yüce Allah kök kazıyıcı azabın iniş ve geçmiş ümmetlerin helak olma sebebini zikretmiştir ki bu iki husustur:
الأول- أنه لم يكن فيهم قوم ينهون عن الفساد في الأرض.
Birincisi: İçlerinde yeryüzünde bozgunculuktan sakındıran bir topluluğun bulunmamasıdır.
والثاني- أن الظالمين اتّبعوا طلب الشهوات واللذات، واشتغلوا بتحصيل
İkincisi: Zalimlerin şehvet ve lezzetlerin peşine düşmeleri,
الرياسات والزعامات. والظالمون: هم متقرفو المنكر، تاركو المعروف. قال الله تعالى مبيّنا هذين السببين:
makam ve liderlik elde etmekle meşgul olmalarıdır. Zalimler ise kötülüğe bulaşan, iyiliği terk eden kimselerdir. Yüce Allah bu iki sebebi açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٦ الى ١١٩]
[Hûd Suresi (11): 116-119. Ayetler]
فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)
{ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } “Sizden önceki devirlerde yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyan fazilet sahibi kimseler bulunsaydı ya! Ancak onlardan kurtardığımız pek azı müstesna. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular. (116) Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o şehirleri zulüm ile helak edecek değildi. (117) Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat onlar ihtilaf etmeye devam edeceklerdir. (118) Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır. Zaten O, onları bunun için yaratmıştır. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü tamamlanmıştır. (119)”
حضّ الله بكلمة فَلَوْلا التي هي للتحضيض والحثّ على الفعل على وجود جماعة من الأقوام والجماعات الماضية التي أهلكها الله بسبب ظلمها، يتصفون برجاحة العقل والرأي، والبصيرة والخير، والحزم والثبات في الدين، ينهون أقوامهم عما كان يقع منهم من فساد في الأرض، وهو الكفر وما اقترن به من المعاصي.
Allah, tahzîz (teşvik) ve bir fiile isteklendirme ifade eden { فَلَوْلا } kelimesiyle; zulümleri sebebiyle Allah'ın helak ettiği geçmiş kavimler ve topluluklar içinde, akıl ve fikir üstünlüğüne, basiret ve hayra, dinde azim ve sebata sahip olup kavimlerini yeryüzünde vuku bulan bozgunculuktan -ki o da küfür ve ona eşlik eden günahlardır- sakındıracak bir topluluğun bulunmasını teşvik etmiştir.
والآية تنبيه لأمة محمد وحضّ على تغيير المنكر، والنّهي عن الفساد.
Ayet, Muhammed ümmetine bir uyarı olup kötülüğü değiştirmeye ve bozgunculuktan nehyetmeye bir teşviktir.
ثم استثنى الله تعالى القوم الذين نجاهم مع أنبيائهم، وهم قليل بالإضافة إلى جماعاتهم، أي لكن قد وجد قليل من المصلحين، نهوا عن الفساد في الأرض. وهذا كما يقول اللغويون: استثناء منقطع.
Sonra Yüce Allah peygamberleriyle birlikte kurtardığı kavmi istisna etmiştir ki bunlar kendi topluluklarına kıyasla pek azdır. Yani fakat yeryüzünde bozgunculuktan nehyeden az sayıda ıslah edici bulunmuştur. Bu, dilcilerin belirttiği gibi istisnâ-i munkatıdır.
والأكثرية هم الظالمون الذين اتّبعوا أنفسهم وشهواتهم، وما أترفوا فيه من نعيم وعزة وسلطان. والمترف: الذي أبطرته النعمة وسعة العيش. والذين ظلموا: هم تاركو النهي عن المنكر. واتّباعهم التّرف: اشتغالهم بالشهوات والمال واللذات
Çoğunluk ise nefislerine, şehvetlerine ve içinde şımartıldıkları nimet, izzet ve saltanata tabi olan zalimlerdir. Mütref (şımarık kişi); nimetin ve geçim genişliğinin azdırdığı kimsedir. Zulmedenler ise kötülükten alıkoymayı (nehy-i ani'l-münkeri) terk edenlerdir. Onların refahın peşine düşmesi; şehvetlerle, malla, lezzetlerle
والرياسات، واستمرارهم على ما هم عليه من المعاصي والمنكرات، وعدم التفاتهم إلى إنكار المصلحين منهم والناصحين لهم.
ve makamlarla meşgul olmaları, içinde bulundukları günahlar ve münkerler üzerinde ısrarla devam etmeleri ve aralarındaki ıslah edicilerin ve kendilerine nasihat edenlerin uyarılarına kulak asmamalarıdır.
والحال أنهم كانوا مجرمين، أي ظالمين، فالله تعالى لم يهلك قرية إلا وهي ظالمة لنفسها، كما قال تعالى: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ [هود: ١١/ ١٠١] . وفي الآية إشارة إلى أن الترف مدعاة إلى الإسراف، والإسراف يفضي إلى الفسوق والعصيان، والظلم والانحراف.
Oysa onlar mücrimler, yani zalimler idiler. Nitekim Yüce Allah bir beldeyi ancak kendi nefsine zulmeder haldeyken helak etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler.” [Hûd: 11/101]. Ayette, refahın israfa sevk ettiğine, israfın da fasıklığa, isyana, zulme ve yoldan çıkmaya yol açtığına işaret vardır.
ثم أوضح الله تعالى قانونه العام وسنته في البشرية بقوله: وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) أي ليس من شأن الله تعالى أن يهلك أهل القرى ظالما لها، وأهلها قوم مصلحون، تنزيها لله تعالى عن الظلم، وإعلاما بأن إهلاك المصلحين من الظلم. والمراد أن الله تعالى لا ينزل عذاب الاستئصال على مجرد كون القوم مشركين أو كافرين، بل إنما ينزل العذاب إذا أساؤوا في المعاملات، وسعوا في الإيذاء والظلم، كما فعل قوم شعيب في مدين، وقوم هود في الأحقاف شمال حضرموت، وقوم فرعون في مصر، وقوم لوط في ديار سدوم في الأردن، وقوم صالح في الحجر بين الحجاز والشام. ويؤيد ذلك أن الأمم تبقى مع الكفر، ولا تبقى مع الظلم.
Sonra Yüce Allah genel kanununu ve insanlıktaki sünnetini şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) } “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o şehirleri zulüm ile helak edecek değildi. (117)” Yani Yüce Allah'ı zulümden tenzih etmek ve ıslah edicileri helak etmenin bir zulüm olduğunu bildirmek üzere; halkı ıslah edici kimseler iken beldelerin ahalisini onlara zulmederek helak etmek Yüce Allah'ın şanından değildir. Kastedilen şudur: Yüce Allah kök kazıyıcı azabı sadece bir kavmin müşrik veya kâfir olması sebebiyle indirmez; aksine azap ancak muamelelerde kötülük yaptıklarında, eziyet ve zulme yeltendiklerinde iner; tıpkı Medyen'deki Şuayb kavminin, Hadramut'un kuzeyindeki Ahkâf'ta bulunan Hûd kavminin, Mısır'daki Firavun kavminin, Ürdün'deki Sedûm diyarında bulunan Lût kavminin ve Hicaz ile Şam arasındaki el-Hicr'de bulunan Sâlih kavminin yaptığı gibi. Ümmetlerin küfürle birlikte ayakta kalabileceği ama zulümle ayakta kalamayacağı gerçeği de bunu desteklemektedir.
وهناك قانون إلهي عام آخر وهو أن الله تعالى قادر على جعل الناس على ملة واحدة من الإيمان أو الكفر، ولكنه سبحانه ترك لهم الاختيار الذي هو أساس التكليف، فاختار بعضهم الحق، وبعضهم الباطل، فوقع الانقسام والاختلاف بينهم، وظلموا مختلفين متنازعين في الدين والاعتقاد والمذهب والرأي بسبب من أنفسهم، إلا من رحم ربّك، أي إلا أناسا هداهم الله ولطف بهم وهم أتباع الرسل، فاتفقوا على دين الحق، غير مختلفين فيه.
Bir diğer genel ilahî kanun da şudur: Yüce Allah insanları iman veya küfürden tek bir millet üzere kılmaya kadirdir; fakat O, mükellefiyetin esası olan seçimi onlara bırakmıştır. Böylece onlardan kimi hakkı, kimi de batılı seçmiş, aralarında bölünme ve ihtilaf meydana gelmiş ve kendi nefisleri sebebiyle din, inanç, mezhep ve fikirde ihtilaf ve çekişme içinde kalmışlardır. { إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır.” Yani Allah'ın hidayet verdiği ve kendilerine lütufta bulunduğu elçilere tabi olan kimseler müstesnadır; onlar onda ihtilafa düşmeksizin hak din üzerinde birleşmişlerdir.
ولذلك المذكور من تمكين الناس من ممارسة حرياتهم، والاختيار الذي كان عنه الاختلاف، خلقهم، ليثيب مختار الحق بحسن اختياره، ويعاقب مختار الباطل بسوء اختياره كما قال الزمخشري في الكشاف. وذكر أهل السّنة أن اللام في قوله تعالى:
Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ta belirttiği gibi; insanlara özgürlüklerini kullanma imkânı verilmesi ve neticesinde ihtilafın doğduğu bu seçim sebebiyle onları yaratmıştır ki, hakkı seçene güzel seçiminden dolayı mükâfat versin, batılı seçeni de kötü seçiminden dolayı cezalandırsın. Ehl-i Sünnet, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki lâm harfinin:
وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ ليست لام التعليل، فليس الاختلاف والرحمة علة الخلق، وإنما هي لام الصيرورة، أي خلقهم ليصير أمرهم إلى الاختلاف، وإن لم يقصد بهم الاختلاف، فهذا تعبير عن ثمرة الأمر ومقتضاه.
{ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “Zaten O, onları bunun için yaratmıştır” lâm-ı ta'lîl (gerekçe bildiren lâm) olmadığını, dolayısıyla ihtilafın ve rahmetin yaratılışın illeti olmadığını zikretmiştir; aksine o lâm-ı sayrûrettir (akıbet bildiren lâm). Yani kendileri için ihtilaf kastolunmamış olsa bile işlerinin neticesi ihtilafa varsın diye onları yaratmıştır; bu da işin meyvesinin ve gereğinin bir ifadesidir.
وسبق في قضاء الله وقدره لعلمه التّام وحكمته النافذة أن ممن خلقه من يستحق الجنة، ومنهم من يستحق النار، وأنه لا بد من أن يملأ جهنم من الجنّ والإنس أجمعين، وهم الذين تمردوا وعصوا أوامر الله، ولم يهتدوا بما أرسل الله به الرسل من الآيات والأحكام.
Kusursuz ilmi ve geçerli hikmeti gereğince Allah'ın kaza ve kaderinde; yarattıklarından cenneti hak edenlerin de cehennemi hak edenlerin de olacağı ve cehennemi cinler ve insanların hepsiyle mutlaka dolduracağı önceden geçmiştir ki onlar da haddi aşan, Allah'ın emirlerine isyan eden ve Allah'ın peygamberlerle gönderdiği ayetler ve hükümlerle hidayete ermeyen kimselerdir.
فائدة القصة القرآنية للنّبي ﷺ
Kur'an Kıssalarının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Açısından Faydası
بعد أن أخبر الله تعالى في سورة هود بقصص الأنبياء السابقين مع أقوامهم، ذكر فائدة تلك القصص بالنسبة للنّبي ﷺ، وحصرها في فائدتين:
Yüce Allah Hûd suresinde geçmiş peygamberlerin kavimleriyle olan kıssalarını haber verdikten sonra, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açısından bu kıssaların faydasını zikretmiş ve bunu iki faydada sınırlandırmıştır:
الأولى- تثبيت الفؤاد على أداء الرسالة وعلى الصبر واحتمال الأذى.
Birincisi: Tebliği yerine getirme, sabretme ve eziyetlere katlanma hususunda kalbin sebat bulmasıdır.
والثانية- بيان ما هو حق وعظة وذكرى للمؤمنين.
İkincisi: Müminler için hakkın, öğüdün ve uyarının ne olduğunun açıklanmasıdır.
ثم ختم الله تعالى السورة بما بدأها به وهو الأمر بالعبادة والتوكل على الله، وعدم المبالاة بعداوة المشركين.
Sonra Yüce Allah sureyi, başladığı şeyle yani ibadet etme, Allah'a tevekkül etme ve müşriklerin düşmanlığına aldırmama emriyle bitirmiştir.
وهذه هي الآيات المبينة لهذه الأهداف:
Bu hedefleri açıklayan ayetler şunlardır:
[سورة هود (١١) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٣]
[Hûd Suresi (11): 120-123. Ayetler]
وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)
{ وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } “Peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle tesbit edip pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bunda da sana hak, müminlere de bir öğüt ve bir hatırlatma gelmiştir. (120) İman etmeyenlere de de ki: 'Elinizden geleni yapın, şüphesiz biz de yapmaktayız.' (121) 'Ve bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz.' (122) Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir ve bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir. (123)”
والمعنى: وكلّا من السورة والآيات التي ذكر فيها قصص الأنبياء المتقدمين نقصّها عليك أيها النّبي بقصد تحقيق فائدتين:
Anlamı şudur: Geçmiş peygamberlerin kıssalarının zikredildiği surenin ve ayetlerin her birini, iki faydayı gerçekleştirmek kastıyla sana anlatıyoruz ey Peygamber: