إني لا أتّبع أهواءكم أو شهواتكم في سلوك طريقتكم القائمة على اتّباع الهوى دون اتّباع الدليل، وليس لكم إلا تقليد الآباء ووراثة الأسلاف من غير بصيرة كما تصرّحون: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزّخرف: ٤٣/ ٢٣] . إني إن اتبعت أهواءكم فأنا ضالّ، وما أنا من الحق والهدى على شيء، وفي هذا تبيان بأنهم ليسوا من الهداية في شيء، وليسوا في اعتقادهم على بصيرة.
Delile uymayıp heva ve hevese uymaya dayanan yolunuzu tutarak sizin heveslerinize veya arzularınıza uymam. Açıkça söylediğiniz gibi, sizin körü körüne ataları taklit etmekten ve geçmişlerden tevarüs etmekten başka hiçbir dayanağınız yoktur: {إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız” [Zuhruf: 43/23]. Şayet sizin heveslerinize uyarsam sapmış olurum, hak ve hidayetten yana hiçbir şey üzere olmam. Bunda onların hidayetten zerre kadar nasiplerinin olmadığına ve inançlarında hiçbir basiret üzere bulunmadıklarına dair bir açıklama vardır.
فإن عبادة غير الله ضلال وشرك، يترفّع عنها العقلاء، وعبادة الله تدلّ عليها الحجة البالغة والبرهان الواضح، ويرشد إليها الفكر الصحيح.
Çünkü Allah'tan başkasına ibadet etmek, akıl sahiplerinin tenezzül etmeyeceği bir sapıklık ve şirktir; Allah'a ibadete ise kesin delil ve apaçık bürhan delalet etmekte ve doğru düşünce insanı ona yöneltmektedir.
قل لهم أيها النّبي: إني على أمر بيّن، وإني فيما أخالفكم فيه على بصيرة من شرع الله الذي أوحاه إلي، وعلى حجة واضحة، وهو هذا القرآن المعجزة الخالدة على صدق اتجاهي ومنهجي، فهو كلام الله الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، أما أنتم أيها المشركون فقد كذّبتم بالقرآن وكفرتم بالرحمن، ورفضتم الحقّ الذي جاءني من عند الله، واتّبعتم الشيطان، والهوى والضلال، وقلّدتم الآباء من غير روية ولا تفكير.
Ey Peygamber, onlara de ki: Ben apaçık bir hakikat üzerindeyim ve size muhalefet ettiğim hususlarda Allah'ın bana vahyettiği şeriatından gelen bir basiret ve apaçık bir hüccet üzerindeyim. O da tuttuğum yönün ve takip ettiğim metodun doğruluğuna ebedî bir mucize olan bu Kur'an'dır; zira o, önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamayacağı Allah'ın kelamıdır. Size gelince ey müşrikler; siz Kur'an'ı yalanladınız, Rahmân'ı inkâr ettiniz, bana Allah katından gelen hakkı reddettiniz, şeytana, heva ve dalalete uydunuz, hiç düşünmeden ve akıl yürütmeden ataları taklit ettiniz.
وليس الأمر بيدي كما تتوهمون، وليس عندي الذي تستعجلون به وهو العذاب، فلا أقدر على إنزاله بكم، وما الحكم الفاصل والقضاء المبرم إلا لله، إليه يرجع الأمر كله، إن شاء عجّل لكم ما سألتم من العذاب، وإن شاء أجّلكم إلى أجل معين بمقتضى علمه ومشيئته وحكمته العظيمة: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ [الرّعد: ١٣/ ٨] .
İş sizin sandığınız gibi benim elimde değildir; çabucak gelmesini istediğiniz şey, yani azap benim yanımda değildir, onu üzerinize indirmeye gücüm yetmez. Kesin hüküm ve nihai kaza ancak Allah'ındır, bütün işler O'na döner. Dilerse istediğiniz azabı size çabucak verir, dilerse ilmi, meşiyeti ve yüce hikmeti gereğince sizi belirli bir vakte kadar erteler: {وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ} “O'nun katında her şey bir ölçüye bağlıdır” [Ra'd: 13/8].
والله يقضي بالحق، ويقصّ على رسوله القصص الحق في وعده ووعيده وجميع أخباره، وهو خير الفاصلين، أي خير الحاكمين الذين يفصلون في القضايا بين عباده، وينفذ أمره متى شاء إصدار الحكم العادل.
Allah hak ile hükmeder; Resulüne vaadinde, tehdidinde ve bütün haberlerinde doğru kıssaları anlatır. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır; yani kulları arasındaki davaları karara bağlayan hâkimlerin en hayırlısıdır ve adil hükmü vermek istediği anda O'nun emri derhal yürürlüğe girer.
قل لهم أيها النّبي: لو كان عندي ما تستعجلون به من نزول العذاب، ولو كان
Ey Peygamber, onlara de ki: Eğer acele istediğiniz o azabın indirilmesi benim elimde olsaydı ve eğer
بمقدوري إيقاع العذاب بكم، لأوقعته عليكم، ولتمّ فصل القضاء بيني وبينكم، والله قد وعدني النصر، ووعد الله حق منجز، والله تعالى أعلم بالظالمين الكافرين الذين لا أمل في صلاحهم ورجوعهم إلى الحق والإيمان، والصلاح والاستقامة، فيكون إنزال العذاب بيده تعالى لا بيدي، والله أعلم كيف يعاقب، ومتى يعاقب، وعلى أي نحو يجازي، قال الله سبحانه: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) [الأعراف: ٧/ ٣٤] .
azabı başınıza getirmek benim gücüm dahilinde olsaydı, onu hemen üzerinize indiriverirdim de benimle sizin aranızdaki hüküm tamamlanıp bitmiş olurdu. Allah bana zafer vadetmiştir, Allah'ın vaadi ise gerçekleşecek bir haktır. Allah Teâlâ düzelmelerinden, hakka, imana, salah ve istikamete dönmelerinden ümit kesilen o zalim kâfirleri en iyi bilendir. Dolayısıyla azabın indirilmesi benim elimde değil O Yüce Zatın elindedir. Allah nasıl cezalandıracağını, ne zaman cezalandıracağını ve ne şekilde karşılık vereceğini en iyi bilendir. Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤)} “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince ne bir an geri kalırlar ne de öne geçerler. (34)” [A'râf: 7/34].
عالم الغيب
Gayb Âlemi
يتأثّر الإنسان عادة بما هو مشاهد محسوس أمامه، ويهمل أو يتناسى مغيبات الأمور، سواء في الماضي أو في المستقبل، وهذا دليل على نقص علم الإنسان، وبرهان واضح على كمال علم الله تعالى واطّلاعه على كلّ شيء صغير أو كبير، وعلم الغيب مقصور على الله تعالى، لا يستطيع أحد من العقلاء ادّعاء العلم بالغيب لأن الواقع يكذّبه، وقد تورّط بعض السّذّج والجهلة، فادّعوا معرفتهم بالغيبيات، فجاءت الأحداث والوقائع مكذّبة لهم، مما أثبت للناس صدق ما أخبر به القرآن من حصر الغيب بالله، والتأكد من صحة الوحي والنّبوّة التي هي طريق الإخبار عن عالم الغيب، قال الله تعالى:
İnsan genellikle önünde müşahede ettiği, duyularıyla algıladığı şeylerden etkilenir; geçmişte veya gelecekte olsun, gayb olan hususları ise ihmal eder veya unutur. Bu, insan ilminin noksanlığına bir delil, Allah Teâlâ'nın ilminin kemaline ve küçük-büyük her şeyi kuşattığına apaçık bir bürhandır. Gayb ilmi yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir; akıl sahiplerinden hiç kimse gaybı bildiğini iddia edemez, çünkü gerçekler onu yalanlar. Bazı saf ve cahil kimseler bu işe kalkışıp gaybî hususları bildiklerini iddia etmişler, fakat olaylar ve fiilî durumlar onları yalanlamış; bu da gaybın yalnızca Allah'a ait olduğu yönündeki Kur'an haberinin doğruluğunu ve gayb âleminden haber verme yolu olan vahiy ve nübüvvetin sıhhatini insanlara kesin olarak kanıtlamıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٩ الى ٦٢]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 59-62]
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)
{وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)} “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin. Yerin karanlıklarındaki hiçbir dane, hiçbir yaş ve hiçbir kuru yoktur ki hepsi apaçık bir kitapta bulunmasın. (59) Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen O'dur. Sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye sizi gündüzün diriltir (uyandırır). Sonra dönüşünüz ancak O'nadır. Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. (60) O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir. Size koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiği zaman, elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar görevlerinde hiçbir kusur etmezler. (61) Sonra onlar gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm ancak O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”
اختصّ الله تعالى بالعلم بمغيبات الأمور، فهو سبحانه عنده خزائن الغيب ومفاتيحها، وهذه استعارة، عبارة عن التوصل إلى الغيوب، كما يتوصل في الأشياء المشاهدة بالمفتاح إلى المغيب عن الإنسان، وهو سبحانه عالم الغيب والشهادة، أي عالم الخفيات والمحسوسات المرئية، ولا يعلم بالغيب أحد سواه.
Allah Teâlâ gayb olan hususların ilmini zatına tahsis etmiştir; gaybın hazineleri ve anahtarları O'nun katındadır. Bu bir istiare olup, görülen nesnelerde insana kapalı olan şeye anahtarla ulaşıldığı gibi gayblara ulaşmayı ifade eder. O Sübhânehu, âlimu'l-gaybi ve'ş-şehâdedir; yani gizli olanların da hissedilip görülenlerin de bilicisidir ve O'ndan başka hiç kimse gaybı bilemez.
والغيبيات التي اختصّ الله بها خمس، وهي مذكورة في قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ ماذا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤) [لقمان: ٣١/ ٣٤] .
Allah'ın zatına has kıldığı gaybî hususlar beştir ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilmiştir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ ماذا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez. Hiçbir kimse hangi yerde öleceğini de bilmez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır. (34)” [Lokmân: 31/34].
ويعلم سبحانه حديث النفس، ويعلم السّر وأخفى، ويعلم دقائق الأشياء المشاهدة للبشر، كما يعلم الغيبيات، فيعلم كل ما هو كائن في البر والبحر، ويعلم سقوط أي ورقة من أوراق الشجر في أي مكان وزمان، سواء في البر أو في البحر، ويعلم ما تسقط من حبّة في ظلمات الأرض وأعماقها، سواء بفعل الإنسان كالزارع، أو بفعل الحيوان كالنّمل، أو بغير فعل الإنسان كالساقط من النبات في شقوق الأرض، ويعلم ما يسقط من الثمار الرطبة أو اليابسة، الحية أو الميتة، فعلم الكائنات كلها ثابت مستقر في كتاب واضح هو اللوح المحفوظ.
O Sübhânehu nefsin fısıltılarını bilir, gizliyi ve gizlinin de gizlisini bilir; gaybı bildiği gibi insanların müşahede ettiği şeylerin inceliklerini de bilir. Karada ve denizde var olan her şeyi bilir; karada veya denizde, nerede ve ne zaman olursa olsun ağaç yapraklarından düşen herhangi bir yaprağın düşüşünü bilir; ister çiftçi gibi insanın fiiliyle, ister karınca gibi hayvanın fiiliyle, isterse toprağın yarıklarına dökülen bitkiler gibi insanın fiili olmaksızın yerin karanlıklarına ve derinliklerine düşen her daneyi bilir; yaş olsun kuru olsun, canlı olsun cansız olsun düşen meyveleri bilir. Bütün varlıkların ilmi, apaçık bir kitap olan Levh-i Mahfûz'da sabit ve kayıtlıdır.
وينضم إلى علم الله الشامل قدرة الله التامة على الإحياء والإماتة، والبعث والحشر، والمثل المشاهد للبعث من القبور: مسألة النوم واليقظة، فذلك إماتة وبعث على نحو ما، فالله هو الذي يتوفاكم توفّيا أصغر بالنوم كل ليلة، ويعلم كل ما كسبتم
Allah'ın [her şeyi] kuşatan ilmine; diriltme ve öldürmeye, [kabirden] kaldırıp toplamaya (ba's ve haşre) olan tam kudreti de eklenmektedir. Kabirlerden yeniden diriltilmenin gözle görülen misali, uyku ve uyanıklık konusudur. Zira bu da bir bakıma öldürme ve diriltmedir. Her gece uyku vasıtasıyla sizi küçük bir vefatla vefat ettiren ve kazandığınız her şeyi bilen O Allah'tır
أو عملتم أيها الناس من الأعمال بالنهار، في حال السكون وحال الحركة، ثم بعد التّوفّي بالنّوم والعلم بالأعمال في النهار، يبعثكم في النهار، أي يرسلكم ويوقظكم فيه، وهذا التّقلّب في الليل والنّهار لأجل أن يقضى وينفذ الأجل المسمّى الذي علمه الله تعالى لكل واحد منكم، فإن الآجال والأعمار محدودة ومقدرة، مكتوبة سابقا.
veya işlediğiniz amelleri -gerek sükûn halinde gerek hareket halinde olsun- bilen O'dur. Sonra uykuyla vefat ettirip gündüzün işlenen amelleri bildikten sonra, gündüzün sizi diriltir; yani gündüz vaktinde sizi salıverir ve uyandırır. Gece ve gündüzdeki bu evrilip çevrilme, Allah Teâlâ'nın her biriniz için bildiği tayin edilmiş ecelin tamamlanıp yerine gelmesi içindir; zira eceller ve ömürler sınırlı, takdir edilmiş ve önceden yazılmıştır.
ثم إلى الله مرجعكم يوم القيامة بعد تمام الآجال، ثم يخبركم بأعمالكم التي قمتم بها في الدنيا، ويجازيكم عليها، إن خيرا فخير، وإن شرّا فشرّ.
Sonra ecellerin tamamlanmasının ardından kıyamet günü dönüşünüz Allah'adır. Sonra dünyada yapmış olduğunuz amelleri size haber verecek ve onlara göre sizi karşılıklandıracaktır; hayırsa hayır, şerse şer.
والله هو الذي يقهر كل شيء، ويخضع لعظمته وجلاله وكبريائه كل شيء، وهو القادر على بعث الأجساد والأرواح لأن من قدر على بعث من توفّي بالنوم قادر على بعث من توفّي بالموت، وهو المتصرّف بعباده، يفعل ما يشاء، إيجادا وإعداما، وإحياء وإماتة. ويرسل الله الملائكة الكرام الموكلين بكتب الأعمال، في الليل والنهار، يحفظون بدن الإنسان، ويحصون أعماله، ولا يفرطون بشيء منها. وكتابة الملائكة الحفظة أعمال الإنسان من أجل الإتيان بدليل مادّي محسوس، لإقامة الحجة على الإنسان.
Her şeye boyun eğdiren, azamet, celal ve kibriyasına her şeyin boyun eğdiği O Allah'tır. Bedenleri ve ruhları diriltmeye kadir olan da O'dur; zira uykuyla vefat edeni diriltmeye gücü yeten, ölümle vefat edeni de diriltmeye kadirdir. Kullarında dilediği gibi tasarruf eden O'dur; var etme ve yok etme, diriltme ve öldürme hususunda ne dilerse yapar. Allah, gece ve gündüz amelleri yazmakla görevli şerefli melekleri gönderir; onlar insanın bedenini korur, amellerini sayıp kaydeder ve bunlardan hiçbirini eksik bırakmazlar. Koruyucu meleklerin insanın amellerini yazması, insana karşı delil getirmek üzere maddî ve somut bir delil ortaya koymak içindir.
فإذا حان أجل الإنسان، قبضت روحه الرّسل الموكلون بذلك من الملائكة، حال كونهم غير مقصّرين في حفظ أرواح الموتى، بل يحفظونها حيث شاء الله تعالى، ثم يرد هؤلاء الذين تتوفاهم الرّسل إلى حكم الله وجزائه، والله هو مولى الناس ومالكهم الذي يلي أمورهم، له وحده سبحانه الحكم يوم القيامة، لا حكم فيه لغيره، ولا رادّ لقضائه، ولا معقّب لحكمه، وهو أسرع الحاسبين، يحاسب الكل في أسرع وقت وأقصره، ولا يشغله حساب عن حساب.
İnsanın eceli geldiğinde, meleklerden bununla görevli olan elçiler onun ruhunu kabzederler; onlar ölülerin ruhlarını muhafaza etmede hiçbir kusur işlemezler, bilakis onları Allah Teâlâ'nın dilediği yerde korurlar. Sonra bu elçilerin canını aldığı kimseler, Allah'ın hükmüne ve cezasına döndürülürler. İnsanların gerçek mevlâsı ve onların işlerini idare eden mâliki Allah'tır. Kıyamet günü hüküm yalnızca O'nundur, o günde O'ndan başkasına ait hiçbir hüküm yoktur; O'nun kazasını geri çevirecek ve hükmünü bozacak kimse de yoktur. O, hesap görenlerin en süratlisidir; herkesin hesabını en hızlı ve en kısa sürede görür ve hiçbir hesap O'nu diğer bir hesaptan alıkoymaz.
بعض مظاهر القدرة الإلهيّة
İlahî Kudretin Bazı Tezahürleri
اقتضت رحمة الله بعباده أن يعدّد لهم في مناسبات مختلفة بعض مظاهر قدرته ليرشدهم إلى الإيمان به لأنه القادر الرازق المنجي والمنتقم، وذلك سواء في حالات الشّدة والأزمة ليعرفهم من بيده الأمر المطلق، أو في حال التهديد والوعيد بالعذاب حين تكذيبهم برسالات الرّسل وانحرافهم عن طريق الاستقامة وانغماسهم في حمأة الرّذيلة والضّلالة، ومن هذه المظاهر قوله تعالى:
Allah'ın kullarına olan merhameti, onları Kendisine imana yönlendirmek için kudretinin bazı tezahürlerini çeşitli vesilelerle sayıp dökmesini gerektirmiştir; zira O; kadir, rızık veren, kurtaran ve intikam alandır. Bu sayım, mutlak otoritenin kimin elinde olduğunu onlara tanıtmak için gerek şiddet ve kriz anlarında, gerekse peygamberlerin risaletlerini yalanlayıp istikamet yolundan saptıklarında ve rezillik ile sapıklık batağına gömüldüklerinde azapla tehdit ve uyarı esnasında yapılır. Bu tezahürlerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٧]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 63-67]
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)} “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından (tehlikelerinden) sizi kim kurtarır? Ki siz gizli gizli ve yalvara yakara: Andolsun eğer bizi bundan kurtarırsa, muhakkak şükredenlerden olacağız diye O'na dua edersiniz.' (63) De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz O'na ortak koşarsınız.' (64) De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kadirdir.' Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! (65) O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' (66) Her haberin gerçekleşeceği bir zaman vardır; yakında bileceksiniz. (67)”
هذه الآيات الأولى لتوبيخ عبدة الأوثان، وتعريفهم بسوء فعلهم في عبادة الأصنام، وتركهم الذي ينجّي من المهلكات، ويلجأ إليه في الشدائد.
Bu ilk ayetler putperestleri azarlamak, putlara tapmalarındaki kötü fiillerini ve helak edici şeylerden kurtaran, sıkıntılarda kendisine sığınılan Zat'ı terk ettiklerini onlara bildirmek içindir.
ومعناها: قل أيها الرسول لهؤلاء المشركين الغافلين عن آيات التوحيد: من الذي ينجّيكم من شدائد البر والبحر، وأهوال السفر ومخاوفه إذا ضللتم في أنحاء الأرض البرية والبحرية، فإنكم في وقت المحنة لا تجدون غير الله ملجأ تدعونه علانية وسرّا، بخشوع وخوف، ومبالغة في الضّراعة والتّذلل والخضوع، حال كونكم تقسمون: لئن أنجانا الله من هذه الشدائد والظلمات وضوائق الأمور، لنكونن من شاكري النعمة، المقرّين بتوحيد الله، المخلصين له في العبادة، دون إشراك.
Bunun anlamı şudur: Ey Resul, tevhid ayetlerinden gafil olan bu müşriklere de ki: Karada ve denizde yollarınızı kaybettiğinizde, karanın ve denizin sıkıntılarından, yolculuğun korku ve dehşetlerinden sizi kim kurtarır? Şüphesiz siz, darlık ve sıkıntı vaktinde Allah'tan başka hiçbir sığınak bulamazsınız; O'na açıkça ve gizlice, huşû ve korkuyla, alabildiğine yalvarıp yakararak, tezellül ve boyun eğiş içerisinde dua edersiniz. [Üstelik o esnada]: “Eğer Allah bizi bu sıkıntılardan, karanlıklardan ve güç durumlardan kurtarırsa, [O'na] ortak koşmaksızın kesinlikle nimete şükredenlerden, Allah'ın birliğini ikrar edenlerden ve ibadeti yalnızca O'na has kılan ihlaslı kullardan olacağız” diye yemin edersiniz.
قل أيها النّبي: الله تعالى هو الذي ينجيكم مرارا من هذه الأهوال، ومن كل كرب أي غم وشدة، ثم مع ذلك أنتم بعدئذ تشركون بالله غيره، فتخلفون وعدكم بالإيمان، وتخونون العهد مع الله سبحانه، وتحنثون بالقسم الذي حلفتموه. وهذا مع الأسف الشديد طبع أغلب الناس، يلجأ الإنسان عادة إلى الله في الشّدة والمكروه، ثم بعد النّجاة ينسى العهد، ويعود إلى الجهل والكفر، فلا يقدر الله حقّ قدره، ولا يعظم جناب ربّه.
Ey Peygamber, de ki: Bu dehşetlerden ve her türlü kederden, yani gam ve sıkıntıdan sizi defalarca kurtaran Allah Teâlâ'dır. Sonra buna rağmen siz yine de Allah'a başkalarını ortak koşarsınız; iman sözünüzden döner, Allah Sübhânehu ile olan ahde hıyanet eder ve ettiğiniz yemini bozarsınız. Ne yazık ki bu, insanların çoğunun tabiatıdır: İnsan darlık ve hoşa gitmeyen durumlarda genellikle Allah'a sığınır, kurtulduktan sonra ise ahdi unutur, cehalet ve inkâra döner; Allah'ı hakkıyla takdir edemez ve Rabbinin yüce makamını tazim etmez.
قل أيها النّبي لهؤلاء المشركين على سبيل التهديد والوعيد والإنذار: الله هو القادر على أن ينزل عليكم ألوان العذاب المختلفة، كالرّجم بالحجارة أو الصواعق، أو البراكين والزلازل، أو الطوفان أو أعاصير الريح أو الخسف المعهود في الأمم السابقة، أو إيقاع الفرقة والفتن والاختلاط والاختلاف والاضطراب، حتى تصير الأمة شيعا وأحزابا وجماعات، كل فرقة لها اتجاه ومنهاج، فيقع التقاتل والتحارب، ويذيق بعض الناس بأس بعض وشدته، حتى يقتل بعضهم بعضا. والتّفرق والاقتتال أهون وأخفّ من عذاب الاستئصال.
Ey Peygamber, bu müşriklere tehdit, uyarı ve korkutma sadedinde de ki: Allah, taş yağmuru veya yıldırımlar, volkanlar ve depremler, tufan veya kasırgalar ya da geçmiş ümmetlerde bilinen yere batırma gibi üstünüzden veya ayaklarınızın altından üzerinize türlü türlü azaplar indirmeye; yahut ümmet her fırkası ayrı bir istikamet ve yola sahip fırkalara, hiziplere ve gruplara dönüşecek şekilde aranıza ayrılık, fitne, kargaşa, ihtilaf ve anarşi sokmaya, böylece savaş ve çatışmalar çıkarıp bazı insanlara bazılarının şiddet ve zorbalığını tattırarak birbirlerini öldürtmeye kadirdir. Ayrışma ve birbiriyle savaşma, kökten helak edici azaptan daha hafif ve daha ehvendir.
انظر أيها النّبي على سبيل التعجيب كيف ننوّع أساليب الكلام، وكيف نبيّن الدلائل بوجوه مختلفة، إما بطريق محسوس أو بطريق معقول، لعلهم يفهمون الإنذارات ويتدبرون عن الله الحجج والبيّنات، فتحدث عندهم العبرة والعظة وتصحيح الأحوال. والمراد بذلك صرف أولئك الغواة المشركين عن غيّهم، وتوجيههم نحو ما يسعدهم وينجيهم.
Ey Peygamber, hayret verici bir üslupla bak ki, uyarıları anlasınlar, Allah'tan gelen hüccet ve delilleri tefekkür etsinler, böylece kendilerinde ibret, öğüt ve hallerini düzeltme meydana gelsin diye sözün üsluplarını nasıl çeşitlendiriyoruz ve delilleri gerek hissî gerek aklî yollarla nasıl türlü türlü açıklıyoruz! Bundan maksat, o azgın müşrikleri sapıklıklarından vazgeçirmek ve kendilerini mutlu edip kurtaracak şeye yöneltmektir.
ولكن أولئك المشركين من قريش وأمثالهم كذّبوا بالقرآن الذي جاء به محمد رسول الله، وبالهدى والبيان وبالعذاب الذي هدّدوا به، والحال أن القرآن وإنذاراته حق
Fakat Kureyş'ten ve benzerlerinden olan o müşrikler, Allah'ın Resulü Muhammed'in getirdiği Kur'an'ı, hidayeti, beyanı ve kendilerine yöneltilen azap tehdidini yalanladılar; halbuki Kur'an ve onun uyarıları haktır
وصدق ليس وراءه أصدق منه. قل أيها النّبي للمشركين: لست بموكل بكم ولا حفيظ، ولا بمدفوع إلى أخذكم بالإيمان وإجباركم على الهدى، فأنتم بملء حرّيتكم تختارون الإيمان وتتركون الضلالة والكفر.
ve ötesinde daha doğrusu bulunmayan bir doğrudur. Ey Peygamber, müşriklere de ki: Ben sizin üzerinize vekil ve koruyucu değilim; sizi zorla imana sokmak ve hidayete mecbur etmekle de görevlendirilmedim. Siz tamamen kendi hür iradenizle imanı seçer, sapıklığı ve küfrü terk edersiniz.
ثم أعلن القرآن قاعدة عامة في التّهديد والوعيد على التّكذيب بالقرآن أو بالعذاب، فقال الله تعالى: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) أي لكل خبر غاية ونهاية يعرف عندها صدقه من كذبه، وسوف تعلمون يقينا صدق الخبر وحقيقة الوعد والوعيد، وهو وعد الله رسوله بالنصر على أعدائه، ووعيده لهم بالعذاب في الدنيا والآخرة، قال الله تعالى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) [فصّلت: ٤١/ ٥٣] .
Sonra Kur'an, Kur'an'ı veya azabı yalanlama konusundaki tehdit ve uyarıda genel bir kural ilan ederek şöyle buyurdu: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; ileride bileceksiniz.” Yani her haberin, doğruluğunun yalanından ayırt edileceği bir nihayeti ve sonu vardır; haberin doğruluğunu, vaat ve tehdidin hakikatini kesin olarak ileride bileceksiniz. Bu da Allah'ın, Resulü'ne düşmanlarına karşı zafer vaadi ve onlara dünyada ve ahiretteki azap tehdididir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) } “Onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar, onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde delillerimizi göstereceğiz. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” [Fussilet 41/53].
وإذا تفضّل الله على هذه الأمة المؤمنة برفع عذاب الاستئصال إكراما لنبيّها، فلم يبق بينهم داء إلا الفرقة والشّتات، والنّزاع والخلاف، فليحذروه ليكونوا أمة مهابة بين الأمم، وعنوانا طيبا رفيعا لرسالة الحقّ والقرآن.
Allah, Peygamberine bir ikram olarak kökten helak edici azabı kaldırmak suretiyle bu mümin ümmete lütufta bulunduğuna ve artık aralarında ayrılık, dağınıklık, çekişme ve ihtilaftan başka bir dert kalmadığına göre; milletler arasında heybetli bir ümmet, hak davanın ve Kur'an'ın güzel ve yüce bir timsali olabilmek için bundan sakınsınlar.
جزاء المستهزئين بالقرآن
Kur'an ile Alay Edenlerin Cezası
يوجد في كل أمّة أناس يعادون القيم الدينية والإنسانية والحضارية، لسوء في طباعهم، وانحراف في سلوكهم، وتأثّرا بأهوائهم وشهواتهم، ومن هؤلاء نفر من المشركين المكيّين كانوا يستهزئون بالقرآن المجيد، ويناصرون الأوثان والأصنام، وذلك منتهى التّردي في الإنسانية وإهدار الكرامة وإهمال العقل، ومثل هؤلاء لا يفيدهم نقاش ولا جدال، وأفضل شيء معهم هو التّرفع والإعراض عنهم، وإهمالهم وتركهم سادرين في ضلالهم، انتظارا لعذاب الله الذي يوقعه بهم في الدنيا والآخرة.
Her ümmette, tabiatlarındaki kötülük, davranışlarındaki sapma ve heva ile şehvetlerinin etkisiyle dinî, insanî ve medenî değerlere düşmanlık besleyen kimseler bulunur. Bunlardan biri de Mekkeli müşriklerden bir zümreydi; Yüce Kur'an ile alay ediyor, putları ve heykelleri destekliyorlardı. Bu ise insanlıkta son derece alçalma, onuru ayaklar altına alma ve aklı hiçe saymadır. Böylesi kimselere ne tartışma ne de münazara fayda verir; onlara karşı yapılacak en iyi şey, onlardan üstün durup yüz çevirmek, onları ihmal etmek ve Allah'ın dünyada ve ahirette başlarına indireceği azabı bekleyerek sapıklıkları içinde başıboş bırakmaktır.
قال الله تعالى:
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٨ الى ٧٠]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 68-70]
وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman, başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma. Kötülükten sakınanlara, onların hesabından bir sorumluluk yoktur; fakat sakınırlar diye bir hatırlatma vardır. Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak. Bir kimsenin kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile hatırlat. Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denk getirse bile kendisinden alınmaz. İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir. İnkâr ettiklerinden dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”
ذكر الطبري عن السّدّي سبب نزول هذه الآيات، فقال: كان المشركون إذا جالسوا المؤمنين، وقعوا في النّبي ﷺ والقرآن، فسبّوه واستهزءوا به، فأمرهم الله ألا يقعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيره. والخائضون في آيات الله: هم المكذّبون بها.
Taberî, Süddî'den bu ayetlerin nüzul sebebini naklederek şöyle dediğini aktarmıştır: Müşrikler müminlerle bir arada oturduklarında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Kur'an hakkında ileri geri konuşur, ona söver ve onunla alay ederlerdi. Bunun üzerine Allah müminlere, onlar başka bir söze geçinceye kadar onlarla oturmamalarını emretti. Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşanlar (hâizûn): Onları yalanlayan kimselerdir.
هذه الآيات أمر بترك هؤلاء العابثين وتهديد ووعيد لهم، فإذا رأيت أيها النّبي وكل مؤمن الذين يخوضون في آيات القرآن بالتكذيب والاستهزاء، فأعرض عنهم ولا تجالسهم، حتى ينتقلوا إلى التّحدث بحديث آخر، فإذا فعلوا فلا مانع من مجالستهم والتّحدث إليهم. وإن أنساك الشيطان قبح مجالسهم والمنع منها أو النّهي عنها، فجلست مع الخائضين ناسيا، فلا تقعد بعد التّذكر مع القوم الظالمين أنفسهم بالتكذيب والاستهزاء.
Bu ayetler, o alaycıları terk etme emri ile onlara yönelik bir tehdit ve uyarıdır. Ey Peygamber ve her bir mümin! Kur'an ayetleri hakkında yalanlama ve alay ile ileri geri konuşanları gördüğünde, onlardan yüz çevir ve başka bir konuyu konuşmaya geçinceye kadar onlarla bir arada oturma; bunu yaptıklarında onlarla oturup konuşmakta bir sakınca yoktur. Şayet şeytan sana onların meclislerinin çirkinliğini ve bundan menedildiğini veya yasaklandığını unutturur da unutup bu dalgacılarla oturursan, hatırladıktan sonra artık yalanlama ve alayla nefislerine zulmeden o toplulukla beraber oturma.
وليس نهيكم أيها المؤمنون المتّقون عن القعود، وأمركم بالإعراض عن الخائضين، لأن عليكم شيئا من حسابهم، وإنما هو ذكرى لكم وموعظة، لعلهم يتّقون الخوض في آيات الله، ويذكرون الله وعظمته وجلاله.
Ey takva sahibi müminler! [Onlarla] oturmaktan menedilmeniz ve [ayetler hakkında] ileri geri konuşanlardan yüz çevirmekle emrolunmanız, onların hesabından dolayı üzerinize bir sorumluluk olduğu için değildir; bu, yalnızca sizin için bir hatırlatma ve öğüttür. Umulur ki onlar da Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşmaktan sakınırlar ve Allah'ı, O'nun azamet ve celâlini hatırlarlar.
ثم أكّد الله تعالى ترك المستهزئين بآيات القرآن بقوله: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً.. أي اترك أيها الرسول والمؤمنون الذين اتّخذوا دينهم مجالا للعب واللهو، فإنهم يتلاعبون بدينهم بعبادة الأصنام، يصنعونها بأيديهم ثم يأكلونها، فقد أضاعوا عمرهم فيما لا يفيد، وهذا هو اللعب، وشغلوا أنفسهم عن العمل المفيد، وهذا هو اللهو، وغرّتهم أي خدعتهم الدنيا الفانية، وآثروها على الحياة الباقية، واشتغلوا بلذّات الدنيا الحقيرة، فخاضوا في آيات الله بدلا عما كان يجب عليهم من فهمها وامتثالها، كما قال تعالى: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٣) [الحجر: ١٥/ ٣] .
Sonra Allah Teâlâ, Kur'an ayetleriyle alay edenleri terk etmeyi şu buyruğuyla pekiştirdi: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak...” Yani ey Resul ve müminler! Dinlerini oyun ve eğlence konusu edinenleri bırakın. Zira onlar elleriyle yapıp sonra da yedikleri putlara taparak dinleriyle oynamaktadırlar; ömürlerini faydasız şeylerde zayi etmişlerdir ki bu oyundur; nefislerini faydalı amelden alıkoymuşlardır ki bu da eğlencedir. Fani dünya onları aldatmış, onu baki olan hayata tercih etmişler ve dünyanın değersiz lezzetleriyle meşgul olmuşlardır; böylece Allah'ın ayetlerini anlamak ve gereğince amel etmekle yükümlüyken bunun yerine onlar hakkında ileri geri konuşmuşlardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٣) } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve boş ümit onları oyalayadursun. İleride bilecekler!” [Hicr 15/3].
وذكّر أيها الرسول الناس بالقرآن وعظهم به، لئلا تبسل نفس، أي تجازى وتسلّم إلى الهلاك وتتحمل سوء عملها الذي صدر منها في الدنيا، وذلك في حال لا قريب منها ولا شفيع لها ولا ناصر ينصرها، بل ولا ينفعها عدل أي فداء تفتدي به، فإن بذلت كل فداء، لم يقبل منها، كما قال تعالى: وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ [البقرة: ٢/ ١٢٣] .
Ey Resul! İnsanlara Kur'an ile hatırlatmada bulun ve onunla öğüt ver ki bir nefis rehin verilmesin (tübsele), yani cezalandırılıp helake teslim edilmesin ve dünyada işlediği kötü amelin cezasını yüklenmesin; öyle bir durumda ki onun ne bir yakını ne bir şefaatçisi ne de yardım edecek bir yardımcısı bulunur. Hatta fidye olarak vereceği hiçbir denk bedel (adl) de ona fayda vermez; her türlü fidyeyi verse bile kendisinden kabul edilmez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Kimsenin kimse yerine bir şey ödeyemeyeceği, kimseden fidye kabul edilmeyeceği, şefaatin fayda vermeyeceği ve kendilerine yardım da edilmeyeceği bir günden sakının.” [Bakara 2/123].
وهذا إبطال لمبدأ وثني: وهو رجاء النّجاة في الآخرة، كما في الدنيا بتقديم الفدية لله تعالى، أو بشفاعة الشفعاء، ووساطة الوسطاء عند الله تعالى.
Bu, putperestçe bir prensibi iptal etmektedir: O da dünyada olduğu gibi ahirette de Allah Teâlâ'ya fidye vererek yahut şefaatçilerin şefaati ve aracıların Allah Teâlâ katındaki aracılığıyla kurtuluş ummaktır.
إن جزاء المستهزئين بآيات الله وهو العذاب في نار جهنم، كان بسبب سوء صنيعهم، فأولئك الذين أبسلوا بما كسبوا، أي أولئك المتّخذون دينهم لعبا ولهوا هم الذين جوزوا وعذّبوا بسبب عملهم في الدنيا، وجزاؤهم شراب من حميم، أي من ماء شديد الحرارة، يحرق البطون، ويقطع الأمعاء، ثم ينبت بدلها لتكرار العذاب، كما قال الله تعالى: وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ [محمد: ٤٧/ ١٥] . وقال سبحانه:
Allah'ın ayetleriyle alay edenlerin cezası olan cehennem ateşindeki azap, onların kötü işleri sebebiyledir. Kazandıkları yüzünden helake teslim edilenler, yani dinlerini oyun ve eğlence edinen o kimseler, dünyadaki amelleri sebebiyle cezalandırılıp azap görenlerdir. Onların cezası kaynar sudan (hamîm), yani karınları yakan, bağırsakları parçalayan ve azabın tekrarlanması için yerlerine yenileri biten son derece sıcak sudan bir içecektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “...ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar su içirilen kimseler...” [Muhammed 47/15]. Sübhânehu şöyle de buyurmuştur:
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) [النّساء: ٤/ ٥٦] .
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) } “Ayetlerimizi inkâr edenleri elbette bir ateşe sokacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah, Azîz'dir, Hakîm'dir.” [Nisâ 4/56].
محاربة الشّرك
Şirkle Mücadele
إن من أهم أصول شريعة الإسلام وشرائع الأنبياء السابقين القضاء على الشّرك وتصفية معاقله وإنهاء وجوده وآثاره بين الناس لأن عقيدة الشّرك صفة بدائية غير حضارية، تسيء إلى الإنسان وتقديره، وتجعله يرتع في مخازي الخرافات والأباطيل، وتكون سببا لتدميره وتعذيبه عذابا شديدا في الدار الآخرة.
İslam şeriatının ve önceki peygamberlerin şeriatlarının en önemli esaslarından biri, şirki ortadan kaldırmak, onun kalelerini tasfiye etmek ve insanlar arasındaki varlığına ve izlerine son vermektir. Çünkü şirk inancı ilkel, medeniyet dışı bir vasıftır; insana ve onun kadrine hakarettir, onu hurafelerin ve batılların rezillikleri içinde debelendirir, ahiret yurdunda ise onun helakine ve şiddetli bir azapla cezalandırılmasına sebep olur.
قال الله تعالى مبيّنا مخازي الشّرك وضلالات المشركين:
Allah Teâlâ, şirkin rezilliklerini ve müşriklerin sapıklıklarını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧١ الى ٧٣]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 71-73]
قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)
{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların yeryüzünde ayartıp şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir. Ve bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.' 'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının' [diye de emrolundu]. Huzuruna toplanacağınız O'dur. Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün de mülk yalnızca O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir.”
هذه حملة شديدة من الجدال والنقاش واللوم على الشّرك والمشركين، قال السّدّي مبيّنا سبب النزول: قال المشركون للمسلمين: اتّبعوا سبيلنا، واتركوا دين محمد، فأنزل الله ﷿: قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا.. الآيات.
Bu, şirke ve müşriklere yönelik şiddetli bir münazara, tartışma ve kınama hamlesidir. Süddî iniş sebebini açıklayarak şöyle demiştir: Müşrikler Müslümanlara: «Bizim yolumuza uyun ve Muhammed'in dinini bırakın» dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım ve ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?...” ayetlerini indirdi.
والمعنى: قل أيها النّبي في احتجاجك على المشركين: أنطيع رأيكم في أن نعبد من دون الله ما لا قدرة له على نفعنا ولا على ضرّنا لأنها أصنام صماء جمادات لا حياة فيها ولا حركة، ثم نردّ على أعقابنا إلى إلى الشّرك والكفر، بعد أن أنقذنا الله منه،
Manası [şudur]: Ey Peygamber! Müşriklere karşı delil getirirken de ki: Allah'ı bırakıp da bize fayda veya zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk edelim? Zira onlar, kendilerinde ne bir hayat ne de bir hareket bulunan sağır ve cansız putlardır. Allah bizi ondan kurtardıktan sonra gerisin geri şirke ve küfre mi dönelim?
وهدانا للإسلام دين المجد والحضارة، والرّقي واحترام العقل والكرامة الإنسانية، فيكون مثلنا مثل الذي استهوته الشياطين في الأرض، وذهبت بعقله، وأصبح حيران تائها، لا يدري كيف يسير؟ والحال أن له أصحابا مخلصين، على الجادّة المستقيمة، يدعونه إلى طريق الهدى، قائلين له: ائْتِنا أي بادر إلى اتّباع طريقتنا، فهي حقّ وخير ورشد.
Oysa [Allah] bizi şeref, medeniyet, terakki, akla ve insan onuruna saygı dini olan İslam'a hidayet etmiştir. Bu takdirde bizim halimiz, yeryüzünde şeytanların ayarttığı, aklını başından aldığı, şaşkın ve hedefsiz kalıp nasıl yürüyeceğini bilemeyen bir kimsenin durumuna benzer. Halbuki onun, dosdoğru yol üzerinde bulunan, kendisini hidayet yoluna çağırarak ona: «{ ائْتِنا } Bize gel», yani bizim yolumuza uymaya koş, zira o hak, hayır ve doğruluktur diyen samimi arkadaşları vardır.
وبعبارة أخرى: أيصلح أن يكون بعد الهدى أن نعبد الأصنام، فيكون ذلك منا ارتدادا على العقب، فيكون كرجل على طريق واضح، فاستهوته عنه الشياطين، فخرج عنه إلى دعوتهم، فيكون حائرا؟
Diğer bir ifadeyle: Hidayetten sonra putlara tapmamız, dolayısıyla bunun bizden gerisin geri bir irtidat olması ve açık bir yol üzerindeyken şeytanların ayartıp yoldan çıkardığı, onların çağrısına uyup şaşkına dönen bir adam gibi olmamız hiç yakışır mı?
ادع أيها الرسول أولئك المشركين لدين الحق، وقل لهم: إن هدى الله في قرآنه هو الهدى، وطريق الإسلام هو الحق، وهو الصراط المستقيم، لا ما تدعون إليه من أهوائكم، فليس ذلك بهدي، بل هو في نفسه كفر وضلال. وقل لهم: وأمرنا بأن نسلم لله ربّ العالمين، أي نخلص له العبادة وحده لا شريك له، فأسلمنا.
Ey Resul! O müşrikleri hak dine davet et ve onlara de ki: Allah'ın Kur'an'ındaki hidayeti asıl hidayettir; İslam'ın yolu haktır ve o dosdoğru yoldur; sizin hevalarınızdan ibaret olup davet ettiğiniz şeyler hidayet değildir, bilakis kendi içinde küfür ve sapıklıktır. Onlara şöyle de: «Bize âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim olmamız, yani hiçbir ortağı olmaksızın ibadeti yalnızca O'na halis kılmamız emredildi, biz de teslim olduk.»
وأمرنا أيضا بإقامة الصلاة: وهي الإتيان بها على الوجه الأكمل، الذي شرعت من أجله: وهو تزكية النفس بمناجاة الله، والنّهي أو المنع عن الفحشاء والمنكر.
Bize ayrıca namazı dosdoğru kılmamız da emredildi: Bu da namazın meşru kılınış gayesi olan en mükemmel şekliyle yerine getirilmesidir ki bu gaye, Allah ile münacatta bulunarak nefsi arındırmak ve hayâsızlık ile kötülükten nehyetmek ya da alıkoymaktır.
وأمرنا كذلك بتقوى الله، أي اتّقاء ما يترتّب على مخالفة دين الله وشرعه، فنكون مأمورين بأمور ثلاثة: هي الإخلاص لله دون إشراك، وإقامة الصلاة وعبادة الله وحده دون غيره، والتقوى في جميع الأحوال سرّا وعلنا. والسبب في هذه الأوامر الثلاثة إعداد النفوس للمستقبل، والخلود الأبدي في الآخرة، لأن الله يحاسبنا، وهو الذي إليه تحشرون، أي تجمعون يوم القيامة، فيحاسب الخلائق على أعمالهم، ويجازيهم عليها.
Aynı şekilde bize Allah'tan sakınmamız (takva), yani Allah'ın dinine ve şeriatına muhalefet etmekten doğacak sonuçlardan korunmamız da emredildi. Böylece biz üç şeyle emrolunmuş bulunmaktayız: Şirk koşmaksızın Allah'a ihlasla yönelmek, namazı dosdoğru kılmak ve başkasına değil yalnızca Allah'a ibadet etmek, gizlide ve açıkta her halükarda takva sahibi olmak. Bu üç emrin sebebi, nefisleri geleceğe ve ahiretteki ebedî hayata hazırlamaktır; çünkü Allah bizi hesaba çekecektir ve O, huzuruna toplanacağınız (tuhşerûn), yani kıyamet gününde bir araya getirileceğiniz zattır; böylece mahlukatı amellerinden hesaba çeker ve karşılığını verir.
والله الذي نعبده هو خالق السماوات والأرض ومالكهما ومدبرهما بالحق
Kendisine ibadet ettiğimiz Allah; göklerin ve yerin hak,
والعدل والحكمة، والخلق معناه: الابتداع والإخراج من العدم إلى الوجود، ومعنى الخلق بالحق: أنه لم يخلق السماوات والأرض باطلا من غير معنى، بل لمعان مفيدة ولحقائق بيّنة، منها الاستدلال بها على وجود الصانع الخالق ونزول الأرزاق وغير ذلك.
adalet ve hikmetle yaratıcısı, maliki ve yöneticisidir. Yaratma (halk) kavramının anlamı: Yoktan var etmek ve yokluktan varlığa çıkarmaktır. Hak ile yaratmanın anlamı ise: Gökleri ve yeri anlamsız, boş yere değil; faydalı manalar ve açık hakikatler için yaratmış olmasıdır ki bunlardan biri de Sanatkâr ve Yaratıcı'nın varlığına delil getirilmesi, rızıkların indirilmesi ve diğer hikmetlerdir.
واذكر أيها الرسول الخلق والإعادة يوم يقول الله للشيء يوم القيامة: كُنْ فَيَكُونُ ويوم ينفخ في الصور، فيصعق كل من في السماوات والأرض، ويهلك كل مخلوق حتى الملك الذي نفخ فيه. وقول الله هو الحق، أي قضاؤه هو الحق، والله سبحانه صاحب الملك، المطلق في الدنيا والآخرة. ومن صفات الله تعالى أنه عالم الغيب والشهادة، أي ما غاب عنّا، وعالم المحسوسات الذي نراه، وهو سبحانه الحكيم في خلقه، فلا يفعل ولا يشرع لعباده إلا ما فيه الخير والحكمة والمصلحة، وهو الخبير بأحوالهم، المطّلع على سرائرهم ونيّاتهم وضمائرهم. وإذا كان الله هو المتّصف بهذه الصفات، فهو الأحقّ بالعبادة، فلا يصحّ لعاقل أن يدعو أو يعبد غير الله تعالى، لذا قال سبحانه: فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً [الجنّ: ٧٢/ ١٨] ، بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ [الأنعام: ٦/ ٤١] .
Ey Resul! Kıyamet günü Allah'ın bir şeye: { كُنْ فَيَكُونُ } “Ol deyiverince hemen oluverdiği” ve Sûr'a üflendiğinde göklerde ve yerde bulunan herkesin çarpılıp bayılacağı, hatta Sûr'a üfleyen melek dahil her mahlukun helak olacağı yaratılışı ve yeniden diriltilişi hatırla. Allah'ın sözü haktır, yani O'nun hükmü haktır ve Allah Sübhânehu dünyada ve ahirette mutlak mülkün sahibidir. Allah Teâlâ'nın sıfatlarından biri de O'nun gaybı ve şehadeti, yani bizden gizli olanı ve gördüğümüz duyulur âlemi bilmesidir. O Sübhânehu, yaratmasında Hakîm'dir; kulları için içinde hayır, hikmet ve maslahat olandan başkasını yapmaz ve teşri kılmaz. O, kullarının hallerinden haberdar olan (Habîr), onların gizlediklerine, niyetlerine ve vicdanlarına vakıf olandır. Eğer Allah bu sıfatlarla muttasıf ise, ibadet edilmeye en layık olan da O'dur; dolayısıyla aklı başında hiçbir kimsenin Allah Teâlâ'dan başkasına dua etmesi veya ibadet etmesi doğru olmaz. Nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } “Öyleyse Allah ile birlikte hiçbir kimseye yalvarmayın.” [Cin 72/18], { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse yalvardığınız sıkıntıyı giderir.” [En'âm 6/41].
مجادلة إبراهيم الخليل لأبيه
İbrâhim Halîl'in Babasıyla Münazarası
لقد تحمّل الأنبياء والرّسل عليهم الصلاة والسّلام عناء كبيرا وجهدا عظيما من أجل ترك الناس عبادة الأصنام والأوثان من قديم الزمان، وكان لسيّدنا إبراهيم الخليل ﵇ قدرة بارعة على جدال الوثنيين، ومنهم أبوه آزر، الذي تلطّف في مجادلته، وحاول إقناعه بكل الوسائل، فلم يستجب آزر لدعوة التوحيد، بل هدّد إبراهيم ﵇ بالقتل رجما بالحجارة إن لم يكف عن دعوته، قال الله تعالى:
Peygamberler ve resuller (aleyhimüssalâtü vesselâm), insanların çok eski zamanlardan beri putlara ve heykellere tapmayı bırakmaları uğrunda büyük meşakkatlere katlanmış ve büyük çaba sarf etmişlerdir. Efendimiz İbrâhim Halîl (aleyhisselâm)'ın putperestlerle münazara etmede üstün bir kabiliyeti vardı; bunlardan biri de münazarasında kendisine nezaketle davrandığı ve her yolla ikna etmeye çalıştığı babası Âzer idi. Fakat Âzer tevhit çağrısına icabet etmedi; aksine davetinden vazgeçmediği takdirde İbrâhim (aleyhisselâm)'ı taşlayarak öldürmekle tehdit etti. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٤ الى ٧٩]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 74-79]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. Böylece biz İbrâhim'e, kesin inananlardan olsun diye göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk. Gecenin karanlığı onu kaplayınca bir yıldız gördü ve 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. Yıldız batınca da 'Ben batanları sevmem' dedi. Ay'ı doğarken görünce 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O da batınca 'Rabbim beni doğru yola iletmeseydi, elbette sapan topluluktan olurdum' dedi. Güneşi doğarken görünce 'İşte bu benim Rabbim, bu daha büyük!' dedi. O da batınca 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi.”
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)
{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) } “Ben, hanîf olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan yaratana çevirdim ve ben müşriklerden değilim.”
هذه الآيات للاحتجاج بها على مشركي العرب الذين يدّعون أنهم على ملّة أبيهم إبراهيم، من أجل إبطال الوثنية، والمعنى: اذكر أيها النّبي حين قال إبراهيم ﵇ لأبيه آزر: أتتخذ هذه الأصنام والأوثان الجمادات آلهة، تعبدها من دون الله، مع أن الله هو الذي خلقها وخلقك، فهو المستحق للعبادة دونها، إني أراك وقومك الذين يعبدون هذه الأصنام في ضلال واضح، أي تائهين حيارى جهلاء، وأي ضلال أوضح من عبادتكم صنما من حجر أو شجر أو معدن، تنحتونه بأيديكم، ثم تعبدونه وتقدّسونه؟! كما قال تعالى: قالَ أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) [الصّافّات: ٣٧/ ٩٥- ٩٦] .
Bu ayetler, putperestliği iptal etmek üzere, ataları İbrâhim'in dini üzere olduklarını iddia eden müşrik Araplara karşı delil getirmek içindir. Anlamı şudur: Ey Peygamber! İbrâhim (aleyhisselâm)'ın babası Âzer'e şöyle dediği vakti hatırla: Allah onları ve seni yaratmışken ve O'ndan başkası değil yalnızca O ibadete layıkken, sen bu cansız putları ve heykelleri Allah'ı bırakıp ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve bu putlara tapan kavmini apaçık bir sapıklık içinde, yani şaşkın, kararsız ve cahil kimseler olarak görüyorum. Kendi ellerinizle taştan, ağaçtan veya madenden yonttuğunuz, sonra da kendisine tapıp kutsadığınız bir puta tapmanızdan daha açık hangi sapıklık olabilir?! Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) } “[İbrâhim] Dedi ki: 'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Halbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.'” [Sâffât 37/95-96].
وكما هدينا إبراهيم إلى الدعاء إلى الله وإنكار الكفر وعبادة الأصنام، أريناه مرة بعد أخرى ملكوت السماوات والأرض، أي عرفناه طريق إدراك أسرار الكون، ليستدلّ بذلك على وحدانيتنا وعظيم قدرتنا وسعة علمنا، وليكون ممن تيقن أن شيئا
İbrâhim'i Allah'a davet etmeye, küfrü ve putlara tapmayı reddetmeye ilettiğimiz gibi; bununla birliğimize, kudretimizin büyüklüğüne ve ilmimizin genişliğine delil getirsin ve [herhangi] bir şeyin...
من الأصنام والشمس والقمر والكواكب لا يصح أن تكون إلها، لأنها حادثة، فوراءها محدث أحدثها، وصانع أوجدها.
putlardan, güneşten, aydan ve yıldızlardan hiçbir şeyin ilah olamayacağını kesin olarak bilenlerden olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu defalarca gösterdik; yani kâinatın sırlarını kavrama yolunu ona tanıttık. Çünkü bunlar sonradan yaratılmıştır (hâdis); dolayısıyla arkalarında onları meydana getiren bir muhdis ve var eden bir sanatkâr vardır.
ثم أوضح الله تعالى ما رآه إبراهيم من ملكوت السماوات والأرض، أي تبيان وجه الدلالة في خلقهما على وحدانية الله في ملكه وخلقه، فلما أظلم عليه الليل، رأى كوكبا عظيما متميّزا عن سائر الكواكب بإشراقه ولمعانه، وهو كوكب المشتري أو الزهرة، فقال موهما قومه في مقام المناظرة والحجاج: هذا ربّي، على سبيل الفرض، فلما غرب هذا الكوكب، قال إبراهيم: ما هذا بإله، ولا أحب ما يغيب ويختفي لأن للإله السيطرة على الكون، فكيف يغيب الإله ويستتر؟
Sonra Allah Teâlâ, İbrâhim'in göklerin ve yerin melekûtundan gördüğü şeyi, yani bunların yaratılışının Allah'ın mülkünde ve yaratmasında birliğine olan delalet yönünü açıkladı: Gece onun üzerini karanlıkla örtünce, parlaklığı ve ışıltısıyla diğer yıldızlardan ayrılan büyük bir yıldız gördü —ki bu Müşteri (Jüpiter) veya Zühre (Venüs) gezegeniydi—; münazara ve delil getirme makamında kavmine farazi olarak: «{ هذا رَبِّي } İşte bu benim Rabbim» dedi. Bu yıldız batınca İbrâhim: «Bu ilah olamaz; ben batıp kaybolanları sevmem. Çünkü ilahın kâinat üzerinde hâkimiyeti vardır; ilah nasıl batıp gizlenebilir?» dedi.
ثم انتقل إبراهيم من إبطال ألوهية الكوكب إلى إبطال ألوهية القمر الأكثر إضاءة، فلما رأى القمر بازغا طالعا عم ضوءه الأرض، قال: هذا ربّي، فلما غاب كما غاب الكوكب في الليلة الماضية، قال إبراهيم مسمعا قومه: ما هذا أيضا بإله، ولئن لم يهدني ربّي ويوفّقني لإصابة الحق في توحيده، لأكونن من القوم الضّالين المخطئين الطريق، فلم يصيبوا الهدى، وعبدوا غير الله.
Sonra İbrâhim, yıldızın ilahlığını iptal etmekten daha çok aydınlatan ayın ilahlığını iptal etmeye geçti. Ayı doğarken ve ışığı yeryüzünü kaplarken görünce: «{ هذا رَبِّي } İşte bu benim Rabbim» dedi. O da önceki gece yıldızın battığı gibi batınca İbrâhim kavmine işittirerek şöyle dedi: «Bu da ilah olamaz; Rabbim beni doğru yola iletmez ve O'nun birliği hususunda hakkı bulmaya beni muvaffak kılmazsa, hidayeti bulamayıp Allah'tan başkasına tapan, yoldan sapmış o topluluktan olurum.»
ولما رأى إبراهيم الشمس بازغة طالعة، وهي أعظم الكواكب المرئية لنا، قال إبراهيم: هذا هو الآن ربّي، هذا أكبر من الكواكب والقمر قدرا، وأعظم ضوءا ونورا، فلما غابت الشمس كما غاب غيرها، صرح إبراهيم بعقيدته، وتبرأ من شرك قومه، قائلا: إني توجّهت في عبادتي لخالق الأرض والسماء، وخالق هذه الكواكب، إني بريء مما تشركون، باتخاذ إله آخر مع الله، وإنما أعبد خالق هذه الأشياء ومدبّرها الذي بيده ملكوت كل شيء، وخالق كل شيء. ومثّل إبراهيم لقومه بهذه الأمور لأنهم كانوا أصحاب علم نجوم ونظر في الأفلاك.
İbrâhim güneşi doğarken ve yükselirken görünce —ki o, bize görünen gök cisimlerinin en büyüğüdür— şöyle dedi: «{ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ } İşte benim Rabbim budur, bu yıldızlardan ve aydan cüssece daha büyük, ışık ve aydınlıkça daha azametlidir.» Güneş de diğerleri gibi batınca İbrâhim inancını açıkça ilan etti ve kavminin şirkinden uzak olduğunu bildirerek şöyle dedi: «Ben ibadetimde yerin, göğün ve bu yıldızların yaratıcısına yöneldim; Allah ile birlikte başka bir ilah edinerek koştuğunuz ortaklıktan uzağım. Ben ancak bu şeylerin yaratıcısına, her şeyin melekûtu elinde olan ve her şeyi yaratan yöneticisine ibadet ederim.» İbrâhim'in kavmine bu varlıklarla örnek vermesinin sebebi, onların yıldız ilmiyle uğraşan ve gök cisimlerini gözlemleyen kimseler olmalarıydı.
قال إبراهيم: إني أقبلت بقصدي وعبادتي وتوحيدي وإيماني للذي أبدع السماوات
İbrâhim şöyle dedi: Ben yönelişimle, ibadetimle, tevhidimle ve imanımla gökleri ve yeri
والأرض، حنيفا أي مستقيما، ولست أنا من المشركين مع الله إلها آخر، كما قال تعالى: إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ [الممتحنة: ٦٠/ ٤] .
yoktan var edene hanîf, yani dosdoğru olarak yöneldim ve ben Allah ile birlikte başka bir ilaha ortak koşan müşriklerden değilim. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ } “Şüphesiz biz sizden ve Allah'tan başka taptığınız şeylerden uzağız. Sizi inkâr ettik...” [Mümtehine 60/4].
لقد استطاع إبراهيم ﵇ هدم أساس الشّرك أولا، ثم إعلان عقيدته بتوحيد الله ثانيا، ليكون قومه على بيّنة من الأمر، قال تعالى: قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) [الأنبياء: ٢١/ ٥٦] .
İbrâhim (aleyhisselâm), kavminin meseleyi apaçık anlaması için önce şirkin temelini yıkmayı, ardından da ikinci olarak Allah'ın birliği inancını ilan etmeyi başarmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) } “[İbrâhim] Dedi ki: 'Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim.'” [Enbiyâ 21/56].
الجدال بين إبراهيم وقومه
İbrâhim ile Kavmi Arasındaki Tartışma
اشتدّ الصراع والنزاع بين إبراهيم الخليل ﵇ وبين قومه المشركين عبدة الأصنام، وانصبّ الجدل على ترك الشّرك والوثنية، والإقرار بوحدانية الله خالق الأشياء، وراجعوه في الحجة في توحيد الله، ولما أفحمهم في المناظرة وإيراد الأدلة العقلية القطعية، لم يجدوا أمامهم سوى التّمسك بتقليد الآباء، وخوّفوه بالبلايا لما طعن في ألوهية الأصنام، واستهجنوا جعل الآلهة إلها واحدا.
İbrâhim Halîl (aleyhisselâm) ile putperest müşrik kavmi arasındaki mücadele ve çekişme şiddetlendi. Münazara; şirki ve putperestliği terk etme, her şeyin yaratıcısı olan Allah'ın birliğini ikrar etme üzerinde yoğunlaştı. Allah'ın tevhidi hususunda onunla delil yarışına girdiler; İbrâhim münazarada ve kesin aklî deliller getirmede onları susturunca, önlerinde atalarını taklit etmekten başka tutunacak bir dal bulamadılar. Putların ilahlığına dil uzattığında onu belalarla korkuttular ve ilahların tek bir ilah kılınmasını yadırgadılar.
قال الله تعالى مبيّنا هذه المناظرة:
Allah Teâlâ bu münazarayı açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٠ الى ٨٣]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 80-83]
وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)
“Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? O'na ortak koştuklarınızdan korkmam; meğerki Rabbim bir şey dilemiş olsun. Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? (80) Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha lâyıktır?' (81) İnanıp da imanlarına herhangi bir haksızlık (şirk) bulaştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolu bulanlar da onlardır. (82) İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delilimizdir. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (83)”
الأنعام: ٦/ ٨٠- ٨٣] .
[En'âm: 6/80-83].
هذا لون من الجدل الحادّ في مبدأ التوحيد بين إبراهيم ﵇ وبين قومه،
Bu, İbrâhim aleyhisselâm ile kavmi arasında tevhid esası konusunda [cereyan eden] hararetli bir tartışma türüdür;
فحينما أقام لهم الأدلة القاطعة على توحيد الله ووجوب عبادته وحده، حاجّوه ببيان شبهاتهم في الشّرك، فقالوا: إن تعدّد الآلهة لا ينافي الإيمان بالله لأن تلك الآلهة شفعاء عند الله، وتمسكوا بتقليد الآباء، فقال لهم: أتحاجّونّي وتجادلونني في أمر الله وأنه لا إله إلا الله، وقد هداني إلى الحق، ولا أخاف ولا أرهب الآلهة التي تعبدونها ولا أبالي بها ولا أخاف ضرّا، إلا إذا شاء الله شيئا في أن يريدني بضرّ أو مكروه، فإنه يقع حتما، لأنه لا يضرّ ولا ينفع غير الله ﷿، ولأن الله أحاط علمه بجميع الأشياء، فلا تخفى عليه خافية، فلربما أنزل بي مكروها بسبب الدعوة إلى نبذ الأصنام وتحطيمها، أفلا تتذكرون هذا وما بيّنته لكم فتؤمنوا وتبطلوا عبادة هذه الآلهة المزعومة، وتنزجروا عن عبادتها، وفي هذا إظهار لموضع التقصير منهم.
[İbrâhim] onlara Allah'ın birliği ve yalnızca O'na ibadet edilmesinin gerekliliği hususunda kesin deliller sununca, onlar da şirk konusundaki şüphelerini ortaya koyarak onunla tartıştılar. Şöyle dediler: «İlahların çokluğu Allah'a inanmaya engel değildir; çünkü bu ilahlar Allah katında şefaatçidirler.» Böylece atalarını taklit etmeye sarıldılar. İbrâhim onlara şöyle dedi: «Allah beni hakka iletmişken, O'nun hakkında ve O'ndan başka ilah olmadığı hususunda benimle mi tartışıp çekişiyorsunuz? Ben sizin taptığınız ilahlardan korkmuyor, çekinmiyor, onlara aldırış etmiyor ve [onlardan gelecek] bir zarardan korkmuyorum. Meğerki Rabbim hakkımda bir zarar veya hoşlanılmayacak bir şey dilesin; çünkü o muhakkak gerçekleşir. Zira aziz ve celil olan Allah'tan başkası ne zarar verebilir ne de fayda sağlayabilir ve Allah ilmiyle her şeyi kuşatmıştır, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Belki de putları terk etmeye ve kırmaya davet etmem sebebiyle [Rabbim] başıma hoşa gitmeyen bir şey getirebilir. Bunu ve size açıkladıklarımı düşünüp öğüt almaz mısınız ki böylece iman edip bu sözde ilahlara tapmayı bıraksanız ve onlara ibadetten vazgeçseniz?» Bunda onların kusurlu oldukları noktanın ortaya konulması vardır.
وكيف أخاف من هذه الأصنام التي تعبدونها من دون الله، ولا تخافون إشراككم بالله خالقكم، ما لم ينزل به حجة بيّنة بوحي ولا نظر عقل، تثبت لكم جعله شريكا في الخلق والتدبير أو في الوساطة والشفاعة؟
«Allah'ı bırakıp da taptığınız bu putlardan ben nasıl korkarım? Oysa siz, yaratma ve idarede ya da aracılık ve şefaatte O'na ortak kılınmasını gerektirecek ne vahiyden ne de aklî istidlalden açık bir delil indirmediği şeyleri, sizi yaratan Allah'a ortak koşmaktan korkmuyorsunuz?»
فأي الفريقين: فريق الموحّدين وفريق المشركين أحقّ بالأمن من عذاب الله يوم القيامة، وأجدر بألا يخاف على نفسه في الدنيا. إن كنتم تعلمون، أي على علم وبصيرة بهذا الأمر، فأخبروني بذلك، وفي هذا دفع لهم إلى الاعتراف بالحق.
«O halde iki fırkadan; muvahhidler fırkası ile müşrikler fırkasından hangisi kıyamet gününde Allah'ın azabından güvende olmaya daha lâyıktır ve dünyada da kendisi için korkmamaya daha hak sahibidir? Eğer biliyorsanız, yani bu meselede bir ilim ve basiret sahibiyseniz bana haber verin.» Bunda onları hakkı itiraf etmeye sevk etme amacı vardır.
ثم أبان الله تعالى من هو أحقّ بالأمن والنّجاة والسّلام، فقال: الَّذِينَ آمَنُوا أي الذين صدقوا بوجود الله ووحدانيته، وأخلصوا العبادة لله وحده لا شريك له، ولم يخلطوا إيمانهم بمعصية توقعهم في الفسق، إنهم الآمنون من العذاب يوم القيامة، المهتدون في الدنيا والآخرة.
Sonra Allah Teâlâ güvende, kurtuluşta ve esenlikte olmaya kimin daha lâyık olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { الَّذِينَ آمَنُوا } “İnananlar”, yani Allah'ın varlığını ve birliğini tasdik edip ibadeti ortağı olmayan tek bir Allah'a halis kılan ve imanlarına kendilerini fıska düşürecek bir günahı karıştırmayan kimseler; işte onlar kıyamet gününde azaptan güvende olanlar, dünyada ve ahirette doğru yolu bulanlardır.
ذكر ابن أبي حاتم عن بكر بن سوادة قال: حمل رجل من العدو على المسلمين، فقتل رجلا، ثم حمل فقتل آخر، ثم قال: أينفعني الإسلام بعد هذا؟ فقال رسول
İbn Ebî Hâtim, Bekr b. Sevâde'den şöyle rivayet etmiştir: Düşmandan bir adam Müslümanlara hücum edip bir adamı öldürdü; sonra tekrar hücum edip bir başkasını daha öldürdü. Ardından: «Bundan sonra İslâm bana fayda verir mi?» dedi. Resûlullah
الله ﷺ: نعم، فضرب فرسه، فدخل فيهم، ثم حمل على أصحابه، فقتل رجلا، ثم آخر، ثم آخر، ثم قتل، قال الراوي: فيرون أن هذه الآية نزلت فيه: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ.. الآية.
(sallallâhu aleyhi ve sellem): «Evet» buyurdu. Bunun üzerine atını sürerek onların arasına daldı, sonra kendi arkadaşlarına hücum etti; bir adamı, sonra bir başkasını, sonra bir diğerini öldürdü ve nihayet kendisi de öldürüldü. Ravi der ki: Bu ayetin: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ.. } “İnanıp da imanlarına [haksızlık] bulaştırmayanlar...” ayetinin onun hakkında indiği görüşündedirler.
وليس هناك ظلم أشد من الشرك بالله.
Allah'a ortak koşmaktan daha şiddetli bir zulüm (haksızlık) yoktur.
وتلك الحجة القوية التي احتج بها إبراهيم ﵇ على قومه، وهي إبطال عبادة الكواكب والشمس والقمر، آتيناها إبراهيم وأرشدناه إليها ووفقناه، لإقناع قومه بها، إننا نرفع درجات في الدنيا من نشاء من عبادنا، وهي درجة الإيمان، ودرجة العلم، ودرجة الحكمة والتوفيق، ودرجة النبوة، ما لم يحظ بها غيرهم، كما قال الله تعالى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ [البقرة: ٢/ ٢٥٣] . ونرفع درجات بعضهم أيضا في الآخرة بالجنة والثواب، إن ربك حكيم في قوله وفعله وصنعه، عليم بشؤون خلقه، وبمن يهديه ومن يضله، وإن قامت عليهم الحجج والبراهين، كما وصفهم الله تعالى بقوله: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) [يونس: ١٠/ ٩٦- ٩٧] . والدرجات وإن كان الأصل استعمالها في المحسوسات فهي هنا في المراتب والمنازل المعنوية.
İbrâhim'in (aleyhisselâm) kavmine karşı ileri sürdüğü o güçlü hücceti —ki o da yıldızlara, güneşe ve aya tapmayı geçersiz kılmaktır— kavmini bununla ikna etmesi için İbrâhim'e Biz verdik, onu buna yönelttik ve muvaffak kıldık. Şüphesiz Biz kullarımızdan dilediğimizi dünyada derecelerle yükseltiriz; bunlar başkalarının erişemediği iman derecesi, ilim derecesi, hikmet ve muvaffakiyet derecesi ile peygamberlik derecesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “İşte bu peygamberler... Biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. İçlerinden kimiyle Allah konuştu, kimini de derecelerle yükseltti...” [Bakara 2/253]. Onlardan bazılarının derecelerini ahirette de cennet ve sevap ile yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin sözünde, fiilinde ve sanatında hakîmdir (hikmet sahibidir); yaratıklarının hallerini, kendilerine deliller ve hüccetler ikame edilse bile kimi doğru yola ileteceğini ve kimi saptıracağını hakkıyla bilendir. Nitekim Allah Teâlâ onları şu buyruğuyla nitelemiştir: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) } “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşmiş olanlar, kendilerine her türlü âyet (mucize) gelse bile acıklı azabı görünceye kadar inanmazlar.” [Yûnus 10/96-97]. Dereceler kelimesi, aslen somut şeyler için kullanılsa da burada manevî mertebeler ve makamlar anlamındadır.
ورفع الدرجات لبعض الناس كالمخلصين الأتقياء يكون بمقتضى الحكمة والعلم، لا بموجب الشهوة والمجازفة، فإن أفعال الله منزهة عن العبث والباطل، والتفضيل ورفع المنازل إنما هو بفضل الله يؤتيه من يشاء، والله ذو الفضل العظيم. وقوله سبحانه في نهاية الآية حَكِيمٌ عَلِيمٌ صفتان تليق بهذا الموضع، إذ هو موضع مشيئة واختيار، فيحتاج ذلك إلى العلم والإحكام أو الإتقان.
İhlaslı ve takva sahibi kimseler gibi bazı insanların derecelerinin yükseltilmesi, heva ve rastgelelik gereği değil, hikmet ve ilim muktezasınca olur; zira Allah'ın fiilleri abes ve batıldan münezzehtir. Üstün kılmak ve makamları yükseltmek ise ancak Allah'ın dilediğine verdiği bir lütfudur ve Allah büyük lütuf sahibidir. Âyetin sonundaki { حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Hakîmdir, alîmdir” buyruğu, bu makama pek uygun iki sıfattır; çünkü burası meşiet (dileme) ve tercih makamıdır ve bu da ilme, muhkem kılmaya veya sağlam yapmaya muhtaçtır.
خصائص رسالات الأنبياء ﵈
Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) Mesajlarının Nitelikleri
إن النّبوات قديمة في البشرية، وهي لخير الإنسان وإسعاده، وقد اتّصل أولهم بآخرهم في دعوة واحدة هي الدعوة إلى توحيد الله وترك الشّرك والوثنية، والأمر بمكارم الأخلاق، وتنظيم الحياة الإنسانية على نحو من المودّة والمحبّة والألفة والتعاون، وجمع الكلمة وتوحيد الصّف، والتّرفع عن الخلافات والمنازعات. وكان أغلب الأنبياء من ذرّيّة إبراهيم الخليل ﵇، لذا لقّب بأنه (أبو الأنبياء) ، وكان الفضل في الحفاظ على النوع الإنساني والحيواني لسيدنا نوح ﵇، فلقّب بأنه (أبو البشر الثاني) .
Peygamberlik insanlık tarihinde çok eskidir; insanın iyiliği ve mutluluğu içindir. Onların ilki ile sonuncusu tek bir davada, yani Allah'ın birliğine davet etmek, şirki ve putperestliği terk etmek, güzel ahlakı emretmek, insan hayatını sevgi, muhabbet, ülfet ve yardımlaşma üzere düzenlemek, söz birliğini sağlayıp safları birleştirmek, ihtilaf ve çekişmelerin üstüne çıkmak hususunda birbirine bağlanmıştır. Peygamberlerin çoğu İbrâhim Halîl'in (aleyhisselâm) soyundandı; bu sebeple o «Peygamberlerin Babası» lakabıyla anılmıştır. İnsan ve hayvan türünün devamını sağlama fazileti ise Nûh (aleyhisselâm) Efendimize aitti; bu sebeple o da «İkinci Âdem (İnsanlığın İkinci Babası)» olarak lakaplandırılmıştır.
قال الله تعالى مبيّنا مهام مجموعة من الأنبياء:
Allah Teâlâ bir grup peygamberin görevlerini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٤ الى ٩٠]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 84-90]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)
“Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik; hepsini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da doğru yola iletmiştik. İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. (84) Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [doğru yola eriştirdik]; hepsi sâlihlerdendi. (85) İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [hidayete erdirdik]; hepsini âlemlere üstün kıldık. (86) Onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden bazılarını da [seçtik]; onları seçtik ve dosdoğru bir yola ilettik. (87) İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki bununla kullarından dilediğini doğru yola iletir. Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi. (88)”
أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)
“Onlar, kendilerine Kitab'ı, hikmeti ve peygamberliği verdiğimiz kimselerdir. Eğer bunlar onları inkâr ederlerse, Biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. (89) İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy. De ki: 'Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.' (90)”
أكرم الله نبيّه إبراهيم ﵇، فوهب له ولدين صالحين إسحاق ويعقوب، وجعلهما من الأنبياء، وهداهما كما هدى إبراهيم أباهما بالنّبوة والحكمة والفطنة إلى الحجة الدامغة.
Allah, nebîsi İbrâhim'i (aleyhisselâm) lütufta bulunarak yüceltti ve ona sâlih iki evlat olarak İshâk ile Ya'kūb'u bahşetti; ikisini de peygamberlerden kıldı. Babaları İbrâhim'i peygamberlik, hikmet ve susturucu delile ulaştıran basiretle doğru yola ilettiği gibi, o ikisini de doğru yola iletti.
وإبراهيم من سلالة نوح، وكما هداه الله إلى الحق، هدى جدّه نوحا قبله، فآتاه النّبوة والحكمة، وهي من أعظم النّعم، فإبراهيم سليل نبي، وأولاده أنبياء، فجعل من ذريته داود وسليمان وأيوب ويوسف وموسى وهارون، فهي ذرّية طيّبة، وشجرة مباركة الأصول والفروع. وهؤلاء جمعوا بين النّبوة والملك والحكم.
İbrâhim, Nûh'un soyundandır; Allah onu hakka ilettiği gibi daha önce dedesi Nûh'u da doğru yola iletmiş, ona en büyük nimetlerden olan peygamberlik ve hikmeti vermişti. Böylece İbrâhim bir peygamber neslinden gelmiş, çocukları da peygamber olmuştur. Nitekim onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u çıkarmıştır; bu, kökleri ve dalları mübarek, temiz bir nesildir. Bunlar peygamberlik, hükümdarlık ve hâkimiyeti kendilerinde toplamışlardır.
وأما لوط فهو ليس من ذرّية إبراهيم ﵇، بل هو ابن أخيه، ويمكن نسبته لإبراهيم على رأي من يرى الخال أبا، فدخل في ذرّية إبراهيم تغليبا.
Lût'a gelince; o İbrâhim'in (aleyhisselâm) soyundan değil, bilakis kardeşinin oğludur. Ancak amcayı baba gibi gören görüşe göre İbrâhim'e nispet edilmesi mümkündür; bu sebeple tağlîb (çoğunluğa tabi kılma) yoluyla İbrâhim'in soyuna dahil edilmiştir.
وقوله سبحانه: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وعد من الله ﷿ لمن أحسن في عمله، وترغيب في الإحسان.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız” buyruğu, aziz ve celil olan Allah'ın amelinde ihsan üzere davranan kimseye bir vaadi ve ihsana teşvikidir.