وهدى الله إلى النّبوة والحكمة جماعة آخرين من ذرّية إبراهيم وهم زكريا ويحيى وعيسى وإلياس، وكل منهم من الصالحين قولا وعملا، وهؤلاء جمعوا بين نعمة الدنيا والرّياسة، وبين هداية الدّين وإرشاد الناس.
Allah, İbrâhim'in soyundan gelen Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ ve İlyâs'tan oluşan diğer bir topluluğu da peygamberliğe ve hikmete iletti. Onların her biri söz ve amel bakımından salihlerdendi. Bunlar dünya nimetini ve reisliği, dinin hidayeti ve insanlara rehberlik etme vasfıyla kendilerinde birleştirmişlerdi.
وهدى الله أيضا من ذرّية إبراهيم إسماعيل ابنه الصّلبي الذّبيح، وجد المصطفى ﷺ، واليسع وهو يوشع بن نون، ويونس بن متى، ولوطا، وكل واحد من هؤلاء فضّله الله على العالمين في عصره، فكل واحد أفضل من قومه.
Allah yine İbrâhim'in soyundan, onun öz oğlu ve kurbanlığı, Mustafa'nın (sallallâhu aleyhi ve sellem) dedesi olan İsmâil'i, Elyesa'ı (Yûşa b. Nûn'u), Yûnus b. Mettâ'yı ve Lût'u da doğru yola iletti. Bunların her birini Allah kendi asrında âlemlere üstün kılmıştır; dolayısıyla her biri kendi kavminden daha üstündür.
ذكرت الآيات السابقة ثمانية عشر نبيّا، وجعلتهم متميزين بصفات معينة كما ذكرت.
Önceki ayetler on sekiz peygamberi zikretmiş ve belirtildiği üzere onları belirli niteliklerle mümtaz kılmıştır.
ثم ذكر الله تعالى فضله على هؤلاء الأنبياء في أنه هدى بعض آبائهم وذرّياتهم وإخوانهم إلى الحق والخير، لا كلهم، واصطفاهم الله واختارهم وخصّصهم بمزايا كثيرة، وهداهم إلى الصراط المستقيم: وهو الدين الحقّ القويم.
Sonra Allah Teâlâ bu peygamberlere olan lütfunu, onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden hepsini değil, bir kısmını hakka ve hayra iletmiş olduğunu zikretti. Allah onları seçti, üstün kıldı, pek çok meziyetle özel kıldı ve onları sırât-ı müstakîme, yani dosdoğru hak dine iletti.
ذلك الهدى هو هدى الله الخالص وتوفيقه دون هداية من عداه، والهداية نوعان:
İşte bu hidayet, başkasının hidayeti değil, bizzat Allah'ın halis hidayeti ve muvaffak kılmasıdır. Hidayet iki kısımdır:
هداية محضة لا تنال إلا من الله وهي النّبوة، وهداية تنال بالسّعي والكسب أو الاختيار مع التوفيق الإلهي لنيل المراد.
Sadece Allah'tan elde edilen katıksız hidayettir ki o da peygamberliktir. Diğeri ise hedefe ulaşmak için ilahî muvaffakiyetle birlikte çaba, kesb veya seçimle elde edilen hidayettir.
ولو أشرك هؤلاء المهتدون بربّهم، مع فضلهم وارتفاع درجاتهم، لبطل أجر عملهم كغيرهم في إحباط أعمالهم، أي تلفها وذهابها لسوء غلب عليها. وهذا غاية العدل وإحقاق الحقّ في محاربة الشّرك والمشركين.
Eğer bu hidayete erenler, faziletlerine ve derecelerinin yüksekliğine rağmen Rablerine ortak koşsalardı, amellerinin boşa gitmesi, yani amellerine baskın gelen kötülük sebebiyle helak olup yok olması hususunda tıpkı başkaları gibi onların da amellerinin ecri boşa çıkardı. Bu, şirkle ve müşriklerle mücadelede adaletin ve hakkı ikame etmenin son noktasıdır.
أولئك المذكورون من الأنبياء السابقين، رسالتهم واحدة وهي الدعوة إلى توحيد الله تعالى، وقد آتاهم الله الكتب السماوية وهي الصّحف والتوراة والإنجيل والزّبور، وأعطاهم الله الحكم أي الحكمة وهي الفطنة والفقه في دين الله والعلم النافع، ومنحهم ربّهم النّبوة: وهي إنزال الوحي عليهم لتبليغ أمر الله ودينه، فإن يكفر بالكتاب والحكم والنّبوة هؤلاء المشركون من أهل مكة، فقد وكّل الله برعايتها والإيمان بها قوما كراما ليسوا بها بكافرين، آمنوا بها وعملوا بأحكامها ودعوا الناس إليها.
Geçmiş peygamberlerden bu zikredilen kimselerin mesajı tektir; o da Allah Teâlâ'nın birliğine davettir. Allah onlara sahifeler, Tevrat, İncil ve Zebur gibi semavî kitapları vermiş; hüküm yani hikmet —ki o da basiret, Allah'ın dininde derin anlayış (fıkıh) ve faydalı ilimdir— bahşetmiş; Rableri onlara peygamberlik, yani Allah'ın emrini ve dinini tebliğ etmeleri için kendilerine vahiy indirilmesini lütfetmiştir. Şayet Mekke ehlinden olan bu müşrikler Kitab'ı, hükmü ve peygamberliği inkâr ederlerse; şüphesiz Allah onu gözetip ona iman edecek, onu inkâr etmeyen, ona inanıp hükümleriyle amel eden ve insanları ona davet eden şerefli bir kavmi buna vekil kılmıştır.
أولئك الأنبياء ومن معهم من المؤمنين المهديين هم الذين هداهم الله، فاقتد بهم، أيها النّبي الرّسول واتّبع آثارهم في القول والفعل والسّيرة، وأمر الرسول باتّباع الأنبياء أمر لأمّته، وقل أيها النّبي لمن أرسلناك إليهم: لا أطلب على تبليغ القرآن أجرا من مال ولا غيره من المنافع الخاصة، وما هذا القرآن إلا تذكير وموعظة للعالمين من الإنس والجنّ، وإرشاد وهدى للمتّقين.
O peygamberler ve onlarla birlikte hidayete eren müminler, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Ey Peygamber, Resûl! Sen de onlara uy; sözde, fiilde ve yaşantıda onların izlerini takip et! Resûl'e peygamberlere uyma emri verilmesi, ümmetine de bir emirdir. Ey Peygamber, kendilerine gönderildiğin kimselere de ki: «Kur'an'ı tebliğ etme karşılığında sizden ne bir mal ne de başka bir özel menfaat istiyorum; bu Kur'an, insan ve cinlerden oluşan bütün âlemler için bir hatırlatma ve öğütten, takva sahipleri için bir rehber ve hidayetten başka bir şey değildir.»
إثبات ظاهرة الوحي للأنبياء
Peygamberlere Gelen Vahiy Olgusunun İspatı
ظاهرة الوحي للأنبياء والرّسل على ممرّ التاريخ حقيقة واضحة ملموسة، كان يشاهدها الأصحاب والأتباع أمام أعينهم، ويسهل التصديق بوجود الوحي على كل من عرف قدرة الله على إيجاد الأشياء وخلقها، فليس الوحي مجرد أوهام، أو تقمّصات روحانية، أو وساوس شيطانية لأن هذه الأحوال لا ثبات لها، ولا تنتج
Tarih boyunca peygamberlere ve resûllere vahiy gelmesi olgusu, ashap ve tâbilerin gözleri önünde bizzat müşahede ettikleri apaçık, somut bir hakikattir. Allah'ın eşyayı var etme ve yaratma gücünü bilen herkes için vahyin varlığını tasdik etmek son derece kolaydır. Dolayısıyla vahiy kuru vehimlerden, ruhsal bürünmelerden veya şeytanî vesveselerden ibaret değildir; zira bu tür hallerin bir sebatı yoktur ve
شيئا ذا موضوع مهم، أما الوحي فذو حقيقة موضوعية لا يمكن إنكارها أو التّحكّم فيها، وإنما تحدث من قبل الله تعالى بوساطة جبريل ﵇، أو بغيره كالرؤيا الصادقة في النوم، وإتيان الملك بصورة بشر مألوف. قال الله تعالى مبيّنا هذه الظاهرة:
önemli bir konuya dair bir netice ortaya koyamaz. Vahiy ise inkâr edilmesi ya da keyfî yönlendirilmesi mümkün olmayan nesnel bir hakikate sahiptir; o ancak Allah Teâlâ katından Cebrâil (aleyhisselâm) vasıtasıyla yahut uykuda görülen sadık rüya ve meleğin alışılmış bir insan suretinde gelmesi gibi diğer yollarla meydana gelir. Allah Teâlâ bu olguyu açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩١ الى ٩٢]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 91-92]
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)
“Onlar: 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: 'Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline koyup işinize geleni açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz; sizin de atalarınızın da bilmediği şeylerin size öğretildiği Kitab'ı kim indirdi?' 'Allah' de; sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar! (91) İşte bu [Kur'an] da kendinden öncekileri doğrulayıcı, şehirlerin anası [olan Mekke halkını] ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır. Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler. (92)”
ذكر ابن أبي حاتم وغيره عن سعيد بن جبير- في بيان سبب نزول هاتين الآيتين- قال: جاء رجل من اليهود يقال له: مالك بن الصيف، فخاصم النّبي ﷺ، فقال له النّبي: «أنشدك بالذي أنزل التوراة على موسى، هل تجد في التوراة أن الله يبغض الحبر السّمين؟» وكان حبرا سمينا، فغضب، وقال: ما أنزل الله على بشر من شيء، فقال له أصحابه: ويحك، ولا على موسى، فأنزل الله: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ..
İbn Ebî Hâtim ve diğerleri Saîd b. Cübeyr'den —bu iki âyetin nüzul sebebini açıklama sadedinde— şöyle rivayet etmişlerdir: Mâlik b. Sayf adında Yahudilerden bir adam gelip Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile tartıştı. Peygamber ona: «Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren [Allah] aşkına sana soruyorum: Tevrat'ta Allah'ın şişman din bilginine (hahama) buğzettiğini görüyor musun?» dedi. O da şişman bir hahamdı; bunun üzerine öfkelendi ve: «Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir» dedi. Arkadaşları ona: «Yazıklar olsun sana! Mûsâ'ya da mı [indirmedi]?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ.. } “Onlar Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler...”
الآية.
ayetini indirdi.
الله سبحانه هو القادر على كل شيء، والعالم بكل شيء، والرّحيم بخلقه، فأرسل الرّسل، وأنزل الكتب، وأوحى إلى الأنبياء شرائعه لهداية الناس وإرشادهم، أما منكرو الوحي الذين يكفرون برسل الله من الوثنيين والملاحدة فما عرفوا الله حقّ معرفته، وما عظّموه حقّ تعظيمه، إذ كذبوا رسله إليهم، وقالوا: ما أنزل الله كتابا من السّماء.
Allah Sübhânehu her şeye kādirdir, her şeyi hakkıyla bilendir ve yarattıklarına karşı çok merhametlidir. İnsanları hidayete erdirmek ve onları irşad etmek üzere elçiler göndermiş, kitaplar indirmiş ve peygamberlerine şeriatlarını vahyetmiştir. Putperestlerden ve mülhidlerden olup Allah'ın elçilerini inkâr eden vahiy inkârcılarına gelince; onlar Allah'ı hakkıyla tanıyamamış ve O'nu gereği gibi yüceltememişlerdir. Zira kendilerine gönderilen elçilerini yalanlamışlar ve: «Allah gökten hiçbir kitap indirmemiştir» demişlerdir.
والرّد على هؤلاء المنكرين للوحي بأمر مشهور لهم، لم يكذّبه العرب قاطبة، وهو ما أمر الله به نبيّه محمدا أن يقول لهم: من أنزل كتاب التّوراة على موسى بن عمران؟
Vahyi inkâr eden bu kimselere verilecek cevap, Arapların hiçbirinin yalanlamadığı ve kendilerince iyi bilinen bir hususla olmuştur; o da Allah'ın, Peygamberi Muhammed'e onlara şöyle demesini emrettiği şeydir: «Tevrat kitabını Mûsâ b. İmrân'a kim indirdi?»
وأنتم تعترفون بالتوراة إذ قلتم:
Siz de şöyle derken Tevrat'ı ikrar ediyordunuz:
لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الأنعام:
{ لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “'Bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' [demeyesiniz]” [En'âm:
٦/ ١٥٧] . والتوراة نور للمؤمنين، وهداية للمسترشدين، وأنتم يا بني إسرائيل تجعلون التوراة قراطيس، أي قطعا تكتبونها من الكتاب الأصلي الذي بأيديكم، وتحرّفون منها ما تحرّفون، وتبدّلون منها ما تبدّلون، وتقولون: هذا من عند الله، أي في كتابه المنزل، وما هو من عند الله. وأنتم أيضا تخفون دلائل نبوة محمد ﷺ والبشارة به وبعض الأحكام التشريعية كحكم الزّنى، فيجدر بكم أيها المشركون ألا تثقوا بأقوال المعادين للنّبي ﷺ عداء شديدا بقصد إبطال رسالته.
6/157]. Tevrat müminler için bir nur, hidayet arayanlar için bir rehberdir. Siz ise ey İsrailoğulları, Tevrat'ı parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz; yani elinizdeki asıl kitaptan yazdığınız parçalar yapıyor, ondan tahrif edeceğinizi tahrif ediyor, değiştireceğinizi değiştiriyor ve: «Bu Allah katındandır», yani indirdiği kitabındandır diyorsunuz; halbuki o Allah katından değildir. Siz ayrıca Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğinin delillerini, müjdesini ve zina hükmü gibi bazı teşriî hükümleri de gizliyorsunuz. O halde ey müşrikler, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaletini geçersiz kılmak amacıyla ona aşırı düşmanlık besleyen kimselerin sözlerine güvenmemeniz gerekir.
ويا معشر العرب علّمتم من الهدايات والتوحيد والإرشاد إلى الحق ما لم تكونوا عالمين به ولا آباؤكم، وقد أصبح للعرب بالإسلام مجد وعزّة ودولة، بعد أن كانوا قبائل شتى، وفي جهالة عمياء.
Ey Arap topluluğu! Size hidayetlerden, tevhidden ve hakka irşaddan ne sizin ne de atalarınızın bilmediği şeyler öğretilmiştir. Araplar, daha önce dağınık kabileler ve koyu bir cehalet içindeyken İslâm sayesinde şan, izzet ve devlet sahibi olmuşlardır.
ثم أمر الله تعالى نبيّه بالمبادرة إلى موضع الحجة والرّد الحاسم، فقل لهم: الله تعالى هو الذي أنزل الكتاب على موسى، وأنزل علي هذا الكتاب وهو القرآن، ثم أمره ﵎ بترك من كفر وأعرض بقوله: ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ أي ثم دعهم واتركهم في جهلهم وضلالهم يلعبون، حتى يأتيهم الموت الذي يطوي صحيفة هؤلاء المعاندين المكابرين. ومعنى الخوض: الذهاب فيما لا تعرف حقائقه.
Sonra Allah Teâlâ Peygamberine hüccetin ortaya konacağı yere ve kesin cevaba yönelmesini emretti: Onlara de ki: Mûsâ'ya Kitab'ı indiren de, bana bu Kitab'ı —yani Kur'an'ı— indiren de Allah Teâlâ'dır. Sonra [Allah] (celle celâlühû) inkâr edip yüz çevirenleri kendi hallerine bırakmasını emrederek şöyle buyurdu: { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar!” Yani bu inatçı ve kibirli kimselerin amel defterini kapatacak olan ölüm kendilerine gelinceye kadar onları cehaletleri ve sapıklıkları içinde oynar vaziyette bırak. Havz (خَوْض) kelimesinin anlamı: Hakikati bilinmeyen şeylere dalıp gitmektir.
ثم أبان الله تعالى أوصاف القرآن بأنه كتاب كثير البركة والخير، أنزله الله مؤيّدا لما تقدمه من الكتب، ومهيمنا عليها، يبشّر بالجنّة والثواب والمغفرة من أطاع الله، وينذر بالنار والعقاب من عصى الله، ويخوّف أهل مكة: أمّ القرى ومركز قطب الدائرة في العالم، ومن حولها من سائر الناس، من أحياء العرب ومن سائر طوائف
Daha sonra Allah Teâlâ Kur'an'ın niteliklerini açıkladı; o, bereket ve hayrı bol olan bir kitaptır. Allah onu kendisinden önceki kitapları doğrulayıcı ve onların üzerine bir gözetici (müheymin) olarak indirmiştir; Allah'a itaat edeni cennet, sevap ve mağfiretle müjdeler; Allah'a isyan edeni cehennem ve azap ile uyarır. Şehirlerin anası (Ümmü'l-Kurâ) ve dünyadaki dairenin merkezi olan Mekke halkını ve onun çevresindeki diğer bütün insanları, Arap kabilelerini ve diğer bütün toplulukları
بني آدم، من عرب وعجم، كما قال الله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً [الأعراف: ٧/ ١٥٨] وقال سبحانه: لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ [الأنعام: ٦/ ١٩] .
Arap olsun acem olsun Âdemoğullarının [tamamını uyarmak içindir]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “De ki: Ey insanlar! Gerçekten ben sizin hepinize Allah'ın elçisiyim” [A'râf: 7/158] ve yine şöyle buyurmuştur: { لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Sizi de ulaştığı kimseleri de onunla uyarayım diye” [En'âm: 6/19].
وكل من آمن بالآخرة والمعاد وقيام الساعة يؤمن ويصدّق بهذا الكتاب المبارك الذي أنزلناه إليك يا محمد، وهو القرآن، هؤلاء المؤمنون هم الذين يحافظون على صلواتهم، أي يقيمون ما فرض عليهم من أداء الصلوات في أوقاتها، ويسرعون إلى كل أمر آخر أمروا به.
Ahirete, dönüş gününe ve kıyametin kopacağına inanan herkes, sana indirdiğimiz bu mübarek kitaba —ki o Kur'an'dır— inanır ve onu tasdik eder. İşte bu müminler, namazlarını koruyan kimselerdir; yani vakitlerinde üzerlerine farz kılınan namazları eda ederler ve kendilerine emredilen diğer her türlü emre de koşarlar.
جزاء المفترين على الله الكذب
Allah'a Karşı Yalan Uyduranların Cezası
إن هناك أنواعا من الظلم القبيح، ولكن أشدّ أنواع الظلم قبحا هو افتراء الكذب على الله، وادّعاء نزول الوحي، مثل فئة المتنبّئين الذين ادّعوا النّبوة كمسيلمة الكذّاب والأسود العنسي، فإنهم جماعة حمقى، اقتحموا مجالا يسهل كشف حقيقته، وزيف ادّعاءاته لأن الوحي لا يكون بسخف القول، وتفاهة الكلام الذي يأباه العقلاء، ويرفضه أبسط الناس وأدناهم تأمّلا وتفكّرا، لذا أنكر الله تعالى هذا الظلم الذي ارتكبوه، وفضح هذا المسلك الذي ادّعوه واختلقوا فيه الأكاذيب، فقال الله تعالى:
Şüphesiz çirkin zulmün çeşitli türleri vardır; ancak zulmün en çirkini, Allah'a karşı yalan uydurmak ve vahiy indiğini iddia etmektir. Tıpkı Müseylimetü'l-Kezzâb ve Esvedü'l-Ansî gibi peygamberlik iddia eden yalancı peygamberler zümresi gibi. Onlar ahmak bir topluluktur; hakikatinin ve iddialarının sahteliğinin ortaya çıkarılması son derece kolay olan bir alana pervasızca dalmışlardır. Zira vahiy; akıl sahiplerinin kabul etmeyeceği, en basit ve en az tefekkür eden insanların bile reddedeceği saçma sapan ve değersiz sözlerden oluşmaz. Bu sebeple Allah Teâlâ onların işlediği bu zulmü reddetmiş, iddia ettikleri ve içinde yalanlar uydurdukları bu yolu rezil rüsva etmiş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[En'âm Suresi (6), Âyetler: 93-94]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana da vahyolundu' diyenden ve 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içindeyken ve melekler ellerini uzatmış, 'Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız!' derken bir görsen! Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyleri de arkalarınızda bıraktınız. İçinizde [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir!”
نزلت آية وَمَنْ أَظْلَمُ- فيما رواه الطبري عن عكرمة- في مسيلمة، وأما آية سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ فنزلت في عبد الله بن سعد بن أبي سرح، كان يكتب للنّبي ﷺ، فيملي عليه: عَزِيزٌ حَكِيمٌ فيكتب (غفور رحيم) ثم يقرأ عليه، فيقول: نعم سواء، فرجع عن الإسلام ولحق بقريش.
{ وَمَنْ أَظْلَمُ } ayeti —Taberî'nin İkrime'den rivayet ettiğine göre— Müseylime hakkında inmiştir. { سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } ayeti ise Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir. O, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için kâtiplik yapıyordu. [Peygamber] ona { عَزِيزٌ حَكِيمٌ } diye yazdırır, o ise (غفور رحيم) yazar, sonra bunu ona okur, o da: «Evet, ikisi de birdir» derdi. Bunun üzerine İslam'dan dönüp Kureyş'e katıldı.
وقال عكرمة في آية وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى قال النّضر بن الحارث: سوف تشفع إلي اللات والعزى، فنزلت هذه الآية: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى إلى قوله: شُرَكاءُ هذه الآيات لإثبات النّبوة، فيها وعيد من ادّعى النّبوة والرّسالة، على سبيل الكذب والافتراء، وهذا الوعيد يتضمن الشهادة بصدق النّبي ﷺ لأن نفي النّبوة عن مدّعيها إثبات لمن أعطيها حقّا. ولقد ادّعى النّبوة أناس أغرار حمقى، كمسيلمة الكذّاب في اليمامة، والأسود العنسي في صنعاء اليمن، وطليحة الأسدي في بني أسد، والمختار بن أبي عبيد وسواهم.
İkrime { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } ayeti hakkında şöyle demiştir: Nadr b. el-Hâris: «Lât ve Uzzâ bana şefaat edecektir» dedi; bunun üzerine: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } ayetinden { شُرَكاءُ } sözüne kadar olan kısım indi. Bu ayetler nübüvveti ispat etmek içindir; yalan ve iftira yoluyla peygamberlik ve risalet iddia eden kimselere bir tehdit içermektedir. Bu tehdit aynı zamanda Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna şahitlik etmeyi de kapsar; zira nübüvveti layık olmayıp iddia edenden nefyetmek, ona gerçekten nail kılınan kimse için onu ispat etmektir. Yemâme'deki Müseylimetü'l-Kezzâb, San'a-i Yemen'deki Esvedü'l-Ansî, Benî Esed içindeki Tuleyha el-Esedî, Muhtâr b. Ebî Ubeyd ve başkaları gibi tecrübesiz birtakım ahmaklar peygamberlik iddia etmişlerdir.
والمعنى: لا أحد أظلم ممن كذب على الله، فجعل له شريكا أو ولدا، أو ادّعى النّبوة والرّسالة، ولم يرسله الله إلى الناس، أو قال: أوحي إلي ولم يوح إليه شيء، وهذا القول الأخير فيه كذبان: ادّعاء النّبوة ونفيها عن غيره، أو قال وهو النّضر بن الحارث سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وقال: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا [الأنفال: ٨/ ٣١] ، وكان يقول في القرآن: إنه من أساطير الأولين، وإنه شعر، لو نشاء لقلنا مثله.
Manası şudur: Allah'a karşı yalan uydurarak O'na bir ortak veya çocuk isnat eden, yahut Allah kendisini insanlara elçi olarak göndermediği halde peygamberlik ve risalet iddia eden, ya da kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde «Bana vahyolundu» diyenden daha zalim kim olabilir? Bu son sözde iki yalan birden vardır: Peygamberlik iddiasında bulunmak ve onu başkasından nefyetmek. Yahut —ki o Nadr b. el-Hâris'tir— { سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim” diyen ve { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } [el-Enfâl: 8/31] “Dileseydik biz de bunun benzerini söylerdik” diyen kimseden [daha zalim kim vardır?]. Zira o, Kur'an hakkında: «Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir ve bir şiirdir; dileseydik biz de bunun gibisini söylerdik» diyordu.
وعاقبة هؤلاء المفترين: تعذيبهم عند قبض أرواحهم وفي الآخرة، فليتك تبصر أيها الرسول وكل مؤمن حين يكون الظالمون في سكرات الموت وشدائده، لرأيت أمرا عجبا عظيما لا سبيل إلى وصفه، حين تبسط الملائكة أيديهم إليهم، لقبض أرواحهم بالضرب والشّدّة والعنف، كما قال تعالى: فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧) [محمد: ٤٧/ ٢٧] .
Bu iftiracıların akıbeti, canları alınırken ve ahirette azap görmeleridir. Ey Resul ve ey her mümin! Keşke o zalimleri ölümün şiddetli dalgaları ve zorlukları içindeyken bir görseydin; melekler canlarını vurarak, şiddet ve zorbalıkla almak için ellerini uzattıklarında tarif edilemez, şaşılacak ve pek büyük bir manzara görürdün. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧) } “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını aldıkları zaman halleri nasıl olacak?” [Muhammed: 47/27].
وتقول الملائكة لهم توبيخا وتهكّما: أخرجوا أرواحكم إلينا من أجسادكم، فتضربهم الملائكة حتى تخرج أرواحهم من أجسادهم قائلين لهم: الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ أي إنكم اليوم تهانون أشد الهوان، كما كنتم تكذّبون على الله، وتستكبرون عن اتّباع آياته، والانقياد لرسله، فلا تؤمنون بالآيات والرّسل، وتفترون على الله غير الحق. وعذاب الهون: هو عذاب الهوان الشديد.
Melekler onları azarlayarak ve alay ederek şöyle derler: «Ruhlarınızı bedenlerinizden çıkarıp bize teslim edin!» Melekler, ruhları bedenlerinden çıkıncaya kadar onlara vurarak şöyle derler: { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız!” Yani Allah'a karşı yalan söyleyip O'nun ayetlerine tabi olmaktan ve peygamberlerine boyun eğmekten büyüklük tasladığınız, ayetlere ve peygamberlere inanmayıp Allah'a karşı haksız yere iftira ettiğiniz gibi, bugün en şiddetli şekilde aşağılanacaksınız. 'Hûn azabı' (عَذابَ الْهُونِ), şiddetli alçalma ve zillet azabıdır.
ثم يقال لهم بعد قبض أرواحهم يوم القيامة: ولقد أتيتمونا منفردين عن الأنداد والشركاء والشفعاء وانعدام النصراء، كالانفراد الأول في وقت الخلقة عند ولادتكم من بطون أمهاتكم، وتركتم وراء ظهوركم في الدنيا ما أعطيناكم من مال وولد وخدم وأثاث وقصور وغيرها من النعم والأموال التي جمعتموها، ولم تنتفعوا بها هنا، فهي لا تغني عنكم شيئا.
Sonra kıyamet gününde ruhları alındıktan sonra onlara şöyle denir: Annelerinizin karınlarından doğduğunuz ilk yaratılış anındaki yalnızlık gibi, ortaklar, şefaatçiler olmaksızın ve hiçbir yardımcı bulunmaksızın bize yapayalnız geldiniz. Dünyada size bağışladığımız mal, evlat, hizmetçiler, eşyalar, saraylar ve topladığınız diğer nimet ve servetleri arkanızda bıraktınız; burada onlardan hiçbir şekilde yararlanamadınız ve onlar size hiçbir fayda sağlamamaktadır.
ليس معكم في القيامة ما زعمتم من الأصنام أنها شفعاؤكم عند الله وشركاء له، وفي هذا تبيان الخطأ الشديد في عبادة الأصنام وتعظيمها، لقد تقطّع بينكم، أي لقد تقطع يوم القيامة ووصلكم بينكم، وما كان من صلات وصداقات مزعومة، وغاب عنكم ما كنتم تفترونه من شفاعة الشفعاء، ونداء الأوثان والشركاء، ورجاء الأصنام، ويناديهم الرّب ﷻ على رؤوس الأشهاد: فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ
Kıyamette, Allah katında şefaatçileriniz ve O'nun ortakları olduğunu iddia ettiğiniz putlar yanınızda yoktur. Bunda putlara tapmanın ve onları yüceltmenin ne denli büyük bir hata olduğunun beyanı vardır. Aranızdaki bağlar kopmuştur; yani kıyamet günü aranızdaki irtibat, var olduğu sanılan bağlar ve dostluklar tamamen kesilmiştir; şefaatçilerin şefaati, putlara ve ortaklara yakarışlar, putlardan beklenen umutlar şeklinde uydurduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir. Rab (celle celâlühû) bütün mahlukatın huzurunda onlara seslenir: { فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ }
[القصص: ٢٨/ ٦٢] ويقال لهم: أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) [الشّعراء: ٢٦/ ٩٢- ٩٣] .
“[Allah] 'Hani nerede o var olduğunu iddia ettiğiniz ortaklarım?' der” [Kasas: 28/62] ve onlara şöyle denilir: { أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) } “Allah'ı bırakıp da taptıklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerine bir yardımları dokunuyor mu?” [Şuarâ: 26/92-93].
مظاهر القدرة الإلهية في الكون
Kâinatta İlâhî Kudretin Tezahürleri
تتوالى الآيات القرآنية تفضّلا من الله ورحمة في إيراد الأدلة القاطعة الحاسمة على إثبات وجود الإله الصانع الخالق، بما يشاهده الإنسان ويجاوره ويلمسه في هذا الكون العجيب من السماء والأرض، وتتلخص تلك الأدلة في لفت الأنظار إلى صاحب الخلق والإيجاد، والإحياء والإماتة، والتقدير والتدبير لحركة الكواكب والنجوم، وتقلّب الليل والنهار، وإنبات الأشجار من كروم النّخيل والعنب والزيتون والرمان، وحمل الثمار اليانعة والفواكه الدانية، قال الله تعالى:
Allah'ın bir lütfu ve rahmeti olarak Kur'an ayetleri; insanın bu hayret verici kâinatta, gökte ve yerde müşahede ettiği, yanı başında duran ve dokunduğu şeylerle Yaratan, Sanatkâr olan bir İlâh'ın varlığını ispatlayan kesin ve kati delilleri ardı ardına sıralar. Bu deliller; yaratma ve var etmenin, diriltme ve öldürmenin, gezegenlerin ve yıldızların hareketlerini, gece ile gündüzün birbirini izlemesini takdir ve tedbir etmenin, hurma, üzüm, zeytin ve nar gibi ağaçları yeşertip yetiştirmenin, olgun ve yakın meyveler verdirenin sahibine dikkatleri çekmekte özetlenir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩٥ الى ٩٩]
[En'âm Suresi (6), Âyetler: 95-99]
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz? O, sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi dinlenme zamanı, Güneş'i ve Ay'ı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah'ın] takdiridir. O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır. Bilen bir topluluk için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık. O, sizi tek bir nefisten meydana getirendir. Artık bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır. İnce anlayışlı bir topluluk için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık. O, gökten su indirendir; böylece onunla her türlü bitkiyi çıkardık, ondan da üst üste dizilmiş taneler çıkaracağımız yeşillikler, hurma ağacının tomurcuğundan sarkan yakın salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [bahçeleri] çıkardık. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır.”
هذه الآيات الكريمات تنبيه على مواطن العبرة والنظر، وضرورة التّأمّل في آفاق الكون الزاخرة بالبراهين الحسية على وجود الله تعالى، فهي ترشدنا إلى حقيقة بالغة واضحة، وهي أن الله سبحانه لا هذه الأصنام وبقية المخلوقات، هو فالق الحبّ والنّوى أي البزر، يشقّها بقدرته في التراب، فتنفلق منها النّبتة الصغيرة ذات الجذر الضعيف والوريقة الدقيقة، ويبين بعضها عن بعض، فيخرج منها- أي (من تلك النّوى) - الزرع على اختلاف أصنافه من الحبوب، والثمار على اختلاف ألوانها وأشكالها وطعومها، ويظهر النبات الحيّ المتحرّك من الحبّ والنّوى الذي هو جماد كالميت، ويوجد الحبّ والنّوى الميت من النبات الحيّ، والنطفة والبيضة من الحيوان، والإفرازات مثل اللبن من الحيوان الحيّ، ويتحقق النمو والتكاثر بين الحي والميت، والميت والحي، وهذا في المادّيات، وكذلك في المعنويات يخرج الله المؤمن من الكافر، والكافر من المؤمن، ذلكم الفاعل هذا هو الله المتّصف بكمال القدرة، وبالغ الحكمة، المحيي والمميت، والموجد والمعدم، فكيف تصرفون أيها البشر عن إدراك الحق، وتعدلون عنه إلى الباطل، فتعبدون معه غيره، وتشركون به شريكا آخر عاجزا، لا يقدر على شيء من ذلك.
Bu yüce ayetler, ibret ve tefekkür odaklarına ve kâinatın Allah Teâlâ'nın varlığına dair somut delillerle dolu ufukları üzerinde tefekkür etmenin gerekliliğine dikkat çekmektedir. Bunlar bizi son derece açık bir hakikate yönlendirir: Bu putlar ve diğer yaratılmışlar değil, bizzat Allah Sübhânehu taneyi ve çekirdeği —yani tohumu— yarandır. Kudretiyle onları toprakta yarar; onlardan zayıf köklü ve ince yapraklı küçük bir fidan filizlenir, parçaları birbirinden ayrılır ve ondan —yani o çekirdek ve tohumlardan— hububatın çeşitli türlerinden ekinler, renkleri, şekilleri ve tatları farklı meyveler çıkar. Ölü gibi cansız olan tane ve çekirdekten canlı ve hareketli bitkiyi ortaya çıkarır; canlı bitkiden ölü taneyi ve çekirdeği, hayvandan nutfeyi ve yumurtayı, canlı hayvandan süt gibi ifrazatı meydana getirir; canlı ile ölü, ölü ile canlı arasında büyüme ve üreme gerçekleşir. Bu maddî varlıklarda böyledir; mânevî konularda da Allah kâfirden mümini, müminden kâfiri çıkarır. İşte bu fiilleri işleyen; kemal derecesinde kudret ve üstün hikmet sahibi olan, dirilten ve öldüren, var eden ve yok eden Allah'tır. O halde ey insanlar, hakkı idrak etmekten nasıl çevriliyorsunuz ve ondan bâtıla yönelip O'nunla birlikte başkasına tapıyor, O'na bunların hiçbirine güç yetiremeyen âciz başka bir ortak koşuyorsunuz?
وتأمّل أيها الإنسان أيضا، فإن الله هو فالق الإصباح الذي يشقّ فجر النّور من أوساط الظلام، فهو خالق الضياء والظلام، وهو سبحانه الموجد سكون الليل وهدوءه، المبدع نظام الشمس والقمر طريقا للحساب ومعرفة عدد الشهور والسنوات، وكلاهما يجري بحساب دقيق لا يتقدم ولا يتأخر، ذلك الإبداع الشامل حاصل بتقدير الله القوي القاهر الذي لا يمانع ولا يغالب، العليم بكل شيء، فلا يغيب عنه مثقال ذرّة في الأرض ولا في السماء.
Ey insan, yine tefekkür et ki Allah, karanlıkların ortasından nurun şafağını yarıp çıkaran 'sabahı yarandır' (fâliku'l-isbâh); aydınlığın ve karanlığın yaratıcısıdır. Gecenin sükûnunu ve dinginliğini var eden, Güneş ve Ay sistemini hesap yapma, ayların ve yılların sayısını bilme aracı olarak eşsiz şekilde yaratan O'dur. İkisi de ne öne geçen ne de geri kalan dakik bir hesapla akıp gider. Bu kapsamlı yaratılış; karşı konulamaz ve mağlup edilemez güç ve galebe sahibi Azîz, her şeyi bilen, yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Kendisinden gizli kalmayan Alîm olan Allah'ın takdiriyle gerçekleşmiştir.
والله سبحانه هو الذي أوجد النجوم والكواكب الأخرى غير الشمس والقمر،
Güneş ve Ay dışındaki yıldızları ve diğer gezegenleri var eden de Allah Sübhânehu'dur;
للاهتداء بها في الأسفار وفي ظلمات الليل والماء في البر والبحر، قد بيّن الله لكم الآيات القرآنية والآيات الكونية لأهل العلم والنظر الذين يدركون سرّ عظمة هذه الآيات، ويستدلون بها على وجود الله وقدرته ووحدانيته وعلمه.
Yolculuklarda, karanın ve denizin gece ve su karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye [onları yaratmıştır]. Allah, bu ayetlerin büyüklüğünün sırrını kavrayan, bunlarla Allah'ın varlığına, kudretine, birliğine ve ilmine delil getiren ilim ve tefekkür ehli kimseler için Kur'an ayetlerini ve kevnî ayetleri açıklamıştır.
وبعد بيان آيات الله في الأرض والسماء، ذكر الله تعالى آياته في الأنفس، فهو سبحانه الذي خلقكم جميعا أيها الناس في الأصل من نفس واحدة هي آدم ﵇، وهو الإنسان الأول الذي تناسل منه سائر البشر بالتّوالد والتّزاوج عن طريق الاستقرار في الأرحام والاستيداع في الأصلاب، قد أبان الله العلامات الدّالة على قدرته وإرادته، وعلمه وحكمته لقوم يفهمون ما يتلى عليهم.
Allah'ın yerdeki ve gökteki ayetleri açıklandıktan sonra, Allah Teâlâ nefislerdeki ayetlerini zikretti; zira ey insanlar, başlangıçta hepinizi tek bir nefisten —yani Âdem'den (aleyhisselâm)— yaratan O Sübhânehu'dur. O, rahimlerde karar kılma ve sulplerde emanet bırakılma yoluyla doğum ve evlilik vasıtasıyla diğer tüm insanların kendisinden ürediği ilk insandır. Allah, kendilerine okunanları kavrayan bir topluluk için kudretine, iradesine, ilmine ve hikmetine delalet eden alametleri etraflıca açıklamıştır.
والله هو الذي أنزل بقدرته وتصريفه من السحاب ماء بقدر، مباركا ورزقا للعباد، فأخرج بالمطر أصناف النبات المختلف الشكل والخواص والآثار، وأخرج به زرعا وشجرا أخضر، وجعل من النبات حبّا متراكما بعضه على بعض كالسّنابل ونحوها، وجعل من طلع النّخل عناقيد قريبة التّناول، وأخرج من الخضر بساتين من العنب والزيتون والرّمان، متشابها في الورق والشكل، قريبا بعضه من بعض، ومتخالفا في الثمار شكلا وطعما وطبعا، حلوا وحامضا، انظروا وتأمّلوا إلى الثمار إذا أثمرت وإلى نضجها كيف صارت وأينعت، إن في ذلك لعلامات لقوم يصدقون بالله ويتّبعون رسله، وذلك هو الإيمان المطلوب، وتلك براهينه الدّالة عليه.
Kudreti ve tedbiriyle buluttan kullara bereket ve rızık olarak ölçülü bir su indiren Allah'tır. Yağmurla şekilleri, özellikleri ve tesirleri farklı bitki çeşitlerini çıkarmış; onunla yeşil ekin ve ağaçlar var etmiş; bitkiden başaklar ve benzerleri gibi birbiri üzerine binmiş taneler meydana getirmiş; hurmanın tomurcuğundan kolayca devşirilen salkımlar yapmış; yeşilliklerden yaprakları ve şekilleri birbirine benzeyen, birbirine yakın, fakat meyveleri şekil, tat ve tabiat bakımından tatlı ve ekşi olarak farklılaşan üzüm, zeytin ve nar bahçeleri çıkarmıştır. Meyve verdiği zaman meyvelerine ve nasıl olgunlaşıp erdiğine bakın ve tefekkür edin! Şüphesiz bunda Allah'ı tasdik eden ve peygamberlerine uyan bir topluluk için elbette alametler vardır; istenen iman işte budur ve ona delalet eden deliller de bunlardır.
بعض المزاعم الباطلة بنسبة الجنّ والولد والصّاحبة لله تعالى
Cinlerin, Çocuğun ve Eşin Allah Teâlâ'ya İsnat Edilmesine Dair Bazı Bâtıl İddialar
ليس هناك شيء أشدّ افتراء وكذبا على الله من نسبة الشركاء لله، من الجنّ والولد واتّخاذ الصّاحبة، فالله أسمى وأعلى وأغنى من كل ذلك، فلا حاجة له إلى الأعوان،
Cinlerden, çocuktan ve eş edinmekten Allah'a ortaklar koşmaktan daha büyük bir iftira ve yalan yoktur. Allah bütün bunlardan çok yüce, çok münezzeh ve müstağnidir; O'nun yardımcılara hiçbir ihtiyacı yoktur;
سواء من عالم الجنّ أو من عالم الإنس، وسواء من الذكور والإناث، لأن الألوهية والرّبوبية فوق هذه الأوضاع التي يحتاج إليها البشر، ويستغني عنها الخالق القادر، العلي القاهر، ومثل هذه المزاعم والافتراءات الباطلة ما هي إلا لون من سخف المشركين، وسطحية الوثنيين، وضلال الكافرين. قال الله تعالى مبيّنا هذا اللون من التفكير الديني الوثني:
İster cinler aleminden ister insanlar aleminden, ister erkek ister dişi olsun; çünkü ulûhiyet ve rubûbiyet, insanların muhtaç olduğu, kudret sahibi Yaratıcı'nın ve her şeye galip gelen Yüce'nin ise müstağni olduğu bu hallerin üzerindedir. Bu tür bâtıl iddia ve iftiralar, müşriklerin ahmaklığının, putperestlerin sığlığının ve kâfirlerin sapıklığının bir çeşidinden başka bir şey değildir. Allah Teâlâ bu tür putperest dinî düşünceyi açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٣]
[En'âm Suresi (6), Âyetler: 100-103]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) } “Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları da O yaratmıştır. Bir de bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir. O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir. İşte Rabbiniz olan Allah budur; O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur, her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse yalnız O'na kulluk edin! O, her şeye vekildir. Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, Latîf'tir, Habîr'dir.”
هذه الآيات تشير إلى العادلين بالله ﷿، والقائلين: إنّ الجنّ تعلم الغيب، وتتصرّف في الأشياء، وتعبد الجنّ، وكانت طوائف من العرب تفعل ذلك وتستجير بجنّ الأودية في أسفارها. وهناك طائفة من الكتابيّين نسبوا إلى الله الابن كعزير والمسيح، وطائفة أخرى من العرب وصفوا الملائكة بأنهم بنات الله.
Bu ayetler, Allah'a (azze ve celle) denk tutanlara; cinlerin gaybı bildiğini, eşyada tasarrufta bulunduğunu söyleyip cinlere tapanlara işaret etmektedir. Araplardan birtakım fırkalar bunu yapıyor ve yolculuklarında vadilerin cinlerine sığınıyorlardı. Ehl-i Kitap'tan da Üzeyir ve Mesih gibi Allah'a oğul isnat eden bir zümre vardı; Araplardan diğer bir zümre ise melekleri Allah'ın kızları olarak nitelendiriyordu.
والآيات ردّ على فئات المشركين المختلفة الذين عبدوا مع الله غيره، عبدوا الجنّ حين صيّروا لله شركاء له في العبادة، ولم تكن عبادتهم الأصنام إلا بطاعة الجنّ وأمرهم إياهم بذلك، إنهم جعلوا الجنّ من الملائكة أو الشياطين شركاء لله، مع أن الله هو الذي خلق المشركين وغيرهم، فكيف يكون المخلوقون شركاء لله؟! إنهم اختلقوا أكاذيب، وأباطيل، بجعل البنين والبنات لله جهلا بغير علم، تنزه الله
Bu ayetler, Allah ile birlikte başkasına tapan çeşitli müşrik zümrelerine bir reddiyedir. Onlar, ibadette Allah'a ortaklar koşarak cinlere tapmışlardır. Esasen onların putlara tapması da ancak cinlere itaat etmeleri ve [cinlerin] bunu kendilerine emretmesi sebebiyleydi. Müşrikleri de diğer [bütün varlıkları] da yaratan Allah olduğu halde, onlar meleklerden veya şeytanlardan olan cinleri Allah'a ortak koştular. Yaratılmış olanlar nasıl Allah'a ortak olabilir ki?! Onlar, hiçbir bilgiye dayanmaksızın sırf cehaletle Allah'a oğullar ve kızlar nispet ederek yalanlar ve bâtıllar uydurdular. Allah münezzehtir,
وتعاظم وتقدّس عما يصفه هؤلاء الجهلة الضّالّون من الأولاد والأنداد والشركاء لأنه الخالق المدبّر لها، وليس كمثله شيء. والله مبدع السماوات والأرض وخالقهما ومنشئهما على غير مثال سبق، وكيف يكون له ولد، والحال أنه لم تكن له صاحبة، والولد إنما يكون متولّدا بين شيئين متناسبين، والله تعالى لا يناسبه ولا يشابهه شيء من خلقه، لأنه خالق كل شيء، فلا صاحبة له ولا ولد، وهو مبدع الكائنات في السماء والأرض، وهو المتسبب في إيجاد الذّرّية من طريق التّوالد والتّناسل ونفخ الرّوح في الأجنّة في بطون الأمهات.
Bu sapık cahillerin nitelediği çocuklardan, denklerden ve ortaklardan yüce ve mukaddestir; çünkü her şeyin yaratıcısı ve yöneticisi O'dur ve O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. Allah, gökleri ve yeri örneksiz olarak benzersiz yaratan, inşa edendir. Kendisinin bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Çocuk ancak birbiriyle denk iki şey arasında meydana gelir; Allah Teâlâ'ya ise yarattıklarından hiçbir şey denk ve benzer olamaz; çünkü her şeyin yaratıcısı O'dur; dolayısıyla O'nun ne bir eşi ne de bir çocuğu vardır. O, gökteki ve yerdeki varlıkların eşsiz yaratıcısıdır; doğum ve üreme yoluyla, annelerin karınlarındaki ceninlere ruh üflemek suretiyle zürriyetin var edilmesini sağlayan O'dur.
لقد خلق الله الكون، وأوجد كل شيء من العدم، فليس الله بوالد ولا مولود، كما تزعمون، فما اخترعتم له من الولد، فهو مخلوق له لا مولود منه، فكيف يكون له صاحبة من خلقه تناسبه؟ وهو الذي لا نظير له. والله محيط علمه بكل شيء، وعلمه ذاتي له، لم يعلّمه أحد، ولا يعلم أحد مثل علمه، فلو كان له ولد، لكان هو أعلم به، وأرشد إليه، فتكون نسبة الولد لله كذبا وافتراء بلا دليل عقلي ولا وحي ثابت.
Allah kâinatı yaratmış ve her şeyi yoktan var etmiştir; dolayısıyla Allah, iddia ettiğiniz gibi ne doğurandır ne de doğurulmuştur. O'na yakıştırdığınız çocuk, O'ndan doğmuş olmayıp O'nun yarattığı bir mahluktur. O halde yarattıklarından Kendisine denk düşecek bir eşi nasıl olabilir? Halbuki O'nun hiçbir dengi yoktur. Allah'ın ilmi her şeyi kuşatmıştır; O'nun ilmi zâtîdir, O'na kimse öğretmemiştir ve hiç kimse O'nun ilmi gibi bilemez. Şayet O'nun bir çocuğu olsaydı, bunu en iyi O bilir ve ona yol gösterirdi. Dolayısıyla Allah'a çocuk isnat etmek, ne aklî bir delile ne de sabit bir vahye dayanmayan bir yalan ve iftiradır.
وإذ ثبت أن الله لا ولد له، فذلكم الإله الحق هو الله ربّكم، الذي لا إله إلا هو، والذي خلق كل شيء، ولا ولد له ولا صاحبة، فما عليكم إلا أن تعبدوه وحده لا شريك له، وتقرّوا له بالوحدانية، وأنه لا إله إلا هو، وهو الوكيل على كل شيء، الحافظ المتصرّف في الأشياء، المدبّر لها، فلا يصح أن تعبدوا غير الله، وعليكم أن تعبدوا الله المتّصف بصفات العظمة والقدرة والإرادة، والتّصرف المطلق في الأشياء، والمستقلّ بإبداع الأشياء وإيجادها.
Allah'ın çocuğu olmadığı sabit olunca, işte o hak İlâh; O'ndan başka hiçbir ilâh bulunmayan, her şeyi yaratan, ne çocuğu ne de eşi olan Rabbiniz Allah'tır. O halde yapmanız gereken; hiçbir ortağı olmaksızın yalnız O'na kulluk etmek, O'nun tekliğini ve O'ndan başka ilâh olmadığını ikrar etmektir. O, her şeyin vekilidir; eşyayı koruyan, onda tasarruf eden ve onu yönetendir. Dolayısıyla Allah'tan başkasına ibadet etmeniz caiz değildir; azamet, kudret, irade sıfatlarına, eşyada mutlak tasarrufa sahip olan ve eşyayı yoktan var edip yaratmada benzersiz bulunan Allah'a kulluk etmeniz gerekir.
ثم إن الله سبحانه غير محصور في مكان، ولا محدد في موضع معين، لا تستطيع الأبصار إدراكه والإحاطة الكلية به، ولا يتمكّن أحد من رؤيته في الدنيا، وإنما هو
Ayrıca Allah Sübhânehu bir mekânla kayıtlı ve belirli bir yerle sınırlandırılmış değildir. Gözler O'nu idrak edemez, O'nu bütünüyle kuşatamaz ve dünyada hiç kimse O'nu görmeye güç yetiremez. Ancak
الذي يرى العيون الباصرة رؤية إدراك وإحاطة وشمول، وهو الرفيق بعباده، الخبير بهم، المطّلع على جميع أحوالهم، ولا يخفى عليه شيء إلا يراه ويعلمه. أما في عالم الآخرة فإن المؤمنين الصالحين أهل الجنة يرون ربّهم رؤية لا تحيط به ولا تحدّده أو تحصره في مكان معين، كما قال الله سبحانه: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ (٢٢) إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ (٢٣) [القيامة: ٧٥/ ٢٢- ٢٣] . ويؤيّد ذلك ما
Gören gözleri tam bir idrak, ihata ve şümulle gören O'dur. O, kullarına lütufkârdır (Latîf), onlardan hakkıyla haberdardır (Habîr), onların bütün hallerine vâkıftır; görüp bilmediği hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Ahiret âleminde ise cennetlik olan salih müminler, Rablerini O'nu kuşatmaksızın, sınırlandırmaksızın veya belirli bir mekâna hapsetmeksizin görürler. Nitekim Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ (٢٢) إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ (٢٣) } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıldır; Rablerine bakmaktadırlar” [Kıyâme: 75/22-23]. Bunu destekleyen husus,
جاء في الصّحيحين أنه ﷺ قال: «إنكم سترون ربّكم يوم القيامة، كما ترون القمر ليلة البدر، وكما ترون الشمس ليس دونها سحاب»
Sahîhayn'da geçtiği üzere Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmasıdır: «Şüphesiz siz Rabbinizi, dolunay gecesinde ayı gördüğünüz gibi ve önünde bulut bulunmayan güneşi gördüğünüz gibi [açıkça] göreceksiniz.»
فالمؤمنون يرون ربّهم، ويحرم الكافرون من تلك الرّؤية.
Müminler Rablerini görürler, kâfirler ise bu görmeden mahrum bırakılırlar.
أهداف الوحي
Vahyin Hedefleri
الهدف الواضح الجلي من ظاهرة الوحي على الأنبياء والرّسل: هو إرشاد الناس وتبصيرهم بالحق، وإعانتهم على إدراكه، وتجنّب طرائق الضّلال والزّيغ والانحراف، وهذا كله حبّ للإنسان ومصلحته، ورعاية له وأخذ بيده إلى السّعادة الحقّة، لذا كان عقلاء الناس هم المتّبعين للوحي الإلهي، المستفيدين منه في توجّهات الحياة، فهم أدركوا الحق فاتّبعوه، وعرفوا الباطل بالإرشاد الإلهي فاجتنبوه، قال الله تعالى مبيّنا مبصّرات الوحي:
Peygamberlere ve resullere vahiy indirilmesi olayının açık ve bariz hedefi; insanlara doğru yolu göstermek, hakikati görmelerini sağlamak, hakkı idrak etmelerine yardımcı olmak, sapıklık, haktan sapma ve eğrilik yollarından sakındırmaktır. Bütün bunlar insana olan sevgiden, onun yararını gözetmekten, onu koruyup elinden tutarak gerçek saadete ulaştırmaktan kaynaklanır. Bu sebeple insanların akıllı olanları ilâhî vahye uyanlar ve hayatın yönelişlerinde ondan istifade edenlerdir. Onlar hakkı idrak edip ona uymuşlar, ilâhî rehberlikle bâtılı tanıyıp ondan kaçınmışlardır. Allah Teâlâ vahyin basiret kazandırıcı delillerini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٧]
[En'âm Suresi (6), Âyetler: 104-107]
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açan deliller) gelmiştir. Artık kim hakkı görürse kendi yararınadır; kim de körlük ederse kendi zararınadır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim. İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım. Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilâh yoktur. Müşriklerden de yüz çevir! Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.”
هذه الآيات الكريمات تبين خواص الوحي الإلهي وطبيعة الرسالة النّبوية وما تستلزمه من ضرورة التّبليغ وإعلام الناس. وفحوى الآيات: قد جاءكم أيها الناس في القرآن والآيات طرائق إبصار الحق والمعينة عليه، وهي البينات والحجج التي اشتمل عليها القرآن، وما جاء به الرسول من البراهين العقلية والنقلية التي تثبت لكم العقيدة الحقّة، وتبيّن منهاج الحياة الأقوم، وقوام النظام الأمثل، وأصول الأخلاق والآداب.
Bu yüce ayetler, ilâhî vahyin özelliklerini, peygamberlik risaletinin mahiyetini ve tebliğ ile insanlara bildirme zorunluluğunu gerektirdiği şeyleri açıklamaktadır. Ayetlerin özü şudur: Ey insanlar, Kur'an'da ve ayetlerde size hakkı görme yolları ve buna yardımcı olan deliller gelmiştir; bunlar Kur'an'ın içerdiği açık deliller ve hüccetlerdir; Peygamber'in size getirdiği, hak akideyi ispat eden, en doğru hayat nizamını, en ideal düzenin esasını, ahlak ve edep ilkelerini açıklayan aklî ve naklî burhanlardır.
فمن أبصر الحق فآمن فلنفسه، ومن عمي عن الحق وضلّ وأعرض عن سبيله، فعلى نفسه جنى، كما قال تعالى: فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها [يونس: ١٠/ ١٠٨] . إن وبال العمى عن الحق يعود على صاحبه، ولست أنا نبي الله عليكم بحافظ ولا رقيب، بل إنما أنا مبلّغ ومنذر، والله يهدي من يشاء، ويضلّ من يشاء بحسب ما يعلم من ميول الإنسان.
Kim hakkı görüp iman ederse kendi nefsi lehinedir; kim de hakka karşı körleşir, sapar ve onun yolundan yüz çevirirse kendi aleyhine cinayet işlemiş olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “Kim doğru yola gelirse ancak kendi nefsi için doğru yola gelmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” [Yûnus: 10/108]. Hakka karşı körlüğün vebali sahibine döner. Ben, Allah'ın peygamberi olarak sizin üzerinize bir koruyucu ve gözetleyici değilim; ben sadece bir tebliğci ve uyarıcıyım. Allah, insanın eğilimleri hakkında bildiğine göre dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de saptırır.
وكما فصّلنا الآيات في هذه السورة من بيان التوحيد وإثبات وجود الله الخالق المبدع، هكذا نوضح جميع الآيات ونرددها ونفسّرها في كل موطن، بسبب جهالة الجاهلين، وليؤول الأمر بأن يقول المشركون والكافرون المكذّبون: درست هذا وقرأته على غيرك، وليس ذلك وحيا من الله، كما جاء في آية أخرى: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) [النّحل: ١٦/ ١٠٣] .
Bu surede tevhidi beyan edip Yaratıcı ve Eşsiz Sanatkâr olan Allah'ın varlığını ispatlayarak ayetleri etraflıca açıkladığımız gibi, cahillerin cehaleti sebebiyle bütün ayetleri her yerde böyle açıklıyor, tekrarlıyor ve tefsir ediyoruz; nihayetinde iş, yalanlayan müşriklerin ve kâfirlerin: «Sen bunu başkasından ders alıp okudun, bu Allah'tan bir vahiy değildir» demelerine varsın. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) } “Andolsun onların 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” [Nahl: 16/103].
وإنزالنا الوحي لنوضحه لقوم يعلمون الحق فيتّبعونه، والباطل فيجتنبونه، أي إن البيان إنما يفيد أهل العلم المدركين، الذين يستخدمون بصائرهم في مدلولات القرآن.
Bizim vahyi indirmemiz; onu, hakkı bilip ona uyan, bâtılı bilip ondan sakınan bir kavme açıklamak içindir. Yani bu açıklama ancak basiretlerini Kur'an'ın delalet ettiği manalarda kullanan idrak sahibi ilim ehline fayda verir.
أما الجاهلون الذين لم يفهموا آيات القرآن، فلا ينتفعون به.
Kur'an ayetlerini anlamayan cahillere gelince, onlar bundan yararlanamazlar.
وإذا كان الوحي لخير الإنسان وإرشاده، فعليك أيها النّبي وأمتك اتّباع ما يوحى
Mademki vahiy insanın hayrı ve irşadı içindir, o hâlde ey Peygamber, sana ve ümmetine düşen, vahyolunana uymaktır,
به إليك من ربّك الذي لا إله إلا هو، واعف عن المشركين وأعرض عنهم واصفح، حتى يفتح الله عليك وينصرك عليهم، واعلم أنه إلى الله المرجع والمآب.
O'ndan başka ilâh olmayan Rabbinden sana [vahyolunana]. Müşrikleri bağışla, onlardan yüz çevir ve hoş gör; ta ki Allah senin önünü açıp onlara karşı sana yardım edinceye kadar. Bil ki dönüş ve varış yeri yalnızca Allah'adır.
ثم أبان الله حقيقة أبدية ثابتة، وهي أن كل شيء في هذا الكون إنما يحدث بإرادة الله ومشيئته، ولا يقع شيء في ملكوت الله جبرا عنه، فلو شاء الله ما أشرك المشركون، بل لله المشيئة المطلقة فيما يشاؤه ويختاره، لا يسأل عما يفعل، وهم يسألون، له الحكمة في ظهور الضّلال والشّرك، ولو شاء لهدى الناس جميعا، بأن يخلقهم مستعدين للإيمان، لكنه خلقهم مستعدين للكفر، وترك لهم حرية الاختيار في أعمالهم. ولا يصحّ للمشركين أن يزعموا أن إشراكهم وغيره وقف على مشيئة الله ﷿، فهم لا يعرفون مشيئة الله، وعليهم أن يعملوا بما أمرهم الله به من التوحيد والعبادة الخالصة لله، فإن قصروا في هذا، كانوا محاسبين مسئولين عنه.
Sonra Allah ebedî ve sabit bir hakikati beyan etti ki o da bu kâinattaki her şeyin ancak Allah'ın irade ve meşîetiyle meydana geldiğidir. Allah'ın mülkünde O'na rağmen zorla hiçbir şey gerçekleşmez. Eğer Allah dileseydi müşrikler ortak koşmazlardı; bilakis dilediği ve seçtiği şeyde mutlak meşîet Allah'a aittir. O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler. Dalâlet ve şirkin ortaya çıkmasında O'nun bir hikmeti vardır. Eğer dileseydi insanları imana hazır [ve yatkın] yaratarak hepsini birden hidayete erdirirdi; fakat onları inkâra da müsait olarak yarattı ve amellerinde onlara seçme özgürlüğü bıraktı. Müşriklerin, şirk koşmalarının ve diğer şeylerin Allah azze ve celle'nin meşîetine bağlı olduğunu iddia etmeleri doğru değildir; zira onlar Allah'ın meşîetini bilmezler. Onlara düşen, Allah'ın kendilerine emrettiği tevhid ve O'na halis kulluk doğrultusunda amel etmeleridir. Şayet bunda kusur ederlerse bundan dolayı hesaba çekilecek ve sorumlu tutulacaklardır.
وهناك حقيقة أخرى تتعلق بالنّبي وهي أنه لا سلطان له على قهر أحد من الناس وجبره على الدخول في الإسلام، فما جعلناك أيها النّبي حافظا تحفظ أقوال الناس وأعمالهم، وما أنت بموكل على أرزاقهم وأمورهم والتصرف في قضاياهم، ولست عليهم بمسيطر، وليس لك صفة الملوك القاهرين، بل أنت بشير ونذير، والله يجازيهم ويحاسبهم.
Peygamber ile ilgili bir diğer hakikat de şudur: İnsanlardan herhangi birine boyun eğdirip onu İslâm'a girmeye zorlama konusunda onun bir otoritesi yoktur. Ey Peygamber! Biz seni insanların sözlerini ve amellerini koruyup gözeten bir bekçi kılmadık; sen onların rızıklarına, işlerine ve meselelerini çekip çevirmeye vekil de kılınmadın. Onların üzerinde bir zorba değilsin ve kahredici hükümdarların vasfına sahip değilsin; bilakis sen bir müjdeleyici ve uyarıcısın. Allah ise onların karşılığını verecek ve onları hesaba çekecektir.
المنع من سبّ الأصنام والأوثان
Putlara ve Heykellere Sövmenin Yasaklanması
إن توجيه القرآن العظيم في غاية الإحكام والإتقان، والنظر إلى آفاق المستقبل نظرة فاحصة عميقة بعيدة عن التّعصب، تقدر النتائج بالتقدير السليم البعيد عن مضاعفة المشكلات، وتسدّ كل الذرائع والوسائل المؤدّية إلى الضلالات واتّباع الأهواء والشهوات. والمثل الرائع لهذا: هو النّهي عن سبّ الأصنام والأوثان والمنع منه،
Yüce Kur'an'ın yönlendirmesi son derece muhkem ve mükemmeldir; geleceğin ufuklarına taassuptan uzak, derin ve inceleyici bir bakışla bakar, sonuçları problemleri katlamaktan uzak sağlam bir takdirle değerlendirir ve dalâletlere, nefsin heva ve arzularına uymaya götüren bütün vesile ve vasıtaların önünü keser. Bunun harika bir örneği, putlara ve heykellere sövmenin nehyedilmesi ve yasaklanmasıdır.
وإن كان سبّها حقّا متقرّرا موافقا للواقع، لكن إذا كان السّب ذريعة محرّضة إلى سبّ الإله الحق، كان البعد عن المتسبّب لذلك هو الواجب شرعا وعقلا وسياسة ووعيا.
Gerçi onlara sövmek hak, yerinde ve gerçeğe uygun bir durum olsa da, şayet bu sövme hak olan İlâh'a sövmeyi kışkırtan bir vesile oluyorsa, buna sebep olan şeyden uzak durmak dinen, aklen, siyaseten ve bilinç açısından zorunludur.
قال الله تعالى مبيّنا هذه الحقيقة:
Allah Teâlâ bu hakikati açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٨ الى ١١٠]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 108-110]
وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)
{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin ki onlar da bilmeyerek haddi aşıp Allah'a sövmesinler. Böylece her ümmete kendi amellerini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir. O, yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: «Mucizeler ancak Allah katındadır.» Onlara gelse bile inanmayacaklarını size bildiren nedir? İlk defa ona iman etmedikleri gibi [yine] kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururken terk ederiz.”
قال قتادة مبيّنا سبب نزول هذه الآية: وَلا تَسُبُّوا..: كان المسلمون يسبّون أصنام الكفّار، فيسبّوا- أي الكفار- الله، فأنزل الله: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وبعبارة أخرى: قال كفار قريش لأبي طالب: إما أن ينتهي محمد وأصحابه عن سبّ آلهتنا والغضّ منها، وإما أن نسبّ إله ونهجوه، فنزلت الآية.
Katâde bu âyetin iniş sebebini açıklarken şöyle demiştir: { وَلا تَسُبُّوا } “Sövmeyin...” Müslümanlar kâfirlerin putlarına söverlerdi, onlar da -yani kâfirler- Allah'a söverlerdi; bunun üzerine Allah: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin” [ayetini] indirdi. Başka bir ifadeyle Kureyş kâfirleri Ebû Tâlib'e: «Ya Muhammed ve arkadaşları ilâhlarımıza sövmekten ve onları yermekten vazgeçerler ya da biz onun ilâhına söver, O'nu hicvederiz» dediler, bunun üzerine bu ayet indi.
الآية خطاب للمؤمنين وللنّبي ﷺ، وحكمها على كل حال باق في الأمة، فمتى كان الكافر في منعة، وخيف أن يسب الإسلام أو النّبي ﷺ، أو الله ﷿، فلا يحلّ للمسلم أن يسبّ دينهم ولا صلبناهم ولا يتعرّض إلى ما يؤدي إلى ذلك ونحوه.
Ayet müminlere ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. Hükmü her hâlükârda ümmet içinde bakidir. Kâfir dokunulmaz ve güçlü bir konumda olduğunda, İslâm'a, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya Allah azze ve celle'ye sövülmesinden korkulduğu zaman, bir Müslümanın onların dinine ve haçlarına sövmesi, buna ve benzerine yol açacak şeylere girişmesi helal olmaz.
ينهاكم الله تعالى أيها المؤمنون عن سبّ آلهة المشركين، وإن كان فيه مصلحة، إلا أنه يترتب عليه مفسدة أعظم منها، وهي مقابلة المشركين بسبّ إله المؤمنين، وهو اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ كما قال ابن عباس.
İbn Abbas'ın dediği gibi: Ey müminler! Allah Teâlâ, bunda bir maslahat bulunsa dahi, bundan daha büyük bir mefsedete yol açacağı -ki o da müşriklerin karşılık vererek müminlerin ilâhı olan ve O'ndan başka ilâh bulunmayan Allah'a sövmeleridir- gerekçesiyle müşriklerin ilâhlarına sövmenizi yasaklamaktadır.
والمعنى: لا تسبّوا أيها المسلمون آلهة المشركين التي يدعونها دون الله لأنه ربما ينشأ عن ذلك سبّهم الله ﷿ ظلما وعدوانا، لإغاظة المؤمنين، جهلا منهم
Mânâ şudur: Ey Müslümanlar! Müşriklerin Allah'tan başka yalvardıkları ilâhlarına sövmeyiniz. Çünkü bundan ötürü onların, müminleri öfkelendirmek kastıyla, zulmen ve haddi aşarak, [kendilerinin] bir cehaleti sebebiyle...
بقدرة الله تعالى وعظمته. وهكذا كل طاعة أو مصلحة أدّت إلى معصية أو منكر أو مفسدة تترك. وكما زيّن الله للمشركين حبّ الأصنام والانتصار لها، زيّن لكل أمة من الأمم سوء عملهم من الكفر والضلال، فتلك سنة الله في خلقه، يستحسنون العادات والتقاليد القبيحة عن تقليد وجهل، أو عن معرفة وعناد، والله يتركهم وشأنهم. وهذا التّزيين للمنكر والضّلال أثر لاختيارهم دون جبر ولا إكراه، لا أن الله خلق في قلوبهم تزيينا للكفر والشّر، كما زيّن الله في قلوب الآخرين الإيمان والخير. ثم قال تعالى: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وهذا يتضمن وعدا جميلا للمحسنين، ووعيدا ثقيلا للمسيئين.
Allah Teâlâ'nın kudret ve azametini bilmeyerek [bunu yaparlar]. İşte böylece, bir günaha, bir münkere veya bir fesada yol açan her taat ya da maslahat terk edilir. Allah müşriklere put sevgisini ve onları savunmayı süslü gösterdiği gibi, her ümmete de küfür ve dalâletten ibaret olan kötü amellerini süslü göstermiştir. Bu, Allah'ın yarattıkları hakkındaki sünnetidir; onlar çirkin örf ve adetleri taklit ve cehaletle yahut bilerek ve inatla güzel görürler, Allah da onları kendi hâllerine bırakır. Münkerin ve dalâletin bu şekilde süslü gösterilmesi, bir zorlama ve mecbur bırakma olmaksızın kendi tercihlerinin bir sonucudur; yoksa Allah başkalarının kalplerinde imanı ve hayrı süslediği gibi [haşa] bunların kalplerinde küfür ve şerri süslemeyi yaratmış değildir. Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir. O, yaptıklarını kendilerine haber verecektir” buyurmuştur. Bu ise iyilik yapanlara güzel bir vaadi, kötülük yapanlara da ağır bir tehdidi içermektedir.
ثم أوضح الله تناقض المشركين في أقوالهم وخيانتهم في أفعالهم، فإنهم حلفوا أيمانا مؤكّدة بالله: لئن جاءتهم آية، أي معجزة مادّية محسوسة، وخارقة للعادة من الآيات الكونية التي يقترحونها، ليصدقن بها أنها من عند الله، وأنك رسول الله، غير أنهم قوم معاندون، فإذا جاءتهم الآيات أو المعجزات لم يؤمنوا بشيء منها. وردّ الله عليهم.
Sonra Allah müşriklerin sözlerindeki çelişkiyi ve amellerindeki hıyaneti açıkladı. Zira onlar, kendilerine bir ayet yani maddi, somut ve kendi teklif ettikleri türden olağanüstü kevni bir mucize gelirse, onun Allah katından olduğuna ve senin Allah'ın elçisi olduğuna kesinlikle inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Ancak onlar inatçı bir kavimdir; kendilerine ayetler veya mucizeler geldiğinde hiçbirine inanmazlar. Allah da onlara cevap verdi:
قل يا محمد لهؤلاء الطالبين آيات تعنّتا وعنادا وكفرا: إنما مرجع هذه الآيات إلى الله، وهو القادر عليها، إن شاء أتى بها، وإن شاء ترككم فلا ينزلها إلا على موجب الحكمة. وما يدريكم إيمانهم إذا جاءتهم الآيات، فهو لا يؤمنون بها، لسبق علم الله أنهم لن يؤمنوا.
Ey Muhammed! İnat, taassup ve inkâr sebebiyle mucize isteyen bu kimselere de ki: Bu mucizelerin merci ancak Allah'tır ve O bunlara güç yetirendir; dilerse getirir, dilerse sizi bırakır da hikmetin gerektirdiği durum dışında onları indirmez. Ayetler geldiğinde onların iman edeceklerini size bildiren nedir? Allah onların asla iman etmeyeceklerini önceden bildiği için onlar bunlara iman etmezler.
وما يدريكم أننا- نحن الله- نحوّل قلوبهم عن إدراك الحق، والإيمان، ونصرف أبصارهم عن إبصار الحق، ولو جاءتهم كل آية فلا يؤمنون، كما حلنا بينهم وبين الإيمان أول مرة حين أتتهم الآيات التي عجزوا عن معارضتها مثل القرآن وغيره، لتمام إعراضهم عن إدراك الحقائق، وما يشعركم أيضا أننا نذرهم ونخلّيهم وشأنهم
Gerçekleri idrak etmekten tamamen yüz çevirmeleri sebebiyle, tıpkı kendilerine Kur'an ve benzeri karşı koymaktan aciz kaldıkları ayetler ilk geldiğinde iman etmelerine engel olduğumuz gibi, kendilerine her bir ayet gelse dahi yine inanmayacakları şekilde kalplerini hakkı idrak etmekten ve imandan çevirdiğimizi, gözlerini de hakkı görmekten saptırdığımızı size bildiren nedir? Hem onları kendi hâllerine terk ettiğimizi size bildiren nedir?
في طغيانهم وتجاوزهم الحق يتردّدون متحيّرين فيما سمعوا ورأوا من الآيات، فلم يصلوا إلى الحقيقة.
Haddi aşmaları ve haktan uzaklaşmaları içinde, ayetlerden işitip gördükleri şeyler hakkında şaşkın ve tereddüt içinde bocalayıp dururlar da hakikate ulaşamazlar.
تعنّت المشركين
Müşriklerin İnadı
لقد اشتدّ المشركون كفّار قريش في عداوتهم للنّبي ﷺ بسبب الحفاظ على مراكز الزعامة والسيادة، والاستكبار، الذي جعلهم في أشد حالات العناد والتّصلب واتّخاذ موقف المعارضة العنيفة التي لا ترتكز على أساس من الحجة، ولا تحترم كلمة العقل والفكر والنّقاش القائم على الحق والعدل، ومن هنا ظهر اليأس من إيمانهم، وعزّ الأمل في إسلامهم، قال الله سبحانه موضّحا هذا الموقف الصعب منهم:
Kureyş kâfirleri olan müşrikler, liderlik ve egemenlik mevkilerini koruma gayreti ve kibirleri sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan düşmanlıklarını iyice şiddetlendirdiler. Bu kibir onları inadın, katılaşmanın ve hiçbir delil temeline dayanmayan, aklın, fikrin, hak ve adalete dayalı tartışmanın sözüne saygı duymayan şiddetli bir muhalefet tavrının en aşırı noktasına sürükledi. Bundan dolayı onların iman etmelerinden ümit kesildi ve İslâm'a girmeleri beklentisi imkânsız hâle geldi. Allah Teâlâ onların bu katı tutumunu açıklayarak şöyle buyurdu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١١ الى ١١٣]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 111-113]
وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik etmektedir. Böylece her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık; bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. O hâlde onları iftiralarıyla baş başa bırak! Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [böyle yaparlar].”
روي عن ابن عباس في بيان سبب نزول الآيات: أن رسول الله ﷺ أتى جماعة من كفار مكة وزعمائها، فقالوا له: أرنا الملائكة يشهدون بأنك رسول الله، أو ابعث لنا بعض موتانا حتى نسألهم: أحقّ ما تقول أم باطل، أو ائتنا بالله والملائكة قبيلا، فنزلت الآية.
Ayetlerin nüzul sebebinin beyanında İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke kâfirlerinden ve ileri gelenlerinden bir grubun yanına geldi. Bunun üzerine onlar kendisine: "Senin Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik edecek melekleri bize göster yahut ölülerimizden bazılarını bizim için dirilt de onlara söylediğin şeyin hak mı yoksa bâtıl mı olduğunu soralım; ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza getir" dediler. Bunun üzerine [bu] ayet indi.
أخبر الله ﷿ في هذه الآية الأولى: أنه لو أتى بجميع ما اقترحوه من إنزال الملائكة، وإحياء سلفهم حسبما كان من اقتراح بعضهم أن يحشر قصي بن كلاب وغيره، فيخبر بصدق محمد، أو يجمع كل شيء يعقل أن يحشر عليهم، ما آمنوا إلا بالمشيئة واللطف الذي يخلقه الله، ويخترعه في نفس من شاء.
Allah azze ve celle bu ilk ayette şunu haber vermiştir: Meleklerin indirilmesi ve -bazılarının Kusayy b. Kilâb ve başkalarının diriltilip Muhammed'in doğruluğunu haber vermesini teklif ettikleri gibi- geçmişlerinin diriltilmesi yahut karşılarına toplanması akla gelebilecek her şeyin toplanması şeklinde teklif ettikleri şeylerin tamamını getirseydi bile, Allah'ın dilediği kimsenin içinde yaratıp var ettiği meşîet ve lütuf olmadıkça yine de iman etmezlerdi.
لو أننا نزّلنا إليهم الملائكة، فرأوهم بأعينهم مرة بعد أخرى، وسمعوا شهادتهم لك بالرسالة، ولو كلمهم الموتى إذ أحييناهم، وأخبروهم بصدق ما جاء به النّبي محمد ﷺ كما طلبوا، وجمعنا كل شيء من الآيات والدلائل معاينة ومواجهة، فيخبرونهم بصدق النّبي، لو حدث كل هذا، ما كان شأن هؤلاء القرشيين المكّيين أن يؤمنوا، وليس عندهم الاستعداد أن يصدّقوا لأنهم لا ينظرون في الآيات نظر تأمّل وهداية وعظة، وإنما ينظرون إليها نظر معاداة واستهزاء، إنهم لا يؤمنون إلا بمشيئة الله، على سبيل الاختيار، وليس الإيمان الاضطراري، ولكن أكثر هؤلاء المشركين يجهلون أن الإيمان إليهم والكفر بأيديهم، متى شاؤوا آمنوا، ومتى شاؤوا كفروا، وليس ذلك كما يظنّون، لا يؤمن أحد منهم إلا من هديته ووفقته للإيمان، ولا يكفر إلا من خذلته عن الرّشد فأضللته.
Eğer biz onlara melekleri indirseydik, onlar da melekleri defalarca kendi gözleriyle görselerdi ve onların senin peygamberliğine şahitlik ettiklerini işitselerdi; istedikleri gibi ölüleri dirilttiğimizde ölüler onlarla konuşup Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinin doğruluğunu haber verselerdi; ayet ve delillerden her şeyi gözlerinin önüne ve karşılarına toplasaydık ve bunlar onlara Peygamber'in doğruluğunu bildirselerdi; bütün bunlar gerçekleşseydi bile bu Mekkeli Kureyşlilerin hâli yine iman etmek olmazdı. Onlarda tasdik edecek bir yatkınlık da yoktur; çünkü onlar ayetlere tefekkür, hidayet ve ibret gözüyle bakmazlar, aksine onlara düşmanlık ve alay gözüyle bakarlar. Onlar ancak Allah'ın dilemesiyle, kendi hür iradeleri doğrultusunda iman ederler; yoksa zoraki bir iman söz konusu değildir. Fakat bu müşriklerin çoğu imanın da küfrün de kendi ellerinde olduğunu, ne zaman dilerlerse iman edip ne zaman dilerlerse küfre sapacaklarını zannederler ve gerçeği bilmezler. Oysa durum sandıkları gibi değildir; onlardan hiç kimse, benim hidayet edip imana muvaffak kıldığım kimseler müstesna, iman edemez; doğruluktan mahrum bırakıp saptırdığım kimseden başkası da küfre sapmaz.
ومن أجل التّخفيف من الله على نبيّه ومواساته، أبان سبحانه أن سنّته في الخلق أن يكون للأنبياء عدوّ من الجنّ والإنس، لا ينفرد به نبيّنا، وإنما كان هذا أمرا عامّا امتحن به غيره من الأنبياء، ليبتلي الله أولي العزم منهم. وأعداء الأنبياء يلقي بعضهم إلى بعض القول المزيّن المزخرف الذي يخدع بعض السامعين، ويموّه عليهم الحقائق، ويغريهم بالمعاصي والأباطيل، وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ أي إن ذلك كله بقدر الله وقضائه وإرادته ومشيئته أن يكون لكل نبيّ عدوّ من الشياطين.
Allah Teâlâ peygamberinin yükünü hafifletmek ve onu teselli etmek amacıyla, yaratılmışlar hakkındaki kanununun peygamberlere cin ve insan şeytanlarından bir düşman kılmak olduğunu, bunun sadece bizim Peygamberimize has olmayıp, Allah'ın onlardan azim sahibi olanları sınaması için diğer peygamberlerin de kendisiyle imtihan edildiği genel bir durum olduğunu açıkladı. Peygamberlerin düşmanları, dinleyenlerden bazılarını aldatan, onlara gerçekleri çarpıtıp gösteren, onları günahlara ve bâtıllara teşvik eden süslü ve yaldızlı sözleri birbirlerine fısıldarlar. { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ } “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı”; yani her peygambere şeytanlardan bir düşman bulunması bütünüyle Allah'ın takdiri, kazası, iradesi ve meşîeti iledir.
فدعهم أيها الرّسول النّبي وما يفترون أي يكذّبون، واتركهم يخوضون في إفكهم
Ey Peygamber Resûl! Onları ve uydurdukları iftiraları, yani yalanları kendi hâline bırak; onları iftiralarına dalıp gitmeye terk et;
وكذبهم، ليغروا غيرهم بالفساد، ولتصغى إليه قلوب الكفار والفسّاق، فإنها تميل إلى الشّر والسّوء، وإنهم لا يؤمنون بالآخرة وليرضوا لأنفسهم هذا الموقف الخاسر، وليترتب على ذلك أن يكتسبوا ما هم مكتسبون من المعاصي والآثام بغرورهم به ورضاهم عنه. إن إغراءات هؤلاء المتمرّدين تؤثر في المضلّلين، وتوهمهم أنهم على شيء، والأمر بخلاف ذلك. أما المؤمنون الواعون الذين ينظرون في عواقب الأمور، فلا ينخدعون بأباطيل الأقوال، ولا تغرنّهم الزخارف. وبه يتبيّن أن الكفار يؤثر بعضهم في بعض، ويحمل بعضهم بعضا على الإثم والعصيان، على عكس أهل الإيمان الذين ينظرون ويتأملون ولا ينجرفون بأضاليل الأقوال وسوء الأفعال.
ve başkalarını fesatla aldatsınlar, kâfirlerin ve fasıkların kalpleri de ona meyletsin diye [bırak]; zira onların kalpleri şerre ve kötülüğe meyleder, ahirete de inanmazlar. Kendi nefisleri için bu hüsran dolu tavra razı olsunlar ve buna aldanıp bundan hoşnut olmaları sebebiyle kazanacakları günahları ve veballeri kazansınlar diye [bırak]. Bu asilerin ayartmaları, yoldan çıkmış kimseleri etkiler ve kendilerinin doğru yolda oldukları vehmini verir; oysa durum bunun tam aksidir. İşlerin akıbetini gören bilinçli müminlere gelince, onlar asılsız bâtıl sözlere kanmazlar ve yaldızlı sözler onları asla aldatmaz. Böylece kâfirlerin birbirini etkilediği, birbirlerini günaha ve isyana sürüklediği anlaşılmaktadır; oysa basiretle bakan, tefekkür eden, bâtıl sözlere ve kötü amellere kapılmayan iman ehli bunun tam zıddıdır.