القرآن برهان النّبوة
Kur'an Peygamberliğin Delilidir
من حقّ الناس أن يطلبوا برهانا على صدق الأنبياء، من غير عناد ولا تعنّت، غير أن البرهان أو الدليل المؤيّد للنّبوة والرسالة، ليس كما يطلب الناس من إنزال برهان حسّي أو علامة مادّية، فإن الله تعالى جلّت حكمته يعلم علما تامّا ما يناسب، فينزل من الآيات والمعجزات التي يظهرها على يد نبي أو رسول ما يكون موافقا للحكمة وكافيا في إثبات النّبوة والرّسالة.
İnat ve taassuba sapmaksızın peygamberlerin doğruluğuna dair delil istemek insanların hakkıdır. Ancak peygamberliği ve risaleti destekleyen delil veya bürhan, insanların istediği gibi hissi bir delil veya maddi bir alametin indirilmesi şeklinde olmak zorunda değildir. Çünkü hikmeti yüce olan Allah Teâlâ neyin uygun olduğunu eksiksiz bilir; bir nebi veya resûlün elinde ortaya koyduğu ayet ve mucizelerden hikmete uygun olanı ve peygamberlik ile risaleti ispatlamaya yetecek olanı indirir.
والدليل الدّال على صدق نبوة محمد ﷺ حصل من وجهين: الأول- أنه أنزل إليه القرآن الكريم مبيّنا مختلف الشرائع والأحكام بأسلوب بياني معجز وببلاغة وفصاحة عالية تدلّ على إعجازه وكونه من كلام الله.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğuna delalet eden bürhan iki yönden hâsıl olmuştur: Birincisi, kendisine çeşitli şeriat ve hükümleri mucizevî bir beyan üslubuyla, onun mucizeliğine ve Allah'ın kelâmı olduğuna delalet eden yüksek bir belâgat ve fesahatle açıklayan Kur'an-ı Kerîm'in indirilmiş olmasıdır.
الثاني- اشتمال التوراة والإنجيل في صورتهما الأصلية على الآيات الدّالة على أن محمدا رسول حق، وأن القرآن كتاب الله الحق القاطع. قال الله تعالى مبيّنا الاكتفاء بالقرآن دليلا:
İkincisi, Tevrat ve İncil'in asıl nüshalarında Muhammed'in hak peygamber olduğuna ve Kur'an'ın Allah'ın kesin hak kitabı olduğuna delalet eden ayetlerin yer almasıdır. Allah Teâlâ Kur'an'ın delil olarak yeterliliğini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 114-115]
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) } “«O, size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?» Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler. O hâlde sakın şüpheye düşenlerden olma! Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
يأمر الله نبيّه أن يقول للمشركين: ليس لي أن أطلب قاضيا بيني وبينكم، لأنه لا حكم أعدل من حكم الله، ولا أصدق من قوله، فلا فائدة من طلبكم دليلا مادّيا على صدق نبوّتي، فهناك دليلان واضحان يؤيّدان رسالتي، وهما الآية الكبرى وهي القرآن المعجز الدّال بإعجازه على أنه كلام الله، واشتمال التوراة والإنجيل على ما يدل على أني رسول الله حقّا، وأن القرآن كتاب حقّ من عند الله تعالى.
Allah Peygamberine, müşriklere şöyle demesini emretmektedir: Benimle sizin aranızda bir hakem aramam bana yakışmaz; çünkü Allah'ın hükmünden daha âdil bir hüküm ve O'nun sözünden daha doğru bir söz yoktur. Peygamberliğimin doğruluğuna dair maddi bir delil istemenizin bir faydası yoktur; zira risaletimi destekleyen iki apaçık delil vardır: Bunlar, mucizeliğiyle Allah'ın kelâmı olduğuna delalet eden en büyük mucize Kur'an ve Tevrat ile İncil'in benim gerçekten Allah'ın elçisi olduğuma ve Kur'an'ın Allah Teâlâ katından hak bir kitap olduğuna delalet eden hususları içermesidir.
وإن أنكر المشركون أحقّيّة القرآن وكذّبوا به، فإن اليهود والنّصارى أهل الكتاب يعلمون أن القرآن منزل من ربّك بالحق، بما ورد لديهم من البشارات بنبوّة خاتم الأنبياء، كما أبان الله تعالى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) [البقرة: ٢/ ١٤٦] .
Müşrikler Kur'an'ın hak olduğunu inkâr edip onu yalanlasalar bile, Ehl-i kitap olan Yahudi ve Hristiyanlar, son peygamberin risaletine dair kendilerine ulaşan müjdeler sebebiyle Kur'an'ın senin Rabbinden hak ile indirildiğini bilirler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle beyan etmiştir: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bile bile hakkı gizler” [Bakara: 2/146].
فلا تكونن يا محمد من المتردّدين الشّاكّين، وهذا تعريض بمن يتردّد أو يشكّ، كما في آية أخرى: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) [يونس: ١٠/ ٩٤] . فالواقع أن النّبي لم يشكّ وإنما
Sakın ey Muhammed, tereddüt eden şüphecilerden olma! Bu, başka bir ayette olduğu gibi tereddüt veya şüphe eden kimselere üstü kapalı bir uyarıdır: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” [Yûnus: 10/94]. Gerçekte ise Peygamber şüphe etmemiştir, bilakis
قال: «لا أشكّ ولا أسأل» .
şöyle buyurmuştur: «Ne şüphe ederim ne de sorarım».
وتم كلام الله وهو القرآن، فلا يحتاج إلى إضافة شيء فيه، وأصبح كافيا وافيا بإعجازه وشموله، ودلالته على الصدق، فهو صادق فيما يقول، عدل فيما يحكم، صدقا في الإخبار عن الغيب، وعدلا في الطلب، فكل ما أخبر به فهو حق لا مرية فيه ولا شك، وكل ما أمر به فهو العدل الذي لا عدل سواه، وكل ما نهى عنه فهو
Allah'ın kelamı olan Kur'an tamamlanmıştır; bu yüzden ona herhangi bir şeyin eklenmesine ihtiyaç yoktur. O; i‘câzı (eşsizliği), kapsamlılığı ve doğruluğa delaletiyle yetkin ve kâfi hale gelmiştir. O, söylediği her şeyde doğru, hüküm verdiği her hususta âdildir; gaybdan haber vermede tam bir doğruluk, yükümlülük getirmede (emir ve yasaklarda) ise tam bir adalettir. Dolayısıyla haber verdiği her şey haktır, onda hiçbir tereddüt ve şüphe yoktur. Emrettiği her şey, kendisinden başka adalet bulunmayan adaletin ta kendisidir; yasakladığı her şey ise
باطل أو شرّ، فإنه لا يأمر إلا بخير، ولا ينهى إلا عن مفسدة وشرّ، كما قال الله تعالى عن نبيّه في الكتب السابقة: يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ [الأعراف: ٧/ ١٥٧] .
bâtıldır veya şerdir. Zira O ancak hayrı emreder, ancak fesat ve şerden nehyeder. Nitekim Allah Teâlâ önceki kitaplarda peygamberi hakkında şöyle buyurmuştur: { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlara iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar” [A'râf: 7/157].
وكل ما ورد في القرآن من أمر ونهي، ووعد ووعيد، وقصص وخبر، لا تغيير فيه، ولا تبديل لكلمات الله: وهي كل ما نزّل على عباده، وهو السّميع لأقوال عباده، العليم بحركاتهم وسكناتهم، الذي يجازي كل عامل بعمله.
Kur'an'da yer alan her emir, nehiy, vaad, tehdit, kıssa ve haberde hiçbir değişiklik olmaz. Allah'ın kelimelerini değiştirecek hiçbir şey yoktur; bu kelimeler kullarına indirdiği her şeydir. O, kullarının sözlerini hakkıyla işiten, hareketlerini ve durgunluklarını hakkıyla bilen ve her amel edene amelinin karşılığını verendir.
وقوله تعالى: لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ معناه: لا تغيير في معاني الوحي المنزل، بأن يبيّن أحد أن خبره بخلاف ما أخبر به، أو يبيّن أن أمره لا ينفذ. ومن أمثلة ذلك: أن الله منع المنافقين من الخروج إلى الجهاد بعد تخلّفهم عن غزوة تبوك، ولم يبح لهم الخروج ، فقال المنافقون بعد ذلك للنّبي ﷺ وللمؤمنين: ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ [الفتح:
Allah Teâlâ'nın: { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” kavlinin anlamı: İndirilen vahyin anlamlarında hiçbir değişiklik olamaz; kimse O'nun verdiği haberin bildirdiğinin aksine olduğunu ortaya koyamaz yahut O'nun emrinin geçerli olmadığını gösteremez. Bunun bir örneği şudur: Allah, Tebük Gazvesi'nden geri kalmalarından sonra münafıkların cihada çıkmalarını menetti ve onların sefere çıkmalarını mubah kılmadı, Münafıklar bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere şöyle dediler: { ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ } “Bizi bırakın, size uyalım” [Fetih:
٤٨/ ١٥] ، فقال الله تعالى لنبيّه ﷺ: يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ [الفتح: ٤٨/ ١٥] . واستقرّ التشريع على منعهم من الخروج كما قال تعالى: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً [التّوبة: ٩/ ٨٣] .
48/15]. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } “Onlar Allah'ın kelâmını değiştirmek isterler. De ki: «Siz asla bizim peşimizden gelmeyeceksiniz! Allah daha önce böyle buyurmuştur»” [Fetih: 48/15]. Hüküm, Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “De ki: «Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız!»” [Tevbe: 9/83] buyurduğu gibi onların cihada çıkışlarının yasaklanması üzerinde karara bağlandı.
المنع من اتّباع ضلالات المشركين ومن أكل ذبائحهم
Müşriklerin Sapıklıklarına Uymaktan ve Kestiklerini Yemekten Menetme
لا تلاقي بحال من الأحوال بين شرع الله المحكم والأعدل وبين أنظمة الجاهليين المشركين، فإن الله تعالى أراد الحق والخير لعباده، وحذّر من كل معالم الضّلال والشّرك، لذا أبان سبحانه الحلال والحرام، ومنع من أكل ذبائح المشركين التي لا يذكر اسم الله عليها، فإن تلك الذّبائح فسق أي معصية وخروج عن دائرة
Allah'ın muhkem ve en adil şeriatı ile Câhiliye müşriklerinin nizamları arasında hiçbir surette bir buluşma [ve bağdaşma] olamaz. Şüphesiz Allah Teâlâ kulları için hakkı ve hayrı murad etmiş, sapıklık ve şirkin bütün alametlerinden sakındırmıştır. Bu sebeple O Sübhânehu helali ve haramı açıklamış, üzerine Allah'ın adı anılmayan müşriklerin kestiklerini yemekten menetmiştir. Zira bu kesilen hayvanlar bir fısktır; yani bir masiyet ve [din] dairesinden çıkıştır
الدين، ونهى الله ﷻ عن مختلف أنواع الإثم، أي القبيح الذي حرّمه الله، في الظاهر والباطن، خلافا لما كان عليه أهل الجاهلية من اقتراف ألوان المحارم والمنكرات، وكل ذلك من أجل إقامة معالم المجتمع الفاضل، وتصفية كل أشكال المجتمع المتخلّف.
dinden çıkmaktır. Allah celle celâluhu, Câhiliye ehlinin çeşitli haramları ve münkerleri irtikâp etmelerinin aksine, Allah'ın haram kıldığı çirkin fiiller olan günahın açığını da gizlisini de her türlüsünü nehyetmiştir. Bütün bunlar faziletli bir toplumun esaslarını ikame etmek ve geri kalmış toplumun her biçimini tasfiye etmek içindir.
قال الله تعالى:
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٦ الى ١٢١]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 116'dan 121'e]
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir; doğru yolda olanları da en iyi O bilir. Eğer O'nun âyetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yiyin. Size ne oluyor da üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yemiyorsunuz? Oysa O, çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında, size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamıştır. Doğrusu birçokları, bir bilgiye dayanmaksızın kendi heva ve hevesleriyle saptırıyorlar. Muhakkak ki senin Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir. Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Şüphesiz günah kazananlar, işleyegeldikleri şeyler sebebiyle cezalandırılacaklardır.”
وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) } “Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin; çünkü o mutlaka bir fısktır. Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar. Şayet onlara itaat ederseniz, muhakkak ki siz de müşrikler olursunuz.”
نزلت آية: فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ كما
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yiyin” ayeti şöyle indi:
قال ابن عباس: أتى ناس النّبي ﷺ، فقالوا: يا رسول الله، أنأكل ما نقتل، ولا نأكل ما يقتل الله؟ فأنزل الله هذه الآية: فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إلى قوله سبحانه: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ
İbn Abbas dedi ki: Bir grup insan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resulü! Kendi öldürdüğümüzü yiyoruz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor muyuz?» Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yiyin” kavlinden { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şayet onlara itaat ederseniz, muhakkak ki siz de müşrikler olursunuz” kavline kadar olan kısmı indirdi.
وقوله سبحانه: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ نزل حينما قال المشركون: يا محمد، أخبرنا عن الشّاة إذا ماتت، من قتلها؟ قال: الله قتلها، قالوا:
Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin” kavli ise müşriklerin: «Ey Muhammed! Bize haber ver, koyun öldüğü zaman onu kim öldürmüş olur?» demeleri üzerine indi. Peygamber: «Onu Allah öldürmüştür» dedi. Onlar:
فتزعم أن ما قتلت أنت وأصحابك حلال، وما قتل الكلب والصقر حلال، وما قتله الله حرام؟ فأنزل الله تعالى هذه الآية.
«[O hâlde] senin ve arkadaşlarının öldürdüğünün helal, köpeğin ve doğanın öldürdüğünün helal, Allah'ın öldürdüğünün ise haram olduğunu mu iddia ediyorsun?» [dediler]. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
والمعنى: فامض يا محمد لما أمرت به، وأنفذ رسالتك وأبلغ دعوتك، فإنك إن تطع أكثر من في الأرض من الكفار والمشركين في أمور الدين، وتخالف ما أنزل الله عليك، يضلّوك عن دين الله ومنهجه وسبيله، سبيل الحق والعدل والاستقامة، لأنهم لا يتّبعون إلا الأهواء والظّنون الباطلة أو الكاذبة، ولا يحترمون الموازين الفكرية والأدلّة العقلية، وما هم إلا يحزرون ويخمّنون تخمينا عاريا عن الصحة والحقيقة، كخارص (مخمن) ثمر النّخل والعنب وغيرهما، فاعتقادهم قائم على الحدس والتّخمين، لا على البرهان والدليل.
Anlamı şudur: Ey Muhammed! Emrolunduğun şeye devam et, elçilik görevini yerine getir ve davetini tebliğ et. Zira sen yeryüzünde bulunan kâfirlerin ve müşriklerin çoğuna din hususunda uyacak ve Allah'ın sana indirdiğine muhalefet edecek olursan, onlar seni Allah'ın dininden, hak, adalet ve istikamet yolu olan yolundan saptırırlar. Çünkü onlar hevalardan ve bâtıl ya da asılsız zanlardan başkasına uymazlar; fikrî ölçülere ve aklî delillere saygı göstermezler. Hurma ve üzüm gibi meyveleri tahminde bulunan (tahminci) kimse gibi onlar da sıhhatten ve hakikatten uzak bir tahminde bulunup kafadan atmaktan başka bir şey yapmazlar. Dolayısıyla onların inancı bürhan ve delile değil, sezgi ve tahmine dayanır.
وإن ربّك عليم بالضّالّين عن سبيله القويم، وعليم أيضا بالمهتدين السالكين سبيل الاستقامة، وليس كما يزعم المشركون.
Şüphesiz Rabbin, kendi dosdoğru yolundan sapanları da çok iyi bilir; istikamet yolunu tutan hidayete ermişleri de çok iyi bilir; durum müşriklerin iddia ettiği gibi değildir.
ثم أمر الله تعالى بأكل ما ذكر اسم الله عليه، وأن يكون الأكل مقصورا على ذلك، إن كنتم أيها المسلمون مؤمنين بآيات الله، والحذر كل الحذر مما ذبح للأصنام والأوثان ولغير الله.
Sonra Allah Teâlâ üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yemeyi ve eğer siz ey Müslümanlar Allah'ın ayetlerine inanıyorsanız yemenin sadece bununla sınırlandırılmasını emretmiş; putlara, heykellere ve Allah'tan başkasına kesilen şeylerden son derece sakınmayı bildirmiştir.
وأي شيء لكم في ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه، وترك الأكل مما ذبح للأصنام، فليس هناك شيء يمنعكم من هذه المآكل، والحال أن الله قد بيّن لكم المحرّم عليكم وهي الميتة والدم ولحم الخنزير والمذبوح لغير الله كالأصنام والأنبياء والأولياء والزعماء، لكن الذي اضطررتم إلى أكله مما هو محرّم عليكم، فإنه يباح لكم ما وجدتم حال الضرورة. وإن كثيرا من الكفّار ليضلّون الناس بتحريم الحلال، وتحليل الحرام، بأهوائهم وشهواتهم الباطلة، وبغير علم أصلا، إنما هو محض الهوى، والله أعلم باعتدائهم وكذبهم وافترائهم، وسيجازيهم على هذا الاعتداء والتجاوز، لا محالة.
Üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yememeniz ve putlara kesilenleri terk etmeniz hususunda sizin için ne engel olabilir ki? Zira bu yiyeceklerden sizi alıkoyacak hiçbir şey yoktur; üstelik Allah size haram kılınan leş, kan, domuz eti ve putlar, peygamberler, evliyalar ve liderler gibi Allah'tan başkası adına kesilen şeyleri açıklamıştır. Ancak haram kılınan bu şeylerden yemeye mecbur kaldığınızda, zaruret hâlinde bulabildiğiniz şeyler size mubah kılınır. Kâfirlerin çoğu ise insanları helâli haram, haramı helâl kılarak, bâtıl heva ve hevesleriyle, hiçbir ilme dayanmaksızın saptırmaktadır; bu sadece kuru bir hevesten ibarettir. Allah onların haddi aşmalarını, yalanlarını ve iftiralarını çok iyi bilir ve onları bu tecavüz ve haddi aşmalarından ötürü mutlaka cezalandıracaktır.
ثم أمر الله تعالى بترك جميع الآثام والمعاصي المعلنة والسّرية، سواء ما صدر عن الأعضاء كالسّرقة والغصب، أو كان من أفعال القلوب كالحقد والحسد، إن الذين
Sonra Allah Teâlâ, hırsızlık ve gasp gibi organlardan sâdır olan veya kin ve haset gibi kalbin fiillerinden olan açık ve gizli bütün günah ve isyanların terk edilmesini emretti. Şüphesiz
يقترفون المعاصي الظاهرة أو الخفية، سيجازيهم الله على عصيانهم إذا ماتوا ولم يتوبوا.
açık veya gizli günahları işleyenleri, tövbe etmeden öldükleri takdirde Allah isyanları sebebiyle cezalandıracaktır.
وتأكيدا للأمر بأكل ما ذكر اسم الله عليه، نهى الله تعالى المؤمنين عن أكل البهيمة التي ماتت ولم يذكر اسم الله عليها، والمذبوح لغير الله، وهو ما كان المشركون يذبحونه لأصنامهم، وهذا المذبوح فسق ومعصية. وإن شياطين الإنس والجنّ ليوسوسون إلى أعوانهم من المشركين، ليجادلوا المؤمنين، فإن وافقهم أحد من المؤمنين على ضلالهم، فهو مثل المشركين لأنهم عدلوا عن أمر الله وشرعه إلى قول غيره، وهذا هو الشّرك، عافانا الله من جميع حالاته، وجعل أعمالنا خالصة لوجه الله الكريم.
Üzerine Allah'ın adı anılan şeylerin yenmesi emrini teyit etmek üzere Allah Teâlâ, ölen ve üzerine Allah'ın adı anılmayan hayvanın ve Allah'tan başkası adına kesilen hayvanın yenmesini müminlere yasakladı; bu da müşriklerin putları için kestikleriydi ve bu şekilde kesilen hayvan bir fısk ve isyandır. İnsan ve cin şeytanları, müminlerle tartışmaları için müşrik dostlarına mutlaka vesvese verirler. Eğer müminlerden biri onların sapıklığına uyarsa o da müşrikler gibi olur; çünkü onlar Allah'ın emrini ve şeriatını bırakıp başkasının sözüne yönelmişlerdir; şirk de işte budur. Allah bizi bunun her türlü hâlinden korusun ve amellerimizi kerîm olan Zâtı için ihlaslı kılsın.
مثل المهتدي والضّالّ
Hidayete Eren ile Sapanın Meseli
الناس في عهد النّبوة وفي كل عهد صنفان إما مؤمن مهتد، وإما كافر ضالّ، والله يحبّ المؤمنين ويحبّ لهم الخير والسعادة، ويبغض الكافرين وما يؤول إليه أمرهم من دمار وشرّ وخسران مبين، لذا تعددت الآيات القرآنية المرغبة في الإيمان، والمنفّرة من الكفر والضّلال إما من طريق التّشبيه بصورة حسّية مرئية، وإما بتقرير العذاب الشديد في الدنيا والآخرة أو وصف النعيم، وإما بالتهديد والإنذار والتوبيخ أو التبشير والرّضا والظفر بفضل الله ورحمته وإحسانه وإنعامه.
İnsanlar peygamberlik döneminde de her dönemde de iki sınıftır: Ya hidayete ermiş bir mümin ya da sapmış bir kâfirdir. Allah müminleri sever, onlar için hayır ve mutluluk diler; kâfirlerden ve onların sonunun varacağı helâkten, şerden ve apaçık hüsrandan buğzeder. Bu sebeple Kur'an-ı Kerim'de imana teşvik eden, inkâr ve sapıklıktan nefret ettiren ayetler çokça yer almıştır; bu ya somut, gözle görülür bir suretle benzetme yoluyla ya dünyada ve ahiretteki şiddetli azabın bildirilmesi yahut nimetlerin vasfedilmesiyle ya da tehdit, uyarı ve azarlama yahut müjdeleme, rıza ve Allah'ın lütfu, rahmeti, ihsanı ve nimetine kavuşma ile olur.
من هذه الآيات تشبيه المؤمن بالنّور والكافر بالظلمة، قال الله تعالى:
Bu ayetlerden biri de müminin nura, kâfirin ise karanlığa benzetilmesidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٣]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 122'den 123'e]
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣) } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde olup da ondan hiç çıkamayacak kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir. (122) Böylece biz her kasabada, oralarda hileler çevirsinler diye oranın günahkârlarını elebaşları yaptık. Oysa onlar hileyi ancak kendilerine yaparlar da farkına varmazlar. (123)”
[الأنعام:
“Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir. Böylece biz her kasabada, oralarda hile ve düzenler kursunlar diye oranın günahkârlarını elebaşları yaptık. Oysa onlar ancak kendilerini aldatırlar da farkına varmazlar.” [En'âm:
٦/ ١٢٢- ١٢٣] .
6/122-123].
نزلت هذه الآية- كما ذكر ابن عباس- في عمر وأبي جهل، الأول يمثّل الإيمان، والثاني يمثّل الكفر والضّلال، وكل منهما رمز لفئة. شبّه الله تعالى الذين آمنوا بعد كفرهم بأموات أحيوا، وشبّه الكافرين وحيرة جهلهم بقوم في ظلمات يتردّدون فيها، ولا يمكنهم الخروج منها، ليبيّن الله ﷿ الفرق بين الطائفتين والبون بين المنزلتين.
Bu ayet -İbn Abbas'ın belirttiği gibi- Ömer ve Ebû Cehil hakkında inmiştir; birincisi imanı, ikincisi ise küfrü ve sapıklığı temsil etmektedir ve her ikisi de bir grubun sembolüdür. Allah Teâlâ, küfürlerinden sonra iman edenleri diriltilen ölülere; kâfirleri ve cehaletlerinin şaşkınlığını ise karanlıklar içinde bocalayan ve oradan çıkması mümkün olmayan bir topluluğa benzetmiştir. Ta ki Allah azze ve celle iki fırka arasındaki farkı ve iki mertebe arasındaki mesafeyi beyan etsin.
هذه مقارنة أو موازنة بين أهل الإيمان وجماعة الكفر، أفمن كان ميتا بالكفر والجهل، فأحييناه بالإيمان، وجعلنا له نورا يضيء له طريقه بين الناس، وهو نور القرآن المؤيّد بالحجة والبرهان، وهو أيضا نور الهدى والإيمان، أهذا الفريق مثل الفريق السائر في الظلمات: ظلمة الليل وظلمة السحاب وظلمة المطر، وهو ليس بخارج منها، أي لا يهتدي إلى منفذ ولا مخلص مما فيه، كما قال الله تعالى في آيات أخرى، منها: أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٢) [الملك: ٦٧/ ٢٢] .
Bu, iman ehli ile küfür topluluğu arasında bir karşılaştırma ve mukayesedir: Küfür ve cehaletle ölü iken imanla dirilttiğimiz ve insanlar arasında yolunu aydınlatacak bir nur verdiğimiz -ki o nur, delil ve bürhanla desteklenen Kur'an nurudur ve aynı zamanda hidayet ve iman nurudur- bu zümre, karanlıklar; gecenin karanlığı, bulutun karanlığı ve yağmurun karanlığı içinde yürüyen, oradan asla çıkamayan, yani içinde bulunduğu durumdan bir çıkış ve kurtuluş yolu bulamayan kimse gibi olur mu? Nitekim Allah Teâlâ başka ayetlerde de şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Yüzüstü sürünen mi doğru yola daha çok erer, yoksa dosdoğru bir yolda dümdüz yürüyen mi?” [Mülk: 67/22].
وبما أن الاهتداء إلى الإيمان، والانغماس في ظلمات الكفر والضّلال بسبب من الإنسان واختيار منه، فإن الله تعالى يزيد المؤمنين توفيقا إلى الخير، ويترك الكافرين سائرين في متاهات الكفر، لذا ختمت الآية بهذه الحقيقة وهي: كما زيّن الله الإيمان للمؤمنين، زيّن للكافرين الكفر والمعاصي، أي حسّن لكل فريق عمله، فحسّن الإيمان في أنظار المؤمنين، وحسّن الكفر والجهالة والضّلالة في أعين الكافرين، كعداوة النّبي ﷺ وذبح القرابين لغير الله، وتحريم ما لم يحرّمه الله، وتحليل ما حرّمه.
İmana ermek de küfür ve sapıklık karanlıklarına dalmak da insanın bir sebebi ve tercihi neticesinde olduğundan, Allah Teâlâ müminlerin hayra muvaffakiyetini artırır; kâfirleri ise küfür çıkmazlarında yürür hâlde bırakır. Bu sebeple ayet şu hakikatle son bulmuştur: Allah müminlere imanı süslediği gibi, kâfirlere de küfrü ve günahları süslemiştir; yani her iki fırkaya da kendi amelini güzel göstermiştir. Müminlerin nazarında imanı güzelleştirmiş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık, Allah'tan başkası için kurban kesmek, Allah'ın haram kılmadığını haram kılmak ve haram kıldığını helâl saymak gibi küfrü, cehaleti ve sapıklığı da kâfirlerin gözünde güzelleştirmiştir.
ثم أورد الله تعالى ما يدلّ على سنّة ثابتة في البشر، وهم الذين يعيشون في الظلمات كأبي جهل بن هشام وحالهم وحال أمثالهم، فمثلهم جعل الله في كل قرية أكابر مجرميها رؤساءها ودعاتها إلى الكفر والصّدّ عن سبيل الله، ليمكروا فيها بالصّد عن
Sonra Allah Teâlâ, insanlar hakkındaki sabit sünnetine delalet eden hususu zikretmiştir; bunlar Ebû Cehil b. Hişâm gibi karanlıklarda yaşayanlar, onların ve benzerlerinin durumudur. Allah onlar gibi her kasabada günahkârların elebaşlarını, yani onların reislerini ve küfre çağıran, Allah'ın yolundan alıkoyan kimseleri kılmıştır ki
سبيل الله لأنهم أقدر على المكر والخداع وترويج الباطل بين الناس بحكم نفوذهم وسيادتهم وسيطرتهم. وهذه الآية تتضمن إنذارا بفساد حال الكفرة.
nüfuzları, hâkimiyetleri ve otoriteleri gereği insanlar arasında hile, tuzak ve bâtılı yaymaya daha muktedir olduklarından Allah'ın yolundan alıkoyarak orada hile ve tuzak kursunlar. Bu ayet kâfirlerin durumunun bozukluğuna dair bir uyarı içermektedir.
وهكذا يثور في كل وقت الصّراع بين الحق والباطل، وبين الإيمان والكفر، ولكل اتّجاه أعوانه وأنصاره، وسادته وكبراؤه، ولكن ما يمكر هؤلاء الأكابر المجرمون المعادون للرّسل إلا بأنفسهم لأن وبال مكرهم عليهم، وعاقبة إفسادهم تلحق بهم، لكنهم عديمو الشعور والإحساس الصادق، فما يعلمون حقيقة أمرهم.
İşte hak ile bâtıl, iman ile küfür arasındaki mücadele her daim böyle alevlenir. Her yönelişin yardımcıları, destekçileri, efendileri ve büyükleri vardır. Fakat peygamberlere düşmanlık eden bu günahkâr elebaşları sadece kendilerini aldatırlar; çünkü tuzaklarının vebâli kendilerinedir ve bozgunculuklarının akıbeti kendilerine ulaşır; ne var ki onlar doğru bir seziş ve idrakten yoksundurlar, işlerinin hakikatini bilmezler.
ويستمر النّزاع بين أهل الإيمان والخير، وبين أهل الكفر والشّر، وهذه هي نظرية تنازع البقاء وبقاء الأصلح، والعاقبة والنصر للمؤمنين في النهاية، كما قال الله تعالى: فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ [الرّعد: ١٣/ ١٧] .
İman ve hayır ehli ile küfür ve şer ehli arasındaki bu çatışma devam eder; bu da hayatta kalma mücadelesi ve en layık olanın kalması nazariyesidir. Sonunda güzel akıbet ve zafer müminlerindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ } “Köpüğe gelince, uçup gider. İnsanlara fayda veren şeye gelince, işte o yerde kalır” [Ra'd: 13/17].
وواقع هؤلاء الضّالّين أسوأ من البهائم، فإن البهائم تعلم علوم الحسّ، وأما الضّالّون فهم مغرقون في الجهل لا يدركون الحقيقة، وكأن الذي لا يشعر نفي عنه أن يعلم علم حسّ. إن الذين مكروا وضلّوا حفاظا على مراكزهم ونفوذهم، لم يشعروا بأن عاقبة مكرهم تحيق بهم، لجهلهم بسنن الله في خلقه، كما قال الله سبحانه:
Bu sapıkların durumu hayvanlardan daha kötüdür; zira hayvanlar hissî bilgileri bilirler, bu sapıklar ise hakikati idrak edemeyecek derecede cehalete gömülmüşlerdir. Sanki hissetmeyen kimseden hissî bilgiyi bilmesi nefyedilmiş gibidir. Konumlarını ve nüfuzlarını korumak için tuzak kurup sapan kimseler, Allah'ın yarattıkları hakkındaki kanunlarını bilmediklerinden tuzaklarının akıbetinin kendilerini kuşatacağını fark etmediler. Nitekim Allah Sübhânehû şöyle buyurmuştur:
وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [فاطر: ٣٥/ ٤٣] .
{ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer” [Fâtır: 35/43].
مطالبة المشركين بالنّبوة
Müşriklerin Peygamberlik Talebi
النّبوة أو الرّسالة إنما تمنح لمن هو مأمون عليها وموضع لها، وأقدر على تحمل أعبائها، وليست هي مثل مناصب الدنيا التي تعتمد على الشهرة والنفوذ، والسلطة والجاه أو المال، أو النّسب، أو كثرة الأعوان والأولاد.
Peygamberlik veya elçilik ancak kendisine güvenilen, buna layık olan ve onun ağırlıklarını taşımaya en muktedir olan kimseye verilir. Yoksa o şöhrete, nüfuza, otoriteye, makama, mala, nesebe veya taraftarların ve çocukların çokluğuna dayanan dünya mevkileri gibi değildir.
ولقد استبدّ الغرور والشّطط بمشركي مكة، فأرادوا أن تكون لهم النّبوة والرسالة، وأن يكونوا متبوعين سادة، لا تابعين، وقالوا: لولا نزّل هذا القرآن على
Mekke müşriklerini gurur ve haddi aşma bürümüştü de peygamberliğin ve elçiliğin kendilerine verilmesini, tâbi olan değil tâbi olunan efendiler olmayı istediler ve şöyle dediler: «Şu Kur'an
رجل من القريتين عظيم، أي مكة والطائف، الوليد بن المغيرة من مكة أو عروة بن مسعود الثقفي من الطائف، وذلك حسدا منهم وغرورا، وظنّا منهم أن الرّسالة الإلهية كمراكز الدنيا تعتمد على المال أو السلطة.
iki şehirden -yani Mekke ve Tâif'ten, Mekke'den Velîd b. Mugîre veya Tâif'ten Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'den- büyük bir adama indirilmeli değil miydi?» Bu, onların hasetlerinden, gururlarından ve ilahî elçiliğin dünya mevkileri gibi mala veya otoriteye dayandığını zannetmelerindendir.
قال الله تعالى مندّدا بهذه المطامع والآمال:
Allah Teâlâ bu açgözlülükleri ve hayalleri kınayarak şöyle buyurdu:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٥]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 124'ten 125'e]
وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)
{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥) } “Onlara bir âyet geldiğinde: «Allah'ın peygamberlerine verilenlerin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız!» dediler. Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap isabet edecektir. Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe yükseliyormuş gibi göğsünü dar ve sıkıntılı kılar. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle bırakır.”
نزلت الآية الأولى في الوليد بن المغيرة قال: لو كانت النّبوة حقّا، لكنت أولى بها من محمد لأني أكبر منه سنّا، وأكثر منه مالا وولدا.
İlk ayet Velîd b. Mugîre hakkında inmiştir. O şöyle demişti: «Eğer peygamberlik hak olsaydı, ona Muhammed'den daha layık olurdum; çünkü ben yaşça ondan daha büyüğüm, mal ve çocuk bakımından da ondan daha çoğum.»
الآية الأولى ذمّ للكفار وتوعّد لهم، فإنهم إذا جاءتهم علامة ودليل على صحة الشّرع الإلهي، اشتطّوا واغتروا، وطلبوا أن يؤتوا مثلما أوتي محمد بن عبد الله صلوات الله وسلامه عليه، وقالوا: إنما يفلق لنا البحر، إنما يحيي لنا الموتى ونحو ذلك، أي إنهم طلبوا المستحيل، وعلقوا إيمانهم على ممتنع، وقصدوا بذلك أنهم لا يؤمنون أبدا.
İlk ayet kâfirleri yermekte ve onları tehdit etmektedir. Zira onlara ilahî şeriatın doğruluğuna dair bir alamet ve delil geldiğinde haddi aştılar, aldandılar ve Muhammed b. Abdillâh salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh'e verilenin bir benzerinin kendilerine de verilmesini talep ettiler. «Bizim için deniz yarılsın, ölüler diriltilsin» ve benzeri sözler söylediler; yani imkânsızı istediler, imanlarını imkânsız bir şarta bağladılar ve bununla asla iman etmeyeceklerini kastettiler.
والمعنى: إذا جاءت المشركين آية وبرهان وحجة قاطعة من القرآن تتضمن صدق الرسول ﷺ في تبليغ وحي ربّه، قالوا حسدا منهم، وتعنّتا وغرورا: لن نؤمن حتى يكون لنا مثل محمد، منصب عند الله، وتظهر على أيدينا آية كونية أو معجزة مثلما أوتي رسل الله، كفلق البحر لموسى، وإبراء الأكمه والأبرص وإحياء الموتى لعيسى لأنهم أكثر أموالا وأولادا، وأعزّ جانبا ورفعة بين الناس.
Manası [şöyledir]: Müşriklere Kur'an'dan, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinin vahyini tebliğdeki doğruluğunu içeren kesin bir ayet, delil ve hüccet geldiğinde hasetlerinden, inatlarından ve gururlarından dolayı şöyle dediler: «Allah katında Muhammed gibi bir mevkimiz olmadıkça ve Mûsâ için denizin yarılması, Îsâ için körün ve alacalı hastanın iyileştirilmesi ile ölülerin diriltilmesi gibi Allah'ın elçilerine verilenin bir benzeri kevnî bir ayet ya da mucize bizim ellerimizde de ortaya çıkmadıkça asla iman etmeyeceğiz.» Çünkü onlar mallar ve evlatlar bakımından daha çok, insanlar arasında da daha güçlü ve daha itibarlıdırlar.
فردّ الله عليهم بقوله: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ أي أن الله أعلم حيث يضع رسالته ومن يصلح لها من خلقه، فالرسالة منصب ديني له مقومات خاصة، وفضل من الله يمنحه من يشاء من عباده، لا ينالها أحد بخصائص دنيوية عادية، كالمال والولد والزّعامة والنفوذ، وإنما تؤتى من هو أهل لها، لسلامة فطرته، وطهارة قلبه، وقوة روحه، وحسن سيرته وحبّه الخير والحق.
Bunun üzerine Allah onlara şu sözüyle cevap verdi: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir”. Yani Allah peygamberliğini nereye koyacağını ve yarattıklarından buna kimin layık olduğunu en iyi bilendir. Peygamberlik kendine has vasıfları olan dinî bir makamdır ve Allah'ın kullarından dilediğine bahşettiği bir lütuftur. Ona hiç kimse mal, evlat, liderlik ve nüfuz gibi sıradan dünyevî özelliklerle nail olamaz; o ancak fıtratının selâmeti, kalbinin temizliği, ruhunun kuvveti, yaşantısının güzelliği, hayrı ve hakkı sevmesi sebebiyle ona ehil olan kimseye verilir.
ثم أعلن الله وعيده الشديد لكل المتخلّفين عن الإيمان برسالة القرآن ودعوة النّبي ﷺ، فسيلحق المجرمين يوم القيامة ذلّ وهوان دائمان، ويدركهم العذاب المؤلم الشديد، جزاء بما كانوا يمكرون، وعقوبة لتكبّرهم عن اتّباع الرّسل، والانقياد لهم فيما جاؤوا به، كقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غافر: ٤٠/ ٦٠] أي صاغرين ذليلين حقيرين.
Sonra Allah, Kur'an'ın risaletine ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetine inanmaktan geri duran herkese yönelik şiddetli tehdidini ilan etti: Kıyamet gününde suçlulara sürekli bir zillet ve aşağılanma isabet edecek; kurdukları tuzakların cezası, peygamberlere uymaktan ve getirdiklerine boyun eğmekten büyüklenmelerinin karşılığı olarak şiddetli ve elem verici bir azap onları yakalayacaktır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana ibadet etmeye tenezzül etmeyenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min: 40/60], yani küçülmüş, zelil ve horlanmış olarak.
ثم جاء قرار الحسم وهو أنه لا داعي للتأسّف على إعراض المشركين عن دعوة الإسلام، فمن يرد الله أن يوفّقه للحق والخير والإسلام، ومن كان أهلا بإرادة الله وتقديره لقبول دعوة القرآن، فإنه يشرح صدره له، وييسره وينشطه ويسهله لذلك، ومن فسدت فطرته بالشّرك، ولم يكن مستعدّا للإيمان، ولا أهلا، يجعل الله صدره ضيّقا شديدا عازلا عن قبول الإيمان، كاتما له عن نفاذ الخير إليه، مثله كمثل من يصّعّد إلى السماء في طبقات الجو العليا، حيث يشعر بضيق شديد في التنفس، وكأنما يزاول أمرا غير ممكن لأن صعود السماء مثل فيما يمتنع ويبعد عن الاستطاعة، وتضيق عنه المقدرة. وكما يضيّق الله صدر المعاندين، كذلك يسلّط الله العذاب أو الشيطان عليهم وعلى أمثالهم ممن أبى الإيمان بالله ورسوله، فيغويه ويصدّه عن سبيل الله سبيل الحق.
Sonra kesin hüküm geldi: Müşriklerin İslâm davetinden yüz çevirmelerine üzülmeye gerek yoktur. Allah kimi hakka, hayra ve İslâm'a muvaffak kılmak isterse, kim de Allah'ın iradesi ve takdiriyle Kur'an davetini kabule ehil olursa, onun göğsünü buna açar; onu bu hususta kolaylaştırır, şevklendirir ve ona bunu kolay kılar. Kimin de fıtratı şirkle bozulmuşsa, imana hazır ve ehil değilse, Allah onun göğsünü imanı kabule kapalı, içine hayrın girmesine engel olacak şekilde dar ve sıkıntılı kılar; onun durumu tıpkı gökyüzüne, havanın üst tabakalarına yükselen kimse gibidir ki orada nefes darlığını şiddetle hisseder; sanki imkânsız bir işle uğraşıyor gibidir, çünkü göğe yükselmek güç yetirilmesi imkânsız ve uzak olan, takatin dar geldiği şeyler için bir meseldir. Allah inatçıların göğsünü daralttığı gibi, Allah'a ve Resulüne iman etmekten kaçınan bu kimselere ve benzerlerine de azabı yahut şeytanı musallat eder; o da onları saptırır ve hak yol olan Allah'ın yolundan alıkoyar.
والهدي في هذه الآية: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ: هو خلق الإيمان في القلب
Bu ayetteki: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse” ifadesinde geçen hidayet: Kalpte imanın yaratılmasıdır
واختراعه، وشرح الصدر: هو تسهيل الإيمان وتحبيبه وإعداد القلب لقبوله وتحصيله.
ve onu var etmesidir. Göğsün açılması (şerhu's-sadr) ise; imanın kolaylaştırılması, sevdirilmesi ve kalbin onu kabul edip kazanmaya hazır hale getirilmesidir.
والهدي لفظ مشترك قد يأتي بمعنى الدعوة لشيء مثل قوله تعالى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشورى: ٤٢/ ٥٢] وقد يأتي بمعنى إرشاد المؤمنين إلى مسالك الجنان والطرق والأعمال المؤدية إليها، كقوله تعالى: فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ، سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ (٥) [محمد: ٤٧/ ٤- ٥] .
Hidayet (el-Hedy) müşterek bir lafızdır; bazen Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi bir şeye davet etmek manasına gelir: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz ki sen doğru bir yola iletmektesin” [Şûrâ: 42/52]. Bazen de müminleri cennet yollarına, oraya ulaştıran mesleklere ve amellere iletmek manasına gelir; Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ، سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ } “[Allah] onların amellerini asla boşa çıkarmaz. Onları doğru yola iletecek ve durumlarını düzeltecektir” [Muhammed: 47/4-5].
الطريق القويم وجزاء المستقيمين
Dosdoğru Yol ve İstikamet Üzere Olanların Mükâfatı
تتعدّد طرق النجاح في الحياة بحسب ما ترتئيه الأفكار والعقول الإنسانية، ولا يعرف الصواب منها إلا بعد تجارب عديدة، وطويلة الأمد، يمر فيها المجتمع، فتدرك الأخطاء، وتعرف أوجه الفائدة والمصلحة، من هنا أراد الله تعالى اختصار الطريق والمدة على الناس، فأبان لهم سلفا ما يحقق لهم الخير والنفع، ويمنع عنهم الشّر والانحراف. وترغيبا في سلوك طريق الشّرع القويم وعد الله متّبعيه بالجنة دار السّلام، وأوعد مخالفيه بالنّار مثوى الظالمين خالدين فيها أبدا بمشيئة الله. قال الله تعالى:
Hayatta başarıya giden yollar insan fikir ve akıllarının benimsediği görüşlere göre çeşitlilik gösterir. Doğru olanı ise ancak toplumun içinden geçtiği uzun vadeli ve pek çok tecrübeden sonra bilinir; böylece hatalar fark edilir, fayda ve maslahat yönleri anlaşılır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ insanlar için yolu ve zamanı kısaltmak istemiş, kendilerine hayır ve yarar sağlayacak, kötülük ve sapmayı onlardan engelleyecek şeyleri önceden açıklamıştır. Şeriatın dosdoğru yoluna girmeye teşvik etmek amacıyla da Allah, ona uyanlara selamet yurdu olan cenneti vaat etmiş; karşı gelenleri ise Allah'ın dilemesiyle ebediyen içinde kalacakları zalimlerin barınağı olan cehennem ateşiyle tehdit etmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٩]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 126-129]
وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨) وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)
{ وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨) وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) } “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz biz, düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık. (126) Rableri katında esenlik yurdu onlarındır. Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur. (127) Onların hepsini toplayacağı gün: «Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız» der. İnsanlardan onların dostu olanlar ise: «Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık» derler. [Allah da] şöyle buyurur: «Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalacağınız barınağınız ateştir. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.» (128) İşte biz, kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz. (129)”
يخبر الله تعالى أن هذا القرآن والشّرع الذي جاء به محمد ﵊
Yüce Allah; bu Kur'an'ın ve Muhammed aleyhisselâm'ın getirdiği şeriatın
وهو شرع الإسلام: هو طريق ربّك السّوي الذي ارتضاه للناس واقتضته الحكمة، لا زيغ ولا انحراف فيه، وهو العلاج المفيد والدواء النافع لكل داء، كما قال النّبي ﷺ في وصف القرآن- فيما يرويه التّرمذي وأحمد عن علي-: «هو صراط الله المستقيم، وحبل الله المتين، وهو الذّكر الحكيم، والنّور المبين» .
ki o İslâm şeriatıdır; insanların yararına razı olduğu ve hikmetin gerektirdiği, içinde hiçbir sapma ve eğrilik bulunmayan dosdoğru Rabbin yolu olduğunu haber vermektedir. O, her dert için faydalı bir şifa ve yararlı bir devadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem -Tirmizî ve Ahmed'in Ali'den rivayet ettiğine göre- Kur'an'ı vasfederken şöyle buyurmuştur: «O, Allah'ın dosdoğru yoludur, Allah'ın sapasağlam ipidir; o, hikmet dolu zikirdir ve apaçık nurdur.»
فما عليكم أيها المؤمنون إلا اتّباعه إن أردتم النجاح والفلاح في الدنيا والآخرة، قد وضحنا الآيات وبيّنّاها لقوم لهم فهم ووعي يعقلون عن الله ورسوله..
Ey müminler! Eğer dünyada ve ahirette başarı ve kurtuluş istiyorsanız, ona uymaktan başka çareniz yoktur. Biz ayetleri, Allah'tan ve Resulünden anlayıp kavrayacak anlayış ve şuura sahip bir topluluk için iyice açıkladık ve beyan ettik..
ولهؤلاء القوم الفاهمين الملتزمين طريق الشّرع: دار السلامة والطمأنينة وهي الجنة، يوم القيامة، والله متولّي أمورهم وكافيهم، جزاء على صالح أعمالهم.
Şeriatın yoluna bağlanan bu anlayışlı topluluk için kıyamet gününde Rableri katında esenlik ve huzur yurdu olan cennet vardır. Salih amellerinin bir karşılığı olarak onların işlerini üstlenen ve kendilerine yeten Allah'tır.
واذكر أيها النّبي فيما نقصّه عليك، يوم نحشر الإنس والجنّ جميعا ونقول: يا جماعة الجن قد استكثرتم من إغواء الإنس وإضلالهم، فيجيب الإنس الذين أطاعوا الجنّ واستمعوا إلى وسوستهم وتولّوهم: ربّنا انتفع كلّ منا بالآخر، انتفع الإنس بالشياطين حيث دلّوهم على الشهوات وعلى أسباب التّوصل إليها، وانتفع الجنّ بالإنس حيث أطاعوهم وساعدوهم على مرادهم، وبلغنا أجلنا الذي أجّلت لنا، أي الموت أو يوم البعث والجزاء، اعترفنا بذنوبنا، فاحكم فينا بما تشاء، وأنت أحكم الحاكمين، ولقد أظهرنا الحسرة والنّدامة على ما فرّطنا في الدّنيا.
Ey Peygamber! Sana anlattıklarımız arasında, insanları ve cinleri hep birlikte toplayacağımız ve: «Ey cin topluluğu! İnsanları azdırıp saptırmayı pek çoğalttınız» diyeceğimiz günü de hatırlat. Cinlere itaat eden, onların vesveselerine kulak verip onları dost edinen insanlar ise şöyle cevap verecektir: «Rabbimiz! Her birimiz diğerinden yararlandı; insanlar, kendilerine şehvetleri ve onlara ulaşma yollarını göstermeleriyle şeytanlardan faydalandı; cinler de insanların kendilerine itaat etmesi ve isteklerine yardım etmesiyle onlardan faydalandı. Bizim için takdir ettiğin ecelimize, yani ölüme veya diriliş ve ceza gününe ulaştık; günahlarımızı itiraf ettik, artık hakkımızda dilediğin gibi hükmet, Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.» Dünyada kusur işledikleri şeylere karşı derin bir hasret ve pişmanlık sergilemişlerdir.
فأجابهم الله الحق تعالى بقوله: النار مأواكم ومنزلكم أنتم وإياها وأعوانكم، وأنتم ماكثون فيها مخلدون على الدوام، إلا من شاء الله من الخروج خارج النار لشرب الحميم، أو الانتقال من عذاب النار، إلى عذاب الزمهرير، وفي كلا الحالين انتقال من عذاب إلى عذاب. وهذا معنى قوله تعالى: إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ. وقال ابن عباس فيما رواه ابن جرير الطّبري وغيره: «إن هذه الآية آية لا ينبغي لأحد أن يحكم على الله في خلقه، ولا ينزلهم جنّة ولا نارا» .
Hakk olan Allah Teâlâ onlara şu cevabı verdi: «Ateş sizin, onların ve yardımcılarınızın sığınağı ve durağıdır; Allah'ın, kaynar su içmek için ateşin dışına çıkmayı veya ateş azabından zemherir azabına geçmeyi diledikleri müstesna, orada sürekli kalıcılarsınız.» Her iki durumda da bu bir azaptan diğer bir azaba geçiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna” kavlinin anlamı budur. İbn Abbâs, İbn Cerîr et-Taberî ve başkalarının rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: «Bu ayet, hiç kimsenin kulları hakkında Allah adına hüküm vermemesi ve onları cennete veya cehenneme yerleştirmemesi gerektiğine dair bir ayettir.»
ثم أبان الله تعالى أمرا اجتماعيّا مهمّا: وهو أنه مثل تولّي الجن والإنس بعضهم لبعض، نولّي الظالمين بعضهم ببعض، بأن نجعل بعضهم أنصار بعض، بمقتضى التقدير والسّنة الكونية، بسبب ما كانوا يكسبون من أعمال الظلم المشتركة بينهم، فكل فريق يتولى ويرعى شبيهه في الخلق والعمل وينصره على غيره، قال ابن عباس:
Sonra Allah Teâlâ mühim bir ictimaî meseleyi açıkladı: Cinlerin ve insanların birbirini veli edinmesi gibi, takdir ve sünnetullah gereği, aralarındaki ortak zulüm amelleri sebebiyle zalimlerin bir kısmını da diğer bir kısmına dost, yardımcı ve musallat kılarız. Her fırka ahlak ve amelde kendi benzerini veli edinir, gözetir ve onu başkasına karşı destekler. İbn Abbâs şöyle demiştir:
«إذا رضي الله على قوم ولّى أمرهم خيارهم، وإذا سخط على قوم ولىّ أمرهم شرارهم» . وهذا تهديد عامّ لكل ظالم ظلما اجتماعيّا عامّا أو خاصّا. والتعاون بين الفئات المتشابهة في سلوكها ظاهرة قائمة في المجتمعات، سواء فئات المؤمنين الصلحاء، كما قال تعالى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التّوبة: ٩/ ٧١] . أو فئات الكافرين الأشقياء، كما قال الله سبحانه: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [الأنفال: ٨/ ٧٣] أي أعوانهم ونصراؤهم.
«Allah bir kavimden razı olduğunda onların işlerinin başına en hayırlılarını geçirir; bir kavme de gazaplandığında onların işlerinin başına en şerlilerini geçirir.» Bu, genel ya da özel olarak sosyal anlamda zulüm işleyen her zalime yönelik genel bir tehdittir. Davranışları birbirine benzeyen fırkalar arasındaki yardımlaşma toplumlarda var olan bir olgudur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” [Tevbe: 9/71] buyurduğu gibi salih mümin fırkaları için de böyledir; Allah Sübhânehû'nun: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridirler” [Enfâl: 8/73] yani yardımcıları ve destekçileridirler buyurduğu gibi bedbaht kâfir fırkaları için de böyledir.
تقريع الظّلمة على كفرهم
Zalimlerin İnkârları Yüzünden Azarlanması
إن العدل الإلهي أمر مطلق شامل جميع أحوال الناس في الدنيا والآخرة، ففي الدنيا يرسل الله الإنذارات المتوالية من الكتب والرّسل لتبليغ الأحكام وشرائع الله، والتحذير من مستقبل الحساب والجزاء الأخروي. وفي الآخرة لا يجد الظّلمة مناصا من الاعتراف بتقصيرهم وامتناعهم من الإيمان واقترافهم السيئات. ويظهر العدل في الآخرة على أتم وجه وأحكم مظهر، حيث يوفّى كل إنسان بما عمل من خير أو شرّ. قال الله تعالى موضّحا أصول العدل وطرائق التزامه:
İlâhî adalet, insanların dünyadaki ve ahiretteki tüm durumlarını kapsayan mutlak bir olgudur. Dünyada Allah, hükümleri ve ilâhî şeriatları tebliğ etmek, gelecekteki ahiret hesabı ve cezasından sakındırmak için art arda kitaplar ve peygamberler göndererek uyarılarda bulunur. Ahirette ise zalimler kusurlarını, inanmaktan kaçındıklarını ve kötülükler işlediklerini itiraf etmekten başka bir yol bulamazlar. Ahirette adalet en mükemmel ve en muhkem şekilde ortaya çıkar; orada her insana hayır veya şerden ne yaptıysa tam olarak karşılığı verilir. Allah Teâlâ adaletin esaslarını ve ona uyma yollarını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٢]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 130-132]
يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠) ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)
{ يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠) ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢) } “«Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?» Onlar: «Kendi aleyhimize şahitlik ederiz» derler. Dünya hayatı onları aldattı ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler. (130) Bu, halkı habersizken Rabbinin zulümle memleketleri helak edici olmadığındandır. (131) Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir. (132)”
[الأنعام: ٦/ ١٣٠- ١٣٢] .
[En'âm: 6/130-132].
هذه الآيات تقريع للظالمين، وتهديد شديد للكافرين من الجنّ والإنس، وبيان حالهم يوم القيامة، حيث يسألهم ربّهم، وهو أعلم بما فعلوا، قائلا: هل بلّغتكم الرّسل رسالات الله؟ يخبرونكم بآيات الإيمان والأحكام والآداب، وينذرونكم لقاء يوم الحشر الرهيب، وما فيه من الحساب والجزاء لمن يكفر بها ويجحدها؟! فأجابوا عن السؤال، وقالوا يوم القيامة: أقررنا بأن الرّسل قد بلّغونا رسالاتك، وأنذرونا لقاءك، وأن هذا اليوم يوم القيامة كائن لا محالة، ونظير هذه الآية: قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ (٩) [الملك:
Bu ayetler zalimleri azarlamakta, cin ve insanlardan olan kâfirleri şiddetle tehdit etmekte ve onların kıyamet günündeki hallerini açıklamaktadır; zira Rableri, yaptıklarını en iyi bilen olduğu halde onlara şöyle soracaktır: Peygamberler size Allah'ın risaletlerini tebliğ etmedi mi? Size imana, hükümlere ve edeplere dair ayetleri bildirip, bu korkunç toplanma günüyle karşılaşacağınızı ve bunu inkâr edip yalanlayanlar için ne tür bir hesap ve ceza olduğunu haber vererek sizi uyarmadı mı?! Soruya cevap verip kıyamet günü şöyle dediler: Peygamberlerin bize Senin risaletlerini tebliğ ettiğini, Senin huzuruna çıkacağımız konusunda bizi uyardığını ve bu kıyamet gününün şüphesiz gerçekleşeceğini ikrar ettik. Bu ayetin bir benzeri şudur: { قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } “Onlar: «Evet, bize bir uyarıcı geldi ama biz yalanladık ve Allah hiçbir şey indirmedi, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz dedik» derler” [Mülk:
٦٧/ ٩] . وهذا إقرار منهم بالكفر والتقصير.
67/9]. Bu, onların küfür ve kusurlarını bizzat ikrar etmeleridir.
وخدعتهم الحياة الدنيا بزينتها ومتاعها من الشهوات والأموال والأولاد وحبّ السلطة ورفعة الجاه، ففرّطوا في حياتهم الدنيا، وهلكوا بتكذيبهم الرّسل، وإنكار المعجزات، كبرا وعنادا.
Dünya hayatı onları süsüyle; şehvetler, mallar, evlatlar, makam sevgisi ve itibar yüksekliği gibi geçimlikleriyle aldattı; böylece dünya hayatlarında kusur işlediler ve kibir ile inat yüzünden peygamberleri yalanlayıp mucizeleri inkâr ederek helak oldular.
وشهدوا على أنفسهم يوم القيامة أنهم كانوا كافرين في الدنيا، بما جاءتهم به الرّسل ﵈.
Peygamberlerin aleyhimüsselâm kendilerine getirdiği şeyleri dünyada inkâr eden kâfirler olduklarına dair kıyamet günü kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.
ذلك الإرسال للرّسل وإنذارهم الناس سلفا، وإنزال الكتب الإلهية في عالم الحياة الحاضرة، بسبب أن من سنّة الله ألا يؤاخذ أحد بظلمه إذا لم تبلغه الدعوة الإلهية من طريق صحيح، وألا تهلك الأمم والشعوب بعذاب الاستئصال وهم غافلون عما يجب عليهم، بل لا بدّ من إرسال الرّسل إليهم، كما قال الله تعالى: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فاطر: ٣٥/ ٢٤] ، وقال سبحانه: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٧/ ١٥] ، فالله لا يظلم أحدا من خلقه، ولكن الناس أنفسهم يظلمون، فمن
Peygamberlerin gönderilmesi, insanların önceden uyarılması ve şu anki hayat âleminde ilâhî kitapların indirilmesi şundan ötürüdür: Allah'ın sünneti, ilâhî davet doğru bir yoldan kendisine ulaşmadıkça hiç kimseyi zulmünden dolayı muaheze etmemeyi ve üzerlerine düşen görevlerden habersizken ümmetleri ve halkları kökten yok edici bir azapla helak etmemeyi gerektirir; aksine onlara peygamberler gönderilmesi şarttır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “İçinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmayan hiçbir ümmet yoktur” [Fâtır: 35/24] ve Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz, bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ: 17/15]. Dolayısıyla Allah yaratıklarından hiç kimseye zulmetmez, fakat insanlar bizzat kendilerine zulmederler. Kim
أطاع الله وآمن به وعمل صالحا، استحقّ الثواب والمكافأة الحسنة، ومن جحد وكفر وعمل شرّا، استحقّ العقاب والجزاء الشديد. وكل ما نزل وينزل بالمسلمين اليوم إنما هو لسوء أعمالهم، وتقصيرهم في تطبيق أمور دينهم. ولقد أخطأ كل الخطأ من نسب التّخلف للدين، وترك أمر الناس الذين أصبحوا بلا دنيا ولا دين.
Allah'a itaat eder, O'na inanır ve salih amel işlerse, sevabı ve güzel mükâfatı hak eder; kim de inkâr eder, küfre sapar ve kötülük işlerse, cezayı ve şiddetli azabı hak eder. Bugün Müslümanların başına gelen ve gelmekte olan her şey, ancak kötü amelleri ve dinlerinin emirlerini tatbik etmekteki kusurları sebebiyledir. Geri kalmışlığı dine nispet edip dünyasız ve dinsiz kalan insanların durumunu bir kenara bırakan kimse büsbütün yanılmıştır.
وما الدين إلا دافع لكل فضيلة وتقدّم، ومانع من كل رذيلة وتخلّف، ولا نجد مثل الإسلام يرغّب في الطاعة والعمل والعطاء، ويرهّب من العصيان والخمول والأخذ والاعتماد على جهود الآخرين لهذا جعل القرآن تفاوتا في المنازل والدّرجات بحسب تفاوت الأعمال، فذكر أن لكل عامل في طاعة الله أو معصيته مراتب ومنازل من عمله، يبلّغه الله إياها، ويثيبه بها، إن خيرا فخير، وإن شرّا فشرّ.
Din, her erdemin ve ilerlemenin teşvik edicisi, her rezilliğin ve geri kalmışlığın engelleyicisidir. İtaate, çalışmaya ve fedakârlığa teşvik eden; itaatsizlikten, uyuşukluktan, hazır yiyicilikten ve başkalarının emeklerine bel bağlamaktan sakındıran İslâm gibisi bulunamaz. İşte bu sebeple Kur'an, amellerin farklılığına göre mertebeler ve dereceler arasında bir derecelendirme yapmıştır. Allah'a itaat veya isyan yolunda amel eden herkes için yaptığı amelden dereceler ve mertebeler bulunduğunu; Allah'ın kendisini bunlara ulaştıracağını ve bunlarla karşılık vereceğini belirtmiştir: Hayır ise hayır, şer ise şer.
والله مطّلع رقيب على كل الأعمال، فما من عمل للعباد إلا يعلمه، وهو محصيه ومثبته لهم عنده، ليجازيهم عليها عند لقائه إياهم، ومعادهم إليه.
Allah bütün amelleri gözetleyen bir murakıptır; kulların hiçbir ameli yoktur ki O onu bilmesin; O'nun huzuruna çıktıklarında ve O'na döndüklerinde kendilerine karşılığını vermek üzere onları katında tek tek saymakta ve kaydetmektedir.
وهذا دليل على أن مناط السعادة والشقاء: هو عمل الإنسان وإرادته، وكسبه واختياره، وإن كان لا يقع شيء في ملك الله إلا بإرادته، وإلا كان ذلك قهرا، يتنافى مع ملك المالك وهو الله سبحانه، تنزه الله عن كل نقص، وتبرأ من كل عيب، والله مع المحسنين أعمالهم، المقبلين على ربّهم.
Bu da mutluluk ve bedbahtlığın dayanağının insanın ameli, iradesi, kesbi ve tercihi olduğuna bir delildir; gerçi Allah'ın mülkünde O'nun iradesi dışında hiçbir şey vuku bulmaz, aksi takdirde bir zorlama olurdu ki bu da gerçek Mâlik olan Allah Sübhânehû'nun mülkiyetiyle bağdaşmazdı. Allah her türlü noksanlıktan münezzeh ve her ayıptan berîdir. Allah, amellerini güzel kılan ve Rablerine yönelenlerle beraberdir.
تهديد كفّار قريش وإنذارهم
Kureyş Kâfirlerinin Tehdit Edilmesi ve Uyarılması
لم يترك الله تعالى في قرآنه وسيلة لدفع الناس إلى الإيمان وترك الكفر إلا ذكرها، ولم يهمل طريقة إصلاحية إلا سلكها، سواء بالترغيب تارة، والترهيب تارة أخرى، وهذا الحرص التربوي رحمة من الله بعباده، وفضل وإحسان لا نجد له نظيرا عند علماء التربية أو الحكماء والفلاسفة، والسبب في ذلك أن تربية القرآن غير مشوبة
Allah Teâlâ Kur'an'ında insanları imana sevk edecek ve küfrü terk ettirecek hiçbir vesileyi zikretmeksizin bırakmamış; kimi zaman teşvik kimi zaman da korkutma yoluyla olsun hiçbir ıslah edici metodu ihmal etmeyip uygulamıştır. Bu terbiyevî titizlik, Allah'ın kullarına olan bir rahmeti, eğitim bilimcileri veya hikmet ehli ve filozoflar nezdinde bir benzerini bulamayacağımız bir lütuf ve ihsandır. Bunun sebebi şudur: Kur'an'ın terbiyesine hiçbir maddî menfaat karışmamıştır,
بنفع مادّي، وهي مجردة من أجل الفضيلة ذاتها، ولتحقيق السعادة الأبدية للناس قاطبة. أما المربّون البشر فهم متأثّرون بالجانب النفعي، ولا تجد لديهم الحرص الشديد على تحقيق الثمرات والنتائج، وإنما منهجهم الغالب: (قل كلمتك وامش) .
o sadece erdemin bizzat kendisi ve bütün insanların ebedî mutluluğunu gerçekleştirmek içindir. İnsan olan eğitimcilere gelince; onlar menfaat yönünden etkilenirler ve onlarda semereleri ve neticeleri gerçekleştirmeye dair aşırı bir titizlik bulamazsınız; onların genel metodolojisi ise yalnızca: «Sözünü söyle ve geç» ilkesidir.
قال الله سبحانه مهدّدا كفار قريش بعذاب الاستئصال ومنذرهم بعذاب الآخرة:
Allah Sübhânehû Kureyş kâfirlerini kökten yok edici bir azapla tehdit ederek ve ahiret azabıyla uyararak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٥]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 133-135]
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤) قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤) قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥) } “Rabbin zengindir (ihtiyaçsızdır), rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan yarattığı gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir. (133) Size vaat olunan şey mutlaka gelecektir ve siz [bunu] engelleyecek değilsiniz. (134) De ki: «Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım. Yurdun (ahiretin) sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Muhakkak ki zalimler kurtuluşa eremezler.» (135)”
أخبر الله تعالى عن نفسه بأنه الْغَنِيُّ فهو غير محتاج إلى طاعة المطيعين، ولا يتضرّر بمعصية المذنبين، فإنه تعالى غني لذاته عن جميع العالمين، لا تنفعه طاعة ولا تضرّه معصية، ولا يفتقر إلى شيء من جهة من الجهات، وهو سبحانه مع غناه ذو رحمة عامّة كاملة، وقادر على وضع الرحمة في هذا الخلق أو في خلق جديد بديل عنهم، ولكنه فوّض الأمر إلى خلقه على سبيل التهديد.
Allah Teâlâ kendisinin el-Ganî (zengin/ihtiyaçsız) olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla O, itaat edenlerin ibadetine muhtaç değildir ve günahkârların isyanı O'na zarar vermez. Çünkü O Teâlâ zâtı gereği bütün âlemlerden müstağnidir; ne bir itaat O'na fayda verir ne de bir isyan O'na zarar verir, hiçbir yönden hiçbir şeye muhtaç değildir. O Sübhânehu bu zenginliğiyle beraber kapsamlı ve tam bir rahmet sahibidir; rahmeti bu yaratıklara veya onların yerine geçecek yeni bir yaratığa yerleştirmeye kadirdir; ancak tehdit yoluyla meseleyi kullarına bırakmıştır.
ومعنى الآيات: وربّك أيها النّبي هو الغني عن جميع خلقه وعن عبادتهم من جميع الوجوه، وهم الفقراء إليه في جميع أحوالهم، وهو مع ذلك ذو الرحمة الشاملة بهم، كما قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ [الحجّ: ٢٢/ ٦٥] . وقال في بيان غناه: يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (١٥) [فاطر: ٣٥/ ١٥] .
Ayetlerin manası şudur: Ey Peygamber! Rabbin bütün yaratıklarından ve onların ibadetlerinden her bakımdan müstağnidir; onlar ise her hallerinde O'na muhtaçtırlar. Bununla beraber O, onlara karşı kuşatıcı bir rahmet sahibidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” [Hac: 22/65]. Zenginliğini beyan ederken de şöyle buyurmuştur: { يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Ey insanlar! Sizler Allah'a muhtaçsınız; Allah ise zengindir, övülmeye layık olandır” [Fâtır: 35/15].
إن يشأ الله يذهبكم ويستأصلكم أيها الكفار المعاندون في مكة وغيرها بعذاب الاستئصال الشامل، كما أهلك من عاند الرّسل كعاد وثمود، ويأت بخلق جديد
Eğer Allah dilerse, tıpkı Âd ve Semûd gibi peygamberlere inat eden kimseleri helak ettiği gibi köklerini kurutan kapsamlı bir azapla sizi de giderir ve kökünüzü kazır ey Mekke'deki ve diğer yerlerdeki inatçı kâfirler! Ve [yerinize] yeni bir topluluk getirir.