{ولكنى أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ} بكل ما ينبغي أن يُعلم ويدخُلُ فيه جهلُهم بلقاء الله ﷿ وبمنزلتهم عنده وباستيجاب طردِهم لغضب الله كما سيأتي وبركاكة رأيِهم في التماس ذلك وتوقيفِ إيمانهم عليه أنفةً عن الانتظام معهم في سلك واحدٍ وزعماً منهم أن الرذالة بالفقر والشرفَ بالغنى وإيثارُ صيغةِ الفعل للدلالة
{وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ} “Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum.” Yani bilinmesi gereken her şeyden habersizsiniz. Bu cehaletlerinin içine Allah’a (azze ve celle) kavuşmayı, müminlerin O'nun katındaki derecesini, onları kovmanın ileride geleceği üzere Allah'ın gazabını celbedeceğini bilmemeleri ve onlarla aynı safta bulunmaktan kibirlenerek bunu talep etmelerindeki ve imanlarını buna bağlamalarındaki fikir düşüklükleri, ayrıca düşüklüğün fakirlikle, şerefin ise zenginlikle olduğunu zannetmeleri de dahildir. Fiil sîgasının tercih edilmesi,
هود آية (٣٠ ٣١) على التجدد والاستمرارِ أو تتسافهون على المؤمنين بنسبتهم إلى الخساسة
Hûd Suresi (30-31) [cehaletin] yenilendiğine ve devam ettiğine delalet etmesi içindir. Yahut müminleri bayağılıkla niteleyerek onlara karşı saygısızlık/hadsizlik ediyorsunuz [demektir].
{ويا قوم مَن يَنصُرُنِى مِنَ الله} يدفع حلولِ سخطِه عني
{وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ} “Ey kavmim! Beni Allah'tan kim kurtarabilir...” [yani] O'nun gazabının üzerime inmesini kim engelleyebilir,
{إِن طَرَدتُّهُمْ} فإن ذلك أمرٌ لا مردَّ له لكون الطرد ظلماً موجباً لحلول السّخط قطعاً وإنما لم يُصرَّح به إشعاراً بأنه غنيٌّ عن البيان لا سيما عما قُدّم ما يلوحُ به من أحوالهم فكأنه قيل مَنْ يدفعُ عني غضبَ الله تعالى إن طردتُهم وهم بتلك المثابةِ من الكرامة والزُلفى كما ينبىء عنه قوله تعالى
{إِنْ طَرَدْتُهُمْ} “...eğer onları kovarsam?” Çünkü kovmak kesin olarak gazabın inmesini gerektiren bir zulüm olduğundan dolayı bu, geri çevrilemez bir iştir. Bu durumun açıkça zikredilmemesi, özellikle durumlarına dair daha önce geçen işaretlerden sonra açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar aşikâr olduğunu hissettirmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın şu kavlinin bildirdiği üzere, böylesine bir ikram ve yakınlık makamında bulunurlarken ben onları kovarsam Allah Teâlâ'nın gazabını benden kim defedebilir?
{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} أي أتستمرّون على ما أنتُم عليهِ من الجهل المذكورِ فلا تتذكرون ما ذُكر من حالهم حتى تعرِفوا أن ما تأتونه بمعزل عن الصواب ولكون هذه العلة مستقبلة بوجه مخصوصٍ ظاهر الدلالةِ على وجوب الامتناعِ عن الطرد أُفردت عن التعليل السابق وصدرت بياقوم
{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani sizler içinde bulunduğunuz bu cehalet üzere devam edip, onların durumuna dair zikredilenleri hiç mi düşünmüyorsunuz ki yaptığınız şeyin haktan ve doğrudan ne kadar uzak olduğunu anlayasınız? Bu gerekçe, kovmaktan kaçınmanın gerekliliğini açıkça gösteren özel bir yönüyle geleceğe dönük bir durum olduğundan önceki gerekçeden ayrı tutulmuş ve başına {يا قوم} hitabı getirilmiştir.
{وَلا أَقُولُ لَكُمْ} حين أدّعي النبوة
{وَلَا أَقُولُ لَكُمْ} “Ben size demiyorum ki...” Peygamberlik iddia ettiğim esnada,
{عِندِى خَزَائِنُ الله} أي رزقُه وأموالُه حتى تستدلوا بعدمها على كذبي بقولكم وَمَا نرى لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذبين فإن النبوةَ أعزُّ من أن تنال بأسباب دنيويةٍ ودعواها بمعزل عن ادعاء المالِ والجاه
{عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} “Allah'ın hazineleri benim yanımdadır...” Yani O'nun rızkı ve malları [benim yanımdadır demiyorum] ki bunların bulunmayışını {وَمَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ} sözünüzle benim yalancılığıma delil getiresiniz. Zira peygamberlik, dünyevî sebeplerle elde edilemeyecek kadar yücedir ve onun iddiası, mal ve makam iddiasından tamamen uzaktır.
{وَلا أَعْلَمُ الغيب} أي لا أدعي في قولي إِنَّى لَكُمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ إِنّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ علمَ الغيبِ حتى تسارعوا إلى الإنكار والاستبعاد
{وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} “...gaybı da bilmem.” Yani {إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ} sözümde gaybı bildiğimi iddia etmiyorum ki inkâra ve uzak görmeye kalkışasınız.
{وَلا أَقُولُ إِنّى مَلَكٌ} حتى تقولوا مَا نَرَاكَ إِلَاّ بَشَرًا مّثْلَنَا فإن البشريةَ ليست من موانع النبوةِ بل من مباديها يعني أنكم اتخذتم فُقدانَ هذه الأمورِ الثلاثة ذريعةً إلى تكذيبي والحال أني لا أدعي شيئاً من ذلك ولا الذي أدّعيه يتعلق بشيء منها وإنما يتعلق بالفضائل النفسانيةِ التي بها تتفاوت مقاديرُ البشرِ
{وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ} “Ben bir meleğim de demiyorum” ki siz {مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا} diyesiniz. Zira beşer olmak peygamberliğin önünde bir engel değil, bilakis onun başlangıç şartlarındandır. Yani siz bu üç şeyin bulunmayışını beni yalanlamaya gerekçe kıldınız; halbuki ben bunlardan hiçbirini iddia etmiyorum ve iddia ettiğim şey de bunlarla ilgili değildir; o ancak insanların derecelerinin kendisiyle farklılaştığı nefsin faziletleriyle ilgilidir.
{وَلا أَقُولُ} مساعدةً لكم كما تقولون {لِلَّذِينَ تَزْدَرِى أَعْيُنُكُمْ} أي تقتحِمهم وتحتقرِهم من زراه إذا عابه وإسنادُ الازدراءِ إلى أعينهم بالنظر إلى قولهم وَمَا نَرَاكَ اتبعك إِلَاّ الذين هُمْ أَرَاذِلُنَا وإما للإشعار بأن ذلك القصور نظرِهم ولو تدبروا في شأنهم ما فعلوا ذلك اي لاأقول في شأن الذين استرذلتموهم لفقرهم من المؤمنين {لَن يُؤْتِيَهُمُ الله خَيْرًا} في الدنيا أو في الآخرة فعسى الله أن يُؤتيهَم خيري الدارين إن قلتَ هذا القول ليس مما تستنكره الكفرةُ ولا مما يتوهمون صدوره عنه ﷺ أصالةً أو استتباعاً كادعاء الملكية وعلم الغيب وحيازة الخزائن مما نفاه ﷺ عن نفسه بطريق التبرؤ والتنزه عنه فمِنْ أيِّ وجه عطُف نفيُه على نفيها قلتُ من جهة أن كلا النفين ردٌّ لقياسهم الباطلِ الذي تمسّكوا به فيما سلف فإنهم زعَموا أن النبوةَ تستتبع الأمورَ المذكورةَ وأنها لا تتسنى ممن ليس على تلك الصفات فإن العثورَ على مكانها واغتنامَ مغانهما ليس من دأب الأراذلِ فأجاب ﷺ بنفي ذلك جميعاً فكأنه قال لا أقول وجودُ تلك الأشياءِ من مواجب النبوةِ ولا عدمُ المالِ والجاهِ من موانع الخير
{وَلَا أَقُولُ} “...ve demiyorum” sizin söylediğiniz gibi size uyarak {لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ} “gözlerinizin hor gördüğü kimseler için” yani onları küçük görüp aşağıladığınız kimseler için. (İzdira [ازدراء], 'onu ayıpladı' anlamındaki ze-ra-ye [زرى] kökünden gelir). Hor görmenin onların gözlerine isnat edilmesi, ya {وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا} sözlerine binaendir ya da bunun bakışlarının kısıtlılığından kaynaklandığını, eğer durumlarını tefekkür etselerdi bunu yapmayacaklarını hissettirmek içindir. Yani müminlerden fakirlikleri sebebiyle hakir gördüğünüz kimseler hakkında şöyle demem: {لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا} “Allah onlara hiçbir hayır vermeyecektir.” Ne dünyada ne de ahirette; umulur ki Allah onlara her iki yurdun hayrını verir. Eğer 'Bu söz, kâfirlerin inkâr ettiği bir şey olmadığı gibi, melek olma, gaybı bilme ve hazinelere sahip olma iddiaları gibi Peygamber’in (aleyhisselâm) kendisinden bizzat veya dolaylı olarak sâdır olacağını vehmettikleri ve Peygamber’in (aleyhisselâm) beri durup tenzih yoluyla kendisinden nefyettiği hususlardan da değildir; öyleyse bu nefyin diğerlerine atfedilmesi hangi yöndendir?' dersen, derim ki: Her iki nefiy de onların daha önce sarıldıkları bâtıl kıyası reddetme yönündendir. Çünkü onlar peygamberliğin zikredilen hususları gerektirdiğini ve bu vasıfları taşımayan kimseden bunun gerçekleşemeyeceğini zannettiler; zira peygamberliğin yerini bulup onun kazanımlarını elde etmek ayak takımının kârı değildir. Peygamber (aleyhisselâm) de bunların hepsini nefyederek cevap verdi. Sanki şöyle demiştir: 'Ben bu şeylerin varlığı peygamberliğin gereklerindendir demiyorum; mal ve makamın bulunmayışı da hayra engeldir demiyorum.'
{الله أَعْلَمُ بِمَا فِى أَنفُسِهِمْ} من الإيمان وإنما اقتُصر على نفي القولِ المذكور مع أنه ﷺ جازمٌ بأن الله سبحانه سيؤتيهم خيراً عظيماً في الدارين وأنهم على يقين راسخٍ في الإيمان جرياً على سنن الأنصاف مع القوم واكتفاءً بمخالفة كلامِهم وإرشادا
{اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ} “İçlerinde olanı Allah daha iyi bilir.” Yani iman bakımından [içlerinde olanı en iyi O bilir]. Peygamber (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'nın onlara her iki yurtta büyük bir hayır vereceğinden ve onların imanda sarsılmaz bir yakîn üzere olduklarından kesin olarak emin olduğu halde zikredilen sözün sadece reddiyle yetinilmesi; kavme karşı insaf yolunu tutmak, onların sözlerine karşı çıkmakla iktifa etmek ve onları
هود آية (٣٢ ٣٤) لهم إلى مسلك الهدايةِ بأن اللائقَ لكل أحدٍ أن لا يبُتَّ القولَ إلا فيما يعلمه يقيناً ويبني أمورَه على الشواهد الظاهرةِ ولا يجازف فيما ليس فيه على بينة ظاهرة
Hûd Suresi (32-34) hidayet yoluna irşad etmek içindir. Yani her şahsa yakışan, ancak kesin olarak bildiği hususta kesin hüküm vermesi, işlerini açık delillere dayandırması ve açık bir delile dayanmadığı hususlarda gelişi güzel konuşmamasıdır.
{إِنّى إِذاً} أي إذا قلتُ ذلك
{إِنِّي إِذًا} “Şüphesiz ben o takdirde...” yani bunu söylediğim takdirde,
{لَّمِنَ الظالمين} لهم بحطِّ مرتبتِهم ونقصِ حقوقِهم أو من الظالمين لأنفسهم بذلك فإن وبالَه راجعٌ إلى أنفسهم وفيه تعريضٌ بأنهم ظالمون في ازدرائهم واسترذالِهم وقيل إذا قلتُ شيئاً مما ذُكِرَ من ادعاه الملكية وعلم الغيب وحيازة الخزائن وهو بعيدٌ لأن تبعةَ تلك الأقوالِ مغنيةٌ عن التعليل بلزوم الانتظامِ في زمرة الظالمين
{لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “...elbette zalimlerden olurum.” Yani mertebelerini düşürmek ve haklarını eksiltmek suretiyle onlara zulmedenlerden veya bununla kendi nefislerine zulmedenlerden olurum; çünkü bunun vebali kendi nefislerine döner. Bunda, onların hor görme ve aşağılamalarında zalim olduklarına dair üstü kapalı bir tariz vardır. Bir görüşe göre: Melek olma, gaybı bilme ve hazinelere sahip olma iddialarından zikredilen herhangi bir şeyi söylediğim takdirde [zalimlerden olurum demektir]. Fakat bu uzak bir ihtimaldir; çünkü bu iddiaların vebali, zalimler zümresine dâhil olma gerekçesine ihtiyaç bırakmayacak derecede açıktır.
{قَالُواْ يا نُوحٌ قَدْ جَادَلْتَنَا} خاصمتنا {فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا} أي أطَلْته أو أتيتَه بأنواعه فإن إكثارَ الجدالِ يتحقق بعد وقوعِ أصلِه فلذلك عُطف عليه بالفاء أو أردتَ ذلك فأكثرتَه كما في قوله تعالى فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله ولما حجّهم ﷺ وأبرز لهم بيناتٍ واضحةَ المدلولِ وحُججاً تتلقاها العقولُ بالقَبول وألقمهم الحجرَ برد شُبهِهم الباطلةِ ضاقتْ عليهم الحيلُ وعيَّت بهم العلل وقالوا
{قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا} “Dediler ki: Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin” bizimle çekiştin {فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا} “ve bizimle olan mücadeleyi uzattın/artırdın.” Yani onu uzattın veya onun türlü çeşitlerini getirdin. Çünkü mücadelenin çoğaltılması, onun aslının vuku bulmasından sonra gerçekleşir; bundan dolayı fa (ف) ile atfedilmiştir. Yahut bunu diledin de çoğalttın; nitekim Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} ayetinde olduğu gibi. Peygamber (aleyhisselâm) delillerle onları susturunca, manası açık deliller ve akılların kabulle karşılayacağı hüccetler ortaya koyup bâtıl şüphelerini reddederek ağızlarını tıkayınca, hile yolları daraldı, mazeretleri tükendi ve şöyle dediler:
{فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} منَ العذابِ الذي أشير إليه في قوله إِنّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ على تقدير أن لا يكون المرادُ باليوم يومَ القيامة
{فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “Artık bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir” {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ} sözünde işaret edilen azaptan, gün ile kastedilenin kıyamet günü olmadığı takdire göre.
{إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} فيما تقول
{إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “...eğer doğru söyleyenlerden isen.” söylediklerinde.
{قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ الله إِن شَاء} يعني أن ذلك ليس موكولاً إليّ ولا هو مما يدخُل تحت قدرتي وإنما يتولاه الله الذي كفرتم به وعصيتموه يأتيكم بِهِ عاجلاً أو آجلاً إنْ تعلَّق به مشيئتُه التابعةُ للحكمة وفيه ما لا يَخفْى من تهويل الموعودِ فكأنه قيل الإتيانُ به أمرٌ خارجٌ عن دائرة القُوى البشرية وإنما يفعله اللَّهِ ﷿
{قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ} “Dedi ki: Onu size dilerse ancak Allah getirir.” Yani bu iş bana havale edilmiş değildir ve benim gücümün dairesine giren şeylerden de değildir; onu ancak inkâr edip isyan ettiğiniz Allah üstlenir, hikmete tâbi olan meşieti taalluk ederse onu size er veya geç getirir. Bunda, vadedilen azabın dehşetini bildirme yönü gizli değildir. Sanki şöyle denilmiştir: Onu getirmek beşerî güçlerin sınırları dışındadır; onu ancak Allah (azze ve celle) yapar.
{وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} بالهرب أو بالمدافعة كما تدافعونني في الكلام
{وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.” Kaçarak veya sözde bana karşı koyduğunuz gibi karşı koyup defederek.
{وَلَا يَنفَعُكُمْ نُصْحِى} النُصحُ كلمةٌ جامعةٌ لكل ما يدور عليه الخيرُ من قولٍ أو فعلٍ وحقيقتُه إمحاضُ إرادةِ الخيرِ والدِلالةِ عليه ونقيضُه الغشُّ وقيل هو إعلامُ موقع الغَيِّ ليُتّقى وموضعِ الرشد ليقتفى
{وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي} “Benim nasihatim size fayda vermez...” Nush (نُصح), söz veya fiilden hayrın etrafında döndüğü her şeyi toplayan kapsamlı bir kelimedir; hakikati ise sırf hayrı istemek ve ona delalet etmektir, zıddı ise aldatmaktır (gışş). Bir görüşe göre o; sakınılsın diye azgınlığın yerini, uyulsun diye de rüşdün (doğruluğun) yerini bildirmektir.
{إن أردت أن أنصح لَكُمْ} شرطٌ حذف جوابُه لدلالةِ ما سبق عليه والتقديرُ إن أردتُ أن أنصح لكم لا ينفعكم نُصحي وهذه الجملةُ دليلٌ على ما حذف من جواب قولِه تعالى
{إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ} “...eğer size nasihat etmek istesem de.” Bu bir şarttır, önceki cümlenin ona delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Eğer size nasihat etmek istesem de nasihatim size fayda vermez.' Bu cümle, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin hazfedilen cevabına delildir:
{إِن كَانَ الله يُرِيدُ أَن يُغْوِيَكُمْ} والتقديرُ إن كان الله يُرِيدُ أَن يُغْوِيَكُمْ فإن أردتُ أن أنصحَ لكم لا ينفعكم نصحي هذا على ما ذهب إليه البصريون من عدم تقديم الجزاءِ على الشرطِ وأما على ما ذهب إليه الكوفيون من جوازه فقوله عز وعلا وَلَا يَنفَعُكُمْ نُصْحِى جزاءٌ للشرط الأولِ والجملةُ جزاءٌ للشرط الثاني وعلى التقديرين فالجزاءُ متعلّقٌ بالشرط الأولِ وتعلّقه به معلّقٌ بالشرط الثاني وهذا الكلامُ متعلِّقٌ بقولهم قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا صدر عنه ﷺ إظهار للعجز عن إلزامهم بالحجج والبيناتِ لتماديهم في العناد وإيذاناً بأن ما سبق منه ليس بطريق الجدالِ والخصام بل
{إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ} “...eğer Allah sizi azdırmak (saptırmak) istiyorsa.” Takdiri şöyledir: 'Eğer Allah sizi saptırmak istiyorsa, ben size nasihat etmek istesem bile nasihatim size fayda vermez.' Bu, Basralıların cezanın (cevabın) şartın önüne geçemeyeceği yönündeki görüşlerine göredir. Kûfelilerin bunu caiz gören mezhebine göre ise, Allah Teâlâ'nın {وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي} kavli birinci şartın cevabıdır; cümle ise ikinci şartın cevabıdır. Her iki takdire göre de ceza birinci şarta bağlıdır ve onun birinci şarta bağlılığı da ikinci şarta bağlanmıştır. Bu söz, onların {قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا} sözleriyle bağlantılıdır; inatçılıklarında ısrar etmeleri sebebiyle deliller ve beyyinelerle onları ikna etmekten acziyetini göstermek ve daha önce kendisinden sâdır olanların bir cedel ve çekişme yoluyla değil, bilakis
هود آية (٣٥ ٣٧) بطريق النصيحةِ لهم والشفقةِ عليهم وبأنه لم يألُ جهداً في إرشادهم إلى الحق وهدايتِهم إلى سبيله المستبينِ وإمحاضِ النصحِ لهم ولكن لا ينفعهم ذلك عند إرادة الله تعالى لإغوائهم وتقييدُ عدمِ نفع النصحِ بإرادته مع أنه محقق لا محال للإيذان بأن ذلك النصحَ منه مقارِنٌ للإرادة والاهتمامِ به ولتحقيق المقابلةِ بين ذلك وبين ما وقع بإزائه من إرادته تعالى لإغوائهم وإنما اقتُصر في ذلك على مجرد إرادةِ الإغواءِ دون نفسِه حيث لم يقل إن كان الله يغويكم مبالغةً في بيان غلبةِ جنابِه عز وعلا حيث دل ذلك على أن نُصحَه المقارِنَ للاهتمام به لا يُجديهم عند مجردِ إرادةِ الله سبحانه لإغوائهم فكيف عند تحقيقِ ذلك وخلقِه فيهم وزيادةُ كان للإشعار بتقدم إرادتِه تعالى زماناً كتقدّمها رتبةً وللدلالة على تجدّدها واستمرارِها وإنما قُدّم على هذا الكلامِ ما يتعلق بقولهم فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا منَ قوله تعالى إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ الله إِن شَاء رداً عليهم من أول الأمرِ وتسجيلاً عليهم بحلول العذابِ مع ما فيه من اتصال الجوابِ بالسؤال وفيه دليلٌ على أنَّ إرادتَه تعالى يصِحّ تعلقُها بالإغواء وأن خلافَ مرادِه غيرُ واقع وقيل معنى أن يغويكم أن يُهلكَكم من غوَى الفصيلُ غوًى إذا بشِم وهلك
Hûd Suresi (35-37) onlara bir nasihat ve şefkat yoluyla olduğunu, onları hakka irşad etmek, apaçık yoluna iletmek ve onlara samimiyetle nasihat etmek hususunda hiçbir çabayı esirgemediğini; fakat Allah Teâlâ onları saptırmayı dilediği takdirde bunun kendilerine fayda vermeyeceğini bildirmek üzere Peygamber'den (aleyhisselâm) sâdır olmuştur. Nasihatin fayda vermemesinin [nasihat etme] iradesine bağlanması -halbuki bu kesin olarak gerçekleşmiş bir durumdur- bu nasihatin ondan bir irade ve ihtimamla birlikte çıktığını hissettirmek ve bununla bunun karşısında yer alan Allah Teâlâ'nın onları saptırma iradesi arasındaki mutabakatı gerçekleştirmek içindir. Burada 'Eğer Allah sizi saptırıyorsa' denilmeyip saptırmanın bizzat kendisine değil de sadece saptırma iradesine yer verilmesi, O'nun (azze ve celle) yüce zâtının galebesini beyanda mübalağa içindir; zira bu ifade, Peygamber'in ihtimamla birlikte olan nasihatinin, Allah Teâlâ'nın onları saptırmaya dair sırf iradesi karşısında dahi bir yarar sağlamayacağını göstermektedir, nitekim bu saptırmanın bizzat gerçekleşmesi ve onlarda yaratılması anında nasıl fayda versin? {كان} lafzının ziyadesi ise, Allah Teâlâ'nın iradesinin rütbece önde olduğu gibi zaman bakımından da önde olduğunu hissettirmek ve onun yenilenip süreklilik arz ettiğine delalet etmek içindir. Bu sözün önüne, onların {فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} sözleriyle ilgili olan {إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ} kavlinin takdim edilmesi, en baştan itibaren onlara bir reddiye olması ve cevabın soruyla irtibatlı olmasıyla birlikte azabın inmesinin kesinleştiğini onlara kaydetmek içindir. Bunda, Allah Teâlâ'nın iradesinin saptırmaya taalluk etmesinin sahih olduğuna ve O'nun muradının aksinin vuku bulmayacağına delil vardır. Bir görüşe göre {أَن يُغْوِيَكُمْ} ifadesinin manası 'sizi helak etmesi'dir; nitekim sütten kesilen devenin çok sütten karnı şişip helak olması durumunda [غَوِيَ الفَصِيلُ غَوًى] denir.
{هُوَ رَبُّكُمْ} خالقُكم ومالكُ أمركم
{هُوَ رَبُّكُمْ} “O, sizin Rabbinizdir” sizin yaratıcınız ve işinizin mâlikidir,
{وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فيجازِيكم على أعمالِكم لا محالة
{وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” Böylece amellerinizin karşılığını size muhakkak verecektir.
{أَمْ يَقُولُونَ افتراه} قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يعني نوحا ﵊ ومعناه بل أيقولُ قومُ نوحٍ إن نوحاً افترى ما جاء به مسنِداً إلى الله ﷿
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) 'Nûh'u (aleyhisselâm) kastediyor' demiştir. Manası şudur: Bilakis Nûh'un kavmi, Nûh Allah'a (azze ve celle) isnat ederek getirdiği şeyleri kendisi uydurdu mu diyorlar?
{قُلْ} يا نوح
{قُلْ} “De ki:” ey Nûh,
{إِنِ افتريته} بالفرض البحث
{إِنِ افْتَرَيْتُهُ} “Eğer onu ben uydurduysam” sırf faraziye olarak,
{فَعَلَىَّ إِجْرَامِى} إثمي ووبالُ إجرامي وهو كسبُ الذنب وقرىء بلفظ الجمع وينصُره أن فسّره الأولون بآثامي
{فَعَلَيَّ إِجْرَامِي} “günahı banadır” günahım ve günah kazanmak demek olan cürmümün vebali banadır. Çoğul lafzıyla da okunmuştur; önceki âlimlerin bunu 'günahlarım' diye tefsir etmeleri de bunu destekler.
{وَأَنَاْ بَرِىء مّمَّا تُجْرَمُونَ} من إجرامكم في إسناد الافتراءِ إليّ فلا وجهَ لإعراضكم عني ومعاداتِكم لي وقال مقاتلٌ يعني محمداً ﷺ ومعناه بل أيقولُ مشركو مكةَ افترى رسولُ الله ﷺ خبرَ نوحٍ فكأنه إنما جيء به في تضاعيفِ القصةِ عند سَوْق طرفٍ منها تحقيقاً لحقيتها وتأكيداً لوقوعها وتشويقاً للسامعين إلى استماعها لا سيما وقد قُصَّ منها طائفةٌ متعلقةٌ بما جرى بينه ﷺ وبين قومِه من المُحاجَّة وبقِيَتْ طائفةٌ مستقلّةٌ متعلقةٌ بعذابهم
{وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرَمُونَ} “ve ben sizin işlediğiniz günahtan uzağım.” İftirayı bana isnat etme günahınızdan [uzağım]; öyleyse benden yüz çevirmenizin ve bana düşmanlık etmenizin hiçbir gerekçesi yoktur. Mukâtil ise 'Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastediyor' demiştir. Buna göre mana: Yoksa Mekke müşrikleri, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Nûh'un haberini uydurdu mu diyorlar? Sanki bu ayet kıssanın arasına, bir kısmının sevki esnasında onun hakikatini pekiştirmek, vukuunu teyit etmek ve dinleyenleri onu dinlemeye teşvik etmek için getirilmiştir; özellikle de kıssadan onun (aleyhisselâm) ile kavmi arasında geçen tartışmayla ilgili bir kısım anlatılmış ve onların azabıyla ilgili müstakil bir kısım kalmışken.
{وَأُوحِىَ إلى نُوحٍ أَنَّهُ لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِكَ} أي المُصِرِّين على الكفر وهو إقناط له ﷺ من إيمانهم وإعلامٌ لكونه كالمُحال الذي لا يصِحّ توقّعُه
{وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ} “Nûh'a vahyolundu ki: Kavminden asla iman etmeyecek...” yani küfürde ısrar edenlerden [kimse iman etmeyecektir]. Bu, onun (aleyhisselâm) onların iman etmelerinden ümidini kesmesi ve bunun beklenmesi sahih olmayan imkânsız bir şey gibi olduğunu bildirmektir,
{إِلَاّ مَنْ قَدْ آمَنَ} إلا من قد وُجد منه ما كان يُتوقَّع من إيمانه وهذا الاستثناءُ على طريقة قولِه تعالى إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ
{إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} “...daha önce iman etmiş olanlardan başkası.” Yani kendisinden iman etmesi beklenen kimselerden daha önce iman etmiş olanlar müstesna. Bu istisna, Allah Teâlâ'nın {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} kavli üslubundadır.
{فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ} أي لا تحزَنْ حزْنَ بائسٍ مستكينٍ ولا تغتمَّ بما كانوا يتعاطَوْنه من التكذيب والاستهزاء والإيذاءِ في هذه المدة الطويلةِ فقد انتهى أفعالُهم وحان وقتُ الانتقامِ منهم
{فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Artık onların yapmakta olduklarına üzülme.” Yani çaresiz, boynu bükük kimsenin hüznü gibi üzülme; bu uzun müddet boyunca sürdürdükleri yalanlama, alay ve eziyetten ötürü kederlenme; zira onların fiilleri sona ermiş ve kendilerinden intikam alma vakti gelmiştir.
{واصنع الفلك} ملتبساً
{وَاصْنَعِ الْفُلْكَ} “Gemiyi yap...” bürünmüş olarak,
{بِأَعْيُنِنَا} أي بحفظِنا وكلاءتِنا كأنَّ معه من الله ﷿ حفاظا وحراسا يكلئونه بأعينهم من التعدّي من الكفرة ومن الزَّيغِ في الصَّنعةِ
{بِأَعْيُنِنَا} “...gözetimimiz altında...” yani muhafazamız ve himayemiz altında. Sanki Allah'tan (azze ve celle) onunla beraber kâfirlerin tecavüzünden ve yapımdaki hatadan onu gözleriyle koruyan muhafızlar ve bekçiler varmışçasına,
{وَوَحْيِنَا} إليك كيف تصنعُها وتعليمِنا وإلهامِنا عن ابن عباس رضي
{وَوَحْيِنَا} “...ve vahyimizle.” Onu nasıl yapacağına dair sana vahyimizle, öğretmemiz ve ilhamımızla. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre,
هود آية ٣٨ الله تعالى عنهما لم يعلمْ كيف صنعةُ الفُلك فأَوْحَى الله تعالى إليه أن يصنعَها مثلَ جُؤجُؤ الطائر والأمرُ للوجوب إذ لا سبيلَ إلى صيانة الروحِ من الغرق إلا به فيجب كوجوبها واللامُ إما للعهد بأن يُحملَ على أن هذا مسوق بوحي الله تعالى إليه ﵇ أنه سيهلكهم بالغرق وينجّيه ومَنْ معه بشيء سيصنعه بأمره تعالى ووحيِه مِنْ شأنه كيتَ وكيت واسمُه كذا وإما للجنس قيل صنعها ﵊ في سنتين وقيل في أربعمائة سنة وكانت من خشب الساج وجُعلت ثلاثةَ بطونٍ حُمل في البطن الأول الوحوشُ والسباعُ والهوامُّ وفي البطن الأوسطِ الدوابُّ والأنعام وفي البطن الأعلى جنسُ البشر هو ومَنْ معه مع ما يحتاجونَ إليهِ من الزاد وحَمل معه جسد آدم ﵊ وقيل جَعل في الأول الدواب والوحوس وفي الثاني الإنسَ وفي الأعلى الطيرَ قيل كان طولها ثلثمائة ذراعٍ وعَرْضُها خمسين ذراعاً وسَمْكُها ثلاثين ذراعاً وقال الحسنُ كان طولُها ألفاً ومائتي ذراع وعرضها ستمائة ذراعٍ وقيل إن الحَواريين قالوا لعيسى ﵊ لَوْ بعثت لنا رجلاً شهد السفينةَ يحدثنا عنها فانطلق بهم حتى انتهى إلى كثيب من تراب فأخذ كفاً من ذلك الترب فقال أتدرون مَنْ هذا قالوا الله ورسولُه أعلم قال هذا كعبُ بنُ حام قال فضرب بعصاه فقال قم بإذن الله فإذا هو قائمٌ ينفض التراب عن رأسه وقد شاب فقال له عيسى ﵊ أهكذا هلكْتَ قال لا متُّ وأنا شابٌّ ولكني ظننتُ أنها الساعة فمِنْ ثَمَّةَ شِبْتُ فقال حدثنا عن سفينة نوحٍ قال كان طولها ألفا مائتي ذراع وعرضها ستمائة ذراع وكانت ثلاثَ طبقاتٍ طبقةٌ للدواب والوحش وطبقةٌ للإنس وطبقةٌ للطير ثم قال عُدْ بإذن الله تعالى كما كنت فعاد تراباً
Hûd Suresi 38. ayet: [Nûh] geminin nasıl yapılacağını bilmiyordu; bunun üzerine Allah Teâlâ ona gemiyi kuşun göğsü gibi yapmasını vahyetti. Emir vücup içindir; çünkü ruhu boğulmaktan korumanın başka yolu yoktur, dolayısıyla ruhun korunmasının vacip oluşu gibi bu da vaciptir. [El-Fülk kelimesindeki] lâm-ı tarif ya ahd içindir; bu da durumun, Allah Teâlâ'nın ona (aleyhisselâm) kavmini suda boğarak helak edeceğini, kendisini ve beraberindekileri ise O'nun emri ve vahyi ile yapacağı, niteliği şöyle şöyle ve adı şu olan bir şeyle kurtaracağını vahyetmiş olmasına hamledilmesidir; ya da cins içindir. Onu (aleyhisselâm) iki yılda yaptığı söylenmiştir, dört yüz yılda yaptığı da söylenmiştir. Gemi hint meşesi (sac) ağacından idi ve üç katlı yapılmıştı: Birinci kata vahşi hayvanlar, yırtıcılar ve haşerat konuldu; orta kata binek hayvanları ve davarlar; en üst kata ise insan cinsi, kendisi ve beraberindekiler ile ihtiyaç duydukları azıklar konuldu. Yanına Âdem'in (aleyhisselâm) cesedini de aldı. Birinci kata binek hayvanları ve vahşi hayvanları, ikinci kata insanları, en üst kata ise kuşları koyduğu da söylenmiştir. Boyunun üç yüz zira, eninin elli zira ve yüksekliğinin otuz zira olduğu söylenmiştir. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: Boyu bin iki yüz zira, eni altı yüz zira idi. Rivayet edildiğine göre Havariler Îsâ'ya (aleyhisselâm): 'Bize gemiyi bizzat görmüş bir adamı diriltsen de bize ondan bahsetse' dediler. O da onları alıp bir toprak yığınına kadar gitti, o topraktan bir avuç aldı ve: 'Bunun kim olduğunu biliyor musunuz?' dedi. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. 'Bu Kâ'b b. Hâm'dır' dedi. Sonra asasıyla vurdu ve 'Allah'ın izniyle kalk' dedi; bir de baktılar ki o, başındaki toprağı silkeleyerek ayakta duruyor ve saçı sakalı ağarmış. Îsâ (aleyhisselâm) ona: 'Böyle mi helak oldun (öldün)?' dedi. O da: 'Hayır, ben gençken öldüm, fakat kıyamet koptu sandım da onun için saçım ağardı' dedi. Îsâ: 'Bize Nûh'un gemisinden bahset' dedi. O da: 'Boyu bin iki yüz zira, eni altı yüz zira idi ve üç katlıydı: Bir kat hayvanlar ve vahşiler için, bir kat insanlar için, bir kat da kuşlar içindi' dedi. Sonra [Îsâ]: 'Allah Teâlâ'nın izniyle eski haline dön' dedi, o da tekrar toprak oldu.
{وَلَا تخاطبنى فِى الذين ظَلَمُواْ} أي لا تراجِعْني فيهم ولا تدعني باستدفاع العذابِ عنهم وفيه من المبالغة ما ليس فيما لو قيل ولا تدعُني فيهم وحيث كان فيه ما يلوح بالسببية أُكّد التعليلُ فقيل
{وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme.” Yani onlar hakkında bana başvurma ve onlardan azabın defedilmesi için bana dua etme. Bunda, 'onlar hakkında bana dua etme' denilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Sebep bildiren bir ima taşıdığı için gerekçe teyit edilerek şöyle buyrulmuştur:
{إِنَّهُمْ مُّغْرَقُونَ} أي محكومٌ عليهم بالإغراق قد مضى به القضاءُ وجفّ القلمُ فلا سبيل إلى كفه ولزِمتْهم الحُجةُ فلم يبقَ إلا أن يُجعلوا عِبرةً للمعتبرين ومثلاً للآخرين
{إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ} “Çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır.” Yani onların boğulmalarına hükmedilmiştir, kaza kesinleşmiş ve kalem kurumuştur; artık bunun engellenmesine imkân yoktur. Onlara karşı delil tamamlanmıştır, geriye ancak ibret alanlara bir ibret ve sonrakilere bir mesel kılınmaları kalmıştır.
{وَيَصْنَعُ الفلك} حكايةُ حالٍ ماضيةٍ لاستحضار صورتِها العجيبةِ وقيل تقديرُه وأخذ يصنع الفلك أو أقبل يصنعها فاقتصر على يصنع وأيا ما كان ففيه ملأمة للاستمرار المفهومِ من الجملة الواقعةِ حالاً من ضميره أعني قوله تعالى {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأٌ مّن قومه سخروا منه} استهزءوا به لعلمه السفينةَ إما لأنهم ما كانوا يعرِفونها ولا كيفيةَ استعمالِها والانتفاعِ بها فتعجبوا من ذلك وسخِروا منه وإما لأنه كان يصنعها في برّية بهماءَ في أبعد موضعٍ من الماء وفي وقت عزَّتْه عِزَةٌ شديدة وكانوا يتضاحكون ويقولون يا نوحُ صرتَ نجاراً بعد ما كنت نبياً وقيل لأنه ﵊ كان يُنذرهم الغرقَ فلما طال مكثُه فيهم ولم يشاهِدوا منه عيناً ولا أثراً عدّوه من باب المُحال ثم لما رأوا اشتغالَه بأسباب الخلاصِ من ذلك فعلوا ما فعلوا ومدارُ الجميعِ إنكارُ أن يكون لعلمه ﵊ عاقبةٌ حميدةٌ مع ما فيه من تحمل المشاقِّ
{وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ} “Gemiyi yapıyordu.” Şaşılacak suretini zihinde canlandırmak için geçmiş bir durumun [şimdiki zaman kipiyle] hikâye edilmesidir. Bir görüşe göre takdiri şöyledir: 'Gemiyi yapmaya başladı' veya 'onu yapmaya koyuldu'; bu sebeple {يَصْنَعُ} ile yetinilmiştir. Hangisi olursa olsun, onun zamirinden hal olan Allah Teâlâ'nın {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ} “Kavminden ileri gelen bir topluluk yanından her geçtikçe onunla alay ediyorlardı” kavlinden anlaşılan sürekliliğe uygundur. Gemi yapmayı bilmesi sebebiyle onunla alay ediyorlardı; ya gemiyi ve onun nasıl kullanılacağını ve kendisinden nasıl faydalanılacağını bilmediklerinden buna şaşırıp onunla alay ediyorlardı ya da gemiyi sudan en uzak bir yerde, ıssız bir çölde ve suyun son derece kıt olduğu bir zamanda yaptığı için gülüşüyor ve: 'Ey Nûh! Peygamber olduktan sonra dülger mi oldun?' diyorlardı. Bir görüşe göre de, o (aleyhisselâm) onları boğulmakla uyardığı, aralarında uzun süre kaldığı ve ondan hiçbir iz ve eser görmedikleri için bunu imkânsız saydılar; sonra onun bundan kurtuluş sebeplerine meşgul olduğunu görünce yapacaklarını yaptılar. Bütün bunların dayanağı, neredeyse katlanılamayacak büyüklükteki meşakkatlere katlanmakla birlikte onun (aleyhisselâm) bu işinin hayırlı bir akıbeti olacağını inkâr etmeleri ve
هود (٣٩ ٤٠) العظيمة التي لا تكاد تُطاق واستجهالِه ﵇ في ذلك
Hûd Suresi (39-40) bunda onu (aleyhisselâm) cahillikle itham etmeleridir.
{قَالَ إِن تَسْخَرُواْ مِنَّا} مستجهلين لنا فيما نحن فيه
{قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا} “Dedi ki: Eğer bizimle alay ediyorsanız” içinde bulunduğumuz durum hususunda bizi cahil sayarak,
{فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنكُمْ} أي نستجهلكم فيما أنتم عيه وإطلاقُ السخريةِ عليه للمشاكلة وجمعُ الضمير في منا إما لأن سخريتَهم منه ﷺ سخريةٌ من المؤمنين أيضاً أو لأنهم كانوا يسخرون منهم أيضاً إلا أنه اكتُفيَ بذكر سُخريتِهم منه ﷺ ولذلك تعرض الجميعُ للمجازاة في قوله تعالى فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنكُمْ الخ فتكافأ الكلام من الجانين وتعليق استجهاله ﷺ إياهم بما فعلوا من السُّخرية باعتبار إظهارِه ومشافهتِه ﷺ إياهم جاهلين فيما يأتون ويذرون أمرٌ مطّردٌ لا تعلُّق له بسخريتهم منهم لكنه ﷺ لم يكن يتصدى لإظهاره جرياً على نهج الأخلاقِ الحميدةِ وإنما أظهره جزاءً بما صنعوا بعد اللتيا والتي فإن سخريتَهم كانت مستمرةً ومتجدّدةً حسب تجدُّدِ مرورِهم عليه ولم يكن يُجيبهم في كل مرة وإلا لقيل ويقول إن تسخروا منّا الخ بل إنما أجابهم بعد بلوغِ أذاهم الغايةَ كما يؤذِن به الاستئنافُ فكأن سائلاً سأل فقال فما صنع نوحٌ عند بلوغِهم منه هذا المبلغ فقيل قال إن تسخروا منا إن تنسُبونا فيما نحن بصدده من التأهب المباشرة لأسباب الخلاصِ من العذاب إلى الجهل وتسخَروا منا لأجله فإنا ننسُبكم إليه فيما أنتم فيه من الإعراض عند استدفاعه بالإيمان والطاعة ومن الاستمرار على الكفر والمعاصي والتعّرضِ لأسباب حلولِ سخطِ الله تعالى التي من جملتها استجهالُكم إيانا وسخريتُكم منا والتشبيهُ في قوله تعالى
{فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ} “biz de sizinle alay ediyoruz” yani içinde bulunduğunuz durum sebebiyle sizi cahil sayıyoruz. Buna 'mashara/alay' lafzının verilmesi müşakele (lafız uyumu) içindir. {منا} ifadesinde zamirin çoğul kılınması, ya onların onunla (aleyhisselâm) alay etmelerinin müminlerle de alay etmek anlamına gelmesindendir ya da onların müminlerle de alay etmelerindendir; ancak Peygamber (aleyhisselâm) ile alay etmelerinin zikriyle yetinilmiştir. Bundan dolayı Allah Teâlâ'nın {فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ...} kavlinde hepsi cezalandırılmaya konu edilmiş, böylece söz her iki taraftan dengelenmiştir. Onun (aleyhisselâm) onları cahil saymasını onların yaptıkları alaya bağlaması; bunu açığa vurması ve onların yüzlerine karşı yaptıklarında ve terk ettiklerinde cahil olduklarını söylemesi bakımındandır ki bu, onların kendileriyle alay etmelerine bağlı olmayan sürekli bir durumdur. Ancak o (aleyhisselâm) güzel ahlak yolunu tutarak bunu ortaya koymaya girişmiyordu; bunu ancak birçok sıkıntıdan sonra yaptıkları şeyin bir cezası olarak ortaya koymuştur. Zira onların alayları, onun yanından her geçtiklerinde sürekli ve yenilenen bir durumdu; o ise her defasında onlara cevap vermiyordu, aksi takdirde 'Ve her defasında eğer bizimle alay ediyorsanız derdi...' denilirdi. Bilakis onlara ancak eziyetleri son raddeye ulaştığında cevap vermiştir; nitekim [cümle başındaki] isti'nâf da bunu hissettirmektedir. Sanki bir soran şöyle sormuştur: 'Onların eziyeti bu dereceye vardığında Nûh ne yaptı?' Buna cevaben şöyle denilmiştir: 'Dedi ki: Eğer bizimle alay ediyorsanız; yani bizim azaptan kurtuluş sebeplerini bizzat hazırlama hususundaki meşguliyetimizi cehalete nispet ediyor ve bundan dolayı bizimle alay ediyorsanız, biz de sizi iman ve taatle azabı defetmekten yüz çevirmeniz, küfür ve günahlarda ısrar etmeniz ve bizi cahil sayıp bizimle alay etmeniz de dahil olmak üzere Allah Teâlâ'nın gazabının inmesine yol açan sebeplere maruz kalmanız hususundaki durumunuz sebebiyle cehalete nispet ediyoruz.' Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki teşbih ise:
{كَمَا تَسْخَرُونَ} إما في مجرد التحققِ والوقوعِ أو في التجدد والتكررِ حسبما صدر عن ملإٍ غبَّ ملإٍ لا في الكيفيات والأحوال التي تليق بشأن النبيِّ ﷺ فكلا الأمرَين واقعٌ في الحال وقيل نسخر منكم في المستقبل سُخريةً مثلَ سُخريتِكم إذا وقع عليكم الغرقُ في الدنيا والحرقُ في الآخرة ولعل مرداه نعاملُكم معاملةَ مَنْ يفعل ذلك لأن نفسَ السُّخرية مما لا يكاد يليق بمنصِب النبوةِ ومع ذلك لا سَدادَ له لأن حالهم إذا ذاك ليس مما لا يلائمه السُّخريةُ أو ما يجري مجراها فتأمّلْ
{كَمَا تَسْخَرُونَ} “...sizin alay ettiğiniz gibi.” Ya sırf gerçekleşme ve vuku bulma bakımındandır ya da bir topluluğun ardından diğer bir topluluktan sâdır olduğu üzere yenilenme ve tekrarlanma bakımındandır; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanına yakışmayacak keyfiyet ve durumlarda değil. Dolayısıyla her iki durum da şu anda vaki olmuştur. Bir görüşe göre: Dünyada boğulma, ahirette ise yanma azabı başınıza geldiğinde, sizin alayınız gibi bir alayla gelecekte sizinle alay edeceğiz [demektir]. Belki de bununla kastedilen, bunu yapan kimsenin muamelesi gibi size muamele edeceğimizdir; zira alayın bizzat kendisi peygamberlik makamına pek yakışmaz. Bununla birlikte bu görüş pek isabetli değildir; çünkü onların o zamanki halleri, alaya veya alay yerine geçen şeye uyumsuz değildir; iyi düşün!
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} وهو عذابُ الغَرَقِ
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “Kendisini rezil rüsvay edecek azabın kime geleceğini ileride bileceksiniz” o da suda boğulma azabıdır,
{وَيَحِلُّ عَلَيْهِ} حلولَ الدَّيْن المؤجل
{وَيَحِلُّ عَلَيْهِ} “ve üzerine ineceğini” vadesi gelen borcun inip çatması gibi,
{عَذَابٌ مُّقِيمٌ} هو عذابُ النارِ الدائمُ وهو تهديد بليغ ومن عبارةٌ عنهم وهي إما استفهاميةٌ في حيز الرفعِ أو موصولةٌ في محل النصبِ بتعلمون وما في حيزها سد مسدَّ مفعولين أو مفعولٍ واحدٍ إن جُعل العلمُ بمعنى المعرفةِ ولما كان مدارُ سخريتِهم استجهالَهم إياه ﷺ في مكابدة المشاقِّ الفادحةِ لدفع ما لا يكادُ يدخُل تحتَ الصِّحةِ على زعمهم من الطوفان ومقاساةِ الشدائِد في بناء السفينةِ وكانوا يعدّونه عذاباً قيل بعد استجهالِهم فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ العذابُ يعني أن ما أُباشرُه ليس فيه عذابٌ لاحقٌ بي فسوف تعلمون مَنِ المعذَّبُ ولقد أصاب العلمُ بعد استجهالِهم محزّه ووصفُ العذاب بالإخزاء لما في الاستهزاء والسخريةِ من لُحوق الخِزْي والعارِ عادة والتعرُّضُ لحلول العذاب المقيمِ للمبالغة في التهديد وتخصيصه بالمؤجل وإيرادُ الأول بالإتيان في غاية الجزالة
{عَذَابٌ مُقِيمٌ} “sürekli bir azabın.” O da ebedî cehennem azabıdır; bu, beliğ bir tehdittir. {من} lafzı onlardan kinayedir; ya ref konumunda istifhamiyedir ya da {تعلمون} fiiliyle nasb konumunda mevsûledir ve sılasıyla birlikte iki mefulün veya şayet ilim marifet manasında kabul edilirse tek bir mefulün yerine geçmiştir. Onların alaylarının dayanağı, kendi zanlarınca asla gerçekleşmeyecek olan tufanı defetmek için Peygamber’in (aleyhisselâm) ağır meşakkatlere katlanmasını ve gemi inşasında zorluklara göğüs germesini cehalet saymaları ve bunu bir azap addetmeleri olduğu için; onları cahil saydıktan sonra {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ الْعَذَابُ} denilmiştir; yani benim bizzat meşgul olduğum işte bana dokunacak bir azap yoktur, öyleyse azaba uğrayanın kim olduğunu yakında bileceksiniz. Doğrusu onları cahil saydıktan sonra ilim ifadesi tam hedefini bulmuştur. Azabın rezil edicilikle (ihlâk/ihzâ) nitelenmesi, istihza ve alayda âdîleşme ve rezilliğin bulunması sebebiyledir. Sürekli azabın inmesinin (hulûl) zikredilmesi tehditte mübalağa içindir ve onun ertelenmiş olana tahsis edilmesi ile birincisinin gelme (ityân) ile ifade edilmesi son derece edebî ve vecizdir.
{حتى إِذَا جَاء أَمْرُنَا}
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا} “Nihayet emrimiz geldiği zaman...”
حتَّى هي التي يُبتدأ بها الكلامُ دخلتْ على الجملةِ الشرطيةِ وهي مع ذلك غايةٌ لقوله وَيَصْنَعُ وما بينهما حالٌ من الضمير فيه وسخِروا منه جوابٌ لكلما وقال استئنافٌ على تقدير سؤال سائلٍ كما ذكرناه وقيل هو الجوابُ وسِخروا منه بدلٌ من مرّ أو صفةٌ لملأ وقد عرفت أن الحقَّ هو الأولُ لأن المقصودَ بيانُ تناهيهم في إيذائه ﷺ وتحمُّلِه لأذيَّتهم لا مسارعتُه ﷺ إلى جوابهم كلما وقع منهم ما يؤذيه من الكلام
{حَتَّى}, kendisiyle söze başlanan (ibtidâiyye) harfidir; şart cümlesinin başına gelmiştir ve bununla birlikte {وَيَصْنَعُ} kavlinin gayesidir (son noktasıdır). İkisi arasındaki kısım ise oradaki zamirden haldir. {سَخِرُوا مِنْهُ} ifadesi her bir {كلما} kelimesinin cevabıdır. {قال} ise zikrettiğimiz üzere bir soranın sorusunun takdiri üzerine müstakil bir cümledir (isti'nâf). Bir görüşe göre cevap odur; {سَخِرُوا مِنْهُ} ise {مر} fiilinden bedeldir veya {ملأ} için sıfattır. Sen de anladın ki doğru olan birinci görüştür; zira maksat onların Peygamber’e (aleyhisselâm) eziyet etmekte son sınıra ulaştıklarını ve onun da onların eziyetlerine katlandığını beyan etmektir, yoksa onlardan kendisini üzecek bir söz çıktıkça Peygamber’in (aleyhisselâm) derhal onlara cevap vermeye kalkışması değildir.
{وَفَارَ التنور} نبعَ منه الماءُ وارتفع بشدة كما تفور القِدْرُ بغَليانها والتنّورُ تنّورُ الخبز وهو قول الجمهور روي أنه قيل لنوح ﵊ إذا رأيتَ الماءَ يفورُ من التنور فاركبْ ومن معك في السفينة فلما نبع الماءُ أخبرتْه امرأتُه فركب وقيل كان تنورَ آدم ﵊ وكان من حجارة فصار إلى نوح وإنما نبع منه وهو أبعدُ شيء من الماء على خرق العادةِ وكان في الكوفة في موضع مسجدها عن يمين الداخلِ مما يلي باب كِنْدة وكان عملُ السفينةِ في ذلك الموضع أو في الهند أو في موضع بالشام يقال له عين وردة وعن ابن عباس ﵁ تعالى عنهما وعِكرمةَ والزُّهري أن التنورَ وجهُ الأرض وعن قتادةَ أشرفُ موضع في الأرض أي أعلاه وعَنْ عليَ رضيَ الله تعالى عنه فار التنور طلح الفجرُ
{وَفَارَ التَّنُّورُ} “...ve tandır kaynadığı zaman” su oradan fışkırıp kazanın kaynaması gibi şiddetle yükseldi. Tennûr, ekmek tandırıdır; cumhurun görüşü de budur. Rivayet edildiğine göre Nûh'a (aleyhisselâm): 'Tandırdan suyun kaynadığını gördüğün vakit sen ve beraberindekiler gemiye binin' denildi. Su fışkırınca karısı ona haber verdi, o da bindi. Âdem'in (aleyhisselâm) tandırı olduğu ve taştan yapılıp Nûh'a kaldığı da söylenmiştir. Âdeti aşan bir mucize olarak sudan en uzak olan şeyden su fışkırmıştır. Bu tandır, Kûfe'de, mescidinin bulunduğu yerde, Kinde kapısının bitişiğinde içeri girenin sağ tarafındaydı. Geminin yapımı da o mekânda veya Hindistan'da yahut Şam'da Aynüverde denilen bir yerde idi. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ), İkrime ve Zührî'den nakledildiğine göre tennûr, yeryüzüdür. Katâde'den nakledildiğine göre yeryüzünün en şerefli yani en yüksek yeridir. Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre ise 'tandırın kaynaması', fecrin doğması/aydınlanmasıdır.
{قُلْنَا احمل فِيهَا} أي في السفينة وهو جوابُ إذا
{قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا} “Dedik ki: Ona yükle!” Yani gemiye; bu da {إِذَا} edatının cevabıdır.
{مِن كُلّ} أي من كل نوعٍ لا بد منه في الأرض {زَوْجَيْنِ} الزوجُ ما له مشاكلٌ من نوعه فالذكرُ زوجٌ للأنثى كما هي زوجٌ له وقد يُطلق على مجموعهما فيقابل الفرد ولإزالة ذلك الاحتمالِ قيل
{مِنْ كُلٍّ} “Her birinden...” yani yeryüzünde bulunması zorunlu olan her türden, {زَوْجَيْنِ} “çifter...”. Zevc, kendi türünden bir eşi/benzeri bulunan şeydir; dolayısıyla erkek dişinin zevcidir (eşidir), nitekim dişi de onun eşidir. Bazen her ikisinin toplamına da zevc denir ki bu durumda ferdin (tekin) zıddı olur. İşte bu ihtimali ortadan kaldırmak için:
{اثنين} كلٌّ منهما زوجٌ للآخر وقرىء على الإضافة وإنما قُدم ذلك على أهله وسائرِ المؤمنين لكونِه عريقاً فيما أُمر به من الحمل لأنه يحتاج إلى مزاولة الأعمالِ منه ﷺ في تمييز بعضِه من بعض وتعيينِ الأزواج فإنه روى أنه ﷺ قال يا رب كيف أحْمل من كلَ زوجين اثنين فحشر الله تعالى إليه السباعَ والطيرَ وغيرَهما فجعل يضرِب بيديه في كل جنس فيقع الذكرُ في يده اليمنى والأنثى في اليسرى فيجعلهما في السفينة وأما البشرُ فإنما يدخلُ الفُلكَ باختياره فيخِفّ فيه معنى الحَمْل أو لأنها إنما تحمِلُ بمباشرة البشر وهم إنما يدخُلونها بعد حملهم إياها
{اثْنَيْنِ} “ikişer...” [buyrulmuştur]. Her biri diğerinin eşidir. İzafetle [küllin zevceynisneyn şeklinde] de okunmuştur. Bunun, ailesi ve diğer müminlerden öne alınması, yükleme emrinde asıl ve zahmetli olan kısmın bu olmasındandır. Zira bu, onların birbirlerinden ayırt edilmesinde ve çiftlerin belirlenmesinde Peygamber’in (aleyhisselâm) fiilî bir çaba göstermesini gerektirmekteydi. Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm): "Ey Rabbim! Her birinden ikişer çifti nasıl yükleyeyim?" demiş; bunun üzerine Allah Teâlâ yırtıcı hayvanları, kuşları ve diğerlerini onun huzuruna toplamış, o da her cinse iki eliyle dokunup sağ eline erkek, sol eline dişi gelmiş ve onları gemiye koymuştur. İnsanlara gelince, onlar gemiye kendi ihtiyarlarıyla girerler; bu yüzden onlarda yükleme anlamı daha hafiftir. Yahut hayvanlar ancak insanların doğrudan yüklemesiyle bindirilebilir ve insanlar da onları yükledikten sonra gemiye girerler.
{وَأَهْلَكَ} عطفٌ على زوجين أو على اثنين والمرادُ امرأتُه وبنوه ونساؤهم
{وَأَهْلَكَ} “ve aileni...”, {زَوْجَيْنِ} veya {اثْنَيْنِ} üzerine matuftur. Bundan maksat karısı, oğulları ve onların hanımlarıdır.
{إِلَاّ مَن سَبَقَ عَلَيْهِ القول} بأنه من المغرَقين بسبب ظلمِهم في قوله تعالى وَلَا تخاطبنى فِى الذين ظَلَمُواْ الآية والمرادُ به ابنُه كنعان وأمُّه واعلةُ فإنهما كانا كافرين والاستثناءُ منقطِعٌ إن أريد بالأهل الأهلُ إيماناً وهو الظاهرُ كما ستعرفه أو متصلٌ إن أريد به الأهل قرابة ويكتفي في صحة الاستثناءِ المعلوميةُ عند المراجعةِ إلى أحوالهم والتفحّصُ عن أعمالهم وجيء بعلى لكون السابقِ ضارًّا لهم كما جيء باللام فيما هو نافعٌ لهم من قولهِ ﷿ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا المرسلين وقوله إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى
{إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} “Hakkında hüküm verilmiş olanlar müstesna...”; Allah Teâlâ'nın {وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma” ayetinde geçtiği üzere zulümleri sebebiyle boğulacak olanlar hakkındaki hükümdür. Bundan maksat oğlu Kenan ile annesi Vâile'dir; zira bu ikisi kâfirdiler. Eğer ehilden kastedilen iman bağıyla bağlı ehl ise istisna munkatıdır (kesintilidir) ki açık olan da budur, ileride göreceğin üzere; şayet akrabalık bağıyla ehl kastediliyorsa istisna muttasıldır (bağlantılıdır). İstisnanın sıhhati için, onların durumlarına bakıldığında ve amelleri araştırıldığında [hükmün] bilinir olması yeterlidir. Önceden geçen hüküm onların aleyhine (zararına) olduğu için {عَلَى} edatı getirilmiştir; nitekim lehlerine (faydalarına) olan hususlarda ise Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun ki gönderilen kullarımız hakkında sözümüz geçmişti” ve {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan güzellik takdir edilmiş olanlar...” kavillerinde [görüldüğü gibi] {لِ} (lâm) harfi getirilmiştir.
{ومن آمن} من غيرهم وإفرادُ الأهلِ منهم للاستثناءِ المذكورِ وإيثارُ صيغةِ الإفراد في آمن محافظة على لفظ من للإيذان بقلتهم كما أَعرَب عنه قولُه عز قائلاً
{وَمَنْ آمَنَ} “ve iman edenleri...”, yani onların dışındakilerden [iman edenleri de yükle]. Ehlin bunlardan ayrı olarak zikredilmesi, geçen istisna sebebiyledir. {آمَنَ} fiilinde tekil sîgasının tercih edilmesi, {مَنْ} lafzına riayet etmek suretiyle onların azlığına dikkat çekmek içindir; nitekim Azîz olan [Allah]'ın şu buyruğu da bunu açıkça beyan etmektedir:
{وما آمن مَعَهُ إِلَاّ قَلِيلٌ} قيل كانوا ثمانية نوحٌ ﵊ وأهلُه وبنوه الثلاثةُ ونساؤُهم وعن ابن إسحق كانوا عشرةً خمسةَ رجالٍ وخمسَ نسوةٍ وعنه أيضاً أنهم كانوا عشرةً سوى نسائِهم وقيل كانوا اثنين وسبعين رجلاً وامرأةً وأولادُ نوحٍ سامٌ وحامٌ ويافث ونساؤُهم فالجميع ثمانيةٌ وسبعون نصفُهم رجالٌ ونصفُهم نساء واعتبارُ المعيةِ في إيمانهم للإيماء إلى المعية في مقر الأمان والنجاة
{وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ} “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti.” Denildi ki onlar sekiz kişiydi: Nûh (aleyhisselâm), hanımı, üç oğlu ve onların hanımları. İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre onlar on kişiydiler: beş erkek ve beş kadın. Yine ondan gelen bir rivayete göre kadınları hariç on kişiydiler. Yetmiş iki erkek ve kadın olup Nûh'un çocukları Sâm, Hâm, Yâfes ve onların hanımlarıyla birlikte toplam yetmiş sekiz kişi oldukları, bunların da yarısının erkek yarısının kadın olduğu söylenmiştir. İmanlarında beraberliğin ({مَعَهُ}) dikkate alınması, emniyet ve kurtuluş yurdundaki beraberliğe işaret etmek içindir.
هود آية (٤١ ٤٢)
Hûd Suresi, 41-42. Ayetler
{وقال} أي نوحٌ ﵊ لمن معه من المؤمنين كما ينبىء عنه قوله تعالى إِنَّ رَبّى لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ ولو رجع الضميرُ إلى الله تعالى لناسب أن يقال إن ربكم ولعل ذلك بعد إدخالِ ما أُمر بحمله في الفلك من الأزواج كأنه قيل فحمَلَ الأزواجَ أو أدخلها في الفلك وقال للمؤمنين
{وَقَالَ} “Ve dedi ki:” Yani Nûh (aleyhisselâm) beraberindeki müminlere [böyle dedi]; nitekim Allah Teâlâ'nın {إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” kavli de buna delalet etmektedir. Şayet zamir Allah Teâlâ'ya dönseydi, "Şüphesiz Rabbiniz..." denmesi uygun olurdu. Muhtemelen bu, gemiye yüklenmesi emredilen çiftlerin bindirilmesinden sonra vaki olmuştur; sanki: "Çiftleri gemiye yükledi veya onları gemiye soktu ve müminlere şöyle dedi" denilmiş gibidir:
{اركبوا فيها} كما سيأتي مثلُه في قوله تعالى وَهِىَ تَجْرِى بِهِمْ والركوبُ العلوُّ على شيء متحرّكٍ ويتعدى بنفسه واستعماله ههنا بكلمة في ليس لأن المأمورَ به كونُهم في جوفها لا فوقَها كما ظن فإن أظهر الرويات أنه ﵇ جعل الوحوش ونظائر في البطن الأسفلِ والأنعامَ في الأوسطِ وركب هو ومن معه في الأعلى بل لرعاية جانبِ المحلية والمكانيةِ في الفلك والسرُّ فيه أن معنى الركوبِ العلوُّ على شيء له حركةٌ إما إراديةٌ كالحيوان أو قسرية السفينة والعجَلة ونحوهما فإذا استُعمل في الأول يوفر له حظُّ الأصل فيقال ركبتُ الفرسَ وعليه قولُه عز من قائل والخيل والبغال والحمير لِتَرْكَبُوهَا وإن استُعمل في الثاني يلوح بمحلية المفعول بكلمة في فيقال ركبت في السفينة وعليه الآيةُ الكريمة وقولُه ﷿ قائلاً فَإِذَا رَكِبُواْ فِى الفلك وقوله تعالى فانطلقا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِى السفينة خَرَقَهَا
{ارْكَبُوا فِيهَا} “Ona binin!”, nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} kavlinde de benzeri gelecektir. Rukûb (binmek), hareket eden bir şeyin üzerine çıkmaktır ve geçişli (müteaddî) bir fiildir. Burada {فِي} harfiyle kullanılması, zannedildiği gibi emredilen şeyin geminin üstünde değil de içinde bulunmaları gerektiğinden ötürü değildir. Zira en açık rivayetlere göre o (aleyhisselâm) vahşi hayvanları ve benzerlerini en alt kata, ehlî hayvanları orta kata koymuş; kendisi ve beraberindekiler ise en üst kata binmişlerdir. Bilakis bu, gemideki mekanlık ve zarfiyet (içinde bulunma) cihetini gözetmek içindir. Bunun sırrı şudur: Binmenin anlamı, ister hayvan gibi iradî olsun ister gemi ve araba gibi zorunlu/mekanik olsun, hareketi olan bir şeyin üzerine çıkmaktır. Birincisinde kullanıldığında asıl kullanım hakkı tam verilir ve "Ata bindim (rekibtü'l-ferase)" denir; nitekim Azîz olan [Allah]'ın: {وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا} “Binesiniz diye atları, katırları ve eşekleri [yarattı]” kavli de böyledir. İkincisinde kullanıldığında ise {فِي} edatıyla mef'ûlün zarfiyet/mekanlık yönü hissettirilir ve "Gemiye bindim (rekibtü fi's-sefîneti)" denir. Bu kerim ayet ile Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ} “Gemiye bindikleri zaman...” ve Teâlâ'nın: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} “Bunun üzerine gittiler, nihayet gemiye bindiklerinde onu deldi” kavilleri de buna dayanır.
{بِسْمِ اللَّهِ} متعلقٌ باركبوا حالٌ من فاعله أي اركبوا مسمِّين الله تعالى أو قائلين بسم الله
{بِسْمِ اللَّهِ} “Allah'ın adıyla...”, {ارْكَبُوا} fiiline mütealliktir ve failinden haldir; yani "Allah Teâlâ'nın adını anarak veya bismillâh diyerek binin" demektir.
{مجراها ومرساها} نصبٌ على الظرفية أي وقتَ إجرائِها وإرسائِها على أنهما اسما زمانٍ أو مصدران كالإجراء والإرساءِ بحذف الوقت كقولك آتيك حقوق النجمِ أو اسما مكانٍ انتصبا بما في بِسْمِ الله منْ مَعْنى الفعلِ أو إرادةِ القول ويجوز أن يكون بِسْمِ اللَّهِ مجريها وَمُرْسَاهَا مستقلةً من مبتدأ وخبر في موضع الحالِ من ضمير الفلك أي اركبوا فيها مُجراةً ومُرساةً باسم الله بمعنى التقدير كقوله تعالى ادخلوها خالدين أو جملةٌ مقتضبةٌ على أن نوحاً أمرهم بالركوب فيها ثم أخبرهم بأن إجراءها وإرساءها بسم الله تعالى فيكونان كلامين له ﵊ قيل كان ﵇ إذا أراد أن يُجرِيَها يقول بسم الله فتجري وإذا أراد أن يرسيَها يقول بسم الله فترسو ويجوز أن يكون الاسمُ مقْحماً كما في قوله وصية لأزواجهم متاعا إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكما ويراد بالله إجراؤُها وإرساؤُها أي بقدرته وأمره وقريء مجريها ومرسيها على صيغة الفاعل مجرورَي المحل صفتين لله ﷿ ومَجراها ومَرْساها بفتح الميم مصدرين أو زمانين أو مكانين من جرى ورسا
{مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} “...onun akıp gitmesi de durması da.” Zarfiyet üzere mansuptur; yani zaman ismi veya yürütmek (icrâ) ve durdurmak (irsâ) anlamında zaman hazfedilmiş iki masdar oldukları takdirde "yürütülmesi ve durdurulması vaktinde" anlamındadır; nitekim senin "yıldızın doğma vaktinde sana gelirim" demen gibidir. Yahut iki mekân ismidirler ve {بِسْمِ اللَّهِ} ifadesindeki fiil anlamı veya söz iradesi sebebiyle mansup kılınmışlardır. {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} ifadesinin mübteda ve haberden oluşan müstakil bir cümle olup gemi zamirinden hal konumunda olması da caizdir; yani Allah Teâlâ'nın {ادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} “Oraya ebedî kalıcılar olarak girin” kavlinde olduğu gibi takdir anlamıyla "Allah'ın ismiyle akıp gidecek ve duracak olduğu halde ona binin" demektir. Yahut bu, Nûh'un onlara önce gemiye binmelerini emredip ardından onun akıp gitmesinin ve durmasının Allah Teâlâ'nın adıyla olduğunu haber verdiği bağımsız bir cümledir; böylece ikisi de Nûh'a (aleyhisselâm) ait iki ayrı söz olur. Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) gemiyi yürütmek istediğinde 'Bismillâh' der, gemi akıp giderdi; durdurmak istediğinde 'Bismillâh' der, gemi dururdu. 'İsm' lafzının, [şairin] "ثم اسم السلام عليكما" (Sonra üzerinize selâmın ismi olsun) mısraında olduğu gibi zâid olması da caizdir; 'Allah ile' ifadesinden kasıt ise onun akıp gitmesi ve durması, yani O'nun kudreti ve emriyledir. Ayrıca ism-i fâil sîgasıyla ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın sıfatı olarak mahallen mecrur biçimde {مُجْرِيهَا وَمُرْسِيهَا} şeklinde ve mim harfinin fethasıyla {جَرَى} ve {رَسَا} fiillerinden iki masdar, iki zaman veya iki mekân ismi olarak {مَجْرَاهَا وَمَرْسَاهَا} şeklinde de okunmuştur.
{إِنَّ رَبّى لَغَفُورٌ} للذنوب والخطايا
{إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ} “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır,” günahları ve hataları [bağışlar],
{رحيم} لعباده ولذلك نجاكم من هذه الطآمّة والداهية العامّة ولولا ذلك لما فعله وفيه دِلالةٌ على أن نجاتَهم ليست بسبب استحقاقِهم لها بل بمحض فضلِ الله سبحانه وغفرانِه ورحمتِه على ما عليه رأيُ أهل السنة
{رَحِيمٌ} “çok merhametlidir.” Kullarına karşı [merhametlidir]; bu sebeple sizi bu büyük felaketten ve umumî beladan kurtarmıştır. Şayet böyle olmasaydı bunu yapmazdı. Bunda, Ehl-i Sünnet'in görüşüne göre onların kurtuluşunun bunu hak etmelerinden ötürü değil, bilakis sırf Sübhânehu olan Allah'ın lütfu, mağfireti ve rahmeti sayesinde olduğuna bir delalet vardır.
{وَهِىَ تَجْرِى بِهِمْ} متعلقٌ بمحذوف دلَّ عليه الأمرُ بالركوب أي فركِبوا فيها مُسمّين وهي تجري ملتبسةً لهم
{وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} “Gemi onları götürüyordu...”, binme emrinin delalet ettiği mahzuf bir fiile mütealliktir; yani: "Böylece Allah'ın adını anarak ona bindiler, o da onları taşıyarak akıp gitmekteydi" demektir.
{فِى مَوْجٍ كالجبال}
{فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ} “...dağlar gibi dalgalar içinde.”
وهو ما ارتفع من الماء عند اضطرابِه كلُّ موجةٍ من ذلك كجبل في ارتفاعها وتراكُمِها وما قيل من أن الماءَ طبّق ما بين السَّماء والأرضِ وكانت السفينةُ تجري في جوفه كالحوت فغيرُ ثابتٍ والمشهورُ أنه علا شوامخَ الجبالِ خمسة عشرَ ذراعاً أو أربعين ذراعاً ولئن صح ذلك فهذا الجريانُ إنما هو قبل أن يتفاقم الخطبُ كما يدل عليه قوله تعالى {ونادى نُوحٌ ابنه} فإن ذلك إنما يُتصوَّر قبل أن تنقطِعَ العلاقةُ بين السفينةِ والبرِّ إذ حينئذ يمكن جرَيانُ ما جرى بين نوحٌ ﵊ وبين ابنِه من المفاوضة بالاستدعاء إلى السفينة والجوابِ بالإعتصام بالجبل وقرىء ابنَها وابنَه بحذف الألفِ على أن الضميرَ لأمرأته وكان ربيبَه وما يقال من أنه كان لغير رِشدةٍ لقوله تعالى فَخَانَتَاهُمَا فارتكابُ عظيمةٍ لا يُقادرُ قدرُها فإن جنابَ الأنبياءِ صلواتُ الله تعالى عليهم وسلامُه أرفعُ من أن يشارَ إليه بأصبَع الطعنِ وإنما المرادُ بالخيانة الخيانةُ في الدين وقرىء ابناهْ على الندبة ولكونها حكايةً سُوّغ حذفُ حرفها وأنت خبيرٌ بأنه لا يملائه الاستدعاءُ إلى السفينة فإنَّه صريحٌ في أنَّهُ لم يقع في حياته يأسٌ بعْدُ
[Mevc], suyun çalkalanması esnasında yükselen kısımdır; bu dalgaların her biri yüksekliği ve üst üste yığılması bakımından bir dağ gibidir. Suyun yer ile gök arasını tamamen kapladığı ve geminin balık gibi suyun içinde yüzdüğü şeklinde söylenen söz ise sabit değildir. Meşhur olan, suyun yüksek dağların üstüne on beş veya kırk zira çıktığıdır. Şayet bu doğruysa, geminin bu şekilde akıp gitmesi iş henüz bu derece büyümeden öncedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” kavli de buna delalet eder. Zira bu sesleniş ancak gemi ile kara arasındaki irtibat henüz kopmadan önce tasavvur edilebilir; çünkü Nûh (aleyhisselâm) ile oğlu arasında cereyan eden gemiye davet ve dağa sığınma cevabı şeklindeki mükâleme o esnada mümkün olabilir. Zamirin hanımına ait olup oğlunun da üvey evladı olması takdiriyle elif hazfedilerek {ابْنَها} ve {ابْنَه} şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {فَخَانَتَاهُمَا} “İkisi de onlara hıyanet etti” kavlinden ötürü onun gayrimeşru bir çocuk olduğu yönündeki iddia ise ölçüsü kestirilemeyecek kadar büyük bir vebaldir. Zira peygamberlerin (salavâtullâhi Teâlâ aleyhim ve selâmuh) makamı, kendilerine ta'n parmağı uzatılmasından çok daha yücedir. Buradaki hıyanetten maksat ise sadece dindeki hıyanettir. Nüdbe (feryat) olarak {ابْنَاهْ} şeklinde de okunmuştur; bu bir hikâye olduğu için nüdbe harfinin hazfedilmesi caiz görülmüştür. Sen de bilirsin ki bu okuyuş gemiye davet etme vakıasına uymaz; zira davet, onun hayatta kalmasından henüz ümit kesilmediğini açıkça göstermektedir.
{وَكَانَ فِى مَعْزِلٍ} أي مكان عزَل فيه نفسَه عن أبيه وإخوتِه وقومِه بحيث لم يتناولْه الخطابُ باركبوا واحتاج إلى النداء المذكورِ وقيل في معزل عن الكفار قد انفرد عنهم وظن نوحٌ أنه يريد مفارقتَهم ولذلك دعاه إلى السفينة وقيل كان ينافق أباه فظن أنه مؤمنٌ وقيل كان يعلم أنه كافرٌ إلى ذلك الوقتِ لكنَّه ﵊ ظن أنه عند مشاهدةِ تلك الأهوالِ ينزجرُ عما كان عليه ويقبل وقيل الإيمان لم يكن الذي تقدمَ من قولُه تعالَى أَلا مَن سَبَقَ عَلَيْهِ القول نصا في كونه ابنِه داخلاً تحته بل كان كالمُجمل فحملتْه شفقةُ الأبوة على ذلك
{وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} “O ise bir kenara çekilmişti.” Yani kendisini babasından, kardeşlerinden ve kavminden soyutladığı bir yerdeydi; öyle ki "binin" hitabı ona ulaşmamış ve bu sebeple söz konusu nida gerekmiştir. Kâfirlerden ayrı bir yerde tek başına durduğu, Nûh'un da onun kâfirlerden ayrılmak istediğini sanarak bu yüzden kendisini gemiye davet ettiği de söylenmiştir. Babasına münafıklık yaptığı ve babasının da onu mümin sandığı söylenmiştir. O vakte kadar kâfir olduğunu bildiği, fakat o (aleyhisselâm) bu korkunç halleri görünce bulunduğu durumdan vazgeçip imanı kabul edeceğini zannettiği de söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: {إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} kavlinin, oğlunun da bu kapsama girdiğine dair açık bir nas olmayıp mücmel gibi olduğu, dolayısıyla babalık şefkatinin onu buna sevk ettiği de söylenmiştir.
{يا بَنِى} بفتح الياء اقتصاراً عليه من الألف المُبْدلةِ من ياء الإضافةِ في قولك يا بنيا وقرىء بكسر الياء اقتصاراً عليه من ياء الإضافة أو سقطت الياءُ والألفُ لالتقاء الساكنين لأن الراءَ بعدهما ساكنة
{يَا بُنَيَّ} “Yavrucuğum!”, 'yâ büneyyâ' sözündeki izafet yâ'sından bedel olan elife bedel sadece fetha ile yetinilerek yâ harfinin fethasıyla [okunmuştur]. İzafet yâ'sı yerine sadece kesre ile yetinilerek yâ'nın kesrasıyla da okunmuştur; yahut kendilerinden sonraki râ harfi sâkin olduğu için iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü yâ ve elif düşmüştür.
{اركب مَّعَنَا} قرأ أبو عمْرو والكسائيُّ وحفص بإدغام الباء في الميم لتقاربهما في المخرج وإنما أطلق الركوبُ عن ذكر الفُلك لتعينها وللإيذان بضيق المقامِ حيث حال الجريضُ دونَ القريضِ مع إغناء المعيةِ عن ذلك
{ارْكَبْ مَعَنَا} “Bizimle beraber bin!” Ebû Amr, Kisâî ve Hafs, mahreç yakınlığından ötürü bâ harfini mîm harfine idgam ederek okumuşlardır. Geminin bizzat zikredilmeyip binmenin mutlak bırakılması, geminin zaten belli olmasından ve boğazın düğümlenip söz söylemeye fırsat bırakmadığı dar bir vaktin varlığını bildirmek içindir; nitekim beraberlik ifadesi de bunu belirtmek için kâfidir.
{وَلَا تَكُن مَّعَ الكافرين} أي في المكان وهو وجهُ الأرض خارجَ الفلك لا في الدين وإن كان ذلك مما يوجبه كما يوجب ركوبه معَهُ ﵊ كونَه معه في الإيمان لأنه ﵊ بصدد التحذيرِ عن الهَلَكة فلا يلائمه النهيُ عن الكفر
{وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ} “Kâfirlerle beraber olma!” Yani dinde değil, mekânda; o da geminin dışındaki yeryüzüdür. Her ne kadar bu durum dinde de beraber olmamayı gerektirse ve Nûh ile (aleyhisselâm) beraber binmesi imanda da onunla beraber olmasını icap ettirse bile böyledir; zira o (aleyhisselâm) helaktan sakındırma makamındadır ve bu makama küfürden nehyetmek [doğrudan] uygun düşmez.
{قَالَ سَآوِى إلى جَبَلٍ} من الجبال
{قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ} “[Oğlu:] Bir dağa sığınacağım,” dağlardan bir dağa,
{يَعْصِمُنِى} بارتفاعه من {الماء} زعمنا منه أن ذلك كسائر المياهِ في أزمنة السيولِ المعتادةِ التي ربما يُتّقى منها بالصعود إلى الربا وأنى له ذلك وقد بلغ السيلُ الزبى وجهلاً بأن ذلك إنما كان لإهلال الكفرة وأن لا محيص من ذلك سوى الإلتجاء إلى ملجأ المؤمنين فلذلك أراد ﵊ إن يبين له حقيقة الحال ويصرفه عن ذلك الفكر المُحالِ وكان مقتضى الظاهر أن يجب بما ينطبقُ عليه كلامُه ويتعرّضَ لنفي ما أثبته للجبل من كونه عاصماً له من الماء بأن
{يَعْصِمُنِي} “beni korur” yüksekliği sayesinde, {مِنَ الْمَاءِ} “sudan, dedi.” O, bu suyun tepelere tırmanarak korunulabilen mutat sel zamanlarındaki sular gibi olduğunu zannetti. Oysa su boyu aşmışken bu nerede, o nerede! Üstelik bunun sırf kâfirlerin helaki için olduğunu ve müminlerin sığınağına sığınmaktan başka bundan hiçbir kurtuluş yolu bulunmadığını da bilmemekteydi. İşte bu sebeple Nûh (aleyhisselâm) ona işin hakikatini açıklamak ve onu bu imkânsız düşünceden vazgeçirmek istedi. Zahirin gereği, onun sözüne uygun bir cevap vermesi ve dağın sudan koruyucu olduğuna dair iddiasını nefyetmeye yönelerek:
هود الآية (٤٤) يقولَ لا يعصِمُك منه مفيداً لنفي وصفِ العصمةِ عنه فقط من غير تعرضٍ لنفيه عن غيره ولا لنفي الموصوف أصلا لكنَّه ﵊ حيث
Hûd Suresi, 44. Ayet. "O seni sudan korumaz" demesiydi; böylece başkasından nefyetmeye ve bizzat mevsûfu nefyetmeye hiç değinmeksizin sadece dağdan koruma vasfını nefyetmiş olurdu. Fakat o (aleyhisselâm):
{قَالَ لَا عَاصِمَ اليوم مِنْ أَمْرِ الله} سالك طريقةَ نفي الجنسِ المنتظِم لنفي جميعِ أفرادِ العاصمِ ذاتاً وصفةً كما في قولهم ليس فيه داعٍ ولا مجيبٌ أي أحدٌ من الناس للمبالغة في نفي كونِ الجبلِ عاصماً بالوجهين المذكورَين وزادَ اليومَ للتَّنبيهِ على أنَّه ليس كسائر الأيامِ التي تقع فيها الوقائعُ وتُلِمُّ فيها المُلِماتُ المعتادةُ التي ربما يُتخلّص من ذلك بالالتجاء إلى بعض الأسبابِ العادية وعبّر عن الماء في محلّ إضمارِه بأمرِ الله أي عذابِه الذي أشير إليه حيث قيل حتَّى إذا جاء أمرُنا تفخيماً لشأنِه وتهويلاً لأمرِه وتنبيهاً لابنه على خطئه في تسميته ماءً ويوهم أنه كسائر المياهِ التي يُتفصَّى منها بالهرب إلى بعض المهاربِ المعهودةِ وتعليلاً للنفي المذكورِ فإن أمرَ الله لا يغالَب وعذابَه لا يُرَدّ وتمهيداً لحصر العِصمةِ في جناب الله عز جارُه بالاستثناء كأنه قيل لا عاصمَ من أمر الله إلا هو وإنما قيل
{قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “[Nûh:] 'Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur' dedi” diyerek, tıpkı Arapların "Orada ne çağıran var ne de cevap veren" yani "insanlardan hiç kimse yok" sözünde olduğu gibi, hem zat hem de sıfat olarak koruyucu olan bütün fertleri nefyeden cinsini nefyetme yolunu tutmuştur; ta ki zikredilen iki cihetle dağın koruyucu olmasını mübalağalı bir biçimde nefyetsin. {الْيَوْمَ} "bugün" kelimesini de bunun, olağan hadiselerin cereyan ettiği, birtakım sıradan sebeplere başvurularak kurtulmanın mümkün olduğu mutat musibetlerin yaşandığı diğer günler gibi olmadığına dikkat çekmek için ziyade etmiştir. Zamir getirilmesi gereken yerde sudan "Allah'ın emri" yani {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا} kavlinde işaret edilen azabı şeklinde ifade etmesi ise; onun şanını yüceltmek, işini korkunç kılmak, oğluna onu basit bir "su" diye isimlendirip bilinen sığınaklara kaçarak kurtulunabilecek alelade sular gibi zannetmesindeki hatasını bildirmek, zikredilen nefiy için bir gerekçe sunmak -çünkü Allah'ın emrine galebe çalınamaz ve O'nun azabı geri çevrilemez- ve istisna yoluyla koruyuculuğu himayesi yüce olan Allah Teâlâ'nın zâtına hasretmeye zemin hazırlamak içindir; sanki "Allah'ın emrinden O'ndan başka hiçbir koruyucu yoktur" denilmiş gibidir. Nitekim ardından şöyle buyrulmuştur:
{إِلَاّ مَن رَّحِمَ} تفخيماً لشأنه الجليلِ بالإبهام ثم التفسيرِ وبالإجمال ثم التفصيل وإشعاراً بعلّية رحمتِه في ذلك بموجب سبقِها على غضبه وكلُّ ذلك لكمال عنايته ﵊ بتحقيق ما يتوخاه من نجاة ابنِه ببيان شأنِ الداهيةِ وقطعِ أطماعِه الفارغةِ وصرفه عن التعلل بما لا يغني عنه شيئاً وإرشادِه إلى العياذ بالمَعاذ الحقِّ عزَّ حِماهُ وقيل لا مكانَ يعصِم من أمر الله إلا مكان من ﵀ وهو الفُلك وقيل معنى لا عاصم لا ذا عصمة إلا من رحمة الله تعالى
{إِلَّا مَنْ رَحِمَ} “...meğer ki O'nun merhamet ettiği kimse olsun.” Bu ifade, önce kapalı bırakıp ardından açıklamak ve önce özetleyip ardından detaylandırmak suretiyle O'nun yüce şanını tazim etmek ve rahmetinin gazabının önüne geçmiş olması gereğince bu husustaki illetin O'nun rahmeti olduğunu hissettirmek içindir. Bütün bunlar, Nûh'un (aleyhisselâm) felaketin büyüklüğünü açıklamak, oğlunun boş heveslerini kesmek, onu kendisine hiçbir fayda vermeyecek şeylerle avunmaktan vazgeçirmek ve koruması yüce olan hakiki sığınağa iltica etmeye yönlendirmek suretiyle oğlunun kurtuluşunu sağlama hedefine gösterdiği tam özenden kaynaklanmaktadır. Bir görüşe göre: "Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir yer yoktur, ancak Allah'ın merhamet ettiği kimsenin yeri müstesnadır; o da gemidir." Bir görüşe göre de: "{لَا عَاصِمَ}'ın manası, Allah Teâlâ'nın merhamet ettiği kimseden başka 'korunan (masum) hiç kimse yoktur' demektir."
{وَحَالَ بَيْنَهُمَا الموج} أي بين نوحٍ وبين ابنِه فانقطع ما بينهما من المجاوبة لا بين ابنِه وبين الجبل لقوله تعالى
{وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ} “Derken aralarına dalga girdi” yani Nûh ile oğlu arasına girdi ve aralarındaki konuşma kesildi; oğlu ile dağ arasına girmiş değildir, zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{فَكَانَ مِنَ المغرقين} إذ هو إنما يتفرع على حيلولة الموج بينه ﵊ وبين ابنه لا بينه وبين الجبلِ لأنه بمعزل من كونه عاصماً وإن لم يحُلْ بينه وبين الملتِجىءِ إليه موجٌ وفيه دِلالةٌ على هلاك سائرِ الكفرةِ على أبلغ وجهٍ فكان ذلك أمراً مقرَّرَ الوقوعِ غيرَ مفتقِرٍ إلى البيان وفي إيراد كان دون صار مبالغةٌ في كونه منهم
{فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ} “...ve o da boğulanlardan oldu.” Çünkü bu boğulma, dağ ile oğlu arasına dalga girmesine değil, Nûh (aleyhisselâm) ile oğlu arasına dalga girmesine terettüp eder. Zira dağ, kendisine sığınan kimseyle arasına dalga girmese bile koruyucu olmaktan tamamen uzaktır. Bunda diğer bütün kâfirlerin de en beliğ şekilde helak olduğuna bir delalet vardır; dolayısıyla bu, vuku bulduğu kesinleşmiş ve ayrıca beyan edilmeye ihtiyaç duymayan bir husustur. {صَارَ} yerine {كَانَ} fiilinin getirilmesinde, onun onlardan olduğu hususunda bir mübalağa vardır.
{وقيل يا أرض ابلعي} أي انشقي استعير له من ازرداد الحيوان ما يأكله الدلالة على أن ذلك ليس كالنشف المعتادِ التدريجيّ
{وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي} “Ve denildi ki: Ey yeryüzü, yut...” yani yarıl [ve suyu çek]! Bu durumun alışılagelmiş tedricî çekilme gibi olmadığını göstermek için, hayvanın yediğini yutması (istiare yoluyla) buna aktarılmıştır.
{مَاءكِ} أي ما على وجهك من ماء الطوفانِ دون المياهِ المعهودةِ فيها من العيون والأنهارِ وعبّر عنه بالماء بعد ما عبر عنه فيما سلف بأمر الله تعالى لأن المقامَ مقامُ النقص والتقليلِ لا مقام التفخم والتهويل
{مَاءَكِ} “suyunu!” Yani pınarlar ve nehirler gibi yeryüzünde zaten var olan bilinen suları değil, yüzeyindeki tufan suyunu [yut]. Daha önce "Allah'ın emri" diye ifade edilmişken burada "su" diye ifade edilmesi, makamın tazim ve dehşet makamı değil, eksiltme ve azaltma makamı olmasındandır.
{ويا سماء أَقْلِعِى} أي أمسِكي عن إرسال المطرِ يقال أقلعت السماءُ إذا انقطع مطرُها وأقلعت الحُمّى أي كفّت
{وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي} “Ve ey gök, sen de tut!” Yani yağmur yağdırmayı kes! Yağmuru kesildiğinde "Gök ıtlâ etti (yağmuru kesti)", sıtma durduğunda da "Sıtma ıtlâ etti (kesildi)" denir.
{وَغِيضَ الماء} أي نقص ما بين السَّماء والأرض من الماء
{وَغِيضَ الْمَاءُ} “Ve su çekildi,” yani gök ile yer arasındaki su eksildi,
{وَقُضِىَ الامر} أي أُنجز ما وعد الله تعالى نوحاً من إهلاك قومِه وإنجائِه بأهله أو أُتِمَّ الأمر
{وَقُضِيَ الْأَمْرُ} “ve iş bitirildi,” yani Allah Teâlâ'nın Nûh'a kavminin helaki ve ailesiyle birlikte kendisinin kurtulacağına dair vaat ettiği şey yerine getirildi veya emir tamamlandı,
{واستوت} أي استقرّت الفلكُ
{وَاسْتَوَتْ} “ve yerleşti” yani gemi oturdu/karar kıldı
{عَلَى الجودى} هو جبلٌ بالمَوْصِل أو بالشام أو بآمل روي أنه ﵊ ركب في الفلك في عاشر رجبٍ ونزل عنها في عاشر المحرَّم فصام ذلك اليوم شكراً فصار سُنّةً
{عَلَى الْجُودِيِّ} “Cûdî üzerine.” O, Musul'da veya Şam'da yahut Âmül'de bulunan bir dağdır. Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) gemiye Receb'in onunda binmiş ve Muharrem'in onunda inmiştir; şükür amacıyla o günü oruçlu geçirmiş ve bu bir sünnet olmuştur.
{وَقِيلَ بُعْدًا لّلْقَوْمِ الظالمين} أي هلاكاً لهم والتعرضُ لوصف الظلمِ للإشعار بعليته للهلاك ولتذكيره ما سبقَ من قولِه تعالى وَلَا تخاطبنى فِى الذين ظلموا إنهم
{وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Ve: 'O zalimler kavmi helak olsun!' denildi.” Yani onlar için helak olsun! Zulüm vasfının zikredilmesi, helakin illetinin zulüm olduğunu hissettirmek ve Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: {وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ}
هود الآية (٤٥ ٤٦) مُّغْرَقُونَ ولقد بلغت الآيةُ الكريمةُ من مراتب الإعجازِ قاصيتَها وملكت من غُرر المزايا ناصيتَها وقد تصدّى لتفصيلها المهرة المتقنون ولعمري إن ذلك فوق ما يصفه الواصفون فحريٌّ بنا أن نوجزَ الكلامَ في هذا البابِ ونفوّضَ الأمر إلى تأمل أولي الألباب والله عنده علم الكتاب
Hûd Suresi, 45-46. Ayetler. {مُغْرَقُونَ} “...Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma, çünkü onlar boğulacaklardır” kavlini hatırlatmak içindir. Andolsun ki bu kerim ayet, i'câz mertebelerinin en uç noktasına ulaşmış ve üstün meziyetlerin zirvesine sahip olmuştur. Mahir ve mütehassıs âlimler bunu ayrıntılı olarak açıklamaya girişmişlerdir. Ömrüme andolsun ki bu, vasfedenlerin nitelendirmelerinin çok üstündedir. Bu sebeple bize düşen, bu bahiste sözü kısa tutup meseleyi akıl sahiplerinin tefekkürüne havale etmektir. Kitabın ilmi ise Allah katındadır.
{وَنَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ} أي أراد ذلك بدليل الفاء في قوله تعالى
{وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ} “Ve Nûh Rabbine seslendi,” yani Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki 'fâ' edatının delaletiyle bunu yapmak istedi:
{فَقَالَ رَبّ إِنَّ ابنى مِنْ أَهْلِى} وقد وعدتني إنجاءَهم في ضمن الأمرِ بحملهم في الفلك أو النداءُ على الحقيقة والفاء لتفصيل ما فيه من الإجمال
{فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي} “ve: 'Rabbim, şüphesiz oğlum benim ailemdendir' dedi.” Sen ise onları gemiye yükleme emri zımnında bana onları kurtaracağını vaat etmiştin. Yahut nida hakiki anlamındadır ve 'fâ' edatı onda bulunan kapalılığı detaylandırmak içindir.
{وَإِنَّ وَعْدَكَ الحق} أي وعدَك ذلك أو إنّ كل وعد تعده حقٌّ لا يتطرق إليه خُلْفٌ فيدخل فيه الوعدُ المعهُود دخولاً أولياً
{وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ} “Ve senin vaadin elbette haktır.” Yani o konudaki vaadin haktır; yahut senin verdiğin her vaat haktır ve ona asla cayma arız olmaz; böylece bilinen vaat de buna öncelikle dâhil olur.
{وَأَنتَ أَحْكَمُ الحاكمين} لأنك أعلمُهم وأعدلُهم أو أنت أكثرُ حكمةً من ذوي الحِكَم على أن الحاكمَ من الحِكمة كالدارع من الدِرْع وهذا الدعاء منه ﵊ على طريقة دعاءِ أيوبَ ﵊ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنّى مَسَّنِىَ الضرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ الراحمين
{وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} “Ve Sen hüküm verenlerin en adilisin / hikmet sahiplerinin en üstünüsün.” Çünkü Sen onların en bilgilisi ve en adilisin; yahut 'hâkim' kelimesinin 'zırhlı' (dâri') kelimesinin 'zırh' (dir') kökünden gelmesi gibi 'hikmet' kökünden olması takdirinde "hikmet sahiplerinin hikmeti en çok olanısın" demektir. Nûh'un (aleyhisselâm) bu duası, Eyyûb'un (aleyhisselâm) Rabbine: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Başıma bir dert geldi ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin” diye nida ettiği dua tarzındadır.
{قَالَ يَا نُوحٌ} لما كان دعاؤه ﵊ بتذكير وعدِه جل ذكرُه مبنياً على كون كنعانَ من أهله نُفيَ أولاً كونُه منهم بقوله تعالى
{قَالَ يَا نُوحُ} “[Allah] buyurdu ki: Ey Nûh!” Nûh'un (aleyhisselâm), zikri yüce olan Allah'ın vaadini hatırlatarak yaptığı dua Kenan'ın onun ailesinden olduğu esasına dayandığı için, öncelikle Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla onun ailesinden olduğu nefyedilmiştir:
{إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} أي ليس منهم أصلاً لأن مدار الأهليةِ هو القرابةُ الدينية ولا علاقةَ بين المؤمن والكافرِ أو ليس من أهلك الذين أمرتُك بحملهم في الفلك لخروجه عنهم بالاستثناء وعلى التقديرين ليس هو من الذين وُعد بإنجائهم ثم علل عدمُ كونِه منهم على طريقة الاستئنافِ التحقيقي بقوله تعالى
{إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “Şüphesiz o senin ailenden değildir.” Yani asla onlardan değildir; zira ehl olmanın esası dinî yakınlıktır ve mümin ile kâfir arasında hiçbir bağ yoktur. Yahut istisna ile onların dışına çıktığı için gemiye bindirmeni emrettiğim ailenden değildir. Her iki takdire göre de o, kurtarılacağı vaat edilen kimselerden değildir. Ardından tahkikî bir isti'nâf yoluyla onun Nûh'un ehlinden olmayışının gerekçesi Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla açıklanmıştır:
{إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالح} أصله إنه ذو عملٍ غيرِ صالح فجُعل نفسَ العملِ مبالغةً كما في قول الخنساء
{إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o(nun yaptığı), salih olmayan bir ameldir.” Aslı "O, salih olmayan amel sahibidir" şeklindedir; fakat Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi mübalağa amacıyla bizzat amelin kendisi kılınmıştır:
فإنما هي إقبالٌ وإدبار وإيثارُ غيرُ صالحٍ على فاسد إما لأن الفاسدَ ربما يطلق على ما فسد ومن شأنُه الصلاحُ فلا يكون نصاً فيما هو من قبيل الفاسدِ المحضِ كالقتل والمظالم وإما للتلويح بأن نجاةَ من نجا إنما هي لصلاحه وقرأ الكسائي ويعقوب إنه عمِلَ غيرَ صالحٍ أي عملاً غيرَ صالح ولما كان دعاؤه ﵊ مبنياً على ما ذكر من اعتقاد كونِ كنعانَ من أهله وقد نُفيَ ذلك وحُقّق ببيان عِلّته فُرّع على ذلك النهيُ عن سؤال إنجائِه إلا أنه جيء بالنهي على وجه عامٍ يندرجُ فيه ذلك اندارجا أولياً فقيل
"فإنما هي إقبالٌ وإدبار" (O ancak bir yöneliş ve geri dönüştür). "Fâsid" yerine "sâlih olmayan" tabirinin tercih edilmesi, ya fâsid kelimesinin aslında sâlih olup sonradan bozulan şeyler için de kullanılabilmesi ve dolayısıyla katil ve zulümler gibi sırf fâsid olan şeyler hakkında açık bir nass olmaması sebebiyledir ya da kurtulanların ancak salahları sebebiyle kurtulduklarını hissettirmek içindir. Kisâî ve Ya'kûb {إِنَّهُ عَمِلَ غَيْرَ صَالِحٍ} "şüphesiz o, salih olmayan bir amel işledi" şeklinde okumuşlardır. Nûh'un (aleyhisselâm) duası, Kenan'ın kendi ehlinden olduğu zikredilen inanca dayandığı, bu durum nefyedilip illeti de beyan edilerek tahkik edildiği için; bunun üzerine onun kurtarılmasını istemekten nehiy hükmü getirilmiştir. Ancak bu nehiy, söz konusu isteğin öncelikle dâhil olduğu genel bir üslupla getirilmiş ve şöyle buyrulmuştur:
{فَلَا تَسْأَلْنى} أي إذا وقفتَ على جلية الحالِ فلا تطلُب مني
{فَلَا تَسْأَلْنِي} “O halde benden isteme...” Yani işin hakikatine vâkıf olduğunda benden talep etme:
{مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} أي مطلباً لا تعلم يقيناً أن حصولَه صوابٌ وموافقٌ للحكمة على تقدير كونِ ما عبارةً عن المسئول الذي هو مفعولٌ للسؤال أو طلباً لا تعلم أنه صوابٌ على تقدير كونِه عبارةً عن المصدر الذي هو مفعولٌ مطلقٌ فيكون النهيُ وارداً بصريحه في كلَ من معلوم الفساد ومشتبه الحال ويجوز أن يكون المعنى ما ليس لك علمٌ بأنه صوابٌ أو غيرُ صوابٍ فيكون النهيُ وارداً في مشتبِهِ الحالِ ويُفهمُ منه حالُ معلوم الفساد بالطريق الأولى وعلى التقديرين فهو عامٌ يندرج تحته ما نحن فيه كما ذكرناه وهذا كما ترى صريحٌ في أن نداءَه ﵊ ربَّه عز وعلا ليس استفساراً عن سبب عدمِ إنجاءِ ابنِه مع سبق وعدِه بإنجاء أهلِه وهو
{مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “...hakkında bilgin olmayan şeyi!” Yani {مَا} edatının sorunun mef'ûlü olan "istenen şey" anlamına gelmesi takdirinde "gerçekleşmesinin doğru ve hikmete uygun olduğunu kesin olarak bilmediğin bir talebi", yahut mef'ûl-i mutlak olan "masdar" anlamına gelmesi takdirinde "doğru olduğunu bilmediğin bir istemeyi" [benden talep etme]. Bu durumda nehiy, hem fesadı kesin olarak bilinen hem de durumu şüpheli olan şeyler hakkında açıkça vârit olmuş olur. Mananın "doğru mu yoksa yanlış mı olduğuna dair bilgin olmayan şey" olması da caizdir; bu takdirde nehiy durumu şüpheli olan hakkında vârit olur ve fesadı kesin olarak bilinenin durumu ise evleviyetle anlaşılır. Her iki takdirde de bu nehiy geneldir ve zikrettiğimiz üzere üzerinde konuştuğumuz mesele de öncelikle bunun altına girer. Gördüğün gibi bu durum, Nûh'un (aleyhisselâm) Azîz ve Yüce Rabbine nidasının, ailesini kurtarma vaadi geçmişken ve o da:
هود الآية (٤٧) منهم كما قيل فإن النهيَ عن استفسار ما لم يُعلم غيرُ موافقٍ للحكمة إذ عدمُ العلمِ بالشيء داعٍ إلى الاستفسار عنه لا إلى تركه بل هو دعاءٌ منه لإنجاء ابنِه حين حال الموجُ بينهما ولم يَعلم بهلاكه بعدُ إما بتقريبه إلى الفُلك بتلاطم الأمواجِ أو بتقريبها إليه وقيل أو بإنجائه في قُلّة الجبل ويأباه تذكيرُ الوعدِ في الدعاء فإنه مخصوصٌ بالإنجاء في الفلك وقوله تعالى لَا عَاصِمَ اليوم مِنْ أَمْرِ الله إِلَاّ مَن رَّحِمَ ومجرّدُ حيلولةِ الموجِ بينهما لا يستوجب هلاكَه فضلاً عن العلم به لظهور إمكانِ عصمةِ الله تعالى إياه برحمته وقد وعد بإنجاء أهلِه ولم يكن ابنُه مجاهراً بالكفر كما ذكرناه حتى لا يجوز عليه ﵇ أن يدعوَه إلى الفُلك أو يدعوَ ربّه لإنجائه واعتزالُه عنه ﵊ وقصدُه الالتجاء إلى الجبل ليس بنص في الإصرار على الكفر لظهور جوازِ أن يكون ذلك لجهله بانحصار النجاة في الفُلك وزعمِه أن الجبلَ أيضاً يجري مجراه أو لكراهة الاحتباسِ في الفلك بل قوله سَآوِى إلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِى مِنَ الماء بعد ما قال له نوحٌ ﵊ وَلَا تَكُن مَّعَ الكافرين ربما يُطمعه ﵇ في إيمانه حيث لم يقل أكونُ معهم أو سنأوي أو يعصمنا فإن إفرادَ نفسه بنسبة الفعلين المذكورين ربما يشعر بانفرداه من الكافرين واعتزالِه عنهم وامتثالِه ببعض ما أمره به نوحٌ ﵊ إلا أنه ﵊ لو تأمل في شأنه حقَّ التأملِ وتفحّص عن أحواله في كلِّ ما يأتي ويذر لما اشتبه عليه أنه ليس بمؤمن وأنه المستثنى من أهله ولذلك قيل
Hûd Suresi, 47. Ayet. ailesinden sayılırken oğlunun kurtarılmayışının sebebini öğrenmek istemesi (istifsâr) olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. Zira bilinmeyen bir şeyin sorulmasından nehyedilmesi hikmete uygun düşmez; çünkü bir şeyi bilmemek onu sormayı gerektirir, terk etmeyi değil. Bilakis bu, aralarına dalga girdiği ve henüz onun helak olduğunu bilmediği anda -dalgaların çarpışmasıyla ya oğlunu gemiye yaklaştırarak yahut gemiyi ona yaklaştırarak- oğlunun kurtarılması için yaptığı bir duadır. Dağın zirvesinde kurtarılmasını istemesi de söylenmiştir; ancak duada vaadin hatırlatılması buna engeldir, zira vaat gemide kurtarılmaya mahsustur; nitekim Allah Teâlâ'nın: {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ} kavli de bunu gösterir. Sadece aralarına dalganın girmesi, onun helakını kesin olarak bilmeyi bir yana bırakın, bizzat helakını bile gerektirmez; çünkü Allah Teâlâ'nın rahmetiyle onu korumasının mümkün olduğu açıktır ve O ailesini kurtaracağını vaat etmiştir. Zikrettiğimiz üzere oğlu küfrünü açıkça ilan etmiş de değildi ki Nûh'un (aleyhisselâm) onu gemiye davet etmesi yahut kurtulması için Rabbine dua etmesi caiz olmasın. Nûh'tan (aleyhisselâm) ayrı durması ve dağa sığınmayı kastetmesi de küfürde ısrar ettiğine dair kesin bir delil değildir; zira bunun kurtuluşun sadece gemide olduğunu bilmemesinden ve dağın da aynı işlevi göreceğini zannetmesinden yahut gemide kapalı kalmaktan hoşlanmamasından kaynaklanmış olması pekâlâ mümkündür. Hatta Nûh (aleyhisselâm) ona: {وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ} dedikten sonra onun: {سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ} demesi, Nûh'u (aleyhisselâm) onun imanı hususunda ümide düşürmüş olabilir; çünkü o "onlarla beraber olacağım" veya "sığınacağız" yahut "bizi korur" dememiştir. Zikredilen iki fiili kendisine isnat ederek tekil kullanması, kâfirlerden ayrıldığını, onlardan uzaklaştığını ve Nûh'un (aleyhisselâm) kendisine emrettiği şeylerin bir kısmına uyduğunu hissettirebilir. Ne var ki Nûh (aleyhisselâm) onun durumunu hakkıyla tefekkür edip yaptığı ve terk ettiği her işte onun hallerini inceden inceye araştırsaydı, onun mümin olmadığını ve ehlinden istisna edilen kimse olduğunu kendisi için şüpheli görmezdi. İşte bu yüzden şöyle buyrulmuştur:
{إِنّى أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ الجاهلين} فعبّر عن ترك الأولى بذلك وقرىء فلا تسألنِ بغير ياءِ الإضافةِ وبالنون الثقيلة بياء وبغير ياء
{إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Ben sana cahillerden olmamanı öğütlerim.” Evlâ olanı terk etmek bu ifadeyle dile getirilmiştir. İzafet yâ'sı olmaksızın {فَلَا تَسْأَلْنِ} şeklinde ve şeddeli nûn ile yâ'lı ve yâ'sız olarak da okunmuştur.
{قَالَ رَبّ إِنّى أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ} أي أطلب منك من بعدُ
{قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ} “[Nûh] dedi ki: Rabbim! Senden istemekten Sana sığınırım,” yani bundan böyle Senden talep etmekten [Sana sığınırım]: