Binûn

Hûd — 4. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{مَا لَيْسَ لِى بِهِ عِلْمٌ} أي مطلوباً لا أعلم أن حصولَه مقتضي الحِكمة أو طلباً لا أعلم أنه صوابٌ سواءٌ كان معلومَ الفسادِ أو مشتبه الحال أولا أعلمُ أنه صوابٌ أو غيرُ صوابٍ على ما مر وهذه توبةٌ منه ﵇ مما وقع منه وإنما لم يقُلْ أعوذ بك منه أو من ذلك مبالغةً في التوبة وإظهاراً للرغبة والنشاطِ فيها وتبركاً بذكر ما لقّنه الله تعالى وهو أبلغُ من أنْ يقول أتوبُ إليك أن أسألَك لما فيهِ منَ الدلالةِ على كون ذلك أمراً هائلاً محذوراً لا محيصَ منه إلا بالعوذ بالله تعالى وأن قدرتَه قاصرةٌ عن النجاة من المكاره إلا بذلك

{مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilgim olmayan şeyi...” yani gerçekleşmesinin hikmetin gereği olduğunu bilmediğim bir isteği yahut ister fesadı bilinsin, ister durumu şüpheli olsun, isterse daha önce geçtiği üzere doğru mu yoksa doğru değil mi bilmeyeyim, doğru olduğunu bilmediğim bir talebi [istemekten Sana sığınırım]. Bu, Nûh'tan (aleyhisselâm) kendisinden sâdır olan şeyden ötürü bir tövbedir. Tövbede mübalağa etmek, onda arzu ve gayreti ortaya koymak ve Allah Teâlâ'nın kendisine telkin ettiği şeyi zikrederek teberrük etmek maksadıyla "ondan veya bundan Sana sığınırım" dememiştir. Bu ifade, "Senden istemekten Sana tövbe ederim" demesinden daha beliğdir; zira bunun, Allah Teâlâ'ya sığınmaktan başka kurtuluş yolu bulunmayan korkunç ve sakınılması gereken bir durum olduğuna ve kulun kudretinin ancak bununla hoşlanılmayan şeylerden kurtulmaya yeteceğine delalet etmektedir.

{وَإِلَاّ تَغْفِرْ لِى} ما صدرَ عنِّي من السؤال المذكورِ

{وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي} “Eğer beni bağışlamazsan” benden sâdır olan söz konusu istemeyi,

{وَتَرْحَمْنِى} بقَبول توبتي

{وَتَرْحَمْنِي} “ve bana merhamet etmezsen” tövbemi kabul ederek,

{أَكُن مّنَ الخاسرين} أعمالاً بسبب ذلك فإن الذهولَ عن شكر الله تعالى لا سيما عند وصولِ مثلِ هذه النعمةِ الجليلةِ التي هي النجاةُ وهلاكُ الأعداءِ والاشتغالَ بما لا يعني خصوصاً بمبادي خلاصِ من قيلَ في شأنه إنه عملٌ غيرُ صالحٍ والتضرّعَ إلى الله تعالَى في أمره معاملة غير رابحة وخسران مبينٌ وتأخيرُ ذكرِ هذا النداءِ عن حكاية الأمرِ الوارد على الأرض والسماء وما يتلوه من زوال الطوفانِ وقضاءِ الأمر واستواءِ الفُلك على الجوديّ والدعاءِ بالهلاك على الظالمين مع أن حقَّه أن يُذكر عَقيبَ قوله تعالى فَكَانَ مِنَ المغرقين حسبما وقع في الخارج إذ حينئذ يُتصوّر الدعاءُ بالإنجاء لا بعد العلمِ بالهلاكِ ليس لما

{أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “hüsrana uğrayanlardan olurum.” bu sebeple amelleri boşa çıkanlardan olurum. Çünkü Allah Teâlâ'ya şükretmekten gaflet etmek -özellikle de kurtuluş ve düşmanların helak edilmesi gibi böylesine yüce bir nimet ulaştığında- ve faydasız şeylerle, hususiyetle hakkında "o sâlih olmayan bir ameldir" denilen kimsenin kurtuluşunun başlangıçlarıyla meşgul olmak ve onun durumu hakkında Allah Teâlâ'ya yalvarmak kazanç getirmeyen bir muamele ve apaçık bir hüsrandır. Bu nidanın zikrinin; yere ve göğe yönelen emrin, ardından gelen tufanın sona ermesinin, hükmün yerine gelmesinin, geminin Cûdî üzerine oturmasının ve zalimlerin helakı için yapılan bedduanın hikâye edilmesinden sonraya bırakılmasına gelince -oysa hakikatte gerçekleştiği üzere bunun {فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ} kavlinin hemen ardından zikredilmesi gerekirdi; zira kurtuluş için dua etmek helakın bilinmesinden sonra değil, ancak o anda tasavvur edilebilir- bu tehir,

} ١ هود آية ٤٨ قيل من استقلاله بغرض مُهمَ هو جعلُ قرابةِ الدين غامرةً لقرابة النسبِ وأن لا يقدّم في الأمور الدينيةِ الأصوليةِ إلا بعد اليقينِ قياساً على ما وقع في قصة البقرةِ من تقديم ذكرِ الأمرِ بذبحها على ذكر القتيلِ الذي هو أولُ القصةِ وكان حقُّها أن يقالَ وإذ قتلتم نفساً فادّارأتم فيها فقلنا اذبحوا بقرةً فاضرِبوه ببعضها كما قُرّر في موضعه فإن تغييرَ الترتيبِ هناك للدِلالة على كمال سوءِ حالِ اليهودِ بتعديد جناياتِهم المتنوعةِ وتثنية التقريعِ عليهم بكل نوع على حدة فقوله تعالى وَإِذْ قَالَ موسى لِقَوْمِهِ إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ أَن تَذْبَحُواْ بَقَرَةً الخ لتقريعهم على الاستهزاء وتركِ المسارعةِ إلى الامتثال وما يتبع ذلك وقوله تعالى وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا الخ للتقريع على قتل النفسِ المحرمةِ وما يتبعه من الأمور العظيمةِ ولو قُصت القِصةُ على ترتيبها لفات الغرضُ الذي هو تثنيةُ التقريعِ ولظُن أن المجموعَ تقريعٌ واحدٌ وأما ما نحن فيه فليس مما يمكن أن يراعى فيه مثلُ تلك النكتةِ أصلاً وما ذكر من جعل القرابةِ الدينيةِ غامرةً للقرابة النسبية الخ لا يفوت على تقدير سَوْقِ الكلامِ على ترتيب الوقوعِ أيضاً بل لأن ذكرَ هذا النداءِ كما ترى مستدعٍ لذكر ما مر من الجواب المستدعي لذكر ما مر من توبته ﵊ المؤدِّي ذكرُها إلى ذكر قَبولها في ضمن الأمرِ الوارد بنزوله ﵊ من الفلك بالسلام والبركاتِ الفائضةِ عليه وعلى المؤمنين حسبما سيجيء مفصلاً ولا ريب في أن هذه المعانيَ آخذٌ بعضُها بحُجْزةِ بعض بحيث لا يكاد يُفرَّق الآياتُ الكريمة المنطويةُ عليها بعضُها من بعض وأن ذلك إنما يتم بتمام القِصّة ولا ريب أن ذلك إنما يكون بتمام الطوفانِ فلا جرم اقتضى الحالُ ذكرَ تمامِها قبلَ هذا النداءِ وذلك إنما يكون عند ذكرِ كونِ كنعانَ من المغرَقين ولهذه النكتة ازداد حسنُ موقعِ الإيجاز البليغِ وفيه فائدةٌ أخرى هي التصريحُ بهلاكه من أول الأمرِ ولو ذكر النداء الثاني عَقيبَ قوله تعالى فَكَانَ من المغرقين لربما توهم من أول الأمرِ إلى أن يرِد قولُه إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ أنه ينجو بدعائه ﵊ فنُص على هلاكه من أول الأمرِ ثم ذُكر الأمر الوارد على الأرض والسماءِ الذي هو عبارةٌ عن تعلق الإرادةِ الربانيةِ الأزليةِ بما ذُكر من الغيض والإقلاعِ وبين بلوغِ أمرِ الله محلَّه وجريانِ قضائِه ونفوذ حُكمِه عليهم بهلاك من هلك ونجاةِ من نجا بتمام ذلك الطوفانِ واستواءِ الفُلكِ على الجوديِّ فقُصّت القِصةُ إلى هذه المرتبةِ وبُيّن ذلك أيَّ بيانٍ ثم تعرض لما وقعَ في تضاعيفِ ذلكَ مما جرى بين نوحٍ ﵇ وبين ربِّ العزة جلت حكمتُه فذكر بعد توبته ﵊ قبولها بقوله

din akrabalığını nesep akrabalığından üstün kılmak ve Bakara kıssasında ilk vuku bulan hadise olan katil zikrinin sığırın kesilmesi emrinden sonraya bırakılmasına kıyasla, temel dini meselelerde ancak kesin bilgiden sonra adım atılması gibi önemli bir gayeyi müstakil olarak vurgulamak için söylendiği ileri sürülen gerekçeden ötürü değildir. Oysa Bakara kıssasında yerinde açıklandığı üzere asıl olan, "Hani siz bir adam öldürmüştünüz de bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz; biz de 'bir sığır kesin ve onun bir parçasıyla ölüye vurun' demiştik" denilmesiydi. Zira oradaki tertip değişikliği, Yahudilerin çeşitli cinayetlerini sayıp dökmek ve her bir türü için ayrı ayrı azarlamayı tekrarlamak suretiyle onların durumunun son derece kötü olduğunu göstermek içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} kavli alay etmeleri, emri yerine getirmede acele etmeyişleri ve bunu takip eden şeyler sebebiyle onları azarlamak içindir; {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا} kavli ise haram olan cana kıymaları ve bunu takip eden vahim durumlar sebebiyle azarlamak içindir. Şayet kıssa kendi tertibi üzere anlatılsaydı, azarlamanın yinelenmesi gayesi elden kaçar ve hepsinin tek bir azarlama olduğu zannedilirdi. Bizim konumuza gelince, burada öyle bir nüktanın gözetilmesi kesinlikle söz konusu değildir. Din akrabalığının nesep akrabalığından üstün tutulması vb. zikredilen hususlar, kelamın vuku buluş sırasına göre sevk edilmesi takdirinde de elden kaçmış olmaz. Bilakis bu tehirin sebebi şudur: Görüldüğü üzere bu nidanın zikredilmesi, daha önce geçen cevabın zikredilmesini; bu ise Nûh'un (aleyhisselâm) tövbesinin zikredilmesini; tövbenin zikredilmesi de ileride ayrıntılı olarak geleceği üzere onun selametle ve kendisiyle müminlerin üzerine taşan bereketlerle gemiden inmesi emri zımnında kabulünün zikredilmesini gerektirmektedir. Şüphe yok ki bu manalar, ihtiva ettikleri kerim ayetler birbirinden neredeyse ayrılamayacak derecede birbirine sımsıkı bağlıdır ve bu ancak kıssanın tamamlanmasıyla nihayete erer. Kıssanın tamamlanması ise hiç şüphesiz tufanın son bulmasıyla olur. Dolayısıyla durum, bu nidadan önce kıssanın tamamının zikredilmesini gerektirmiştir ki bu da ancak Kenan'ın boğulanlardan olduğunun zikredilmesi vaktinde tamamlanmaktadır. Bu nükte sebebiyle belagatli icazın mevkii daha da güzelleşmiştir. Bunda bir diğer fayda da onun helak oluşunun işin başından itibaren açıkça bildirilmesidir. Şayet ikinci nida {فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ} kavlinin hemen akabinde zikredilseydi, {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} kavli gelinceye kadar işin başından itibaren onun Nûh'un (aleyhisselâm) duasıyla kurtulacağı vehmedilebilirdi. Bu sebeple işin başından itibaren helak olduğu açıkça belirtilmiş, sonra da ezeli ilahi iradenin suların çekilmesi ve yağmurun durmasıyla taalluk etmesinden ibaret olan yere ve göğe yönelen emir zikredilmiş, Allah'ın emrinin yerine ulaştığı, kazasının cereyan ettiği ve helak olanın helakı, kurtulanın da kurtuluşu ile tufanın tamamlanıp geminin Cûdî üzerine oturmasıyla onlar hakkındaki hükmünün geçerli olduğu beyan edilmiştir. Böylece kıssa bu dereceye kadar anlatılmış ve son derece açık bir şekilde beyan edilmiştir. Ardından Nûh (aleyhisselâm) ile hikmeti yüce olan İzzet Rabbi arasında bu esnada cereyan eden hadiselere temas edilmiş ve tövbesinden sonra onun kabul edildiği şu sözle zikredilmiştir:

{قيل يا نوح اهبط} أي انزل من الفُلك وقرىء بضم الباء

{قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ} “Denildi ki: Ey Nûh! İn,” yani gemiden in. [Bâ harfinin] zammesiyle [uhbut şeklinde] de okunmuştur.

{بِسَلامٍ} ملتبساً بسلامة من المكاره كائنةٍ

{بِسَلَامٍ} “bir selametle” hoşa gitmeyen şeylerden yana gerçekleşen bir esenlikle bürünmüş olarak,

{مِنَّا} أو بسلام وتحيةٍ منا عليك كما قال سلامٌ على نُوحٍ فِى العالمين

{مِنَّا} “Tarafımızdan” yahut Allah Teâlâ'nın {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ} buyurduğu gibi bizden sana bir selamet ve esenlik dileğiyle.

{وبركات عَلَيْكَ} أي خيراتٍ ناميةٍ في نسلك وما يقوم به معاشُك ومعاشُهم من أنواع الأرزاق وقرىء بركةٍ وهذا إعلان وبشارةٌ من الله تعالى بقَبول توبتِه وخلاصِه من الخسران بفيضان أنواعِ الخيراتِ عليه في كل

{وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ} “ve bereketlerle...” yani senin soyunda artıp çoğalan hayırlarla ve senin geçimini ve onların geçimini sağlayacak rızık çeşitleriyle. [Tekil olarak] {بَرَكَةٍ} şeklinde de okunmuştur. Bu, Allah Teâlâ tarafından tövbesinin kabul edildiğinin ve her

} ١ هود آية ٤٩ ما يأتي وما يذرُ {وعلى أُمَمٍ} ناشئةٍ

yaptığı ve terk ettiği işte üzerine hayır türlerinin taşmasıyla hüsrandan kurtulduğunun bir ilanı ve müjdesidir. {وَعَلَى أُمَمٍ} “ve nice ümmetlere...” türeyecek olan,

{مّمَّن مَّعَكَ} إلى يوم القيامة متشعبة منهم فمن ابتدائيةٌ والمرادُ الأممُ المؤمنةُ المتناسلةُ ممن معه إلى يوم القيامة

{مِمَّنْ مَعَكَ} “seninle beraber olanlardan.” kıyamet gününe kadar onlardan dallanıp budaklanacak olan [ümmetlere]. Buradaki {مِنْ} ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir. Kastedilen ise kıyamet gününe kadar onunla beraber olanlardan türeyecek mümin ümmetlerdir.

{وَأُمَمٌ سَنُمَتّعُهُمْ} أي ومنهم على أنه خبرٌ حُذف لدلالةِ ما سبق عليه فإن إيرادَ الأممِ المبارَكِ عليهم المتشعبةِ منهم نكرةٌ يدل على أن بعضَ مَنْ يتشعّب منهم ليسوا على صفتهم يعني ليس جميعُ من تشعّب منهم مسلماً ومباركاً عليه بل منهم أممٌ ممتّعون في الدينا معذّبون في الآخرة وعلى هذا لا يكون الكائنون مع نوح ﵇ مسلماً ومبارَكاً عليهم صريحاً وإنما يفهم ذلك من كونهم مع نوحٌ ﵊ ومن كون ذريّاتِهم كذلك بدلالة النصِّ ويجوز أن تكون من بيانيةً أي وعلى أمم هم الذين معك وإنما سُمّوا أمماً لأنهم أممٌ متحزِّبةٌ وجماعاتٌ متفرِّقةٌ أو لأن جميعَ الأممِ إنما تشعّبت منهم فحينئذ يكون المرادُ بالأمم المشارِ إليهم في قوله تعالى وَأُمَمٌ سَنُمَتّعُهُمْ بعضَ الأممِ المتشعبةِ منهم وهي الأممُ الكافرةُ المتناسلةُ منهم إلى يوم القيامة ويبقى أمرُ الأممِ المؤمنةِ الناشئةِ منهم مبهماً غيرَ متعرّضٍ له ولا مدلولٍ عليه مع ذلك ففي دِلالة المذكورِ على خبره المحذوفِ خفاءٌ لأن من المذكورةَ بيانيةٌ والمحذوفةَ تبعيضيةٌ أو ابتدائيةٌ فتأمل

{وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “Kendilerini faydalandıracağımız ümmetler de vardır.” yani "onlardan birtakım ümmetler vardır" takdirindedir; önceki cümlenin delaletiyle hazfedilmiş bir haberdir. Zira kendilerine bereket verilen ve onlardan türeyen ümmetlerin belirsiz (nekre) olarak getirilmesi, onlardan türeyecek olanların bir kısmının bu nitelikte olmadığına delalet eder; yani onlardan türeyenlerin tamamı selamete ve berekete erdirilmiş Müslümanlar değildir, bilakis onların içinden dünyada faydalandırılıp ahirette azap görecek ümmetler de vardır. Bu yaklaşıma göre Nûh (aleyhisselâm) ile beraber olanların bizzat kendilerinin Müslüman ve bereketli kılındıkları açıkça ifade edilmiş olmaz; bu ancak Nûh (aleyhisselâm) ile birlikte bulunmalarından ve nassın delaletiyle zürriyetlerinin de böyle olmasından anlaşılır. {مِنْ} edatının beyâniyye olması da caizdir; yani "seninle beraber olan ümmetlerin üzerine" demektir. Bunlara ümmetler denilmesinin sebebi ise fırkalara ayrılmış topluluklar ve muhtelif cemaatler olmaları yahut bütün ümmetlerin ancak onlardan türemiş olmasıdır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} kavlinde işaret edilen ümmetlerden maksat, onlardan türeyen ümmetlerin bir kısmı, yani kıyamet gününe kadar onlardan türeyecek kâfir ümmetlerdir. Onlardan doğacak mümin ümmetlerin durumu ise kapalı kalır, ona temas edilmemiş ve buna bir delalet bulunmamış olur. Bununla birlikte zikredilen ifadenin mahzuf haberine delaletinde bir kapalılık vardır; zira zikredilen {مِنْ} beyâniyye, mahzuf olan ise teb'îziyye (kısmiyet bildiren) veya ibtidâiyyedir. İyi düşün!

{ثُمَّ يَمَسُّهُمْ} إما في الآخرةِ أو في الدنيا أيضاً

{ثُمَّ يَمَسُّهُمْ} “Sonra onlara dokunacaktır” ya ahirette yahut dünyada da,

{مّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} عن محمدُ بنُ كعبٍ القُرَظي دخل في ذلك السلامِ كلُّ مؤمنٍ ومؤمنةٍ إلى يوم القيامة وفيما بعده من المتاع والعذابِ كلُّ كافر وعن ابن زيد هبطوا والله عنهم راضٍ ثم أَخرج منهم نسلاً منهم من رَحِم ومنهم من عذّب وقيل المرادُ بالأمم الممتَّعةِ قومُ هودٍ وصالحٍ ولوطٍ وشعيبٍ ﵈ وبالعذاب ما نزل بهم

{مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “tarafımızdan elem verici bir azap.” Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle rivayet edilmiştir: Kıyamet gününe kadar gelecek her mümin kadın ve erkek bu selametin kapsamına girmiştir; ondan sonraki faydalanma ve azap kapsamına ise her kâfir girmiştir. İbn Zeyd'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Gemiye Allah kendilerinden razı olarak indiler; sonra Allah onlardan bir nesil çıkardı ki, onlardan kimine merhamet etti, kimine de azap etti. Dünyada faydalandırılacak ümmetlerden maksadın Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'ın (aleyhimüsselâm) kavimleri, azaptan maksadın ise onların başına inen felaket olduğu da söylenmiştir.

{تِلْكَ} إشارة إلى ما قُصّ من قصة نوحٍ ﵊ إمَّا لكونها بتقضّيها في حكم البعيد أو الدلالة على بُعد منزلِتها وهي مبتدأ خبره

{تِلْكَ} “İşte bunlar” Nûh'un (aleyhisselâm) kıssasından anlatılanlara bir işarettir; ya kıssanın sona ermesi sebebiyle uzak hükmünde olmasından yahut mertebesinin yüceliğine delalet etmesinden ötürüdür. Bu kelime mübtedadır, haberi ise şudur:

{مِنْ أَنبَاء الْغَيبِ} أي من جنسها أي ليست من قبيل سائرِ الأنباءِ بل هي نسيجُ وحدِها منفردةٌ عما عداها أو بعضِها

{مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} “gayb haberlerindendir.” yani onun cinsindendir; diğer haberler kabilinden değildir, bilakis kendi türünde eşsizdir ve diğerlerinden tamamen ayrıdır yahut gayb haberlerinin bir kısmıdır.

{نُوحِيهَا إِلَيكَ} خبرٌ ثانٍ والضمير لها أي مُوحاةٌ إليك أو هو الخبرُ ومن أنباء متعلِّقٌ به فالتعبير بصيغة المضارع لاستحضار الصورة أو حال مِنْ أَنبَاء الغيب أي مُوحاةً إليك

{نُوحِيهَا إِلَيْكَ} “Sana vahyettiğimiz...” ikinci haberdir, zamir de kıssaya aittir; yani "sana vahyolunmuştur". Yahut asıl haber budur ve {مِنْ أَنْبَاءِ} ifadesi buna taalluk etmektedir; muzâri sîgasıyla ifade edilmesi manzarayı canlandırmak içindir. Yahut {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} ifadesinden haldir; yani "sana vahyedilmiş olarak" demektir.

{ما كنت تعلمها أنت وَلَا قَوْمُكَ} خبرٌ آخرُ أي مجهولةٌ عندك وعند قومك

{مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ} “Ne sen ne de kavmin onları biliyordunuz.” bir başka haberdir; yani o haberler senin katında da kavminin katında da bilinmemekteydi.

{من قبل هذا} أي من قبل إيحائِنا إليك وإخبارِك بها أو من قبل هذا العلمِ الذي كسبْتَه بالوحي أو من قبل هذا الوقت أو حالٌ من الهاء في نُوحيها أو الكافِ إليك أي جاهلاً أنت وقومُك بها وفي ذكر جهلِهم تنبيهٌ على أنَّه ﵊ لم يتعلمه إذ لم يخالِطْ غيرَهم وأنهم مع كثرتهم لما لم يعلموه فكيف بواحد منهم {فَاصْبِر} متفرِّعٌ على الإيحاء أو العلمِ المستفادِ منه المدلولِ عليه بقوله ما كنت تعلمها أنت ولا قومُك من قبل هذا أي وإذ قد أوحيناها إليك أو علمْتَها بذلك فاصبِرْ على مشاقّ تبليغِ الرسالةِ وأذيَّةِ قومِك كما صبر نوحٌ على ما سمعته من أنواع البلايا في هذه المدة المتطاولةِ وهذا ناظرٌ إلى ما سبقَ من قولِه تعالى فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك الخ

{مِنْ قَبْلِ هَذَا} “Bundan önce...” yani bunları sana vahyetmemizden ve sana bildirmemizden önce yahut vahiy yoluyla elde ettiğin bu bilgiden önce yahut bu vakitten önce. Yahut {نُوحِيهَا} lafzındaki zamirden veya {إِلَيْكَ} lafzındaki hitap zamirinden haldir; yani "sen ve kavmin bunları bilmez haldeyken". Kavminin bilmediğinin zikredilmesinde, Peygamber'in (aleyhisselâm) bu bilgiyi başkalarından öğrenmediğine bir tenbih vardır; zira o başkalarıyla karışıp görüşmemiştir ve onlar çokluklarına rağmen bilmediklerine göre, içlerinden tek bir kişinin bilmesi nasıl mümkün olsun? {فَاصْبِرْ} “O halde sabret!” vahyetmeye yahut {مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} kavlinin delalet ettiği vahiyle elde edilen bilgiye terettüp eden bir sonuçtur; yani mademki biz onu sana vahyettik veya sen bunu bu yolla öğrendin, o halde Nûh'un bu uzun süre boyunca işittiğin çeşit çeşit belalara sabrettiği gibi, sen de risaleti tebliğ etmenin meşakkatlerine ve kavminin eziyetlerine sabret. Bu ifade, daha önce geçen Allah Teâlâ'nın {فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ} kavline bakmaktadır.

{إن العاقبة} بالظفر في الدنيا وبالفوز في الآخرة

{إِنَّ الْعَاقِبَةَ} “Şüphesiz akıbet” dünyada zaferle, ahirette de kurtuluşla sonuçlanan iyi akıbet,

{للمتقين} كما شاهدته في نوحٌ ﵊ وقومِه ولك فيه أسوةٌ حسنة فهي

{لِلْمُتَّقِينَ} “müttakilerindir.” Nûh (aleyhisselâm) ve kavminde bizzat gördüğün gibi. Senin için onda güzel bir örnek vardır. Dolayısıyla bu ifade,

} ١ هود آية من ٥٠ إلى آية ٥٢ تسلية لرسول الله ﷺ وتعليلٌ للأمر بالصبر فإن كونَ العاقبةِ الحميدةِ للمتقين وهو في أقصى درجاتِ التقوى والمؤمنون كلُّهم مّتقون مما يسليه ﷺ ويهوِّن عليه الخطوبَ ويُذهب عنه ما عسى يعتريَه من ضيق صدرِه وهذا على تقدير أن يرادَ بالتقوى الدرجةُ الأولى منه أعني التوقّي من العذاب المخلدِ بالتبرؤ من الشرك وعليه قوله تعالى وَأَلْزَمَهُمْ كلمةَ التقوى ويجوز أن يراد الدرجةُ الثالثةُ منه وهي أن يتنزّه عما يشغَلُ سرَّه عن الحق ويتبتَّلَ إليه بشرا شره وهو التقوى الحقيقيُّ المطلوبُ بقوله تعالى اتقوا الله حَقَّ تُقَاتِهِ فإن التقوى بهذا المعنى منطور على الصبر المذكورِ فكأنه قيل فاصبر فإن العاقبةَ للصابرين

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli ve sabır emrinin gerekçesidir. Zira övgüye layık akıbetin müttakilere ait olması -ki kendisi takvanın en üst mertebesindedir ve bütün müminler de müttakidir- onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli eden, başına gelen sıkıntıları hafifleten ve göğsünde meydana gelmesi muhtemel darlığı gideren hususlardandır. Bu, takva ile onun ilk mertebesinin, yani şirkten uzak durarak ebedi azaptan sakınmanın kastedilmesi takdirindedir ki Allah Teâlâ'nın {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} kavli buna göredir. Takvanın üçüncü mertebesinin kastedilmiş olması da caizdir ki bu da kalbini Hakk'tan alıkoyacak her şeyden uzak durması ve bütün varlığıyla O'na yönelmesidir. Bu da Allah Teâlâ'nın {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} kavliyle talep edilen hakiki takvadır; zira bu anlamdaki takva, söz konusu sabrı da içine almaktadır. Sanki şöyle buyrulmuştur: O halde sabret, zira akıbet sabredenlerindir.

{وإلى عاد} متعلق بمضمر معطوف على قوله تعالى أرسلنا في قصَّة نوحٍ وهو الناصبُ لقوله تعالى

{وَإِلَى عَادٍ} “Âd kavmine de...” Nûh kıssasında geçen {أَرْسَلْنَا} kavline matuf mahzuf bir fiile taalluk etmektedir ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini nasbeden amildir:

{أخاهم} أي وأرسلنا إلى عاد أخاهم أي واحداً منهم في النسَب كقولهم يا أخا العرب وتقديمُ المجرور على المنصوب ههنا للحذار عن الإضمار قبل الذكر وقيل متعلّقٌ بالفعل المذكور فيما سبق وأخاهم معطوفٌ على نوحاً وقد مرَّ في سورةِ الأعراف وقوله تعالى

{أَخَاهُمْ} “kardeşleri...” yani Âd kavmine nesepten onlardan birini, kardeşlerini gönderdik; nitekim Arapça'da "Ey Arap kardeşi" denmesi böyledir. Burada car-mecrurun mef'ulün bih üzerine takdim edilmesi, zikirden önce zamir kullanımından sakınmak içindir. Daha önce geçen fiile müteallik olduğu ve {أَخَاهُمْ} lafzının da {نُوحًا} lafzına matuf olduğu söylenmiştir ki bu A'râf sûresinde geçmişti. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{هودا} عطف بيان لأخاهم وكان ﷺ من جملتهم فإنه هودُ بنُ عبدِ اللَّه بن رباح بن الخلود ابن العوص بن إرمَ بنِ سام بن نوحٌ ﵊ وقيل هودُ بنُ شالح بنِ أرفخشذَ بنِ سامِ بن نوح ابن عم أبي عاد وإنما جعل منهم لأنهم أفهمُ لكلامه وأعرفُ بحاله وأرغبُ في اقتفائه

{هُودًا} “Hûd'u [gönderdik].” {أَخَاهُمْ} lafzından atf-ı beyândır. Kendisi (aleyhisselâm) onların içindendi; zira o, Hûd b. Abdillâh b. Rebâh b. el-Hulûd b. el-Âs b. İrem b. Sâm b. Nûh'tur (aleyhisselâm). Âd'ın babasının amcasının oğlu olan Hûd b. Şâlih b. Erfahşez b. Sâm b. Nûh olduğu da söylenmiştir. Onlardan kılınmasının sebebi ise sözünü en iyi onların anlaması, halini en iyi onların bilmesi ve onun izinden gitmeye en çok onların rağbet etmesidir.

{قَالَ} لما كان ذكر إرساله ﷺ إليهم مظنةً للسؤال عما قال لهم ودعاهم إليه أُجيب عنه بطريق الاستئنافِ فقيل قال

{قَالَ} “Dedi ki:” Onun (aleyhisselâm) onlara gönderildiğinin zikredilmesi, onlara ne söylediği ve onları neye davet ettiği sorusunu akla getirdiğinden, isti'nâf yoluyla cevap verilerek "dedi ki" buyrulmuştur.

{يا قوم اعبدوا الله} أي وحدوه كما ينبىء عنه قوله تعالى

{يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin,” yani O'nu birleyin; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret etmektedir:

{مَا لَكُم مّنْ إله غيره} فإنه استئناف يجري مَجرى البيان للعبادة المأمورِ بها والتعليلُ للأمر بها كأنه قيل خُصّوه بالعبادة وَلَا تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً إذ ليس لكم من إله سواه وغيرُه بالرَّفعِ صفةٌ لإله باعتبار محلِّه وقرىء بالجر حملاً له على لفظه

{مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.” Zira bu cümle, emrolunan ibadetin beyanı ve ona yönelik emrin gerekçesi mesabesindeki bir isti'nâftır. Sanki şöyle denilmiştir: İbadeti yalnızca O'na tahsis edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; çünkü sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. {غَيْرُهُ} lafzı merfû olarak, mahalline itibarla {إِلَهٍ} kelimesinin sıfatıdır; lafzına hamledilerek mecrûr olarak da okunmuştur.

{إِن أَنْتُم} ما أنتم باتخاذكم الأصنامَ شركاءَ له أو بقولكم إن الله أمرنا بعبادتها

{إِنْ أَنْتُمْ} “Siz ancak...” putları O'na ortak koşmanızla yahut "Allah bize bunlara tapmayı emretti" demenizle siz ancak,

{إلَاّ مُفْتَرُون} عليه تعالى عن ذلكَ عُلواً كبيراً

{إِلَّا مُفْتَرُونَ} “iftira edenlersiniz.” O'na iftira etmektesiniz; Allah Teâlâ bundan pek yücedir.

{يَا قَومِ لَا أَسْأَلُكُم عَلَيهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَاّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي} خاطبَ به كلُّ نبيَ قومه إزاحة لما عسى يتوهّمونه وإمحاضاً للنصيحة فإنها ما دامت مشوبةً بالمطامع بمعزل عن التأثير وإيرادُ الموصولِ للتفخيم وجعلُ الصلةِ فعل الفطرة لكونه أقدم النعمِ الفائضةِ من جناب الله تعالى المستوجبةِ للشكر الذي لا يتأتى إلا بالجرَيان على موجب أمرِه الغالبِ مُعرِضاً عن المطالب الدنيويةِ التي منْ جُمْلتِها الأجرُ

{يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي} “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretim, ancak beni yaratana aittir.” Her peygamber, kavminin vehmedebileceği şeyleri ortadan kaldırmak ve nasihati sırf [Allah rızası için] kılmak gayesiyle kavmine böyle hitap etmiştir; zira nasihat dünyevi menfaatlerle karışık olduğu müddetçe tesir etmekten uzaktır. İsm-i mevsûlün getirilmesi tazim içindir; sılanın yaratma fiili olarak seçilmesi ise yaratılışın Allah Teâlâ katından taşan nimetlerin en eskisi ve şükrü vacip kılan bir nimet olması sebebiyledir. Bu şükür de ancak O'nun galip olan emrinin gereğince hareket edip, bir parçası da ücret olan dünyevi taleplerden yüz çevirmekle mümkün olur.

{أفَلَا تَعْقِلُون} أي أتغفُلون عن هذه القضيةِ أو ألا تتفكرون فيها فلا تعقِلونها أو أتجهلون كلَّ شيءٍ فلا تعقلون شيئاً أصلاً فإن هذا مما لا ينبغي أن يخفى على أحد من العقلاء

{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani bu gerçeği görmezden mi geliyorsunuz, yoksa bunun üzerinde hiç düşünmüyor musunuz da akıl erdirmiyorsunuz? Yahut her şeye karşı böylesine cahil misiniz ki hiçbir şeye asla akıl erdirmiyorsunuz? Çünkü bu durum, akıl sahiplerinden hiç kimseye gizli kalmayacak kadar açıktır.

{ويَا قَومِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُم} أي اطلبوا مغفرته

{وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ} “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin,” yani O'nun mağfiretini talep edin,

} ١ هود من آية ٥٣ إلى آية ٥٤ لما سلف منكم من الذنوب بالإيمان والطاعة

iman ve itaatle geçmişteki günahlarınız için [bağışlanma dileyin],

{ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} أي توسّلوا إليه بالتوبة وأيضاً التبرُّؤُ من الغير إنما يكون بعد الإيمان بالله تعالى والرغبةِ فيما عنده

{ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} “sonra O'na tövbe edin.” yani tövbe ile O'na vesile arayın. Ayrıca başkalarından uzaklaşmak ancak Allah Teâlâ'ya iman etmekten ve O'nun katındakilere rağbet göstermekten sonra gerçekleşir.

{يُرْسِلِِ السَّمَاءَ} أي المطرَ

{يُرْسِلِ السَّمَاءَ} “[ki] üzerinize göğü... göndersin” yani yağmuru,

{عَلَيكُمْ مِّدْرَاراً} أي كثيرَ الدّرور

{عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا} “bol bol [yağdırsın]” yani bolca dökülen [yağmurlar yağdırsın],

{ويزدْكُمْ قُوَّةً} مضافةً ومنضمّةً

{وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً} “ve kuvvetinize kuvvet katsın” eklenip katılan bir kuvvet,

{إِلَى قُوَّتِكُم} أي يضاعفْها لكم وإنما رغّبهم بكثرة المطرِ لأنهم كانوا أصحابَ زروعٍ وعمارات وقيل حبسَ الله تعالَى عنهم القطرَ وأعقمَ أرحامَ نسائِهم ثلاث سنين فوعدهم ﵊ كثرةَ الأمطارِ وتضاعُفَ القوة بالتناسل على الإيمان والتوبة

{إِلَى قُوَّتِكُمْ} “kuvvetinizin üstüne...” yani kuvvetinizi kat kat artırsın. Onları yağmurun bolluğuna rağbet ettirmesinin sebebi, onların ekin ve bina sahipleri olmalarıydı. Allah Teâlâ'nın üç yıl boyunca onlardan yağmuru kestiği ve kadınlarının rahimlerini kısırlaştırdığı, Hûd'un (aleyhisselâm) da iman ve tövbe etmeleri şartıyla onlara bol yağmurlar ve neslin çoğalmasıyla güçlerinin katlanacağını vaat ettiği de söylenmiştir.

{وَلَا تَتَوَلَّوْاْ} أي لا تُعرضوا عما دعوتُكم إليه

{وَلَا تَتَوَلَّوْا} “ve yüz çevirmeyin” yani sizi davet ettiğim şeyden yüz çevirmeyin,

{مُجْرِمِينَ} مصِرِّين على ما كنتم عليه من الإجرام

{مُجْرِمِينَ} “günahkârlar olarak.” içinde bulunduğunuz cürümlerde ısrar edenler olarak.

{قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ} أي بحجة تدل على صحة دعواك وإنما قالوه لفَرْط عنادِهم وعدمِ اعتدادِهم بما جاءهم من البينات الفائتةِ للحصر

{قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ} “Dediler ki: Ey Hûd! Sen bize açık bir mucize getirmedin.” Yani davanın doğruluğuna delalet eden bir delil getirmedin. Bunu sırf inatlarının aşırılığından ve sayılamayacak kadar çok olan gelen delilleri hiçe saymalarından ötürü söylemişlerdir.

{وما نحن بتاركي آلهتنا} أي بتاركي عبادتِها

{وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا} “Biz ilahlarımızı terk edecek değiliz” yani onlara tapmayı bırakacak değiliz,

{عَنْ قَوْلِكَ} أي صادرين عنه أي صادراً تركُنا عن ذلك بإسناد حالِ الوصفِ إلى الموصوف ومعناه التعليلُ على أبلغ وجهٍ لِدلالته على كونه علةً فاعليةً ولا يفيده الباءُ واللام وهذا كقولهم المنقولِ عنهم في سورة الأعراف أجئتَنا لنعبُدَ الله وحدَه ونذرَ ما كان يعبُد آباؤُنا

{عَنْ قَوْلِكَ} “senin sözünle...” yani senin sözünden kaynaklanarak; vasfın halini mevsufa isnat etmek suretiyle bırakmamızın bundan kaynaklanması demektir. Manası en beliğ şekilde gerekçelendirmedir; zira bunun faili illet olduğuna delalet eder, bâ ve lâm harf-i cerleri ise bu manayı vermez. Bu, A'râf sûresinde onlardan nakledilen şu sözleri gibidir: {أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا}.

{وما نحن لك بمؤمنين} أي بمصدقين في شيء مما تأتي وتذر فيندرج تحته ما دعاهم إليه من التوحيد وتركِ عبادة الآلهةِ وفيه من الدلالة على شدة الشكيمة وتجاوزِ الحدِّ في العتو ما لا يَخْفَى

{وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “ve biz sana inanacak da değiliz.” yani yapıp ettiğin hiçbir şeyde seni tasdik ediciler değiliz. Böylece onları davet ettiği tevhid ve putlara tapmayı terk etme hususu da bunun kapsamına girer. Bunda ise dikbaşlılığın şiddetine ve azgınlıkta haddi aşmaya dair açık bir delalet vardır.

{إنْ نقولُ إلَاّ اعتراك} أي ما نقول إلا قولَنا اعتراك أي أصابك

{إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ} “Biz ancak [şunu] söyleriz: Seni çarpmıştır...” yani biz ancak seni çarptığını, sana isabet ettiğini söyleriz,

{بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} بجنون لِسبِّك إياها وصدِّك عن عبادتها وحطِّك لها عن رتبة الألوهيةِ والمعبوديةِ بما مر من قولِك مَا لَكُم مّنْ إله غيره إن أنتم إلا مفترون والتنكيرُ في سوءٍ للتقليل كأنهم لم يبالغوا في السوء كما ينبىء عنه نسبةُ ذلك إلى بعض آلهتِهم دون كلِّها والجملةُ مقولُ القولِ وإلا لغوٌ لأن الاستثناءَ مفرَّغٌ وهذا الكلامُ مقرِّرٌ لما مر من قولهم وما نحن بتاركي آلهتِنا عن قولك وما نحن لك بمؤمنين فإن اعتقادهم بكونه ﵊ كما قالوا وحاشاه عن ذلك يوجب عدمَ الاعتدادِ بقوله وعدِّه من قبيل الخُرافاتِ فضلاً عن التصديق والعملِ بمقتضاه يعنون إنا لا نعُدّ كلَامك إلا من قبيلِ ما لا يحتمل الصِّدقَ والكذِبَ من الهذَيانات الصادرةِ عن المجانين فكيف نصدِّقه ونؤمن به ونعمل بموجبه ولقد سلكوا في طريقة المخالفةِ والعناد إلى سبيل الترقي من الأدنى إلى الأعلى حيث أَخبَروا أولاً عن عدم مجيئِه بالبينة مع احتمال كونِ ما جاءَ به ﵊ حجةً في نفسه وإن لم تكن واضحةَ الدِلالة على المراد وثانياً عن ترك الامتثال بقوله ﵊ بقولهم وما نحن بتاركي آلهتِنا عن قولك مع إمكان تحققِ ذلك بتصديقهم له ﵊ في كلامه ثم نفَوا تصديقهم له ﵊ بقولهم وما نحن لك بمؤمنين مع كون كلامِه ﵊ مما يقبل التصديقَ ثم نفَوْا عنه تلك المرتبةَ أيضاً حيث قالوا ما قالوا قاتلهم الله أنَّي يُؤفكون

{بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “ilahlarımızdan biri kötü bir şekilde.” onlara sövmen, onlara ibadetten alıkoyman ve daha önce geçen {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ} sözünle onları uluhiyet ve mabudiyet mertebesinden düşürmen sebebiyle seni delilikle çarptığını [söyleriz]. {سُوءٍ} kelimesindeki tenvin azlık bildirmek içindir; sanki bunu ilahlarının tamamına değil de bir kısmına nispet etmelerinin hissettirdiği üzere, kötülükte mübalağa etmemişlerdir. Cümle, kavlin mef'ulüdür; {إِلَّا} ise istisna-i müferrağ olduğu için lağvdır (amel etmez). Bu söz, daha önce geçen {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} sözlerini pekiştirmektedir. Zira onların onun (aleyhisselâm) -hâşâ öyle olmaktan uzaktır- dedikleri gibi olduğuna inanmaları, onun sözünü hiçe saymayı ve onu tasdik edip gereğince amel etmek şöyle dursun, hurafeler kabilinden saymayı gerektirir. Şunu demek istemektedirler: Biz senin sözünü delilerden sâdır olan, doğruluğu ve yalancılığı kabul etmeyen hezeyanlar kabilinden sayıyoruz; o halde onu nasıl tasdik edip ona inanacak ve gereğince amel edeceğiz? Muhalefet ve inat yolunda aşağıdan yukarıya doğru bir tırmanma usulü izlemişlerdir: Zira ilk önce, getirdiği şey kendi içinde bir delil olma ihtimali taşısa ve maksada delaleti açık olmasa bile, delil getirmediğini bildirmişlerdir. İkinci olarak sözünü tasdik etmeleri mümkün iken {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ} diyerek onun sözüne uymayı terk ettiklerini bildirmişlerdir. Sonra sözü tasdiki kabul eder cinsten olduğu halde {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} diyerek onu tasdik etmeyi nefyetmişlerdir. Ardından bu sözleri söyleyerek onun sözünden bu mertebeyi de nefyetmişlerdir. Allah onları kahretsin, nasıl da haktan çevriliyorlar!

{قَالَ إِنِّي أَُشْهِدُ اللهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِىء مّمَّا تُشْرِكُونَ

{قَالَ إِنِّي أَُشْهِدُ اللهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِىء مّمَّا تُشْرِكُونَ

{مِن دُونِهِ} أي من إشراككم مِن دُونِ الله أي من غير أن ينزِّل به سلطاناً كما قال في سورة الأعراف أتجادلونني في أسماء سميتوها أنتم وآباؤكم مَّا أَنزَلَ الله بِهَا من سلطان أو مما تشركونه من آلهة غيرِ الله أجاب به عن مقالتهم الحمقاءِ المبنيةِ على اعتقاد كونِ آلهتِهم مما يضُرُّ أو ينفع وأنها بمعزل من ذلك ولما كان ما وقع أولاً عنه ﵊ في حق آلهتِهم من كونها بمعزل عن الألوهية إنما وقع في ضمن الأمرِ بعبادة الله تعالى واختصاصِه بها وقد شق عليهم ذلك وعدّوه مما يورِث شيْناً حتى زعَموا أنها تصيبه ﵊ بسوء مجازاةٍ لصنيعه معها صرح ﵊ بالحقِّ وصدَع به حيث أُخبر ببراءته القديمةِ عنها بالجملة الاسميةِ المصدّرةِ بإنّ وأَشهد الله على ذلك وأمرهم بأن يسمعوا ذلك ويشهدوا به استهانةً بهم ثم أمرهم بالاجتماع والاحتشادِ مع آلهتم جميعاً دون بعضٍ منها حسبما يُشعر به قولُهم بعضُ آلهتنا والتعاونِ في أيصال الكيد إليه ﵊ ونهاهم عن الإنظار والإمهالِ في ذلك فقال

{مِنْ دُونِهِ} “[Hûd] dedi ki: Şüphesiz ben Allah’ı şahit tutuyorum; siz de şahit olun ki ben O’ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım.” yani Allah'tan başka ortak koşmanızdan, yani hakkında hiçbir delil indirmediği halde ortak koşmanızdan [uzağım]; nitekim A'râf sûresinde şöyle buyurmuştur: {أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ}. Yahut Allah'tan başka ortak koştuğunuz ilahlardan [uzağım]. İlahlarının zarar veya fayda verebileceği inancına dayanan ve onların bundan tamamen uzak olduğu gerçeğini hiçe sayan bu ahmakça sözlerine böylece cevap vermiştir. Daha önce onun (aleyhisselâm) tarafından ilahları hakkında uluhiyetten uzak olduklarına dair söylenenler sırf Allah Teâlâ'ya ibadet etme ve kulluğu yalnız O'na has kılma emri zımnında vuku bulduğu, bu durum da onlara ağır gelip bunu kendilerine bir kusur saydıkları ve hatta onlara yaptığı muameleye karşılık ilahlarının ona bir kötülükle çarptığını iddia ettikleri için, o (aleyhisselâm) hakkı açıkça ilan edip haykırmıştır. Şöyle ki, {إِنَّ} ile başlayan isim cümlesiyle onlardan ezelden beri beri olduğunu bildirmiş, buna Allah'ı şahit tutmuş ve onları hafife alarak bunu işitip şahitlik etmelerini emretmiştir. Ardından onların "ilahlarımızdan biri" sözünün hissettirdiği üzere, ilahlarının bir kısmıyla değil hepsiyle toplanıp bir araya gelmelerini ve kendisine tuzak kurmada yardımlaşmalarını emretmiş, bu hususta mühlet verip ertelemeyi de yasaklayarak şöyle demiştir:

{فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنظرون} أي إن صح ما لوحتم به من كون آلهتِكم مما يقدِر على إضرار مَنْ ينال منها ويصُدّ عن عبادتها ولو بطريق ضِمنيَ فإني بريءٌ منها فكونوا أنتم معها جميعاً وباشروا كيدي ثم لا تُمهلوني ولا تسامحوني في ذلك فالفاءُ لتفريع الأمرِ على زعمهم في قدرة آلهتِهم على ما قالوا وعلى البراءة كليهما وهذا من أعظم المعجزاتِ فإنه ﵊ كان رجلاً مفْرَداً بين الجمِّ الغفير والجمعِ الكثير من عُتاة عادٍ الغلاظِ الشِّدادِ وقد خاطبهم بما خاطبهم وحقّرهم وآلهتَهم وهيَّجهم على مباشرة مبادى المضادة والمضارة وحثّهم على التصدِّي لأسباب المُعازّة والمعارّة فلم يقدروا على مباشرة شيءٍ مما كلفوه وظهر عجزُهم عن ذلك ظهوراً بيناً كيف لا وقد التجأ إلى ركن منيعٍ رفيعٍ واعتصم بحبل متينٍ حيث قال

{فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ} “Haydi hepiniz toptan bana tuzak kurun, sonra da bana hiç mühlet vermeyin!” Yani şayet ilahlarınızın, kendilerine dil uzatan ve onlara ibadetten alıkoyan kimseye zımni yolla da olsa zarar vermeye gücü yettiğine dair ima ettiğiniz şey doğruysa, ben onlardan beriyim; öyleyse siz de onlarla hep birlikte olun, bana tuzak kurmaya girişin, sonra da bana hiç mühlet vermeyin ve bu konuda bana en ufak bir müsamaha göstermeyin! Fâ harfi, bu emrin ilahlarının gücü hakkındaki iddialarına ve onun beraatine terettüp etmesi içindir. Bu, en büyük mucizelerdendir; zira o (aleyhisselâm) Âd kavminin kaba ve zorba azgınlarından oluşan muazzam bir kalabalık ve büyük bir topluluk karşısında tek bir adamdı. Onlara hitap ettiği şeyleri söylemiş, kendilerini ve ilahlarını küçük düşürmüş, onları düşmanlık ve zarar vermenin başlangıçlarına girişmeye kışkırtmış, üstünlük ve galebe sebeplerine sarılmaya teşvik etmiştir. Buna rağmen onlar kendisine teklif ettiği hiçbir şeye girişmeye güç yetirememişler ve acziyetleri apaçık ortaya çıkmıştır. Nasıl olmasın ki! Zira o, sarp ve yüce bir sığınağa sığınmış, sağlam bir ipe sarılarak şöyle demiştir:

{إنِّي تَوَكَّلْتُ على الله ربِّي ورَبِّكُم} يعني أنكم وإن بذلتم في مُضارّتي مجهودَكم لا تقدرون على شيء مما تريدون بي فإني متوكلٌ على الله تعالى وإنما جيء بلفظ الماضي لكونه أدلَّ على الإنشاء المناسبِ للمقام وواثقٌ بكلاءتي وحفظي عن غوائلكم وهو مالكي ومالكُكم لا يصدُر عنكم شيءٌ ولا يصيبني أمرٌ إلا بإرادته ومشيئتِه ثم برهن عليه بقوله

{إنِّي تَوَكَّلْتُ على الله ربِّي ورَبِّكُم} “Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim” Yani siz bana zarar verme hususunda tüm çabanızı harcasanız da hakkımda dilediğiniz hiçbir şeye güç yetiremezsiniz. Zira ben Allah Teâlâ'ya tevekkül etmiş durumdayım. [Fiilin] geçmiş zaman kipiyle gelmesi, makama uygun olan inşâ (kesin durum bildirme) anlamına daha çok delalet etmesindendir. [Aynı zamanda] beni gözetip sizin kötülüklerinizden koruyacağına güvenmekteyim. O, benim de malikim, sizin de malikinizdir; O'nun iradesi ve meşîeti olmaksızın sizden hiçbir şey sadır olamaz ve bana hiçbir şey isabet edemez. Sonra buna şu sözüyle delil getirmiştir:

{مَا مِن دَابَّةٍ إلَاّ هُو آخِذٌ بِناصِيتِهَا} أي إلا هو مالكٌ لها قادرٌ عليها يُصرِّفها كيف يشاء غيرَ مستعْصيةٍ عليه فإن الأخذَ بالناصية تمثيلٌ لذلك

{مَا مِن دَابَّةٍ إلَاّ هُو آخِذٌ بِناصِيتِهَا} “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” Yani hiçbir canlı yoktur ki O, ona malik ve kadir olmasın, kendisine başkaldıramayacak şekilde onu dilediği gibi sevk ve idare etmesin. Zira perçemden tutmak bundan bir temsildir.

{إنَّ ربِّي عَلى صِراطٍ مُّسْتَقِيمٍ} تعليلٌ لما يدل عليه التوكلُ من عدم قدرتِهم على إضراره أي هو على الحقّ والعدلِ فلا يكاد يسلِّطكم عليّ إذ لا يَضيعُ عنده معتصِمٌ ولا يفتاتُ عليه ظالمٌ والاقتصارُ على إضافة الربِّ إلى نفسه إما بطريق الاكتفاءِ لظهور المرادِ وإما لأن فائدةَ كونِه تعالى مالكاً لهم أيضاً راجعةٌ إليه عليه الصلاة والسلام

{إنَّ ربِّي عَلى صِراطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir” Tevekkülün delalet ettiği, onların kendisine zarar veremeyecekleri hususunun gerekçesidir; yani O, hak ve adalet üzeredir, bu yüzden sizi bana asla musallat etmez. Zira O'na sığınan kimse O'nun katında zayi olmaz ve hiçbir zalim O'na rağmen başına buyruk hareket edemez. Rab [isminin] sadece kendi nefsine izafe edilmesiyle yetinilmesi, ya maksadın açık olmasından dolayı iktifa yoluyladır ya da Allah Teâlâ'nın onların da maliki olmasının faydası yine kendisine (aleyhissalâtü vesselâm) döneceği içindir.

هود من آية ٥٧ إلى آية ٥٩

Hûd 57. ayetten 59. ayete kadar

{فَإِن تَوَلَّوْاْ} أي تتولَّوا بحذف إحدى التاءين أي أن تستمرّوا على ما كنتم عليه من التولي والإعراض

{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirseniz” yani iki "te"den birinin hazfiyle {تَتَوَلَّوْا} demektir; yani yüz çevirme ve haktan uzaklaşma konusundaki mevcut haliniz üzere devam ederseniz [demektir].

{فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ} أي لم أعاتَبْ على تفريط في الإبلاغ وكنتم محجوجين بأن بلغكم الحقَّ فأبيتم إلا التكذيبَ والجحود

{فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ} “Ben size benimle gönderilen şeyleri tebliğ etmiş bulunuyorum” Yani tebliğde kusur etmekle kınanmam; size hak ulaştığı halde yalanlama ve inkârdan başka bir şeye yanaşmadığınız için hüccet size karşı sabit olmuştur.

{وَيَسْتَخْلِف رَبِّي قَوماً غَيرَكُم} استئنافٌ بالوعيد لهم بأن الله تعالى يهلكهم ويستخلف في ديارهم وأموالِهم قوماً آخرين أو عطفٌ على الجواب بالفاء ويؤيده قراءةُ ابن مسعود ﵁ بالجزْم عطفاً على الموضع كأنه قيل فإن تولّوا يعذرني ويهلكهم ويستخلفْ مكانكم آخرين وفي اقتصار إضافةِ الربِّ ﵊ رمزٌ إلى اللطف به والتدميرِ للمخاطبين

{وَيَسْتَخْلِف رَبِّي قَوماً غَيرَكُم} “Ve Rabbim sizin yerinize başka bir kavim getirir” Allah Teâlâ'nın onları helak edip yurtlarına ve mallarına başka bir kavmi halef kılacağı yönünde onlar için bir tehdit bildiren istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Yahut fâ ile gelen cevaba atıftır; İbn Mes'ûd'un (radıyallâhu anh) mahalle atfen cezm ile okuduğu kıraat de bunu destekler. Sanki şöyle denilmiştir: Eğer yüz çevirirseniz, O beni mazur sayar, onları helak eder ve sizin yerinize başkalarını halef kılar. Rab [isminin] sadece kendi nefsine izafesiyle (aleyhisselâm) yetinilmesinde, kendisine lütufta bulunulacağına ve muhatapların ise helak edileceğine dair bir işaret vardır.

{وَلَا تَضُرُّونَهُ} بتولّيكم

{وَلَا تَضُرُّونَهُ} “Ve O'na zarar veremezsiniz” yüz çevirmenizle.

{شَيئاً} من الضرر لاستحالة ذلك عليه ومن جزم ويستخلف أسقط منه النون

{شَيئاً} “hiçbir şekilde” [yani hiçbir] zararla [zarar veremezsiniz], çünkü O'nun hakkında bu imkânsızdır. {وَيَسْتَخْلِفْ} kelimesini meczum okuyan kimse, buradan nûn harfini düşürmüştür.

{إنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيءٍ حَفِيظٌ} أي رقيبٌ مهيمنٌ فلا تخفى عليه أعمالُكم فيجازيكم بحسبها أو حافظٌ مستولٍ على كل شيء فكيف يضُرّه شيءٌ وهو الحافظُ للكل

{إنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيءٍ حَفِيظٌ} “Şüphesiz Rabbim her şeyi gözetleyip koruyandır” Yani her şeyi görüp gözeten ve hâkim olandır; dolayısıyla amelleriniz O'na gizli kalmaz ve sizi bunlara göre cezalandırır. Yahut her şeyi koruyan ve her şeye hâkim olandır; her şeyi koruyup gözeten O iken herhangi bir şey O'na nasıl zarar verebilir ki!

{ولما جاء أمرنا} أي نزل عذابُنا وفي التعبير عنه بالأمر مضافاً إلى ضميره ﷻ وعن نزوله بالمجيء ما لا يَخفْى من التفخيم والتهويلِ أو ورد أمرُنا بالعذاب

{ولما جاء أمرنا} “Emrimiz geldiği zaman” yani azabımız indiğinde. Azabın, O'nun (celle celâluhû) zamirine izafe edilen "emir" kelimesiyle ve inmesinin de "gelme" lafzıyla ifade edilmesinde tazim ve dehşet bildirme anlamı açıkça görülmektedir; yahut "azap konusundaki emrimiz ulaştığında" demektir.

{نَجَّيْنَا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} وكانوا أربعةَ آلافٍ

{نَجَّيْنَا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık” Onlar dört bin kişi idiler.

{بِرَحْمَةٍ} عظيمةٍ كائنةٍ لهم

{بِرَحْمَةٍ} “bir rahmetle” kendilerine bahşedilen büyük [bir rahmetle].

{منا} وهي الإيمان الذي أنعمنا به عليهم بالتوفيق له والهدايةِ إليه

{منا} “tarafımızdan” Bu da muvaffak kılarak ve hidayet ederek kendilerine lütfettiğimiz imandır.

{وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} أي كانت تلك التنجيةُ تنجيةً من عذاب غليظ وهي السَّمومُ التي كانت تدخل أنوفَ الكفرة وتخرج من أدبارهم فتقطعهم إرْباً إرْباً وقيل أريد بالثانية التنجيةُ من عذاب الآخرةِ ولا عذاب أغلظ منه وأشدُّ وهذه التنجيةُ وإن لم تكن مقيدةً بمجيء الأمرِ لكن جيء بها تكملةً للنعمة عليهم وتعريضاً بأن المهلَكين كما عُذّبوا في الدنيا بالسَّموم فهم معذبون في الآخرة بالعذاب الغليظ

{وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} “Ve onları ağır bir azaptan kurtardık” Yani bu kurtarma, şiddetli ve ağır bir azaptan kurtarmaydı; bu azap da kâfirlerin burunlarından girip arkalarından çıkan ve onları parça parça eden samyeli rüzgârıydı. İkincisiyle ahiret azabından kurtarılmanın kastedildiği de söylenmiştir ki ondan daha ağır ve daha çetin bir azap yoktur. Bu kurtarış, emrin gelmesiyle kayıtlı olmasa da, onlara olan nimetin tamamlanması ve helak edilenlerin dünyada samyeli ile azap gördükleri gibi ahirette de ağır bir azapla cezalandırılacaklarına üstü kapalı bir işaret olarak zikredilmiştir.

{وتلك عاد} أنث الاسم الإشارةِ باعتبار القبيلةِ أو لأن الإشارةَ إلى قبورهم وآثارهِم

{وتلك عاد} “İşte bu, Âd [kavmiydi]” Kabile anlamı gözetilerek yahut işaret onların kabirlerine ve kalıntılarına yönelik olduğu için işaret ismi müennes kılınmıştır.

{جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِم} كفروا بها بعدما استيقنوها

{جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِم} “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler” kesin olarak bildikten sonra onları inkâr ettiler.

{وَعَصَوْا رُسُلَهُ} جمعَ الرسلَ مع أنه لم يرسِلْ إليهم غيرَ هودٍ ﵊ تفظيعاً لحالهم وإظهاراً لكمال كفرِهم وعنادِهم ببيان أن عصيانهم له ﵊ عصيانٌ لجميع الرسلِ السابقين واللاحقين لاتفاق كلمتِهم على التوحيد لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ من رسلِه فيجوز أن يرادَ بالآيات ما أتى به هودٌ وغيرُه من الأنبياءِ ﵈ وفيه زيادةُ ملاءمةٍ لما تقدم من جميع الآياتِ وما تأخر من قوله

{وَعَصَوْا رُسُلَهُ} “Ve O'nun elçilerine isyan ettiler” Kendilerine Hûd'dan (aleyhisselâm) başkası gönderilmediği halde elçilerin çoğul olarak getirilmesi; durumlarının vahametini belirtmek, ona (aleyhisselâm) isyan etmelerinin tevhid hususunda söz birliği içinde olan önceki ve sonraki bütün peygamberlere isyan etmek anlamına geldiğini beyan ederek küfür ve inatlarının tamlığını göstermek içindir; nitekim [ayette]: “O'nun elçilerinden hiçbirini ayırt etmeyiz” buyrulmuştur. Dolayısıyla ayetlerden kastın Hûd ve diğer peygamberlerin (aleyhimüsselâm) getirdikleri olması caizdir. Bunda, daha önce geçen ayetlerin geneliyle ve sonradan gelen şu sözüyle de daha fazla bir uyum vardır:

{واتبعوا أمر كل جبار عَنِيدٍ} من كبرائهم ورؤسائِهم الدعاةِ إلى الضلال وإلى تكذيب الرسلِ فكأنه قيل عصَوا كلَّ رسولٍ واتبعوا أمرَ كلِّ جبارٍ وهذا الوصفُ ليس كما سبق من جحود الآياتِ وعصيانِ الرسلِ في الشمول لكل فردٌ منهم فإن الاتباعَ للأمر من أوصاف الأسافلِ دون الرؤساء

{واتبعوا أمر كل جبار عَنِيدٍ} “Ve her inatçı zorbanın emrine uydular” Sapıklığa ve peygamberleri yalanlamaya çağıran büyüklerinin ve reislerinin [emrine uydular]. Sanki şöyle denilmiştir: Her elçiye isyan ettiler ve her zorbanın emrine uydular. Bu vasıf, onlardan her bir ferdi kapsaması bakımından daha önce geçen ayetleri inkâr etmek ve elçilere isyan etmek gibi değildir; zira emre uymak reislerin değil, tâbilerin vasfıdır.

} ١ هود من آية ٦٠ إلى آية ٦١ وعنيدٌ فعيلٌ من عنَد عندا وعندا إذا طغا والمعنى عصَوا مَنْ دعاهم إلى الهدى وأطاعوا من حداهم إلى الردى

Hûd 60. ayetten 61. ayete kadar. 'Anîd (عَنِيد), haddi aştığı zaman söylenen 'anede-'aneden-ve-'unûden (عَنَدَ عَنْدًا وَعُنُودًا) kökünden fa'îl veznindedir. Anlamı ise şudur: Kendilerini hidayete çağıran kimseye isyan ettiler ve kendilerini helake sürükleyen kimseye itaat ettiler.

{وأتبعوا فِى هَذِهِ الدنيا لَعْنَةً} إبعاداً عن الرحمة وعن كل خير أي جُعلت اللعنةُ لازمةً لهم وعبّر عن ذلك بالتبعية للمبالغة فكأنها لا تفارقهم وإن ذهبوا كلَّ مذهبٍ بل تدور معهم حيثما داروا ولوقوعه في صحبة اتباعهم رؤساءهم يعني أنهم لما اتّبعوهم أُتبعوا ذلك جزاءً لصنيعهم جزاءً وفاقاً

{وأتبعوا فِى هَذِهِ الدنيا لَعْنَةً} “Bu dünyada da bir lanet onların peşine takıldı” rahmetten ve her türlü hayırdan uzaklaştırma [peşlerine takıldı]. Yani lanet onların ayrılmaz bir parçası kılındı. Mübalağa amacıyla bu durum peşe takılma ile ifade edilmiştir; sanki onlar hangi yola giderlerse gitsinler lanet onlardan ayrılmamakta, bilakis onlar nereye dönerlerse lanet de onlarla dönmektedir. Ayrıca bu ifadenin reislerine uymalarının peşi sıra gelmesi; reislerine uyduklarında, yaptıklarına tam uygun bir ceza olarak bu lanetin peşlerine takılmış olduğunu anlatır.

{وَيومَ الْقِيَامَةِ} أي أُتبعوا يوم القيامة أيضاً لعنةً وهي عذابُ النارِ المخلد حُذفت لدِلالة الأولى عليها وللإيذان بكون كلَ من اللغتين نوعاً برأسه لم تُجمعا في قرن واحد بأن يقال وأتبعوا في هذه الدنيا ويومَ القيامة لعنةً كما في قوله تعالى واكتبْ لنا في هذه الدنيا حسنةً وفي الآخرة إيذاناً باختلاف نوعي الحسنتين فإن المرادَ بالحسنة الدنيويةِ نحوُ الصِّحةُ والكَفاف والتوفيقُ للخير وبالحسنة الأخروية الثوابُ والرحمةُ

{وَيومَ الْقِيَامَةِ} “ve kıyamet gününde de” Yani kıyamet gününde de peşlerine bir lanet takılmıştır ki o da ebedi cehennem azabıdır; ilk [lanet] buna delalet ettiği için hazfedilmiştir. Ayrıca iki lanetin her birinin başlı başına müstakil bir tür olduğunu bildirmek için; “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de” ayetinde her iki iyiliğin türlerinin farklı olduğuna işaret edildiği gibi, “bu dünyada ve kıyamet gününde peşlerine bir lanet takıldı” şeklinde tek bir terkipte bir araya getirilmemiştir. Zira dünyadaki iyilikten maksat sağlık, yetecek kadar rızık ve hayra muvaffak kılınmak gibi şeyler iken, ahiretteki iyilikten maksat sevap ve rahmettir.

{أَلَا إِنَّ عَاداً كَفَرُوا رَبَّهُم} أي بربهم أو نعمةَ ربهم حملاً له على نقيضه الذي هو الشكرُ أو جحدوه

{أَلَا إِنَّ عَاداً كَفَرُوا رَبَّهُم} “Bilin ki Âd, Rablerini inkâr etti” Yani Rablerine nankörlük ettiler veya zıddı olan şükür anlamına hamledilerek Rablerinin nimetine nankörlük ettiler yahut O'nu inkâr ettiler.

{ألَا بُعْداً لِعَادٍ} دعاءٌ عليهم بالهلاك مع كونهم هالكين أيَّ هلاك تسجيلاً عليهم باستحقاق الهلاكِ واستيجابِ الدمار وتكريرُ حرفِ التنبيهِ وإعادةُ عادٍ للمبالغة في تفظيع حالِهم والحثِّ على الاعتبار بقصتهم

{ألَا بُعْداً لِعَادٍ} “Dikkat edin! Âd [kavmi] uzak olsun!” Zaten nasıl bir helakle helak olmuş olsalar da helaki hak ettiklerini ve yok olmayı hak ettiklerini tescil etmek üzere aleyhlerine yapılmış bir helak duasıdır. Uyarı edatının tekrarlanması ve "Âd" isminin yeniden zikredilmesi, durumlarının vahametini abartmak ve kıssalarından ibret almaya teşvik etmek içindir.

{قومِ هُود} عطفُ بيانٍ لعاد فائدتُه التمييزُ عن عادِ الثانية عادِ إرمَ والإيماءُ إلى أن استحقاقَهم للبعد بسبب ما جرى بينهم وبين هود ﵊ وهم قومُه

{قومِ هُود} “Hûd'un kavmi!” [ifadesi], Âd kelimesi için bir atf-ı beyandır. Bunun faydası, ikinci Âd olan İrem Âd'ından ayırt etmek ve [rahmetten] uzak kalmayı hak etmelerinin, kendileri onun kavmi oldukları halde Hûd (aleyhisselâm) ile aralarında geçen olaylar sebebiyle olduğuna işaret etmektir.

{وإلى ثمود أخاهم صالحا} عطف على ما سبق من قوله تعالى وإلى عاد أخاهم هودا وثمودُ قبيلةٌ من العرب سُمُّوا باسم أبيهم الأكبرِ ثمود بن عابر بن إرمَ بنِ سام وقيل إنما سموا بذلك لقلة مائهم من الثمد وهو الماء القليل وصالح ﵊ هو ابنُ عبيدِ بنِ آسف بنِ ماشج بن عبيدِ بن جادر بن ثمود ولما كان الإخبار بإرساله إليهم مظِنّةً لأن يسأل ويقال ماذا قال لهم قيل جواباً عنه بطريق الاستئناف

{وإلى ثمود أخاهم صالحا} “Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]” Allah Teâlâ'nın daha önce geçen {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} sözüne atıftır. Semûd, Araplardan bir kabiledir; en büyük ataları olan Semûd b. Âbir b. İrem b. Sâm'ın ismiyle isimlendirilmişlerdir. Az su anlamına gelen "semed" (الثمد) kelimesinden hareketle sularının azlığından dolayı bu adı aldıkları da söylenmiştir. Sâlih (aleyhisselâm) ise Ubeyd b. Âsif b. Mâşic b. Ubeyd b. Câdir b. Semûd'un oğludur. Onun kendilerine gönderildiğinin bildirilmesi, "Onlara ne dedi?" diye sorulmasına zemin hazırladığı için, buna cevap olarak istînâf yoluyla şöyle denildi:

{قال يا قوم اعبدوا الله} أي وحدَه وعلل ذلك بقوله

{قال يا قوم اعبدوا الله} “Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin” yani yalnızca O'na [kulluk edin]. Bunu da şu sözüyle gerekçelendirdi:

{مَا لَكُم مّنْ إله غيرُهُ} ثم زيد فيما يبعثهم على الإيمان والتوحيدِ ويحثّهم على زيادة الإخلاصِ فيه بقوله

{مَا لَكُم مّنْ إله غيرُهُ} “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” Sonra onları imana ve tevhide sevk eden ve bu hususta ihlaslarını artırmaya teşvik eden şey şu sözüyle pekiştirildi:

{هُو أنشَأَكُم من الأرض} أين هو كوّنكم وخلقَكم منها لا غيرُه قصرُ قلبٍ أو قصرُ إفرادٍ فإن خلقَ آدمَ ﵊ منها خلقٌ لجميع أفرادِ البشر منها لما مر مرارا من أن خِلقتَه ﵊ لم تكن مقصورةً على نفسه بل كانت أُنموذَجاً منطويا على خلق جيمع ذرياتِه التي ستوجد إلى يوم القيامة انطواءً إجمالياً وقيل إن خلقَ آدمَ ﵊ وإنشاءَ موادِّ النطَفِ التي منها خُلق نسلُه من التراب إنشاءٌ لجميع الخلقِ من الأرض فتدبر

{هُو أنشَأَكُم من الأرض} “Sizi topraktan O meydana getirdi” Yani başkası değil, sizi ondan var eden ve yaratan O'dur; bu kasr-ı kalb veya kasr-ı ifrâddır. Zira Âdem'in (aleyhisselâm) topraktan yaratılması, insan nev'inin tüm fertlerinin topraktan yaratılması demektir. Çünkü defalarca geçtiği üzere onun (aleyhisselâm) yaratılışı sadece kendisiyle sınırlı kalmamış, bilakis kıyamet gününe kadar var olacak bütün zürriyetinin yaratılışını icmâlî olarak içinde barındıran bir model olmuştur. Ayrıca Âdem'in (aleyhisselâm) yaratılmasının ve neslinin yaratıldığı nutfelerin maddelerinin topraktan meydana getirilmesinin bütün yaratılmışların topraktan var edilmesi anlamına geldiği de söylenmiştir; iyi düşün!

{واسْتَعمرَكُم} من العمر أي عمّركم واستبقاكم

{واسْتَعمرَكُم} “ve sizi yerleştirdi” 'Ömür' kelimesinden gelip; yani size ömür verdi ve sizi yaşattı demektir,

{فِيهَا} أو من العمارة أي

{فِيهَا} “orada” Yahut imar kökünden gelir; yani

} ١ هود من آية ٦٢ إلى آية ٦٣ أقدركم على عِمارتها أو أمركم بها وقيل هو من العمرى بمعنى أعمرَكم فيها ديارَكم ويرِثها منكم بعد انصرامِ أعمارِكم أو جعلكم معمِّرين ديارَكم تسكُنونها مدةَ عمرِكم ثم تتركونها لمثلكم

Hûd 62. ayetten 63. ayete kadar. orayı imar etmeye sizi muktedir kıldı yahut orayı imar etmenizi emretti demektir. 'Umrâ'dan (ömür boyu kullanım bağışı) geldiği de söylenmiştir; yani orada yurtlarınızı size tahsis etmiş olup ömürleriniz sona erdikten sonra orayı sizden miras olarak geri alacaktır yahut yurtlarınızı ömrünüz boyunca oturacağınız ve sonra sizin gibilere bırakacağınız şekilde imar eden kimseler kılmıştır.

{فاسْتغفِرُوه ثُمَّ تُوبُوا إِلَيه} فإن ما فُصل من فنون الإحسانِ داعٍ إلى الاستغفار عما وقعَ منهُم من التفريطِ والتوبةِ عما كانوا يباشرونه من القبائح وقد زيد في بيان ما يوجب ذلك فقيل

{فاسْتغفِرُوه ثُمَّ تُوبُوا إِلَيه} “Öyleyse O'ndan mağfiret dileyin, sonra da O'na tövbe edin!” Zira tafsilatıyla anlatılan bu ihsan çeşitleri, onlardan sadır olan kusurlardan dolayı mağfiret dilemeyi ve işlemekte oldukları çirkinliklerden tövbe etmeyi gerektirir. Bunu gerektiren hususun beyanında daha da ileri gidilerek şöyle denilmiştir:

{إنَّ رَبِّي قَرِيب} أي قريبُ الرحمةِ كقوله تعالى إن رحمةَ الله قريبٌ من المحسنين

{إنَّ رَبِّي قَرِيب} “Şüphesiz Rabbim yakındır” yani rahmeti yakındır; nitekim Allah Teâlâ: “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” buyurmuştur.

{مُّجِيبٌ} لمن دعاه وسأله وقد روعي في النظم الكريمة نكتةٌ حيث قُدّم ذكرُ العلةِ الباعثةِ المتقدمةِ على الأمر بالاستغفار والتوبةِ وأُخّر عنه ذكر الغائبة المتأخرةِ عنهما في الوجود أعني الإجابة

{مُّجِيبٌ} “icabet edendir” Kendisine dua edip O'ndan isteyene [icabet edendir]. Bu yüce nazımda ince bir nükte gözetilmiştir: Şöyle ki, mağfiret dileme ve tövbe emrinden önce gelen sevk edici illet öne alınmış; varlık bakımından bunlardan sonra gelen nihai gaye, yani icabet ise sonraya bırakılmıştır.

{قَالُوا يا صَالِحُ قد كُنتَ فينَا مَرْجُوّاً} أي كنا نرجو منك لِما كنا نرى منك من دلائل السَّداد ومخايلِ الرشاد أن تكون لنا سيداً ومستشاراً في الأمور وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فاضلاً خيّراً نقدّمك على جميعنا وقيل كنا نرجو أن تدخُلَ في ديننا وتوافقَنا على ما نحنُ عليه

{قَالُوا يا صَالِحُ قد كُنتَ فينَا مَرْجُوّاً} “Dediler ki: Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit beslenen biriydin” Yani sende gördüğümüz doğruluk delilleri ve rüşt alametleri sebebiyle işlerimizde bize bir efendi ve danışman olmanı ümit ediyorduk. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre: Hepimizin önüne geçireceğimiz faziletli ve hayırlı bir kimse [olmanı umuyorduk]. Dinimize girmeni ve üzerinde bulunduğumuz şeyde bize uymanı ümit ediyorduk da denilmiştir.

{قَبْلَ هَذَا} الذي باشرتَه من الدعوة إلى التوحيد وتركِ عبادة آلهة أو قبل هذا الوقتِ فكأنهم لم يكونوا إلى الآن على يأس من ذلك ولو بعد الدعوةِ إلى الحق فالآن قد انصرَم عنك رجاؤُنا وقرأ طلحةُ مرجُوءاً بالمد والهمزة

{قَبْلَ هَذَا} “bundan önce” Tevhide ve ilahlara tapmayı terk etmeye dair başlattığın bu davetten önce yahut bu vakitten önce. Sanki onlar -hakka davetten sonra da olsa- şimdiye kadar bundan ümitlerini kesmemişlerdi; [bu yüzden]: Artık şimdi senden ümidimiz tamamen kesildi [demişlerdir]. Talha bunu med ve hemze ile {مَرْجُوءًا} şeklinde okumuştur.

{أَتَنْهَانا أَن نَعْبُد مَا يَعبد آبَاؤنا} أي عبَدوه والعدول إلى صيغة المضارعِ لحكايةِ الحالِ الماضيةِ

{أَتَنْهَانا أَن نَعْبُد مَا يَعبد آبَاؤنا} “Atalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun?” Yani onların tapmış oldukları şeylere [tapmaktan]. Muzâri sîgasına geçilmesi, geçmiş halin hikâye edilmesi içindir.

{وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إليه} من التوحيد وتركِ عبادةِ الأوثانِ وغيرِ ذلك من الاستغفار والتوبة

{وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إليه} “Ve doğrusu biz, bizi çağırdığın şeyden derin bir şüphe içindeyiz” [yani] tevhidden, putlara tapmayı terk etmekten ve mağfiret dilemekle tövbe etmek gibi diğer şeylerden [şüphe içindeyiz].

{مُرِيبٍ} أي مُوقعٌ في الريبة مِنْ أرابه أي أوقعه في الريبة أي قلقِ النفسِ وانتفاءِ الطمُأنينة أو من أراب إذا كان ذا رِيبةٍ وأيَّهما كان فالإسنادُ مجازيٌّ والتنوينُ فيه وفي شك للتفخيم

{مُرِيبٍ} “kuşku verici” Yani şüpheye düşürücü demektir; arâbehu (أرابه) yani "onu şüpheye düşürdü", yani nefsin tedirginliğine ve huzursuzluğuna sevk etti manasındadır; yahut "şüphe sahibi oldu" anlamındaki erâbe (أراب) fiilindendir. Hangisi olursa olsun isnad mecazîdir. Bunda ve "şekk" kelimesindeki tenvin ise tazim (şüphenin büyüklüğünü belirtmek) içindir.

{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ} أي أخبروني

{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ} “Dedi ki: Ey kavmim! Söyler misiniz?” yani bana haber verin,

{إِن كُنتُ} في الحقيقة

{إِن كُنتُ} “eğer ben... isem” gerçekte,

{على بَيّنَةٍ} أي حجةٍ ظاهرةٍ وبرهانٍ وبصيرة

{على بَيّنَةٍ} “apaçık bir delil üzerinde” yani açık bir hüccet, burhan ve basiret [üzerinde],

{مّن رَّبّى} مالكي ومتولّي أمري

{مّن رَّبّى} “Rabbimden” malikimden ve işlerimi idare edenden,

{وَآتَانِى مِنْهُ} من جهته

{وَآتَانِى مِنْهُ} “ve bana katından vermişse” Kendi katından/tarafından,

{رَحْمَةً} نبوّةً وهذه الأمورُ وإن كانت محقّقة الوقوعِ لكنها صُدّرت بكلمة الشك اعتباراً لحال المخاطبين ورعايةً لحسن المحاوَرةِ لاستنزالهم عن المكابرة

{رَحْمَةً} “bir rahmet” [yani] peygamberlik [vermişse]. Bu hususlar gerçekleşmiş kesin gerçekler olduğu halde, muhatapların hali dikkate alınarak ve onları inatlarından vazgeçirmek amacıyla güzel bir hitap üslubu gözetilerek şart/şüphe edatıyla başlanmıştır.

{فَمَن يَنصُرُنِى مِنَ الله} أي ينجِّيني من عذابه والعدولُ إلى الإظهار لزيادة التهويلِ والفاءُ لترتيب إنكارِ النُّصرةِ على ما سبق من إيتاء النبوةِ وكونِه على بَيّنَةٍ مّن رَّبّهِ على تقدير العصيانِ حسبما يُعرب عنه قوله تعالى

{فَمَن يَنصُرُنِى مِنَ الله} “o takdirde beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” Yani O'nun azabından beni kim kurtarabilir? Zamir yerine açık isme (lafzatullaha) geçilmesi korkutmayı artırmak içindir. Fâ harfi ise yardımın inkârını, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun ifade ettiği üzere isyan varsayımı durumunda peygamberlik verilmesine ve Rabbinden apaçık bir delil üzere bulunmasına terettüp ettirmek içindir:

{إن عَصَيْتُهُ} أي بالمساهلة في تبليغ الرسالةِ والمجاراةِ معكم فيما تأتون وتذرون فإن العصيانَ ممنْ ذلك شأنُه أبعدُ والمؤاخذةَ عليه ألزمُ وإنكارَ نُصرتِه أدخل

{إن عَصَيْتُهُ} “eğer O'na isyan edersem” Yani risaleti tebliğde gevşeklik göstermek ve yapıp ettikleriniz hususunda size ayak uydurmak suretiyle [isyan edersem]. Zira böyle bir konumda olan kimseden isyanın sadır olması daha uzak bir ihtimal, onun hesaba çekilmesi daha kaçınılmaz ve ona yardım edilmesinin inkârı daha yerindedir.

{فَمَا تَزِيدُونَنِى} إذن باستتباعكم إيايَ كما ينبىء عنه قولهم قد كنت فينا مرجوا قَبْلَ هذا أي لا تفيدونني إذ لم يكن فيه أصلُ الخُسران حتى يزيدوه

{فَمَا تَزِيدُونَنِى} “O halde siz bana hiçbir şey artıramazsınız” “Sen bundan önce aramızda ümit beslenen biriydin” sözlerinin ima ettiği üzere, kendinize tâbi kılmaya çalışmanızla o vakit bana hiçbir şey artıramazsınız; yani bana hiçbir fayda sağlayamazsınız. Zira onda ziyanın aslı bile yoktur ki onu artırsınlar.

{غَيْرَ تَخْسِيرٍ} أي غيرَ أن تجعلوني خاسراً بإبطال أعمالي وتعريضي لسخط الله تعالى أو فما

{غَيْرَ تَخْسِيرٍ} “ziyandan başka” Yani amellerimi boşa çıkarıp beni Allah Teâlâ'nın gazabına maruz bırakarak beni zarara uğratmaktan başka [bir şey artıramazsınız]. Yahut şöyle ki: