} ١ هود من آية ٦٤ إلى آية ٦٥ تزيدونني بما تقولون غيرَ أن أنسُبَكم إلى الخسران وأقول لكم إنكم لخاسرون فالزيادةُ على معناه والفاءُ لترتيب عدمِ الزيادةِ على انتفاء الناصِرِ المفهومِ من إنكاره على تقدير العصيان مع تحقق ما ينفيه من كونه ﵊ على بَيّنَةٍ مّن رَّبّهِ وإيتائِه النبوةَ
[Hûd Sûresi 64-65. ayetler] söylediklerinizle siz beni, sizi ziyana nispet etmekten ve size «Şüphesiz siz ziyandasınız» demekten başka bir şeye sevk etmiyorsunuz. Dolayısıyla «artırma» kendi anlamındadır. Fâ harfi ise, isyan varsayımı durumunda yardımcının yokluğu inkârından anlaşılan netice üzerine -ki (aleyhisselâm)'ın Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunması ve kendisine peygamberlik verilmiş olmasıyla bunu nefyeden hususlar tahakkuk etmiştir- [bir şey] artıramamanın terettüp ettirilmesi içindir.
{وَيَا قَومِ هذه نَاقَةُ الله} الإضافةُ للتشريف والتنبيهِ على أنها مفارقةٌ لسائر ما يجانسها من حيث الخِلْقةُ ومن حيث الخلق
{وَيَا قَومِ هذه نَاقَةُ الله} “Ey kavmim! İşte bu, Allah'ın devesidir” İzafet, teşrif (şereflendirme) ve onun yaratılış ve tabiat bakımından kendi cinsindeki diğer varlıklardan farklı olduğuna dikkat çekmek içindir.
{لَكُم آية} معجزةً دالّةً على صدق نبوّتي وهي حالٌ من ناقةُ الله والعاملُ ما في هذه من معنى الفعلِ ولكم حالٌ من آيةً متقدمةٌ عليها لكونها نكرةٌ ولو تأخرتْ لكانتْ صفةً لها ويجوز أن يكون ناقةُ الله بدلاً من هذه أو عطفَ بيان ولكم خبراً وعاملاً في آية
{لَكُم آية} “size bir delil [olarak]” Peygamberliğimin doğruluğuna delalet eden bir mucizedir. Bu kelime {نَاقَةُ الله} ifadesinin hâlidir. Âmil ise {هذه} kelimesindeki fiil anlamıdır. {لَكُم} ise {آية} kelimesinin önüne geçmiş bir hâldir; çünkü o nekredir. Eğer sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu. {نَاقَةُ الله} ifadesinin {هذه} kelimesinden bedel veya atf-ı beyan olması, {لَكُم} ifadesinin de haber olup {آية} kelimesinde amel etmesi de caizdir.
{فَذَرُوهَا} خلّوها وشأنَها
{فَذَرُوهَا} “Bırakın onu” Onu kendi haline bırakın,
{تَأْكُلْ في أرض الله} ترع نباتَها وتشرب ماءَها وإضافةُ الأرضِ إلى الله تعالى لتربية استحقاقِها لذلك وتعليلِ الأمرِ بتركها وشأنَها
{تَأْكُلْ في أرض الله} “Allah'ın arzında yesin” otlasın ve suyunu içsin. Arzın Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi, devenin buna hak kazandığını pekiştirmek ve onu kendi haline bırakma emrini gerekçelendirmek içindir.
{وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوء} بولغ في النهي عن التعرّض لها بما يضرها حيث نُهيَ عن المس الذي هو من مبادىء الإصابةِ ونُكر السوءِ أي لا تضرِبوها ولا تطرُدوها ولا تقرَبوها بشيء من السوء فضلاً عن عَقرها وقتلِها
{وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوء} “ve ona bir kötülükle dokunmayın” Zarar vermenin başlangıcı olan «dokunma» yasaklanarak ve «kötülük» kelimesi nekre (belirsiz) getirilerek ona zarar verecek bir şekilde ilişmek şiddetle nehyedilmiştir. Yani; onu kesmek ve öldürmek şöyle dursun, ona vurmayın, onu kovmayın ve ona hiçbir kötülükle yaklaşmayın.
{فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ} أي قريبُ النزول روي أنهم طلبوا منه أن يُخرج من صخرة تسمّى الكاثبة ناقةً عُشَراءَ مخترِجةً جوفاءَ وبَراءً وقالوا إن فعلتَ ذلك صدقناك فأخذ صالحٌ ﵊ عليهم مواثيقَهم لئن فعلتُ ذلك لتؤمِنُنّ فقالوا نعم فصلى ودعا ربه فتمخضت الصخرة تمخض النتوج بولدها فانصدعت عن ناقة عشراء كما وصفوا وهم ينظُرون ثم أنتجت ولداً مثلَها في العِظَم فآمن به جُندُعُ بنُ عمْروٍ في جماعة ومَنَع الباقين من الإيمان دواب ابن عمرو والحُبابُ صاحبُ أوثانهم وربابُ كاهنُهم فمكثت الناقةُ مع ولدها ترعى الشجرَ وتردُ الماءَ غِبًّا فما ترفع رأسَها من البئر حتى تشربَ كلَّ ما فيها ثم تتفحّج فيحلُبون ما شاءوا حتى تمتلىء أوانيهم فيشربون ويدّخرون وكانت تصيِّف بظهر الوادي فتهرُب منها أنعامُهم إلى بطنه وتشتو ببطنه فتهرب مواشيهم إلى ظهره فشق عليهم ذلك
{فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ} “yoksa sizi pek yakın bir azap yakalar” Yani inişi yakın bir azap. Rivayet edildiğine göre kavmi Salih'ten, «Kâsibe» denilen bir kayadan on aylık gebe, iri gövdeli, karnı geniş ve bol tüylü bir dişi deve çıkarmasını istediler ve «Eğer bunu yaparsan seni tasdik ederiz» dediler. Salih (aleyhisselâm), «Eğer bunu yaparsam kesinlikle iman edecek misiniz?» diye onlardan söz aldı. Onlar da «Evet» dediler. Bunun üzerine namaz kılıp Rabbine dua etti. Kaya, gebe bir devenin doğum sancısı çekmesi gibi sarsıldı ve onlar bakıp dururken tam nitelendirdikleri gibi on aylık gebe bir deve olarak yarıldı. Sonra deve, büyüklükte kendisi gibi olan bir yavru doğurdu. Bunun üzerine Cünde' b. Amr bir toplulukla birlikte ona iman etti. Geri kalanların iman etmesine ise Düvâb b. Amr, putlarının sorumlusu Hubâb ve kâhinleri Rebâb engel oldu. Deve yavrusuyla birlikte kalarak ağaçlardan otluyor ve bir gün arayla suya geliyordu. Kuyudaki bütün suyu içmedikçe başını kaldırmazdı. Sonra bacaklarını açar, onlar da kapları doluncaya kadar diledikleri gibi sağar, içerler ve saklarlardı. Deve yaz mevsimini vadinin sırtında geçirirdi; bunun üzerine onların hayvanları vadinin içine kaçardı. Kışın ise vadinin içinde geçirirdi; bu defa da hayvanları vadinin sırtına kaçardı. Bu durum onlara ağır geldi.
{فَعَقَرُوهَا} قيل زَيَّنت عقرَها لهم عُنيزةُ أمُّ غَنَم وصدَقةُ بنتُ المختارِ فعقروها واقتسموا لحمها فرقي سقيها جبلا اسمه قارة فرغا ثلاثاً فقال صالح لهم أدركوا الفصيل عسى أن يرفع عنكم العذاب فلم يقدِروا عليه وانفجرت الصخرةُ بعد رغائه فدخلها
{فَعَقَرُوهَا} “Derken onu kestiler/boğazladılar” Denildi ki: Deveyi kesmeyi onlara Ganem'in annesi Uneyze ile Sadaka binti'l-Muhtâr süslü gösterdi. Sonunda deveyi kestiler ve etini paylaştılar. Devenin yavrusu ise «Kâre» adı verilen bir dağa çıktı ve üç defa feryat etti. Salih onlara: «Yavruya yetişin, umulur ki azap sizden kaldırılır» dedi. Fakat ona güç yetiremediler. Yavrunun feryadından sonra kaya yarıldı ve yavru içine girdi.
{فقال} لهم صالح
{فقال} “Bunun üzerine [Salih] dedi ki:” Salih onlara,
{تَمَتَّعُواْ} أي عيشوا
{تَمَتَّعُواْ} “Yararlanın” yani yaşayın,
{فِى دَارِكُمْ} أي في منازلكم أو في الدنيا
{فِى دَارِكُمْ} “yurdunuzda” yani meskenlerinizde yahut dünyada,
{ثلاثةَ أَيَّامٍ} قيلَ قالَ لهم تصبحُ وجوهُكم غداً مصفرةً وبعدَ غدٍ مُحمرَّةً واليومَ الثالثَ مُسودةً ثمَّ يصبحكُم العذابُ
{ثلاثةَ أَيَّامٍ} “üç gün” Denildi ki: Onlara şöyle dedi: «Yarın yüzleriniz sararacak, ertesi gün kızaracak, üçüncü gün ise kararacak; sonra da sabahleyin azap üzerinize gelecektir.»
{ذلك} إشارةٌ إلى ما يدل عليه الأمرُ بالتمتع ثلاثةَ أيامٍ من نزول العذاب عَقيبَها والمرادُ بمَا فيهِ من مَعْنى البُعد تفخيمُه
{ذلك} “İşte bu” Bu işaret, üç gün yararlanma emrinin delalet ettiği üzere azabın hemen ardından ineceğine yöneliktir. İşaret ismindeki uzaklık manasından kasıt ise azabın büyüklüğünü belirtmektir.
{وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} أي غير مكذوب فيه فحذف الجارُّ للاتساع المشهور كقوله ... ويومٍ شهِدناه سليماً وعامراً ...
{وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} “yalanlanamayacak bir vaaddir” Yani içinde yalan bulunmayan bir vaaddir. Şairin «...Ve Selîm ile Âmir'e şahitlik ettiğimiz bir gün...» dizesinde olduğu gibi, dildeki meşhur genişletme kuralı gereğince cer harfi hazfedilmiştir.
أو غيرُ مكذوب كأن الواعدَ قال له أفي بك فإن وفى به صدّقه وإلا كذّبه أو وعدٌ غيرُ كذِبٍ على أنه مصدرٌ كالمجلود والمعقول
Yahut yalanlanmamış [bir vaaddir]; sanki vaadde bulunan ona «sözünde dur» demiş, o da durursa onu tasdik etmiş, durmazsa yalanlamış gibi kabul edilmiştir. Yahut meclûd (çırpılmış) ve ma'kûl (akıl) kelimeleri gibi masdar anlamında olup «yalanı olmayan bir vaad» demektir.
} ١ هود من آية ٦٦ إلى آية ٦٨
Hûd Sûresi 66-68. Ayetler
{فَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا} أي عذابُنا أو أمرُنا بنزوله وفيه مالا يخفى من التهويل
{فَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا} “Emrimiz gelince” yani azabımız yahut onun inmesine dair emrimiz [gelince]. Bunda açık bir korkutma ve dehşet verme manası vardır.
{نَجَّيْنَا صالحا والذين آمنوا مَعَهُ} متعلقٌ بنجينا أو بآمنوا
{نَجَّيْنَا صالحا والذين آمنوا مَعَهُ} “Salih'i ve beraberindeki iman edenleri kurtardık” [«Beraberindeki» ifadesi] «kurtardık» fiiline veya «iman edenler» lafzına mütealliktir.
{بِرَحْمَةٍ} بسبب رحمةٍ عظيمة
{بِرَحْمَةٍ} “bir rahmet sayesinde” büyük bir rahmet sebebiyle,
{مِنَّا} وهي بالنسبة إلى صالح النبوةُ وإلى المؤمنين الإيمانُ كما مر أو ملتبسين برحمة ورأفةٍ منا
{مِنَّا} “katımızdan” Bu rahmet, daha önce geçtiği üzere Salih açısından peygamberlik, müminler açısından ise imandır. Yahut tarafımızdan bir rahmet ve şefkate bürünmüş olarak [onları kurtardık].
{وَمِنْ خِزْىِ يَوْمِئِذٍ} أي ونجيناهم من خزي يومِئذٍ وهو هلاكُهم بالصيحة كقولِه تعالى وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ على معنى أنه كانت تلك التنجيةُ تنجيةً من خزي يومئذ أي من ذِلته ومهانتِه أو ذلِّهم وفضيحتِهم يومَ القيامة كما فسر به العذابُ الغليظُ فيما سبق فيكون المعنى ونجيناهم مِنْ عَذَابِ يَوْمِ القيامةِ بعد تنجيتِنا إياهم من عذاب الدنيا وعن نافع بالفتح على اكتساب المضافِ البناءَ من المضاف إليه هنا وفي المعارج في قوله تعالى مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ وقرىء بالتنوين ونصبِ يومئذ
{وَمِنْ خِزْىِ يَوْمِئِذٍ} “ve o günün rezilliğinden de [kurtardık]” Yani onları o günün rüsvaylığından da kurtardık. Bu da Allah Teâlâ'nın «Onları şiddetli bir azaptan kurtardık» buyruğunda olduğu gibi korkunç çığlıkla helak edilmeleridir. Bu anlam, söz konusu kurtarmanın o günün rezilliğinden, yani onun zillet ve hakaretinden kurtarma olduğu manasınadır. Yahut daha önce «şiddetli azap» ile tefsir edildiği üzere kıyamet günündeki zillet ve rüsvaylıklarından [kurtarmadır]. Bu takdirde mana: «Biz onları dünya azabından kurtardıktan sonra, kıyamet gününün azabından da kurtardık» şeklinde olur. Nâfi'den fetha ile nakledilmiştir; bu kıraatte muzaf, burada ve Meâric sûresindeki «o günün azabından» buyruğunda olduğu gibi muzafun ileyhten mebnîlik kazanmıştır. Tenvin ile ve «yevmeizin» lafzının nasbı ile de okunmuştur.
{إِنَّ رَبَّكَ} الخطاب لرسول الله ﷺ
{إِنَّ رَبَّكَ} “Şüphesiz senin Rabbin” Hitap Resûlullah'adır (sallallâhu aleyhi ve sellem).
{هُوَ القوى العزيز} القادرُ على كلِّ شيءٍ والغالبُ عليه لا غيرُه ولكون الإخبارِ بتنجية الأولياءِ لا سيما عند الإنباءِ بحلول العذابِ أهمَّ ذكَرَها أولاً ثم أخبر بهلاك الأعداءِ فقال
{هُوَ القوى العزيز} “O, kavidir, azizdir” Her şeye hakkıyla kadir olan ve O'ndan başkası değil, yalnızca Kendisi her şeye galip gelendir. Dostların kurtuluşunu haber vermek -özellikle azabın inişi bildirilirken- daha önemli olduğu için önce onu zikretti, ardından da düşmanların helakini haber vererek şöyle buyurdu:
{وَأَخَذَ الذين ظَلَمُواْ} عدل عن المضمر إلى المظهر تسجيلاً عليهم بالظلم وإشعاراً بعلّيته لنزول العذابِ بهم
{وَأَخَذَ الذين ظَلَمُواْ} “O zulmedenleri ise yakaladı” Zulümlerini tescil etmek ve azabın üzerlerine inmesinin illetinin zulüm olduğunu bildirmek için zamir yerine açık isim kullanılmıştır.
{الصيحة} أي صيحة جبريل ﵊ وقيل أتتهم من السماء صيحةٌ فيها صوتُ كلِّ صاعقة وصوت كل شيء في الأرض فتقطعت قلوبهم في صدورهم وفي سورة الأعراف فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة ولعلها وقعت عَقيبَ الصيحةِ المستتبِعةِ لتموُّج الهواء
{الصيحة} “o korkunç ses/çığlık” Yani Cebrail (aleyhisselâm)'ın çığlığıdır. Denildi ki: Onlara gökten, içinde her yıldırımı ve yeryüzündeki her şeyin sesini barındıran bir çığlık geldi; bu yüzden göğüslerindeki kalpleri parçalandı. A'râf sûresinde ise «Derken onları o sarsıntı yakaladı» buyrulmuştur; muhtemelen bu sarsıntı, havanın dalgalanmasını peşinden getiren o çığlığın hemen ardından meydana gelmiştir.
{فَأَصْبَحُواْ} أي صاروا
{فَأَصْبَحُواْ} “Böylece... oldular” yani dönüştüler,
{فِى دِيَارِهِمْ} أي بلادهم أو مساكنِهم
{فِى دِيَارِهِمْ} “yurtlarında” yani memleketlerinde veya meskenlerinde,
{جاثمين} هامدين موتى لا يتحركون والمرادُ كونُهم كذلك عند ابتداءِ نزولِ العذابِ بهم من غير اضطرابٍ وحركةٍ كما يكون ذلك عند الموت المعتاد ولا يَخْفى ما فيهِ منَ الدلالةِ عَلى شدة الأخذِ وسرعتِه اللهم إنا نعوذ بك من حلول غضبِك قيلَ لمَّا رأَوا العلاماتِ التي بيّنها صالحٌ من اصفرار وجوهم واحمرارِها واسودادِها عمَدوا إلى قتلِه ﵊ فنجاهُ الله تعالَى إلى أرضِ فلسطينَ ولمَّا كانَ ضحوةُ اليوم الرابع وهو يوم السبت تحنطُوا وتكفنُوا بالأنطاعِ فأتتهُم الصيحةُ فتقطعت قلوبُهم فهلكوا
{جاثمين} “diz üstü çökekalmışlar” hareketsiz, ölüler olarak. Kastedilen, mutad ölümde olduğu gibi bir çırpınma ve hareket olmaksızın azabın üzerlerine indiği ilk anda bu hale gelmeleridir. Bunda, yakalayışın şiddetine ve süratine ne derece delalet olduğu açıktır. Allahım, gazabının inmesinden Sana sığınırız! Denildi ki: Salih'in açıkladığı yüzlerinin sararması, kızarması ve kararması gibi alametleri görünce onu (aleyhisselâm) öldürmeye kalkıştılar. Allah Teâlâ ise onu Filistin topraklarına kurtardı. Dördüncü gün olan cumartesi günü kuşluk vakti olunca koku süründüler ve deriden kefenlere büründüler; derken o korkunç çığlık kendilerine ulaştı, kalpleri parçalandı ve helak oldular.
{كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ} أي كأنهم في بلادهم أو في مساكنهم وهو في موقعِ الحالِ أي أصبحوا جاثمين مماثلين لمن لم يوجَدْ ولم يُقِمْ في مقام قطُّ
{كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ} “Sanki orada hiç oturmamışlardı” Yani sanki memleketlerinde veya meskenlerinde hiç yaşamamışlardı; bu ifade hâl konumundadır. Yani sanki hiç var olmamış ve bir yerde asla ikamet etmemiş kimselere benzer şekilde diz üstü çökekaldılar.
{أَلا إِنَّ ثَمُودَ} وُضع موضعَ الضميرِ لزيادةِ البيانِ ونوّنه أبو بكرٍ هنا وفي النجم وقرأ حفصٌ هنا وفي الفرقان والعنكبوت بغير تنوين
{أَلا إِنَّ ثَمُودَ} “Haberiniz olsun ki Semûd [kavmi]” Beyanı pekiştirmek için zamir yerine açık isim konulmuştur. Ebû Bekr burada ve Necm sûresinde tenvinli okumuş; Hafs ise burada, Furkân ve Ankebût sûrelerinde tenvinsiz okumuştur.
{كَفرُواْ رَبَّهُمْ} صرح بكفرهم مع كونه معلوماً مما سبق من أحوالهم تقبيحاً لحالهم وتعليلاً لاستحقاقهم بالدعاء عليهم بالبعد والهلاكِ في قوله تعالى
{كَفرُواْ رَبَّهُمْ} “Rablerini inkâr ettiler” Durumlarının önceki hallerinden bilinmesine rağmen inkârları açıkça belirtilmiştir; bu, onların durumunu çirkin göstermek ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki helak ve uzaklık bedduasına müstahak oluşlarını gerekçelendirmek içindir:
{إِلَاّ بُعْدًا لّثَمُودَ} وقرأ الكسائي بالتنوين
{إِلَاّ بُعْدًا لّثَمُودَ} “Haberiniz olsun, Semûd kavmi [rahmetten] uzak olsun!” Kisâî tenvin ile okumuştur.
} ١ هود من آية ٦٩ إلى آية ٧٠
Hûd Sûresi 69-70. Ayetler
{وَلَقَدْ جَاءتْ رُسُلُنَا إبراهيم} وهم الملائكةُ عن ابن عباس ﵄ أنهم جبريلُ وملكانِ وقيل هم جبريلُ وميكائيلُ وإسرافيلُ ﵈ وقال الضحاك كانوا تسعةً وعن محمد بن كعب جبريلُ ومعه سبعةٌ وعن السدي أحدَ عشرَ على صور الغلمان الوضاء وجوههم وعن مقاتل كانوا اثني عشر ملكا وإنما أسند إليهم مطلقُ المجيءِ بالبشرى دون الإرسالِ لأنهم لم يكونوا مرسَلين إليه ﵇ بل إلى قوم لوطٍ لقوله تعالى إِنَّا أُرْسِلْنَا إلى قَوْمٍ لوط وإنما جاءوه لداعية البُشرى ولما كان المقصودُ في السورة الكريمةِ ذكرَ سوءِ صنيعِ الأممِ السالفةِ مع الرسل المرسلةِ إليهم ولحوقِ العذابِ بهم بسبب ذلك ولم يكن جميع قوم إبراهيمَ ﵊ ممن لحق بهم العذابُ بل إنما لحِق بقوم لوطٍ منهم خاصةً غيّر الأسلوبُ المطردُ فيما سبقَ من قولِه تعالى وإلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا وإلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صالحا ثم رُجع إليه حيث قيل وإلى مَدْيَنَ أخاهم شُعَيْباً
{وَلَقَدْ جَاءتْ رُسُلُنَا إبراهيم} “Andolsun ki elçilerimiz İbrahim'e geldi” İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre onlar Cebrail ve beraberindeki iki melek idi. Cebrail, Mikâil ve İsrâfil (aleyhimüsselâm) oldukları da söylenmiştir. Dahhâk dokuz kişi olduklarını söylemiştir. Muhammed b. Ka'b'dan ise Cebrail ve beraberinde yedi melek olduğu rivayet edilmiştir. Süddî'den güzel yüzlü delikanlılar suretinde on bir kişi oldukları, Mukâtil'den ise on iki melek oldukları rivayet edilmiştir. Onlara «gönderilme» değil de sadece müjde ile «gelme» fiilinin isnad edilmesi, onun (aleyhisselâm) elçileri olarak değil; «Şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik» buyruğu gereğince Lût kavmine gönderilmiş olmalarından ve İbrahim'e sırf müjdeleme gayesiyle gelmiş olmalarındandır. Bu yüce sûredeki asıl maksat, geçmiş ümmetlerin kendilerine gönderilen peygamberlere karşı sergiledikleri kötü muameleleri ve bu sebeple azabın onları yakalamasını zikretmek olduğu ve İbrahim'in (aleyhisselâm) bütün kavmi azaba uğrayanlardan olmayıp azap içlerinden yalnızca Lût kavmine isabet ettiği için; daha önce geçen «Âd kavmine kardeşleri Hûd'u...», «Semûd kavmine kardeşleri Salih'i...» buyruklarındaki müstakar üslup değiştirilmiş, sonra «Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı...» denilerek tekrar o üsluba dönülmüştür.
{بالبشرى} أي ملتبسين بها قيل هي مطلقُ البشرى المنتظمةِ للبشارة بالولد من سارَةَ لقوله تعالى فبشرناها بإسحاق الآية وقولِه تعالى وبشرناه بغلام حَلِيمٍ وقوله وَبَشَّرُوهُ بغلام عَلَيمٍ وللبشارة بعدم لحوقِ الضررِ به لقوله تعالى فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إبراهيم الروع وَجَاءتْهُ البشرى لظهور تفرّعِ المجادلةِ على مجيئها كما سيأتي وقيل هي البشارةُ بهلاك قوم لوط ويأباه مجادلته ﵊ في شأنهم والأظهرُ أنها البشارةُ بالولد وستعرِف سرَّ تفرُّعِ المجادلةِ على ذلك ولما كان الإخبارُ بمجيئهم بالبشرى مظِنةً لسؤال السامِع بأنهم ما قالوا أجيب بأنهم
{بالبشرى} “müjdeyle” yani müjdeyi taşıyarak. Denildi ki bu; «Biz ona İshak'ı müjdeledik...», «Biz ona halim bir oğul müjdeledik» ve «Ona bilgin bir oğul müjdelediler» ayetleri gereğince Sâre'den doğacak çocuk müjdesini ve ileride geleceği üzere tartışmanın müjdenin gelişine terettüp ettiği açık olduğundan «İbrahim'den korku gidip kendisine müjde gelince» buyruğu gereğince kendisine bir zarar gelmeyeceği müjdesini kapsayan mutlak bir müjdedir. Bunun Lût kavminin helaki müjdesi olduğu da söylenmiştir; fakat onun (aleyhisselâm) onlar hakkında tartışmaya girişmesi buna engeldir. Daha zahir olanı ise çocuk müjdesi olmasıdır; tartışmanın buna terettüp etmesindeki sırrı az sonra öğreneceksin. Onların müjdeyle gelişlerinin bildirilmesi, dinleyicide «Peki ne dediler?» sorusunu akla getireceğinden, buna şöyle cevap verilmiştir:
{قَالُواْ سَلَاماً} أي سلّمنا أو نسلّم عليك سلاماً ويجوز أن يكون نصبُه بقالوا أي قالوا قولاً ذا سلامٍ أو ذكروا سلاماً
{قَالُواْ سَلَاماً} “'Selâm!' dediler” Yani «Sana selâm verdik» yahut «Sana selâm ederiz». Nasbı {قَالُواْ} fiili ile de olabilir; yani «Selâm içerikli bir söz söylediler» yahut «Bir selâm zikrettiler».
{قَالَ سلام} أيْ عليكُم سلامٌ أو سلامٌ عليكم حياهم بأحسن من تحيتهم وقرىء سَلِم كحَرِم في حرام وقرأ ابنُ أبي عَبْلةَ قال سلاماً وعنه أنه قرأ بالرفع فيهما
{قَالَ سلام} “[O da:] 'Selâm' dedi” Yani «Size selâm olsun» yahut «Selâm üzerinize olsun». Onları, verdikleri selâmdan daha güzeliyle selamladı. «Harâm» kelimesinin «harim» okunuşu gibi «selim» olarak da okunmuştur. İbn Ebî Able ise «kâle selâmen» şeklinde okumuştur. Ondan her ikisini de merfû okuduğu da rivayet edilmiştir.
{فَمَا لَبِثَ} أي إبراهيم
{فَمَا لَبِثَ} “Çok geçmeden” yani İbrahim gecikmedi,
{أَن جَاء بِعِجْلٍ} أي في المجيء به أو ما لبث مجيئَه بعجل
{أَن جَاء بِعِجْلٍ} “hemen bir buzağı getirdi” yani onu getirmekte gecikmedi yahut getirmesi gecikmedi,
{حَنِيذٍ} أي مشويٌّ بالرَّضْف في الأُخدود وقيل سمين يقطُر وَدَكُه لقوله بعجل سمين من حنذت الفرس إذا عرقته بالجِلال
{حَنِيذٍ} “kızartılmış” yani hendekte kızgın taşlar üzerinde kızartılmış. «Semiz bir buzağı ile» ayetinden dolayı «yağı damlayan semiz» anlamında olduğu da söylenmiştir; bu da çulla terletilen at için kullanılan «hanzetü'l-feres» tabirindendir.
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ} لا يُمدون إليه أيديَهم للأكل
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ} “Ellerinin ona uzanmadığını görünce” yemek için ellerini ona uzatmıyorlardı,
{نَكِرَهُمْ} أي أنكرهم يقال نكِرَه وأنكره واستنكره بمعنى وإنما أنكرهم لأنهم كانوا إذا نزلَ بهم ضيفٌ ولم يأكل من طعامهم ظنوا أنه لم يجىء بخير وقد روي أنهم كانوا ينكُتون بقداح كانت في أيديهم في اللحم ولا تصل إليه أيديهم وهذا الإنكار منه ﵊ راجعٌ إلى فعلهم المذكور وأما إنكارُه المتعلقُ بأنفسهم فلا تعلقَ له برؤية عدمِ أكلِهم وإنما وقع ذلك عند رؤيتِه لهم لعدم كونِهم من جنس ما كان يعهده من الناس ألا يُرى إلى قوله تعالى في سورة الذاريات سلام قَوْمٌ مُّنكَرُونَ
{نَكِرَهُمْ} “onları yadırgadı” yani onları tanımadı/tuhaf karşıladı. «Nekirehu», «enkerehu» ve «istenkerehu» aynı manadadır. Onları yadırgaması şu sebeptendi: Bir misafir onlara indiğinde yemeklerinden yemezse, onun bir hayır için gelmediğini zannederlerdi. Rivayet edildiğine göre ellerindeki ok temrenleriyle ete dokunuyorlar, ancak elleri ona ulaşmıyordu. Onun (aleyhisselâm) bu yadırgaması, onların anılan fiiline yöneliktir. Kendilerine yönelik yadırgamasına gelince; bunun onların yemek yemediğini görmesiyle bir ilgisi yoktur; bu durum, insanların alıştığı türden olmadıkları için onları ilk gördüğünde meydana gelmiştir. Zâriyât sûresindeki «Selâm! Yabancı kimseler!» buyruğu buna işaret etmez mi?
{وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ} أي أحسّ أو أضمَر من جهتهم
{وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ} “ve onlardan... hissetti” yani içinden duyumsadı veya gizledi,
{خِيفَةً} لما ظُنّ أن نزولَهم لأمر أنكره الله تعالى عليه أو لتعذيب قومِه وإنما أُخّر
{خِيفَةً} “bir korku” Gelişlerinin Allah Teâlâ'nın razı olmadığı bir işten ötürü veya kavmini cezalandırmak için olduğu zannedildiği için [böyle hissetti].
المفعول الصريح عن الظرف لأن المرادَ الإخبارُ بأنه ﵊ أوجس من جهتهم شيئاً هو الخيفةُ لا أنه أوجس الخِيفةَ من جهتِهِم لا من جهة غيرِهم وتحقيقُه أن تأخيرَ ما حقُّه التقديمُ يوجب ترقب النفسِ إليه فيتمكن عند ورودِه عليها فضلُ تمكن
Açık mefulün zarftan sonraya bırakılması, onun (aleyhisselâm) başkalarından değil de sadece onlardan korku duyduğunu değil; onlardan bir şey duyumsayıp bunun da korku olduğunu bildirmek kastıyla yapılmıştır. İşin hakikati şudur: Asıl yeri önde olan bir kelimenin sonraya bırakılması, nefsin onu merakla beklemesini gerektirir; böylece ulaştığında zihinde çok daha güçlü bir şekilde yer eder.
{قَالُواْ لَا تَخَفْ} ما قالوه بمجرد ما رأوا منه مخايلَ الخوفِ إزالةً له منه بل بعد إظهاره ﵊ له قال تعالى في سورة الحِجر قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ ولم يُذكر ذلك ههنا اكتفاءً بذلك
{قَالُواْ لَا تَخَفْ} “Dediler ki: Korkma!” Bu sözü, ondaki korku belirtilerini görür görmez korkusunu gidermek için değil; onun (aleyhisselâm) korkusunu açığa vurmasından sonra söylediler. Nitekim Hicr sûresinde Allah Teâlâ «Doğrusu biz sizden korkuyoruz, dedi» buyurmuştur. Burada ise oradaki ifadeyle yetinilerek zikredilmemiştir.
{إِنَّا أُرْسِلْنَا} ظاهرُه أنه استئنافٌ في معنى التعليلِ للنهي المذكورِ كما أن قوله تعالى إِنَّا نُبَشّرُكَ تعليلٌ لذلك فإن إرسالَهم إلى قوم آخرين يوجب أمنَهم من الخوف أي أُرسلنا بالعذاب
{إِنَّا أُرْسِلْنَا} “Şüphesiz biz gönderildik” Zahirine göre bu, Allah Teâlâ'nın «Biz seni müjdeliyoruz» buyruğunun gerekçe olması gibi, anılan yasağın gerekçesi anlamında yeni bir cümledir (isti'nâf). Zira onların başka bir kavme gönderilmiş olmaları korkunun gitmesini gerektirir; yani «Biz azap ile gönderildik,
{إلى قَوْمِ لُوطٍ} خاصةً إلا أنه ليس كذلك فإن قوله تعالى قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا المرسلون قَالُواْ إِنَّآ أُرْسِلْنَآ إلى قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ صريحٌ في أنهم قالوه جواباً عن سؤاله ﵊ وقد أُوجز الكلامُ اكتفاء بذلك
{إلى قَوْمِ لُوطٍ} “Lût kavmine” özellikle [gönderildik]» demektir. Ancak durum tam olarak böyle değildir; zira «[İbrahim:] 'Ey elçiler! İşiniz nedir?' dedi. Onlar da: 'Biz suçlu bir topluluğa gönderildik' dediler» ayeti, bu sözü onun (aleyhisselâm) sorusuna cevap olarak söylediklerini açıkça göstermektedir. Burada ise onunla yetinilerek söz kısa tutulmuştur.
سورة هود (٧١ ٧٢)
Hûd Sûresi (71-72)
{وامرأته قَائِمَةٌ} وراءَ الستر بحيث تسمع محاورتَهم أو على رءوسهم للخدمة حسبما هو المعتادُ والجملةُ حالٌ من ضمير قالوا أي قالوه وهي قائمةٌ تسمع مقالتَهم
{وامرأته قَائِمَةٌ} “Karısı da ayaktaydı” Konuşmalarını işitebilecek şekilde perdenin arkasında duruyordu yahut adet olduğu üzere hizmet etmek amacıyla başuçlarında bekliyordu. Bu cümle «dediler» fiilindeki zamirden hâldir; yani o ayakta durup sözlerini işitirken onlar bunu söylediler.
{فَضَحِكَتْ} سروراً بزوال الخوفِ أو بهلاك أهلِ الفساد أو بهما جميعاً وقيل بوقوع الأمرِ حسبما كانت تقولُ فيما سلف فإنها كانت تقولُ لإبراهيمَ اضمُمْ إليك لوطاً فإني أرى أن العذاب نازلا بهؤلاء القوم وقيل ضحكت حاضَتْ ومنه ضحِكت الشجرةُ إذا سال صمغُها وهو بعيد وقرىء بفتح الحاء
{فَضَحِكَتْ} “[Bunun üzerine] güldü” Korkunun gitmesine veya fesat ehlinin helak olmasına yahut her ikisine birden sevinerek [güldü]. Daha önce söylediği gibi işin gerçekleşmesinden ötürü [güldüğü] de söylenmiştir; zira o, İbrahim'e: «Lût'u yanına al; çünkü ben azabın bu kavmin başına ineceğini görüyorum» derdi. Dahası «dahiket (ضحكت)», «hayız gördü» anlamındadır da denmiştir; nitekim ağacın reçinesi aktığında «ağaç güldü (ضحكت الشجرة)» denir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. [Bu kelime] hâ harfinin fethasıyla da okunmuştur.
{فبشرناها بإسحاق} أي عقّبنا سرورَها بسرور أتمَّ منه على ألسنة رسلِنا
{فبشرناها بإسحاق} “Biz de ona İshak'ı müjdeledik” yani elçilerimizin diliyle onun sevincini, bundan daha tam bir sevinçle takip ettirdik.
{وَمِن وَرَاء إسحاق يَعْقُوبَ} بالنصب على أنه مفعولٌ لما دلَّ عليه قولُه بشرناها أي ووهبنا لها من وراء إسحق يعقوبَ وقُرِىءَ بالرفعِ على الابتداءِ خبرُه الظرف أي من بعد إسحق يعقوبُ مولودٌ أو موجودٌ وكلا الاسمين داخلٌ في البشارة كيحي أو واقعٌ في الحكاية بعد أن وُلدا فسمِّيا بذلك وتوجيه البشارة ههنا إليها مع أن الأصلَ في ذلك إبراهيمَ ﵊ وقد وُجِّهت إليه حيث قيل وبشرناه بغلام حليم وبشرناه بغلام عَلَيمٍ للإيذان بأن ما بُشّر به يكون منهما ولكونها عقيمةً حريصةً على الولد
{وَمِن وَرَاء إسحاق يَعْقُوبَ} “ve İshak'ın ardından da Yakub'u” «Onu müjdeledik» ifadesinin delalet ettiği fiilin mefulü olarak nasb ile okunmuştur; yani «ve ona İshak'ın ardından Yakub'u hibe ettik» demektir. [«Yakub» kelimesi] zarfın haber olduğu bir mübteda olarak ref ile de okunmuştur; yani «İshak'ın ardından Yakub doğacaktır / var olacaktır» demektir. Her iki isim de Yahya gibi müjdenin içine dahildir yahut doğduktan sonra bu şekilde isimlendirildikleri için hikâyede böyle yer almıştır. Asıl muhatap İbrahim (aleyhisselâm) olduğu ve «Biz de onu halim bir oğulla müjdeledik», «Biz de onu alim bir oğulla müjdeledik» buyruklarında müjde ona yöneltildiği halde burada müjdenin kadına yöneltilmesi, müjdelenen çocuğun her ikisinden de olacağını bildirmek ve kadının kısır olup çocuk istemesinden ötürüdür.
{قَالَتْ} استئنافٌ وردَ جواباً عن سؤالٍ مَنْ سأل وقال فما فعلت إذ بُشِّرت بذلك فقيل قالت
{قَالَتْ} “Dedi ki:” Bu, «Bununla müjdelendiğinde ne yaptı?» diye soranın sorusuna bir cevap olarak gelmiş müstakil bir cümledir (isti'nâf); böylece «Dedi ki» buyrulmuştur.
{يا ويلتى} أصلُ الويلِ الخزيُ ثم شاع في كل أمرٍ فظيع والألفُ مُبْدلةٌ من ياء الإضافةِ كما في يا لهفا ويا عجَبا وقرأ الحسن على الأصل وأمالها أبو عمرو وعاصمٌ في رواية ومعناه يا ويلتي احضُري فهذا أو أن حضورِك وقيل هي ألفُ النُّدبةِ ويوقف عليها بهاء السكت
{يا ويلتى} “Vay başıma gelenler!” Veyl (وَيْل) kelimesinin aslı rezillik/rüsvaylıktır; daha sonra her korkunç durum için yaygınlaşmıştır. [Sondaki] elif, «yâ lehefâ (يا لهفا)» ve «yâ acebâ (يا عجبا)» ifadelerinde olduğu gibi izafet yâ'sından bedeldir. Hasan [el-Basrî] aslına uygun olarak [yâ ile] okumuştur; Ebû Amr ve bir rivayette Âsım ise imâle ile okumuşlardır. Bunun anlamı: «Ey helakim/rezilliğim, gel! Zira bu senin gelme vaktindir» demektir. Bunun nüdbe (feryat) elifi olduğu ve üzerinde sekt he'siyle durulacağı da söylenmiştir.
{أألد وَأَنَاْ عَجُوزٌ} بنتُ تسعين أو تسعٍ وتسعين سنةً
{أألد وَأَنَاْ عَجُوزٌ} “Ben bir yaşlı kadın iken doğuracak mıyım?” Doksan veya doksan dokuz yaşında [bir ihtiyar kadın iken].
{وهذا} الذي تشاهدونه
{وهذا} “ve bu da” gördüğünüz şu kimse,
{بَعْلِى} أي زوجي وأصلُ البعلِ القائمُ بالأمر
{بَعْلِى} “kocam” yani eşim. Ba'l (بَعْل) kelimesinin aslı «işi üstlenen/yürüten» demektir.
{شَيْخًا} وكان ابن مائة وعشرين سنة ونصبُه على الحال والعاملُ معنى الإشارةِ وقُرىء بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوفٍ أي هو شيخٌ أو خبر بعد خبر أو هو الخبرُ وبعلي بدلٌ من اسمِ الإشارةِ أو بيانٌ له وكلتا الجملتين وقعت حالاً من الضمير في أألد لتقرير ما فيه من الاستبعاد وتعليلِه أي أألد وكلانا على حالة منافيةٍ لذلك وإنما قُدّمت بيانُ
{شَيْخًا} “bir ihtiyar iken?” Yüz yirmi yaşında idi. Nasb haliyle gelmesi hâl olmasındandır ve âmil de işaretin manasıdır. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur; yani «o bir ihtiyardır» demektir yahut haberden sonra ikinci bir haberdir veya haber odur da «kocam» kelimesi işaret isminden bedel yahut beyandır. Her iki cümle de, içerdiği uzak görmeyi teyit etmek ve gerekçelendirmek üzere {أألد} fiilindeki zamirden hâl olarak vaki olmuştur; yani «ikimiz de buna zıt bir haldeyken ben doğuracak mıyım?» demektir. Kendi durumunun beyanının
حالِها على بيان حالِه ﵊ لأن مُباينةَ حالِها لما ذُكر من الولادة أكثرُ إذ ربما يولد للشيوخ من الشوابِّ أما العجائزُ داؤُهن عَقامٌ ولأن البشارةَ متوجهةٌ إليها صريحاً ولأن العكسَ في البيان ربما يُوهم من أول الأمر نسبةَ المانِع من الولادة إلى جانب إبراهيمَ ﵊ وفيه ما لا يَخفْى من المحذور واقتصارها الاستبعادِ على ولادتها من غير تعرضٍ لحال النافلةِ لأنها المستبعَد وأما ولادةُ ولدِها فلا يتعلق بها استبعادٌ
onun (aleyhisselâm) durumunun beyanından öne alınmasının sebebi, kendi durumunun söz konusu doğuma olan aykırılığının daha fazla olmasıdır; zira genç kadınlardan yaşlı erkeklerin çocuğu olabilir, oysa yaşlı kadınların illeti kısırlıktır. Ayrıca müjdenin açıkça kendisine yöneltilmiş olması ve tersi bir sıralamanın ilk anda doğuma engel olan durumun İbrahim'e (aleyhisselâm) nispet edildiği vehmini uyandırabilecek olmasıdır ki bunda da sakınca bulunduğu açıktır. Şaşkınlığını torunun durumuna değinmeksizin sadece kendi doğumuna hasretmesi ise, asıl uzak görülenin bu olmasındandır; zira çocuğunun çocuk sahibi olmasında uzak görülecek bir durum yoktur.
{إِنَّ هَذَا} أي ما ذُكر من حصول الولد من هَرِمَين مثلِنا
{إِنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu” yani bizim gibi iki pir-i fâniden çocuk meydana geleceğinin belirtilmesi,
{لَشَىْء عَجِيبٌ} بالنسبة إلى سنة الله تعالى المسلوكةِ فيما بين عباده وهذه الجملة لتعليل الاستبعاد بطريق الاستئناف التحقيقي ومقصدها استعظام نعمة الله تعالى عليها في ضمن الاستعجاب العادي لا استبعادَ ذلك بالنسبة إلى قدرته ﷾
{لَشَىْء عَجِيبٌ} “gerçekten şaşılacak bir şeydir!” Allah Teâlâ'nın kulları arasında cari olan sünnetine nispetle [şaşılacak bir şeydir]. Bu cümle, tahkiki bir isti'nâf yoluyla şaşkınlığı gerekçelendirmek içindir; maksadı da Allah Teâlâ'nın kudretine (celle ve azze) nispetle bunu imkânsız görmek değil, âdet gereği duyulan şaşkınlık içinde Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetini yüceltmektir.
سورة هود (٧٣ ٧٤)
Hûd Sûresi (73-74)
{قَالُواْ أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ الله} أي قدرتِه وحكمتِه أو تكوينه أو شأنِه أنكروا عليها تعجبها من ذلك لأنها كانت ناشئةً في بيتِ النُّبوةِ ومهبِطِ الوحيِ والآيات ومظهَرِ المعجزات والأمورِ الخارقةِ للعادات فكان حقُّها أن تتوقرَ ولا يزدهِيَها ما يزدهي سائرَ النساء من أمثال هذه الخوارقِ من ألطاف الله تعالى الخفيةِ ولطائفِ صنعِه الفائضةِ على كل أحدٍ مما يتعلق بذلك مشيئتُه الأزليةُ لا سيَّما على أهلِ بيتِ النبوة الذين ليست مرتبتُهم عند الله سبحانه كمراتب سائرِ الناس وأن تسبحَ الله تعالى وتحمَدَه وتمجِّدَه وإلى ذلك أشاروا بقوله تعالى
{قَالُواْ أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ الله} “Dediler ki: Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” yani O'nun kudretine, hikmetine, yaratmasına veya şanına mı? Onun buna şaşırmasını yadırgadılar; çünkü o peygamberlik evinde, vahyin ve ayetlerin indiği, mucizelerin ve harikulade olayların zuhur ettiği bir yerde yetişmişti. Dolayısıyla ona düşen ağırbaşlı olmak, ezeli meşietinin taalluk ettiği hususlardan Allah Teâlâ'nın gizli lütufları ve herkese, özellikle de Allah Sübhânehu katındaki dereceleri diğer insanların dereceleri gibi olmayan peygamberlik ehli beytine taşan sanatının incelikleri kabilinden bu tür harikuladelikler karşısında diğer kadınların kapıldığı telaş ve heyecana kapılmamak, bilakis Allah Teâlâ'yı tesbih, hamd ve temcid etmekti. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla buna işaret etmişlerdir:
{رَّحْمَةِ الله} التي وسِعتْ كلَّ شيءٍ واستتبعت كلَّ خير وإنما وضع المظهرِ موضعَ المضمر لزيادة تشريفِها
{رَّحْمَةِ الله} “Allah'ın rahmeti” Her şeyi kuşatan ve her hayrı beraberinde getiren [rahmeti]. Zamir yerine açık ismin (Allah lafzının) getirilmesi, onu daha fazla şereflendirmek içindir.
{وبركاته} أي خيراتُه الناميةُ المتكاثرةُ في كل بابٍ التي من جملتها هبةُ الأولادِ وقيل الرحمةُ النبوةُ والبركاتُ الأسباطُ من بني إسرائيلَ لأن الأنبياءَ منهم وكلُّهم من ولد إبراهيمَ ﵊
{وبركاته} “ve bereketleri” yani çocuk bağışının da dahil olduğu her alandaki artan ve çoğalan hayırları [üzerinizdedir]. Rahmetin peygamberlik, bereketlerin ise İsrâiloğulları torunları/kabileleri olduğu da söylenmiştir; çünkü peygamberler onlardandır ve hepsi de İbrahim'in (aleyhisselâm) soyundandır.
{عَلَيْكُمْ أَهْلَ البيت} نصبَ على المدحِ أو الاختصاصِ لأنهم أهلُ بيتِ خليلِ الرحمن وصرفُ الخطاب من صيغة الواحدة إلى جمع المذكر لتعميم حكمه لإبراهيم ﵊ أيضاً ليكون جوابُهم لها جواباً له أيضاً إن خطر بباله مثلُ ما خطر ببالها والجملة كلامٌ مستأنَفٌ عُلّل به إنكارُ تعجُّبها كأنه قيل ليس المقام مقام التعجب فإن الله تعالَى على كُلِّ شيءٍ قديرٌ ولستم يأهل بيتِ النبوةِ والكرامةِ والزلفى كسائر الطوائفِ بل رحمتُه المستتبِعةُ لكل خيرٍ الواسعةُ لكل شيء وبركاتُه أي خيراتُه الناميةُ الفائضةُ منه بواسطة تلك الرحمةِ الواسعةِ لازمةٌ لكم لا تفارقكم
{عَلَيْكُمْ أَهْلَ البيت} “üzerinizdedir ey hane halkı!” Medih veya ihtisas üzere mansub kılınmıştır; çünkü onlar Halîlurrahman'ın hane halkıdır. Hitabın tekil dişil sîgasından çoğul eril sîgasına çevrilmesi, hükmünü İbrahim'e (aleyhisselâm) de teşmil etmek içindir; ta ki onun zihnine de hanımının zihnine gelen şey gelmişse onlara verilen cevap onun için de bir cevap olsun. Bu cümle, kadının şaşkınlığının yadırganmasının gerekçelendirildiği yeni bir sözdür (isti'nâf); sanki şöyle denilmiştir: «Makam şaşkınlık makamı değildir; çünkü Allah Teâlâ her şeye kadirdir. Siz de ey peygamberlik, keramet ve yakınlık ehli beyti, diğer zümreler gibi değilsiniz; aksine O'nun her hayrı celbeden ve her şeyi kuşatan rahmeti ile bu geniş rahmet vasıtasıyla O'ndan taşan artıcı hayırları olan bereketleri size lazımdır, sizden asla ayrılmaz.»
{إِنَّهُ حَمِيدٌ} فاعلٌ ما يستوجب الحمدَ
{إِنَّهُ حَمِيدٌ} “Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır” övgüyü gerektiren şeyleri yapandır,
{مَّجِيدٌ} كثيرُ الخير والإحسان إلى عباده والجملةُ لتعليل ما سبقَ من قولِه رحمة الله وبركاته عليكم
{مَّجِيدٌ} “şânı yücedir” kullarına hayrı ve ihsanı çok olandır. Bu cümle, daha önce geçen «Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir» sözünü gerekçelendirmek içindir.
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إبراهيم الروع} أي ما أوجس منهم من الخِيفه واطمأن قلبُه بعِرفانهم وعرفانِ سببِ مجيئِهم والفاءُ لربط بعض أحوال إبراهيمَ ﵊ ببعضٍ غِبَّ انفصالِها بما ليس بأجنبي من كل وجهٍ بل له مدخلٌ تامٌّ في السباق والسياق وتأخيرُ الفاعلِ عن الظرف لأنه مصبُّ الفائدةِ فإن بتأخير ما حقُّه التقديمُ تبقى النفسُ منتظرةً إلى وروده فيتمكن فيتمن فيها عند ورودِه إليها فضلُ تمكّنٍ
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إبراهيم الروع} “İbrahim'den korku gidip de” yani onlardan hissettiği korku gidip, onları ve geliş sebeplerini tanımasıyla kalbi mutmain olunca. Fâ harfi, İbrahim'in (aleyhisselâm) bazı hallerini diğerlerine bağlamak içindir; bu haller araya tamamen yabancı olmayan, bilakis bağlamla tam bir irtibatı bulunan sözlerin girmesinden sonra gelmiştir. Failin zarftan sonraya bırakılması ise cümlenin asıl vurucu noktasının o olmasındandır; zira asıl hakkı öne alınmak olan bir öge ertelendiğinde nefis onun gelmesini bekler, böylece geldiğinde zihinde çok daha güçlü bir şekilde yer eder.
{وَجَاءتْهُ البشرى} إن فُسِّرت البُشرى بقولهم لا تخف فسببيّهُ ذهابِ
{وَجَاءتْهُ البشرى} “ve ona müjde gelince” Eğer müjde onların «Korkma» sözüyle tefsir edilirse, korkunun gitmesi ve
الخوفِ ومجيءِ السرور للمجادلة المَدلُولِ عليها بقولِه تعالَى
sevincin gelmesinin, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla delalet edilen tartışmaya sebep oluşu
{يجادلنا فِى قَوْمِ لُوطٍ} أي جادل رسلَنا في شأنهم وعُدل إلى صيغة الاستقبالِ لاستحضار صورتِها أو طفِقَ يجادلنا ظاهرةٌ وأما إن فُسّرت ببشاره الولدِ أو بما يعُمها فلعل سببيّتَها لها من حيث إنها تفيد زيادةَ اطمئنانِ قلب بسلامته وسلامةِ أهلهِ كافةً ومجادلتُه إياهم أنه قال لهم حين قالوا له إنا مهلكوا أهلِ هذه القريةِ أرأيتم لو كان فيها خمسون رجلاً من المؤمنين أتُهلكونها قالوا لا قال فأربعون قالوا لا قال فثلاثون قالوا لا حتى بلغ العشرةَ قالوا لا قال أرأيتم إن كان فيها رجلٌ مسلمٌ أتهلكونها قالوا لا فعند ذلك قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطاً قَالُواْ نَحْنُ أعلمُ بِمَن فيها الننجينه وأهلَه إن قيل المتبادرُ من هذا الكلامِ أن يكون إبراهيمُ ﵇ قد علِم أنهم مرسَلون لإهلاك قومِ لوطٍ قبل ذهابِ الرَّوع عن نفسه ولكن لم يقدِر على مجادلتهم في شأنهم لاشتغاله بشأن نفسِه فلما ذهب عنه الروعُ فرَغ لها مع أن ذهابَ الروعِ إنما هو قبل العِلم بذلك لقوله تعالى قَالُواْ لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إلى قَوْمِ لُوطٍ قلنا كان لوطٌ ﵇ على شريعة إبراهيمَ ﵇ وقومُه مكلّفين بها فلما رأى من الملائكة ما رأى خاف على نفسه وعلى كافة أمتِه التي من جملتهم قومُ لوط ولا ريبَ في تقدمِ هذا الخوفِ على قولهم لا تخف وأما الذي علمه السلام بعد النهي عن الخوف فهو اختصاصُ قومِ لوطٍ بالهلاك لا دخولُهم تحت العموم فتأملْ والله الموفق
{يجادلنا فِى قَوْمِ لُوطٍ} “Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı” yani onların durumu hakkında elçilerimizle tartıştı. Olayın tablosunu gözde canlandırmak için muzari sîgasına geçilmiştir yahut «bizimle tartışmaya koyuldu» anlamındadır ki bu açıktır. Eğer [müjde] çocuk müjdesiyle veya bunu da içine alan genel bir müjdeyle tefsir edilirse, bunun tartışmaya sebep olması, kendisinin ve bütün ehlinin selamette olduğuna dair kalbinin daha fazla mutmainlik kazanması yönündendir. Onlarla tartışması ise şöyle olmuştur: Melekler kendisine «Biz bu beldenin halkını helak edeceğiz» dediklerinde onlara: «Ne dersiniz, şayet orada müminlerden elli kişi olsa onları helak eder misiniz?» dedi. Onlar «Hayır» dediler. «Kırk kişi olsa?» dedi, «Hayır» dediler. «Otuz kişi olsa?» dedi, «Hayır» dediler; ta ki ona kadar vardı. «Hayır» dediler. «Ne dersiniz, şayet orada bir tek Müslüman adam olsa onları helak eder misiniz?» dedi. «Hayır» dediler. İşte o vakit «Orada Lût var» dedi. Onlar da «Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz; elbette onu ve ailesini kurtaracağız» dediler. Eğer: «Bu sözden ilk akla gelen, İbrahim'in (aleyhisselâm) korku henüz üzerinden gitmeden önce onların Lût kavmini helak etmek için gönderildiklerini bilmiş olması, fakat kendi derdiyle meşgul olduğundan onların durumu hakkında tartışmaya güç yetiremeyip korku gidince buna vakit bulmuş olmasıdır; oysa korkunun gitmesi, 'Dediler ki: Korkma, şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik' buyruğu gereğince bunu öğrenmesinden öncedir» denilirse, deriz ki: Lût (aleyhisselâm) İbrahim'in (aleyhisselâm) şeriatı üzereydi ve kavmi de onunla mükellefti. Meleklerden o hali görünce, hem kendisi hem de Lût kavminin de dahil olduğu bütün ümmeti için korktu. Bu korkunun, onların «Korkma» sözünden önce olduğunda şüphe yoktur. Korkunun yasaklanmasından sonra onun (aleyhisselâm) öğrendiği şey ise, helakin genel olmayıp yalnızca Lût kavmine mahsus olduğudur. İyi düşün, muvaffak kılan Allah'tır.
سورة هود (٧٥ ٧٧)
Hûd Sûresi (75-77)
{إِنَّ إبراهيم لَحَلِيمٌ} غيرُ عَجولٍ على الانتقام ممن أساء إليه
{إِنَّ إبراهيم لَحَلِيمٌ} “Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huyludur” kendisine kötülük yapandan intikam almakta acele etmeyendir,
{أَوَّاهٌ} كثيرُ التأوّه على الذنوب والتأسفِ على الناس
{أَوَّاهٌ} “yüreği yanık/çok duyguludur” günahlara çokça ah eden ve insanlar için çokça hayıflanandır,
{مُّنِيبٌ} راجعٌ إلى الله تعالى والمقصودُ بتعداد صفاتِه الجميلةِ المذكورةِ بيانُ ما حَمله ﵇ عَلَى ما صَدَرَ عنْهُ من المجادلة
{مُّنِيبٌ} “gönülden [Allah'a] yönelendir” Allah Teâlâ'ya dönendir. Zikredilen bu güzel sıfatlarının sayılmasındaki maksat, kendisinden (aleyhisselâm) sadır olan tartışmaya onu sevk eden sebebi açıklamaktır.
{يا إِبْرَاهِيمَ} أي قالت الملائكةُ يا إبراهيمُ
{يا إِبْرَاهِيمَ} “[Melekler dediler ki:] Ey İbrahim!” yani melekler: «Ey İbrahim!» dediler.
{أَعْرِضْ عَنْ هذا} الجدالِ
{أَعْرِضْ عَنْ هذا} “Bundan vazgeç!” Bu tartışmadan [vazgeç].
{إِنَّهُ} أي الشأنَ
{إِنَّهُ} “Çünkü” yani durum şudur ki:
{قَدْ جَاء أَمْرُ رَبّكَ} أي قَدَرُه الجاري على وفق قضائِه الأزليِّ الذي هو عبارة عن الإرادة الأزليةِ والعنايةِ الإلهية المقتضيةِ لنظام الموجوداتِ على ترتيب خاصَ حسب تعلُّقِها بالأشياء في أوقاتها وهو المعبّر عنه بالقدر
{قَدْ جَاء أَمْرُ رَبّكَ} “Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir” yani varlıkların düzenini, vakitlerinde şeylere taallukuna göre özel bir tertip üzere gerektiren ezeli irade ve ilahi inayet demek olan ezeli kazasına uygun olarak cereyan eden kaderi [gelmiştir]; kader ile ifade edilen de budur.
{وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ} لا بجدال ولا بدعاء ولا بغيرهما
{وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ} “ve şüphesiz onlara geri çevrilmez bir azap gelecektir” ne bir tartışmayla ne bir duayla ne de başka bir şeyle [geri çevrilebilir].
{وَلَمَّا جَاءتْ رُسُلُنَا لُوطاً} قال ابن عباس ﵄ انطلَقوا من عند إبراهيمَ ﵇ إلى لوط ﵇ وبين القريتين أربعةُ فراسخَ ودخلوا عليه في صور غِلمانٍ مُرْدٍ حسانِ الوجوه فلذلك
{وَلَمَّا جَاءتْ رُسُلُنَا لُوطاً} “Elçilerimiz Lût'a gelince” İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: İbrahim'in (aleyhisselâm) yanından Lût'un (aleyhisselâm) yanına gittiler; iki şehir arası dört fersahtı. Yanına bıyıksız, güzel yüzlü delikanlılar suretinde girdiler; bundan ötürü:
{سِىء بِهِمْ} أي ساءه مجيئُهم لظنه أنهم أناسٌ فخاف أن يقصِدهم قومُه ويعجِزَ عن مدافعتهم وقرأ نافعٌ وابن عامر والكسائي وأبو عمر وسيء وسيئت بإشمام السينِ الضمَّ رُوي أنَّ الله تعالَى قال للملائكة لا تُهلكوهم حتى يشهد عليهم لوطٌ أربعَ شهادات فلما مشى معهم منطلقاً بهم إلى منزله قال لهم أما بلغكم أمرُ هذه القريةِ قالوا وما أمرُها قال أشهد إنها لشرُّ قريةٍ في الأرض عملاً يقول ذلك أربعَ مراتٍ فدخلوا معه منزلَه ولم يعلم بذلك أحدٌ فخرجت امرأتُه فأخبرت به قومها وقالت في بيت لوطٍ رجالاً ما رأيتُ مثلَ وجوهِهم
{سِىء بِهِمْ} “onlar yüzünden fenalaştı” yani onların insan olduğunu zannettiği için gelişleri onu üzdü; kavminin onlara kastetmesinden ve onları savunamamaktan korktu. Nâfi', İbn Âmir, Kisâî ve Ebû Amr, {سِيءَ} ve {سِيئَتْ} kelimelerini sîn harfine zammeyi işmâm ederek okumuşlardır. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ meleklere: «Lût aleyhlerine dört kez şahitlik etmedikçe onları helak etmeyin» buyurmuştur. Onları evine götürmek üzere birlikte yürürken Lût onlara: «Bu beldenin durumu size ulaşmadı mı?» dedi. Onlar: «Durumu nedir ki?» dediler. O da: «Şahitlik ederim ki burası yeryüzünde iş bakımından en şerli beldedir» dedi ve bunu dört defa tekrarladı. Sonra onunla birlikte evine girdiler ve bundan kimsenin haberi olmadı. Bunun üzerine karısı dışarı çıkıp kavmine haber verdi ve: «Lût'un evinde öyle adamlar var ki yüzleri gibisini
قط
asla görmedim» dedi.
{وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} أي ضاق بمكانهم صدرُه أو قلبُه أو وسعُه وطاقتُه وهو كنايةٌ عن شدة الانقباض للعجز عن مدافعة المكروهِ والاحتيال فيه وقيل ضاقت نفسُه عن هذا الحادثِ وذِكرُ الذرعِ مثلٌ وهو المساحة وكأنه قدْرُ البدنِ مجازاً أي إن بدنَه ضاق قدرُه من احتمال ما وقع وقيل الذراعُ اسمٌ للجارحة من المِرْفق إلى الأنامل والذرْعُ مدُّها ومعنى ضيقِ الذرع في قوله تعالى ضاق بِهِمْ ذَرْعًا قصرُها كما أن معنى سعتِها وبسطتها طولُها ووجهُ التمثيلِ بذلك أن القصيرَ الذراعِ إذا مدها ليتناول ما يتناول الطويلُ الذراعِ تقاصر عنه وعجِز عن تعاطيه فضُرب مثلاً للذي قصُرت طاقتُه دون بلوغِ الأمر
{وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} “ve onlar yüzünden içi daraldı” yani onların gelişiyle göğsü, kalbi yahut gücü ve takati daraldı. Bu, hoşlanılmayan durumu defetmekten ve buna çare bulmaktan aciz kalmaktan ötürü aşırı sıkıntı duymaktan kinayedir. Nefsinin bu hadiseyi kaldıramadığı da söylenmiştir. Zer' (ذَرْع) kelimesinin zikredilmesi bir meseldir; o da mesafedir, sanki mecazen bedenin miktarı gibidir; yani meydana gelen şeyi taşımaktan bedeni daralmıştır. Zirâ'ın (ذراع) dirsekten parmak uçlarına kadar olan organın adı, zer'in ise onu uzatmak olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın {ضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} buyruğundaki zer' darlığının anlamı kolun kısalığıdır; nitekim genişliği ve yaygınlığı da uzunluğudur. Bununla temsil yapılmasının vechi şudur: Kısa kollu kimse, uzun kollu kimsenin uzanıp aldığı şeye uzandığında kolu yetmez ve onu almaktan aciz kalır. İşte bu durum, gücü bir işi başarmaya yetmeyen kimse için mesel olarak getirilmiştir.
{وَقَالَ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ} شديدٌ من عصَبه إذا شدّه
{وَقَالَ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ} “ve: Bu, çetin bir gündür! dedi” Şiddetlidir; bir şeyi bağlayıp sıktığında kullanılan «asabehû (عَصَبَهُ)» ifadesindendir.
سورة هود (٧٨ ٨٠)
Hûd Sûresi (78-80)
{وَجَاءهُ} أي لوطاً وهو في بيته مع أضيافه
{وَجَاءهُ} “ve ona geldi” yani evinde misafirleriyle birlikte iken Lût'a geldi,
{قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ} أي يسرعون كأنما يُدفعون دفعاً لطلب الفاحشة من أضيافه والجملةُ حالٌ من قومه وكذا قوله تعالى
{قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ} “kavmi koşarak ona geldiler” yani misafirlerinden o çirkin fiili talep etmek için arkalarından itiliyormuşçasına acele ederek [geldiler]. Bu cümle «kavmi» kelimesinden hâldir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir:
{وَمِن قبل} أي من قبل هذا الوقت
{وَمِن قبل} “Daha önce de” yani bu vakitten önce de,
{كَانُواْ يَعْمَلُونَ السيئات} أي جاءوا مسرعين والحال أنهم كانوا منهمكين في عمل السيئات فضَرُوا بها وتمرّنوا فيها حتى لم يبقَ عندهم قبحتها ولذلك لم يستحيُوا مما فعلوا من مجيئهم مهرِعين مجاهرين
{كَانُواْ يَعْمَلُونَ السيئات} “kötülükleri yapmaktaydılar” Yani kötülükleri işlemeye dalmış bir vaziyette aceleyle geldiler; bu kötülüklere o kadar alışmış ve onda öyle maharet kazanmışlardı ki artık onların nazarında çirkinliği kalmamıştı. Bu sebeple alenen ve koşa koşa gelmek suretiyle yaptıklarından utanmadılar.
{قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاء بَنَاتِى هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} فتزوّجُوهن وكانوا يطلُبونهن من قبلُ ولا يُجيبهم لخبثهم وعدمِ كفاءتِهم لا لعدم مشروعيتِه فإن تزويجَ المسلماتِ من الكفار كان جائزاً وقد زوج النبيُّ ﷺ ابنتيه من عُتبةَ بنِ أبي لهبٍ وأبي العاص بنِ الربيع قبل الوحي وهما كافران وقيل كان لهم سيدان مطاعان فأراد أن يزوجَهما ابنتيه وأيا ما كان فقد أراد به وقايةَ ضيفِه وذلك غايةُ الكرم وقيل ما كان ذلك القولُ منه مُجرًى على الحقيقة من إرادة النكاحِ بل كان ذلك مبالغةً في التواضع لهم وإظهاراً لشدة امتعاضِه مما أوردوا عليه طمعاً في أن يستحيوا منه ويرِقّوا له إذا سمعوا ذلك فينزجروا عما أقدموا عليه مع ظهور الأمر واستقرارِ العلم عنده وعندهم جميعا بأن لا مناكحةَ بينهم وهو الأنسبُ بقولهم لقد علمت ما لنا في بناتك من حق كما ستقف عليه
{قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاء بَنَاتِى هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “[Lût] dedi ki: Ey kavmim! İşte bunlar benim kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir” «Onlarla evlenin.» Daha önce onları istemişlerdi de Lût onların habasetinden ve denk olmamalarından ötürü -meşru olmadığından değil- onlara olumlu cevap vermemişti; zira Müslüman kadınların kâfirlerle evlendirilmesi caizdi. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahiyden önce iki kızını kâfir oldukları halde Utbe b. Ebî Leheb ve Ebü'l-Âs b. Rebî' ile evlendirmişti. Onların itaat edilen iki reisleri olduğu, Lût'un da iki kızını onlarla evlendirmek istediği de söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, bununla misafirini korumayı murat etmiştir ki bu da cömertliğin zirvesidir. Bu sözün onun tarafından nikâh iradesi anlamında hakikati üzere söylenmediği, aksine bunu işittiklerinde utansınlar, ona acısınlar da kalkıştıkları şeyden vazgeçsinler ümidiyle onlara karşı tevazuda aşırıya kaçmak ve üzerine getirdikleri şeyden ötürü duyduğu şiddetli rahatsızlığı göstermek için söylendiği de ileri sürülmüştür; zira aralarında evliliğin söz konusu olamayacağı hem kendisince hem de hepsi tarafından bilinen ve kesin olan bir durumdur. Göreceğin üzere «Sen de bilirsin ki bizim senin kızlarında bir hakkımız yoktur» sözlerine en uygun olan da budur.
{فاتقوا الله} بترك الفواحش أو بإيثارهن عليهم
{فاتقوا الله} “Artık Allah'tan korkun” çirkin işleri bırakarak yahut [kadınları] onlara tercih ederek [Allah'tan korkun],
{وَلَا تُخْزُونِ فِى ضَيْفِى} أي لا تفضحوني في شأنهم فإن إخزاءَ ضيفِ الرجل وجارِه إخزاءٌ له أو لا تخجلوني من الخَزاية وهي الحياء
{وَلَا تُخْزُونِ فِى ضَيْفِى} “ve misafirlerim hususunda beni rezil etmeyin!” yani onların durumu hakkında beni rezil rüsvay etmeyin; zira kişinin misafirini ve komşusunu rezil etmek kendisini rezil etmektir yahut «beni utandırmayın» demektir; zira hazâye (خزاية), haya/utanmak demektir.
{أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ} يهتدي إلى الحق الصريح ويرعوي عن الباطل القبيح
{أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ} “İçinizde aklı başında / doğru yolu bulan bir adam yok mu?” Açık hakka hidayet bulacak ve çirkin batıldan vazgeçecek [bir adam yok mu?]
{قَالُواْ} معرضين عما نصحهم به من الأمر بتقوى الله والنهي عن إخزائه مجيبين عن أول كلامه
{قَالُواْ} “Dediler ki:” Allah'tan korkmayı emretmek ve kendisini rezil etmeyi yasaklamak suretiyle onlara verdiği nasihatten yüz çevirerek ve sözünün ilk kısmına cevap vererek [şöyle dediler:]
{لقد علمت ما لنا في بناتك من حق} مستشهدين بعلمه بذلك يعنون إنك قد علمت أن لا سبيلَ إلى المناكحة بيننا وبينك وما عرْضُك إلا عرضٌ سابرِيّ ولا مطمعَ لنا في ذلك
{لقد علمت ما لنا في بناتك من حق} “Andolsun sen de bilirsin ki bizim senin kızlarında bir hakkımız yoktur” Bunu bildiğine kendisini şahit tutarak, «Bizimle senin aranda evlilik için hiçbir yol olmadığını sen de pekâlâ bilirsin; senin bu teklifin laf olsun diye yapılmış kuru bir tekliften ibarettir, bizim de bunda bir arzumuz yoktur» demek istemişlerdir.
{وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} من إتيان الذُكرانِ ولما يئس ﵇ من ارعوائهم عمَّا هُم عليهِ من الغي
{وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} “ve şüphesiz sen bizim ne istediğimizi çok iyi bilirsin” yani erkeklere varmayı [istediğimizi bilirsin]. O (aleyhisselâm) içinde bulundukları azgınlıktan vazgeçeceklerinden ümidini kesince:
{قالَ لو أنَّ لي بِكُمْ قُوَّةً}
{قالَ لو أنَّ لي بِكُمْ قُوَّةً} “[Lût:] 'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı!' dedi”