{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ} باغتيابهن وسوء قالهن وقولِهن امرأةُ العزيز عشِقت عبدَها الكنعاني وهو مَقَتها وتسميتُه مكراً لكونه خفيةً منها كمكر الماكر وإن كان ظاهراً لغيرها وقيل استكْتَمَتْهن سِرَّها فأفشَيْنه عليها وقيل إنما قلن ذلك لتُرِيَهُنّ يوسف ﵇
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ} “Onların dedikodularını işitince”; arkasından konuşup çekiştirmelerini, kötü sözlerini ve 'Aziz'in karısı Kenanlı kölesine âşık olmuş, o ise kadına buğzedip yüz vermemiş' şeklindeki laflarını [işitince]. Başkalarına açık olsa bile, kadından gizli yapıldığı için tuzak kuran kimsenin hilesi gibi olduğundan bu dedikodu 'mekr' (tuzak/düzen) olarak isimlendirilmiştir. Bir rivayete göre kadın sırrını saklamalarını istemiş, onlar ise bunu ifşa etmişlerdir. Bir diğer rivayete göre ise kadınlar bu sözleri kendilerine Yûsuf’u aleyhisselâm göstersin diye söylemişlerdir.
{أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ} تدعوهن قيل دعت أربعين امرأةً منهن الخمسُ المذكورات
{أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ} “onlara [haber] gönderdi”; yani onları davet etti. Zikredilen o beş kadın da dahil olmak üzere kırk kadını davet ettiği söylenmiştir.
{وَأَعْتَدَت} أي أحضرت وهيأت
{وَأَعْتَدَت} “ve hazırladı”; yani hazır edip tertipledi,
{لهن متكأ} أي ما يتكئن عليه من النمارق والوسائد أو رتبت لهن مجلس طعام وشراب لأنهم كانوا يتكئون للطعام والشارب والحديث كعادة المترَفين ولذلك نُهي الرجلُ أن يأكل متّكِئاً وقيل متّكأ طعاماً من قولهم اتكأنا عند فلان أي طعِمنا قال جميل ... فظلِلْنا بنعمةٍ واتكأنا ... وشرِبْنا الحلالَ من قُلَلِهْ ...
{لهن متكأ} “onlar için yaslanacak bir yer.”; yani üzerine yaslanacakları minderler ve yastıklar hazırladı yahut onlar için bir yeme içme meclisi düzenledi. Çünkü refah içinde yaşayanların âdeti olduğu üzere yemek, içmek ve sohbet etmek için yaslanırlardı. Bu sebeple kişinin yaslanarak yemek yemesi nehyedilmiştir. 'Filanın yanında yaslandık' yani 'yemek yedik' sözünden hareketle müttekâ kelimesinin 'yemek' anlamına geldiği de söylenmiştir. Şair Cemîl şöyle demiştir: 'Nimet içinde kaldık ve yaslandık (yemek yedik)... Ve testilerinden helal içeceği içtik...'
وعن مجاهد متّكأً طعاماً يُحَزّ حزاً كأن المعنى يُعتمد بالسكين عند القطع لأن القاطعَ يتكىء على المقطوع بالسكين وقرىء بغير همز وقرىء بالمد بإشباع حركة الكاف كمُنتَزاح في مُنتزَح ويَنْباع في ينبع وقرأ مُتُكاً وهو الأُترُجّ وأنشدوا ... وأهدت مُتْكةً لبني أبيها ... تخُب بها العَثَمْثمَةُ الوَقاحُ ...
Mücâhid’den rivayet edildiğine göre müttekâ, kesilerek yenen yemektir. Sanki bu mana, kesme esnasında bıçağa dayanılıp güç verilmesinden gelmektedir; zira kesen kimse bıçakla kesilen şeye dayanır (ittikâ eder). Hemzesiz olarak da okunmuştur. Müntezeh yerine müntezâh ve yenbe'u yerine yenbâ'u denmesinde olduğu gibi kâf harfinin harekesi uzatılarak med ile de okunmuştur. Mütken şeklinde de okunmuştur ki bu ağaç kavunudur (turunçgillerden bir meyve). Şair şöyle demiştir: 'Ve babasının oğullarına bir ağaç kavunu hediye etti... Ki onu iri yapılı, sert ve hızlı giden bir deve taşımaktadır...'
أو ما يقطع من متَك الشيءَ إذا بتكه ومتكأ من تكى إذا اتكى
Yahut bir şeyi kestiğinde söylenen meteke'ş-şey'e ifadesinden hareketle 'kesilen şey' anlamındadır. Müttekâ ise yaslandığında söylenen tekâ fiilinden gelir.
{وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً} لتستعمله في قطع ما يُعهد قطعُه مما قدّم بين أيديهن وقرِّب إليهن من اللحوم والفواكه ونحوها وهن متّكئات وغرضُها من ذلك ما سيقع من تقطيع أيديهن
{وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً} “Onlardan her birine birer bıçak verdi.”; önlerine konulup kendilerine ikram edilen et, meyve ve benzeri, âdete göre kesilerek yenen şeyleri onlar yaslanmış vaziyetteyken kesmek için kullansınlar diye [verdi]. Kadının bundan maksadı ise az sonra ellerini kesecek olmalarıydı.
{وَقَالَتِ} ليوسف وهن مشغولاتٌ بمعالجة السكاكين وإعمالِها فيما بأيديهن من الفواكه وأضرابها والعطفُ بالواو ربما يشير إلى أن قولها
{وَقَالَتِ} “Ve dedi [ki]”; kadınlar ellerindeki meyve ve benzeri şeylerle meşgul olup bıçakları kullanırken Yûsuf’a [böyle] dedi. Vâv ile atfedilmesi, kadının sözünün;
{اخرج عَلَيْهِنَّ} أي ابرُزْ لهن لم يكن عَقيب ترتيب أمورِهن ليتم غرضُها من استغفالهن
{اخرج عَلَيْهِنَّ} “'Çık karşılarına!'”; yani 'onlara görün!' demesinin, kadınları hazırlıksız yakalama amacının tam hasıl olması için işlerini düzene koymalarının hemen akabinde olmadığını hissettirebilir.
{فَلَمَّا رَأَيْنَهُ} عطفٌ على مقدر يستدعيه الأمرُ بالخروج وينسحب عليه الكلام أي فخرج عليهن فرأينه
{فَلَمَّا رَأَيْنَهُ} “Onu gördüklerinde”; çıkma emrinin gerektirdiği ve sözün akışının gösterdiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani 'Bunun üzerine onların karşısına çıktı, onlar da onu gördüler'.
يوسف الآية (٣٢) وإنما حذف تحقيقاً لمفاجأة رؤيتِهن كأنها تفوت عند ذكرِ خروجِه عليهن كما حُذف لتحقيق السُّرعةِ في قولِه ﷿ فَلَمَّا رَآهُ مُستقرّاً عِندَه بعد قوله أنا آتيك بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إليك طرفك وفيه إيذانٌ بسرعة امتثالِه ﵇ بأمرها فيما لا يشاهد مضرَّتَه من الأفاعيل
Yûsuf Suresi 32. Ayet: Bu ifadenin hazfedilmesi, sanki onun kadınların karşısına çıktığının zikredilmesiyle o anki ansızın görme durumunun kaybolacağı zannını ortadan kaldırıp, onları birdenbire ve hazırlıksız yakalama anını kesinleştirmek içindir; nitekim Allah azze ve celle’nin {أنا آتيك بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إليك طرفك} “gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” sözünün ardından hızın gerçekleştiğini bildirmek için {فَلَمَّا رَآهُ مُستقرّاً عِندَه} “Onu yanı başında yerleşmiş görünce” buyurarak aradaki fiili hazfetmesi gibidir. Ayrıca bunda, Yûsuf’un aleyhisselâm, zararı bizzat görülmeyen fiillerde kadının emrini süratle yerine getirdiğine bir işaret vardır.
{أَكْبَرْنَهُ} عظّمنه وهِبْن حسنَه الفائقَ وجماله الرائعَ الرائقَ فإن فضلَ جمالِه على جمال كلِّ جميلٍ كان كفضل القمرِ ليلة البدرِ على سائر الكواكب عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال رأيتُ يوسفَ ليلةَ المعراج كالقمر ليلةَ البدر وقيل كان يُرى تلألؤُ وجهِه على الجُدران كما يُرى نورُ الشمس على الماء وقيل معنى أكبرْنَ حِضْن والهاء للسكت أو ضمير راجع إلى يوسف ﵇ على حذف اللام أي حضْن له من شدة الشبَق كما قال المتنبىء ... خفِ الله واستُر ذا الجمال برقع ... فإن لُحْتَ حاضتْ في الخدور العوانق ...
{أَكْبَرْنَهُ} “onu gözlerinde pek büyüttüler”; onu yücelttiler, üstün güzelliği ve göz kamaştırıcı zarafeti karşısında heybete kapıldılar. Zira onun güzelliğinin diğer tüm güzellerin güzelliğine olan üstünlüğü, dolunay gecesindeki ayın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibiydi. Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Miraç gecesi Yûsuf’u dolunay gecesindeki ay gibi gördüm.” Yüzünün ışıltısının, güneş ışığının suya yansıdığı gibi duvarlara vurduğu da söylenmiştir. Ekberne ifadesinin 'hayız oldular' anlamına geldiği, sondaki he harfinin sekte he’si olduğu yahut 'lâm' harfi hazfedilerek Yûsuf’a aleyhisselâm dönen bir zamir olduğu, yani aşırı şehvetten ötürü onun karşısında hayız oldukları da ileri sürülmüştür. Nitekim Mütenebbî şöyle demiştir: 'Allah'tan kork da bu güzelliği peçeyle ört... Çünkü sen görünecek olsan, çadırlardaki genç kızlar hayız olurlar...'
{وقطعن أيديهن} أي جرحتها بما في أيديهن من السكاكين لفرْط دهشتِهن وخروجِ حركات جوارحهن عن منهاج الإختيار والإعتياد حتى لم يعلمن ما فعلن وفي التعبير عن الجرح بالقطع ما لا يَخفْى من الدلالة على كثرة جرحهن ومع ذلك لم يبالين بذلك ولم يشعُرْن به
{وقطعن أيديهن} “ve ellerini kestiler.”; yani aşırı şaşkınlıklarından ve uzuvlarının hareketlerinin irade ve alışılmış düzenin dışına çıkmasından ötürü, ellerindeki bıçaklarla ellerini yaraladılar; öyle ki ne yaptıklarının farkında bile olmadılar. Yaralamanın 'kesmek' (taktî') şeklinde ifade edilmesinde, ellerini çokça ve derin kestiklerine apaçık bir delalet vardır; buna rağmen buna aldırmadılar ve acısını bile hissetmediler.
{وَقُلْنَ حَاشَ للَّهِ} تنزيهاً له سبحانَه عنْ صفات النقصِ والعجزِ وتعجباً من قدرته على مثل ذلك الصنعِ البديعِ وأصلُه حاشا كما قرأه أبو عمرو في الدرج فحُذفت ألفُه الأخيرةُ تخفيفاً وهو حرفُ جر يفيد معنى التنزيهِ في باب الاستثناء فلا يُستثنى به إلا ما يكون موجباً للتنزيه فوضع موضعَه فمعنى حاشا الله تنزيهُ الله وبراءةُ الله وهي قراءةُ ابنِ مسعودٍ ﵁ واللام لبيان المنزَّه والمبرَّأ كما في سُقياً لك والدليلُ على وضعه موضعَ المصدر قراءةُ أبي السمال حاشاً بالتنوين وقراءةُ أبي عمرو بحذف الألف الأخيرة وقراءة الأعمش بحذف الأولى فإن التصرّفَ من خصائص الاسمِ فيدل على تنزيله منزلتَه وعدمُ التنوين لمراعاة أصلِه كما في قولك جلست مِنْ عن يمينه وقولُه غدت مِنْ عليه منقلبُ الألف إلى الياء مع الضمير وقرىء حاش لله بسكون الشين إتباعاً للفتحة الألفَ في الإسقاط وحاش الإله وقيل حاشا فاعلٌ من الحشا الذي هو الناحية وفاعلُه ضميرُ يوسف أي صار في ناحية من أن يقارف ما رمتْه به لله أي لطاعته أو لمكانه أو جانبَ المعصية لأجل الله
{وَقُلْنَ حَاشَ للَّهِ} “Ve dediler ki: 'Hâşâ! Allah için'”; noksanlık ve acizlik sıfatlarından tenzih etmek ve böylesine eşsiz bir sanata olan kudretinden ötürü hayretlerini ifade etmek üzere Allah Teâlâ’yı tenzih ettiler. Aslı, Ebû Amr’ın vasıl hâlinde okuduğu gibi hâşâ (حاشا) şeklindedir; hafifletmek maksadıyla sonundaki elif hazfedilmiştir. Bu, istisna babında tenzih manası ifade eden bir cer harfidir ve bununla ancak tenzihi gerektiren hususlar istisna edilir. Dolayısıyla tenzih makamına konulmuştur. Hâşa lillâh ifadesinin anlamı: 'Allah’ın tenzih ve berî kılınmasıdır'. Bu, İbn Mes’ûd’un radıyallâhu anh kıraatidir. Lâm harfi ise sukyen leke ifadesinde olduğu gibi tenzih ve tebrie edilen zatı belirtmek içindir. Bunun masdar yerine konulduğunun delili, Ebû’s-Semmâl’in tenvin ile hâşen (حاشاً), Ebû Amr’ın son elifi hazfederek ve A‘meş’in ilk elifi hazfederek okumasıdır; zira kelimede tasarruf isimlerin özelliklerindendir ve bu da onun isim makamına indirildiğini gösterir. Tenvin almaması ise celestü min ‘an yemînihî ve ğadet min ‘aleyhi sözlerinde elifin zamirle birlikte ya harfine dönüşmesinde olduğu gibi kelimenin aslına riayet edilmesindendir. Şîn harfinin cezmıyla hâş lillâh şeklinde de okunmuştur ki bu, elifin düşmesine tâbi olarak fethanın da düşürülmesiyledir. Hâşe’l-ilâh şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre hâşâ, yan/taraf manasındaki el-haşâ kökünden türemiş fâil vezninde bir fiildir; faili de Yûsuf’un zamiridir. Yani Yûsuf, Allah rızası, O'na itaat veya O'nun katındaki mevkii sebebiyle kadının kendisine attığı iftirayı irtikâp etmekten bir tarafa çekildi (uzak durdu) yahut Allah için günahı bir yana bıraktı demektir.
{مَا هذا بَشَرًا} على إعمال ما بمعنى ليس وهي لغةُ أهلِ الحجازِ لمشاركتهما في نفي الحالِ وقرىء بشرٌ على لغة تميم وبِشِرًى أي بعبد مشترى لئيم نفَين عنه البَشَرية لما شاهدْن فيه من الجمال العبقري الذي لم يُعهدْ مثالُه في البشر وقصَرْنه على الملَكية بقولهن
{مَا هذا بَشَرًا} “Bu bir insan değildir!”; mâ harfinin, şimdiki zamanı nefyetmede ortak olmaları sebebiyle Hicaz ehlinin lügatine göre leyse gibi amel etmesiyle [mensub kılınmıştır]. Temîm lügatine göre beşerun ve 'satın alınmış aşağılık bir köle' manasında bi-şiren (بِشِرًى) şeklinde de okunmuştur. İnsanlarda örneğine rastlanmayan o dâhiyane ve eşsiz güzelliği onda müşahede ettikleri için ondan beşeriyeti nefyettiler ve şu sözleriyle onu yalnızca meleklik vasfına hasrettiler:
{إِنْ هذا إِلَاّ مَلَكٌ كَرِيمٌ} بناءً على ما ركَز في العقول من أن لا حيَّ أحسنُ من الملك كما ركب فيها أن لا أقبحُ من الشيطان ولذلك لا يزال يُشبَّه بهما كلُّ متناهٍ في الحسن والقبح وغرضُهن وصفُه بأقصى مراتبِ الحسن والجمال
{إِنْ هذا إِلَاّ مَلَكٌ كَرِيمٌ} “Bu ancak çok değerli bir melektir.”; Zihinlerde şeytandan daha çirkin bir varlığın bulunmadığının yer etmesi gibi, melekten daha güzel bir canlının da olamayacağı fikrinin akıllara yerleşmiş olmasına dayanarak [böyle dediler]. Bu yüzdendir ki güzellikte ve çirkinlikte zirveye ulaşan her şey daima bu ikisine benzetilir. Kadınların maksadı onu güzellik ve zarafetin en üst mertebeleriyle nitelemekti.
{قَالَتْ فذلكن} الفاء فصيحةٌ والخطابُ للنسوة والإشارةُ إلى يوسف بالعنوان الذي وصفْنه به الآن من الخروج في الحسن والجمالِ عن المراتب البشرية والإقتصار على الملَكية فاسمُ الإشارة مبتدأ والموصول
{قَالَتْ فذلكن} “Dedi ki: 'İşte bu...'”; Başındaki fâ fashîhadır; hitap ise kadınlaradır. Yûsuf’a işaret, kadınların az önce onu beşerî mertebelerin dışına çıkarıp yalnızca meleklik vasfına hasrederek niteledikleri unvan iledir. İşaret ismi mübteda, ism-i mevsûl ise
يوسف الآية (٣٣) خبرُه والمعنى إنْ كانَ الأمرُ كَما قلتنّ فذلكنّ الملكُ الكريمُ النائي من المراتب البشريةِ هو
Yûsuf Suresi 33. Ayet: onun haberidir. Manası şudur: 'Eğer durum sizin dediğiniz gibiyse, işte beşerî mertebelerden uzak olan o şerefli melek,
{الذى لُمْتُنَّنِى فِيهِ} أي عيَّرْتُنّني في الافتتان به حيث رَبَأْتُن بمحلِّي بنسبتي إلى العزيز ووضعتُنَّ قدرَه بكونه من المماليك أو بالعنوان الذي وصفْنه به فيما سبق بقولهن امرأةُ العزيز عشِقت عبدَها الكَنعاني فهو خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ أي فهو ذلك العبدُ الكنعانيُّ الذي صورتُنّ في أنفسكن وقلتنّ فيه وفيَّ ما قلتن فالآن قد علمتُنّ من هو وما قولُكن فينا وأما ما يقال تعني أنكن لم تصوِّرْنه بحقِّ صورتِه ولو صوّرتُنّه بما عاينتُنّ لعذرتُنّني في الافتتان به فلا يلائمُ المقام فإن مرادَها بدعوتهن وتمهيدِ ما مهَّدَتْه لهن تبكيتُهن وتنديمُهن على ما صدر عنهن من اللوم وقد فعلت ذلكَ بما لا مزيدَ عليه وما ذكر من المقال فحقُّ المعتذر قبل ظهور معذرتِه وقد قيل في تعليل الملَكية أن الجمعَ بين الجمال الرائقِ والكمال الفائق والعصمةِ البالغةِ من الخواصِّ الملكية وهو أيضاً لا يلائم قولها فذلكن الذى لُمْتُنَّنِى فِيهِ فإن عنوانَ العصمةِ مما ينافي تمشيةَ مرامها ثم بعد ما أقامت عليهن الحجة وأوضحت لديهن عذرَها وقد أصابهن من قبله ﵇ ما أصابها باحت لهن ببقية سرِّها فقالت
{الذى لُمْتُنَّنِى فِيهِ} “hakkında beni kınadığınız kimsedir!'”; yani beni Aziz’e nispet ederek makamımı yücelttiğiniz, onu ise kölelerden sayarak kadrini düşürdüğünüz için ona gönül verip meftun olmam sebebiyle beni ayıpladığınız kimsedir. Yahut daha önce 'Aziz'in karısı Kenanlı kölesine âşık olmuş' sözleriyle niteledikleri unvan kastedilmiştir. Bu takdirde mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'İşte o, zihninizde canlandırdığınız ve hem onun hem de benim hakkımda ileri geri konuştuğunuz o Kenanlı köledir! Şimdi onun kim olduğunu öğrendiniz, peki artık bizim hakkımızda ne diyeceksiniz?' demektir. 'Siz onu layıkıyla gözünüzde canlandıramamıştınız; şayet bizzat müşahede ettiğiniz bu hâliyle canlandırmış olsaydınız, ona tutulmam hususunda beni mazur görürdünüz' anlamını kastettiği şeklindeki yoruma gelince, bu durum makama uygun düşmez. Zira kadının onları davet etmekten ve önlerine bu ortamı hazırlamaktan maksadı, kendisinden sâdır olan kınamadan ötürü onları susturup utandırmak ve pişman etmekti. Nitekim bunu fazlasıyla yerine getirmiştir; zikredilen o söz ise mazereti henüz ortaya çıkmamış birinin hakkıdır. Meleklik gerekçesi hakkında, duru bir güzellik, üstün bir kemal ve kâmil bir ismetin (günahtan korunmuşluğun) bir arada bulunmasının meleklere has özelliklerden olduğu söylenmiştir. Ancak bu da kadının 'İşte hakkında beni kınadığınız kimse budur' sözüyle uyuşmaz; zira ismet vasfı, kadının maksadını yürütmesiyle çelişir. Kadın onlara karşı delilini ortaya koyup mazeretini gözler önüne serdikten ve Yûsuf aleyhisselâm tarafından kendi başına gelen onların da başına geldikten sonra, sırrının geri kalanını da onlara açarak şöyle dedi:
{وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ} حسبما قلتنّ وسمعتن
{وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ} “Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim”; tıpkı sizin söylediğiniz ve işittiğiniz gibi,
{فاستعصم} امتنع طالباً للعصمة وهو بناءُ مبالغةٍ يدل على الامتناع البليغِ والتحفّظ الشديد كأنه في عصمة وهو يجتهد في الاستزادة منها كما في استمسك واستجمع الرأيَ وفيه برهانٌ نيِّر على أنه لم يصدر عنه ﵇ شيء مُخِلٌّ باستعصامه بقوله معاذ الله من الهمّ وغيرِه اعترفت لهن أولاً بما كن يسمعنْه من مراودتها له وأكدتْه إظهاراً لابتهاجها بذلك ثم زادت على ذلك أنه أعرض عنها على أبلغ ما يكون ولم يَمِلْ إليها قط ثم زادت عليه أيضاً أنها مستمرةٌ على ما كانت عليه غير مرعوية عنه لا بلوم العواذل ولا بإعراض الحبيب فقالت
{فاستعصم} “fakat o iffetini korudu.”; yani korunma talebiyle direndi. Bu kalıp (isti'sâm), son derece güçlü bir kaçınmayı ve şiddetli bir korunmayı ifade eden bir mübalağa kalıbıdır; sanki zaten bir korunmuşluk (ismet) içindedir de bunda daha da ziyadeleşmek için çabalamaktadır; nitekim istemseke (sımsıkı tutundu) ve istecmea'r-re'y (tüm görüşü derleyip toparladı) ifadelerinde olduğu gibi. Bunda, Yûsuf’tan aleyhisselâm onun {معاذ الله} “Allah'a sığınırım” sözüyle ortaya koyduğu bu iffet ve korunma hâlini zedeleyecek meyil ve benzeri hiçbir şeyin sâdır olmadığına dair apaçık bir delil vardır. Kadın önce, kendisinin onu ayartmak istediğine dair duydukları şeyleri itiraf etmiş ve bundan duyduğu sevinci açığa vurmak için bunu pekiştirmiştir. Sonra buna ilaveten, Yûsuf'un son derece beliğ bir şekilde kendisinden yüz çevirdiğini ve asla kendisine meyletmediğini belirtmiştir. Ardından buna da ek olarak, ne kınayanların ayıplamasıyla ne de sevgilinin yüz çevirmesiyle vazgeçmeksizin bulunduğu durum üzere devam ettiğini belirterek şöyle demiştir:
{وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمره} أي آمرُ به فيما سيأتي كما لم يفعل فيما مضى فحُذف الجارُّ وأوصل الفعلُ إلى الضمير كما في أمرتك الخيرَ الضمير للموصول أو أمري إياه أي موجبَ أمري ومقتضاه فما مصدرية فالضمير ليوسف وعبّرت عن مراودتها بالأمر إظهاراً لجريان حكومتِها عليه واقتضاءً للامتثال بأمرها
{وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمره} “Eğer kendisine emrettiğim şeyi yapmazsa”; yani geçmişte yapmadığı gibi gelecekte de emredeceğim şeyi yapmazsa. Cer harfi hazfedilerek fiil zamire ulaştırılmıştır; nitekim emertüke'l-hayra (sana hayrı emrettim) ifadesinde olduğu gibi zamir mevsûle aittir. Yahut 'benim ona olan emrimi yani emrimin gereğini ve muktezasını [yapmazsa]' demektir; bu takdirde mâ masdariyyedir ve zamir Yûsuf’a aittir. Ayartma arzusunu 'emir' kelimesiyle ifade etmesi, onun üzerindeki hâkimiyetini göstermek ve emrine itaati zorunlu kılmak içindir.
{لَيُسْجَنَنَّ} بالنون المثقلة آثرت بناءَ الفعل للمفعول جرياً على رسم الملوكِ أو إيهاماً لسرعة ترتبِ ذلك على عدم امتثالِه لأمرها كأنه لا يدخُل بينهما فعل فاعل
{لَيُسْجَنَنَّ} “mutlaka zindana atılacaktır”; şeddeli nûn ile [gelmiştir]. Hükümdarların üslubuna uymak yahut emrine uymamasının akabinde bunun derhal gerçekleşeceğini, sanki araya hiçbir fâilin fiilinin girmeyeceğini hissettirmek için fiili meçhul sîgada getirmeyi tercih etmiştir.
{وليكونن} بالمخففة
{وليكونن} “ve elbette olacaktır”; şeddesiz (muhaffefe) nûn ile [gelmiştir],
{مِنَ الصاغرين} أي الأذلاء في السجن وقد قرىء الفعلان بالتثقيل ولكن المشهورةَ أولى لأن النونَ كُتبت في المصحف ألفاً على حكم الوقف واللامُ الداخلة على حرف الشرطِ موطئة للقسم وجوابه ساد مسدَّ الجوابين ولقد أتتْ بهذا الوعيدِ المنطوي على فنون التأكيدِ بمحضر منهن ليعلم يوسفُ ﵇ أنها ليست في أمرها على خفية ولا خيفة من أحد فتضيقَ عليه الحيلُ وتعيا به العللُ وينصحن له ويُرشِدْنه إلى موافقتها ولما كان هذا الإبراقُ والإرعادُ منها مظِنةً لسؤال سائل يقول فما صنع يوسفُ حينئذ قيل
{مِنَ الصاغرين} “küçük düşenlerden!”; yani zindanda hor ve hakir olanlardan [olacaktır]. Her iki fiil de şeddeli nûn ile okunmuştur; fakat meşhur kıraat daha uygundur, çünkü nûn harfi Mushaf'ta vakıf kuralına göre elif şeklinde yazılmıştır. Şart harfinin başına gelen lâm, kaseme hazırlık (müvatta) içindir; cevabı ise iki cevabın yerine geçmiştir. Kadın, türlü tekitleri barındıran bu tehdidi, Yûsuf aleyhisselâm işin artık gizli kalmadığını ve kimseden korkulmadığını bilsin, böylece çareleri tükensin, bahaneleri boşa çıksın ve kadınlar da ona nasihat edip kadına uymasını tavsiye etsinler diye onların huzurunda savurmuştur. Kadından gelen bu gürleyip tehditler savurma, 'Peki o anda Yûsuf ne yaptı?' diye soracak birinin sorusuna zemin hazırladığı için şöyle buyruldu:
{قَالَ} مناجياً لربه عزَّ سلطانُه
{قَالَ} “[Yûsuf] dedi [ki]”; şanı yüce Rabbine münacatta bulunarak:
{رَبّ السجن} الذي أوعَدَتْني بالإلقاء فيه وقرأ يعقوبُ بالفتح على المصدر
{رَبّ السجن} “Ey Rabbim! Zindan...”; beni içine atmakla tehdit ettiği o yer. Ya‘kûb ise fetha ile masdar olarak (es-secn) okumuştur.
{أحب إلى}
{أحب إلى} “bana daha sevimlidir”;
يوسف الآية (٣٤ ٣٥) أي آثَرُ عندي لأنه مشقةٌ قليلةٌ نافذةٌ إثرَها راحاتٌ جليلةٌ أبديةٌ
Yûsuf Suresi 34-35. Ayet: yani katımda daha tercihe şayandır; çünkü o geçici ve az bir meşakkattir, ardından ise ebedî ve yüce rahatlıklar gelecektir,
{مِمَّا يدعونني إليه} من مؤاتانها التي تؤدي إلى الشقاء والعذابِ الأليم وهذا الكلامُ منه ﵇ مبنيٌّ على ما مر من انكشاف الحقائقِ لديه وبروزِ كلَ منها بصورتها اللائقةِ بها فصيغةُ التفضيلِ ليست على بابها إذ ليس له شائبةُ محبةٍ لما دعتْه إليه وإنما هو والسجنُ شران أهونُهما وأقربُهما إلى الإيثار السجنُ والتعبيرُ علن الإيثار بالمحبة لحسم مادةِ طمعِها عن المساعدة خوفاً من الحبس والاقتصار على ذكر السجنِ من حيث إن الصَّغارَ من فروعه ومستتبعاتِه وإسنادُ الدعوةِ إليهن جميعا لأن النسوة رغبته في مطاوعتها وخوفته من مخالفتها وقيل دعَوْنه إلى أنفسهن وقيل إنما ابتُلي ﵇ بالسجن لقوله هذا وكان الأولى به أن يسألَ الله تعالى العافية ولذلك ردّ رسول الله ﷺ على من كان يسأل الصبرَ
{مِمَّا يدعونني إليه} “beni kendisine çağırdıkları şeyden.”; şekavet ve elem verici azaba sürükleyecek olan kadının isteğine uymaktan. Yûsuf’un aleyhisselâm bu sözü, daha önce geçtiği üzere hakikatlerin kendisine açılmasına ve her birinin kendine layık suretiyle görünmesine dayanmaktadır. Dolayısıyla ism-i tafdil kalıbı asıl manasında (üstünlük bildirme) değildir; zira onların kendisini çağırdığı şeye karşı onda en ufak bir sevgi şaibesi dahi yoktur. Bilakis o durum ile zindan iki kötülüktür; bunlardan daha ehven ve tercihe daha yakın olanı ise zindandır. Tercih etmeyi 'sevimlilik' (muhabbet) ile ifade etmesi, hapis korkusuyla kadına yardım etme tamahının kökünü kazımak içindir. Yalnızca zindanın zikriyle yetinilmesi ise, hor ve hakir kılınmanın (sağâr) onun bir uzantısı ve tabii neticesi olmasındandır. Davetin hepsine birden nispet edilmesi, diğer kadınların da Yûsuf’u kadına itaate teşvik etmeleri ve ona karşı gelmekten korkutmaları sebebiyledir. Onların Yûsuf’u kendilerine davet ettikleri de söylenmiştir. Yûsuf’un aleyhisselâm sırf bu sözünden ötürü zindanla imtihan edildiği, asıl evla olanın Allah Teâlâ’dan afiyet istemek olduğu ileri sürülmüştür. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sabır dileyen bir kimseyi bundan nehyetmiştir.
{وَإِلَاّ تَصْرِفْ} أي إن لم تصرف
{وَإِلَاّ تَصْرِفْ} “Eğer savmazsan”; yani savıp uzaklaştırmazsan,
{عَنّى كَيْدَهُنَّ} في تحبيب ذلك إليّ وتحسينه لديّ بأن تُثبِّتَني على ما أنا عليهِ من العِصمة والعِفة
{عَنّى كَيْدَهُنَّ} “onların tuzaklarını benden”; beni içinde bulunduğum ismet ve iffet üzere sabit kılarak, o işi bana sevdirmeleri ve katımda süslü göstermeleri hususundaki hilelerini [savmazsan],
{أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} أي أمِلْ إلى إجابتهن أو إلى أنفسهن على قضية الطبيعةِ وحكم القوةِ الشهوية وهذا فزعٌ منه ﵇ إلى ألطاف الله تعالى جرياً على سُنن الأنبياءِ والصالحين في قصر نيلِ الخيراتِ والنجاة عن الشرور على جناب الله ﷿ وسلبِ القوى والقدر عن أنفسهم ومبالغةٌ في استدعاء لطفِه في صرف كيدِهن بإظهار أن لا طاقةَ له بالمدافعة كقول المستغيثِ أدركْنى وإلا هلكتُ لا أنه يطلب الإجبارَ والإلجاءَ إلى العصمة والعفةِ وفي نفسه داعيةٌ تدعوه إلى هواهن والصبْوةُ الميلُ إلى الهوى ومنه الصَّبا لأن النفوسَ تصبو إليها لطيب نسيمِها ورَوْحِها وقرىء أصبّ إليهن من الصبابة وهي رقةُ الشوق
{أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} “onlara meylederim”; yani tabiatın icabı ve şehvet gücünün hükmüyle onların çağrısına veya bizzat kendilerine meylederim. Bu, Yûsuf’un aleyhisselâm, hayırları elde etmeyi ve kötülüklerden kurtulmayı yalnızca Allah azze ve celle’nin dergâhına hasredip kendi nefislerinden her türlü güç ve kudreti nefyetme şeklindeki peygamberler ve salihler yoluna uyarak Allah Teâlâ’nın lütuflarına sığınmasıdır. Kendisinde karşı koyacak hiçbir güç bulunmadığını ortaya koyarak, yardım dileyen birinin 'Bana yetiş, yoksa helak olurum!' demesi gibi, O'nun onların tuzaklarını savması yönündeki lütfunu talep etmede bir mübalağadır; yoksa nefsinde onların hevasına çağıran bir arzu varken ismet ve iffete zorlanmayı (icbar ve ilcâ) talep ettiği anlamına gelmez. Sabve (صَبْوة), heva ve hevese meyletmektir. Tatlı esintisi ve ferahlığı sebebiyle nefisler ona meyledip arzuladığı için sabâ rüzgârı da bu kökten gelir. Şevkin inceliği manasındaki sabâbe kökünden asubbu ileyhinne (أصبّ إليهن) şeklinde de okunmuştur.
{وَأَكُن مّنَ الجاهلين} الذين لا يعملون بما يعلمون لأن من لا جدوى لعلمه فهو والجاهل سواءٌ أو من السفهاء بارتكابِ ما يدعونني إليه من القبائح لأن الحكيمَ لا يفعل القبيح
{وَأَكُن مّنَ الجاهلين} “ve cahillerden olurum.”; bildikleriyle amel etmeyen kimselerden [olurum]. Zira ilminden fayda görmeyen kimse ile cahil birdir. Yahut beni davet ettikleri çirkin şeyleri işlemek suretiyle sefihlerden [olurum]; çünkü hikmet sahibi kimse çirkin iş yapmaz.
{فاستجاب لَهُ رَبُّهُ} دعاءَه الذي تضمنه قولُه وإلا تصرف عني كيدهن الخ فإن فيه استدعاءً لصرف كيدِهن على أبلغ وجهٍ وألطفِه كما مر وفي إسناد الاستجابة إلى الرب مضافاً إليه ﵇ ما لا يَخفْى من إظهار اللطف
{فاستجاب لَهُ رَبُّهُ} “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti”; 'Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan...' sözünün içerdiği duasını kabul etti. Zira daha önce geçtiği üzere bu sözde, onların tuzaklarını savma talebi en beliğ ve en latif bir biçimde mevcuttur. İcabetin Yûsuf’a aleyhisselâm muzaf kılınarak 'Rab' ismine isnat edilmesinde apaçık bir lütuf tezahürü vardır.
{فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ} حسب دعائِه وثبّته على العصمة والعفة
{فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ} “ve onların tuzaklarını ondan savdı.”; duası doğrultusunda [savdı] ve onu ismet ve iffet üzere sabit kıldı.
{إِنَّهُ هُوَ السميع} لدعاء المتضرعين إليه
{إِنَّهُ هُوَ السميع} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”; kendisine yalvarıp yakaranların dualarını [işitendir],
{العليم} بأحوالهم وما يصلحهم
{العليم} “hakkıyla bilendir.”; onların hallerini ve kendilerine neyin uygun olduğunu [bilendir].
{ثُمَّ بَدَا لَهُمْ} أي ظهر للعزيز وأصحابه المتصدّين للحل والعقد ريثما اكتفَوا بأمر يوسف بالكتمان والإعراض عن ذلك
{ثُمَّ بَدَا لَهُمْ} “Sonra onların aklına geldi”; yani Yûsuf’a bu işi gizlemesini ve meseleden yüz çevirmesini emretmekle yetinmelerinin ardından, Aziz ve onun yönetim işlerine bakan adamlarına [böyle bir görüş] belirdi.
{مّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيات} الصارفةَ لهم عن ذلك البداءِ وهي الشواهدُ الدالة على براءته ﵇ وفاعل بدا إما مصدرُه أو الرأي المفهوم من السياق أو المصدر المدلولِ عليه بقوله
{مّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيات} “bunca delili gördükten sonra”; kendilerini bu yeni düşünceden alıkoyacak olan Yûsuf’un aleyhisselâm suçsuzluğuna delalet eden delilleri [gördükten sonra]. Bedâ fiilinin faili ya kendi masdarıdır yahut sözün gelişinden anlaşılan 'görüş' (re'y) kelimesidir ya da şu sözün delalet ettiği masdardır:
{ليسجننه} والمعنى بذا لهم بداءٌ أو رأيٌ أو سَجنُه المحتومُ قائلين والله ليسجُنُنّه فالقسم المحذوف وجوابه معمول للقول المقدر حالاً من ضميرهم وما كان ذلك البداءُ إلا باستنزال المرأة لزوجها ومثلها منه في الذِّروة والغاربِ وكان مطواعةً لها تقوده حيث شاءت قال السدي إنها قالت للعزيز إن هذا العبد العبراني قد فضحني في الناس يخبرهم بأني راودتُه عن نفسه فإما أن تأذن لي
{ليسجننه} “onu mutlaka zindana atacakları [görüşü].”; Manası şudur: 'Allah’a andolsun ki onu mutlaka zindana atacaklar' diyerek onlara yeni bir fikir yahut bir görüş ya da onu kesin olarak hapsetme düşüncesi belirdi. Mahzuf kasem ve cevabı, onların zamirinden hâl olan takdirî bir 'kavl' (söz) fiilinin mamulüdür. Bu yeni düşünce, ancak kadının kocasına boyun eğdirmesiyle meydana gelmiştir; zira kadının onun yanındaki yeri pek büyüktü ve adam kadına tamamen boyun eğmişti, kadın onu istediği yere çekiyordu. Süddî şöyle demiştir: Kadın Aziz’e dedi ki: 'Bu İbrani köle beni insanların diline düşürüp rezil etti; onlara kendisini ayartmak istediğimi söylüyor. Ya bana izin ver
يوسف الآية (٣٦) فأخرجَ فأعتذرَ إلى الناس وإما أن تحبِسه فحبسه ولقد أرادت بذلك تحقيقَ وعيدِها لتُلين به عريكتَه وتنقادَ لها قرونته لمّا انصرمت حبالُ رجائها عن استتباعه بعرض الجمالِ والترغيبِ بنفسها وبأعوانها وقرىء لتسجُنُنه على صيغة الخطاب بأن خاطب بعضُهم العزيزَ ومن يليه أو العزيزَ وحده على وجه التعظيم أو خاطب به العزيزَ ومَن عنده مِن أصحاب الرأي المباشرين للسجن والحبس
Yûsuf Suresi 36. Ayet: çıkayım da insanlara mazeretimi bildireyim yahut onu hapse at!' Bunun üzerine Aziz onu hapsetti. Kadın, güzelliğini sergileyerek, bizzat kendisi ve yardımcıları vasıtasıyla heveslendirerek Yûsuf’u peşine takma ümitlerinin ipleri kopunca, bununla tehdidini gerçekleştirmek, böylece onun inadını kırmak ve boyun eğmesini sağlamak istemişti. Hitap sîgasında le-tescününnehû (لَتَسْجُنُنَّهُ) şeklinde de okunmuştur; bu da bazılarının Aziz’e ve maiyetindekilere yahut tazim maksadıyla yalnızca Aziz’e hitap etmesiyle veya bununla Aziz’e ve onun yanında bulunup bizzat hapsetme ve tutuklama işini yürüten ehli rey kimselere hitap edilmesiyle olur.
{حتى حِينٍ} إلى حين انقطاعِ قالةِ الناسِ وهذا بادي الرأي عند العزيز وذويه وأما عندها فحتى يذلِّلَه السجنُ ويسخره لها ويحسبَ الناسُ أنه المجرمُ وقرىء عتى حين بلغة هذيل
{حتى حِينٍ} “bir süreye kadar.”; dedikodular kesilinceye kadar. Bu, Aziz ve yakınlarının ilk plandaki görüşüdür. Kadına göre ise zindanın onu usandırması, kendisine boyun eğdirmesi ve insanların da suçlunun Yûsuf olduğunu sanması içindir. Hüzeyl lügatine göre ‘atâ hîn şeklinde de okunmuştur.
{وَدَخَلَ مَعَهُ} أى فى صحبته
{وَدَخَلَ مَعَهُ} “Onunla birlikte girdi”; yani onun beraberinde,
{السجن فَتَيَانَ} من فتيان الملك وممالكيه أحدهما شرابيه والآخر خبازه رُوي أنَّ جماعةً من أهل مصر ضمنوا لهما مالا ليسما الملك فى طعامه وشرابه فأجاباهم إلى ذلك ثم إن الساقى نكل عن ذلك ومضى عليه الخباز فسم الخبز فلما حضر الطعام قال الساقى لا تأكل أيها الملك فإن الخبز مسموم وقال الخباز لا تشرب أيها الملك فإن الشراب مسموم فقال الملك للساقى اشربه فشربه فلم يضره وقال للخباز كله فأبى فجرب بدابة فهلكت فأمر بحبسهما فاتفق أن أدخلاه معه وتأخير الفاعل عن المفعول لما مر غير مرة من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر ليتمكن عند النفس حين ورودِه عليها فضلُ تمكُّنٍ ونظيره تقديم الظرفِ على المفعول الصريحِ في قوله تعالى فأوجَسَ فِى نَفْسِهِ خِيفة وتأخير السجن عن الظرف لإيهام العكس أن يكون الظرفُ خبراً مقدما على المبتدأ وتكون الجملة حالا من فاعل دخل فتأمل
{السجن فَتَيَانَ} “zindana iki genç.”; kralın genç hizmetkârlarından ve kölelerinden iki kişi girdi; biri sâkisi, diğeri ise ekmekçisiydi (aşçısıydı). Rivayet edildiğine göre Mısır halkından bir grup, kralı yemeğinde ve içeceğinde zehirlemeleri karşılığında bu ikisine mal vaadinde bulundular. Onlar da bunu kabul ettiler. Daha sonra sâki bundan vazgeçti, ekmekçi ise niyetini sürdürüp ekmeği zehirledi. Yemek gelince sâki: 'Ey kral, yeme! Çünkü ekmek zehirlidir' dedi. Ekmekçi de: 'Ey kral, içme! Çünkü içecek zehirlidir' dedi. Bunun üzerine kral sâkiye: 'İç onu' dedi; o da içti ve kendisine bir zarar vermedi. Ekmekçiye de: 'Ye onu' dedi; fakat o yemekten kaçındı. Bunun üzerine bir binek hayvanı üzerinde denendi ve hayvan helak oldu. Kral da ikisinin hapsedilmesini emretti. Böylece tevafuken Yûsuf ile birlikte zindana atıldılar. Fâilin mef'ûlden sonraya bırakılması, öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana karşı duyulan iştiyak sebebiyle daha önce defalarca geçtiği üzere, zihne ulaştığı anda nefiste çok daha kuvvetli bir şekilde yer etmesi içindir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın {فأوجَسَ فِى نَفْسِهِ خِيفة} “kendi içinde bir korku duydu” âyetinde zarfın sarih mef'ûlden öne geçirilmesidir. Zindanın zarftan (me'ahû) sonraya bırakılması ise, aksi durumda zarfın mübtedadan öne geçmiş haber olması ve cümlenin dehale fiilinin failinden hâl yapılması vehmini ortadan kaldırmak içindir; iyi düşün!
{قَالَ أَحَدُهُمَآ} استئناف مبني على سؤال من يقول ما صنعا بعد ما دخلا معه السجن فأجيب بأنه قال أحدهما وهو الشرابى
{قَالَ أَحَدُهُمَآ} “Onlardan biri dedi ki:”; 'Onunla birlikte zindana girdikten sonra ne yaptılar?' diye soracak birinin sorusuna dayanan istînâfî bir cümledir. 'İkisinden biri, yani sâki olan şöyle dedi' şeklinde cevap verilmiştir:
{إني أراني} أى رأيتنى والتعبير بالمضارع لاستحضار الصورة الماضية
{إني أراني} “'Gerçekten ben rüyamda kendimi görüyordum ki'”; yani kendimi gördüm. Muzâri kalıbıyla ifade edilmesi, geçmişteki o sureti zihinde canlandırmak içindir,
{أَعْصِرُ خَمْراً} أى عنباً سماه بما يؤول إليه لكونه المقصود من العصر وقيل الخمر بلغة عمان اسم للعنب وفي قراءةُ ابن مسعودٍ ﵁ أعصر عنباً
{أَعْصِرُ خَمْراً} “şarap sıkıyorum.'”; yani üzüm sıkıyorum. Sıkmaktan asıl maksat o olduğu için varacağı sonuca göre isimlendirmiştir. Umman lügatinde 'hamr' kelimesinin doğrudan üzüm ismi olduğu da söylenmiştir. İbn Mes’ûd’un radıyallâhu anh kıraatinde ise a'sıru 'ineben (أعصر عنباً) “üzüm sıkıyorum” şeklindedir.
{وَقَالَ الآخر} وهو الخباز
{وَقَالَ الآخر} “Diğeri ise dedi ki:”; yani ekmekçi olanı [dedi]:
{إِنِّي أراني أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً} تأخير المفعول عن الظرفِ لما مرَّ آنفاً وقوله
{إِنِّي أراني أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً} “'Ben de kendimi başımın üstünde ekmek taşırken görüyordum.'”; Mef'ûlün zarftan sonraya bırakılması az önce geçen sebeptendir. Sözünün devamında yer alan;
{تَأْكُلُ الطير مِنْهُ} أى تنهس منه صفة للخبز أو استئنافٌ مبنيُّ على السؤال
{تَأْكُلُ الطير مِنْهُ} “kuşlar ondan yiyor”; yani gagasıyla koparıp yiyor. [Bu cümle] ekmeğin sıfatıdır yahut soruya dayalı bir istînâftır.
{نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} بتأويل ما ذكر من الرؤيين أو ما رئى بإجراء الضمير مجرى ذلك بطريق الاستعارة فإن اسم الإشارة يشار به إلى متعدد كما فى قوله ... فيها خطوطٌ من سوادٍ وبَلَق ... كأَنَّهُ فِي الجلدِ تَوْليعُ البهقْ ...
{نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “Bize bunun yorumunu haber ver”; zikredilen iki rüyanın veya görülen şeyin yorumunu [haber ver]. Zamir, istiare yoluyla işaret zamiri (ism-i işaret) konumunda kılınmıştır; zira işaret ismi, şairin şu sözünde olduğu gibi birden fazla şeye işaret edebilir: '... Onda siyah ve alacalı çizgiler vardır ... Sanki o, derideki alaca hastalığının benekleridir ...'
أي كأن ذلك والسر فى المصير إلى إجراء الضَّميرِ مجرى اسمِ الإشارةِ مع أنه لا حاجة إليه بعد تأويل المرجع بما ذكر أو بما رئى أن الضمير إنما يتعرض لنفس المرجع من حيثُ هو من غير تعرض لحال من أحواله فلا يتسنى تأويله بأحد الاعتبارين إلا بإجرائه مجرى اسم الإشارة الذى يدل على المشار إليه بالاعتبار الذى جرى عليه فى الكلام فتأمل هذا إذا قالاه معاً أو قاله أحدهما من جهتهما معا وأما ما إذا قاله كل منهما إثر ما قص ما رآه فالخطاب المذكور ليس عبارتهما ولا عبارة أحدهما من جهتهما ليتعدد المرجع بل عبارة كل منهما نبئنى بتأويله مستفسراً لما رآه وصيغة المتكلم مع الغير واقعة فى الحكاية دون المحكى على طريقة قوله ﷿ يأَيُّهَا الرسل كُلُواْ مِنَ الطيبات فإنهم
Yani 'sanki bu' demektir. Zamirin merciinin 'zikredilen şey' veya 'görülen şey' olarak yorumlanmasından sonra buna gerek kalmamasına rağmen, zamirin işaret ismi konumuna getirilmesindeki incelik şudur: Zamir, merciin bizzat kendisine, hallerinden hiçbirine değinmeksizin delalet eder. Dolayısıyla onu bu iki mülahazadan biriyle yorumlamak, ancak sözün akışındaki mülahazayla işaret edilene delalet eden işaret ismi yerine konulmasıyla mümkün olur. İyi düşün! Bu, her ikisinin birlikte söylemesi veya birinin ikisi adına söylemesi durumundadır. Şayet her biri gördüğü rüyayı anlattıktan hemen sonra bunu söylemişse, bu hitap merciin çoğalması için ikisinin birden ifadesi yahut birinin ikisi adına ifadesi değil, her birinin gördüğü şeyi sorarak 'bana bunun yorumunu haber ver' şeklindeki ifadesidir. [Bu takdirde ayetteki] çoğul mütekellim kipi, Allah Teâlâ’nın {يأَيُّهَا الرسل كُلُواْ مِنَ الطيبات} “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” sözünde olduğu gibi hikâyede (anlatımda) yer almış olup hikâye edilen olayda (asıl sözde) yer almamıştır. Çünkü onlar,
لم يخاطبوا بذلك دفعة بل خوطب كل منهم فى زمانه بصيغة مفردة خاصة به
buna toptan muhatap olmamışlar, aksine her biri kendi zamanında kendisine mahsus müfred bir sîga ile muhatap kılınmıştır.
{إِنَّا نَرَاكَ} تعليل لعرض رؤياهما عليه واستفسارها منه ﵇
{إِنَّا نَرَاكَ} “Çünkü biz seni görüyoruz”; rüyalarını ona arz etmelerinin ve ondan aleyhisselâm bunu açıklamasını istemelerinin gerekçesidir.
{مِنَ المحسنين} من الذين يجيدون عبارة الرؤيا لما أياه يقص عليه بعض أهل السجن رؤياه فيؤولها له تأويلا حسناً أو من العلماء لما سمعاه يذكر للناس ما يدل على علمه وفضله أو من المحسنين إلى أهل السجن أى فأحسن إلينا بكشف غمتنا إن كنت قادراً على ذلك روي أنه ﵇ كان إذا مرض منهم رجل قام عليه وإذا ضاق مكانه أوسع له وإذا احتاج جمع له وعن قتادة رضى الله عنه كان فى السجن ناس قد انقطع رجاؤهم وطال حزنهم فجعل يقول أبشروا واصبروا تؤجروا فقالوا بارك الله عليك ما أحسن وجهك وما أحسن خلقك لقد بورك لنا فى جوارك فمن أنت يا فتى فقال أنا يوسف بن صفى الله يعقوب بن ذبيح الله إسحق بن خليل الله إبراهيم فقال له عامل السجن لو استطعت خليت سبيلك ولكنى أحسن جوارك فكن فى أى بيوت السجن شئت وعن الشعبى أنهما تحالما له ليمتحناه فقال الشرابى أرانى فى بستان فإذا بأصل حبلة عليها ثلاثة عناقيد من عنب فقطعتهما وعصرتهما فى كأس الملك وسقيته وقال الخباز إنى أرانى وفوق رأسى ثلاث سلال فيها أنواع الأطعمة إذا سباع الطير تنهس منها
{مِنَ المحسنين} “iyilik edenlerden [biri olarak]”; zindan ehlinden bazısının ona rüyasını anlatıp onun da bunu güzelce yorumladığını gördükleri için 'rüya tabirini iyi yapanlardan' [görüyoruz], yahut insanlara ilmine ve faziletine delalet eden şeyleri anlattığını işittikleri için 'âlimlerden' [görüyoruz], yahut 'zindan ehline iyilik edenlerden' [görüyoruz; yani] 'eğer buna gücün yetiyorsa sıkıntımızı gidererek bize iyilik et' [demektir]. Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm, onlardan biri hastalandığında ona bakar, yeri daraldığında ona yer açar, ihtiyacı olduğunda da onun için [yardım] toplardı. Katâde’den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: Zindanda umutları tükenmiş ve üzüntüleri uzamış kimseler vardı. Yûsuf onlara: 'Müjdeleniniz, sabrediniz ki mükâfat alasınız' demeye başladı. Onlar da: 'Allah seni mübarek kılsın, yüzün ne kadar güzel, ahlakın ne kadar güzel! Senin yanında bulunmak bize bereket getirdi. Sen kimsin ey genç?' dediler. O da: 'Ben, Allah'ın seçkin kulu Ya'kûb'un, o da Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın, o da Allah'ın dostu İbrâhim'in oğlu Yûsuf'um' dedi. Bunun üzerine zindan görevlisi ona: 'Gücüm yetseydi seni serbest bırakırdım; fakat sana iyi davranacağım, zindanın dilediğin odasında kal' dedi. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre, o ikisi Yûsuf'u denemek için yalandan rüya uydurdular. Sâki: 'Rüyamda kendimi bir bostanda gördüm, birden üç üzüm salkımı olan bir asma kütüğü belirdi. Onları koparıp kralın kadehine sıktım ve ona içirdim' dedi. Ekmekçi de: 'Ben de kendimi başımın üzerinde içinde çeşitli yiyecekler bulunan üç sepet taşırken gördüm; birden yırtıcı kuşlar ondan koparıp yiyordu' dedi.
{قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} في مقامكما هذا حسب عادتِكما المطردةِ
{قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki'”; süreregelen âdetiniz üzere bulunduğunuz bu yerde,
{إِلَاّ نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم الأحوال أي لا يأتيكما طعامٌ في حالٍ من الأحوالِ إلا حالَ ما نبأتكما به بأن بينت لكما ما هيته وكيفيته وسائرَ أحواله
{إِلَاّ نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} “mutlaka onun ne olduğunu size bildiririm”; en genel hallerden yapılmış istisnâ-i müferrağdır. Yani hiçbir hâl ve durumda size bir yemek gelmez ki, ben onun mahiyetini, keyfiyetini ve diğer hallerini size açıklayarak bildirmiş olmayayım.
{قَبْلَ أَن يَأْتِيَكُمَا} وإطلاقُ التأويل عليه إما بطريق الاستعارةِ فإن ذلك بالنسبة إلى مطلق الطعامِ المُبهمِ بمنزلة التأويلِ بالنظر إلى ما رُئيَ في المنام وشبيهٌ له وإما بطريق المشاكلة حسبما وقع في عبارتهما من قولهما نَبّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ ولا يبعُد أن يراد بالتأويل الشيءُ الآئلُ لا المآلُ فإنه في الأصل جعلُ شيءٍ آئلاً إلى شيء آخرَ فكما يجوزُ أنْ يرادَ به الثاني يجوزُ أنْ يرادَ به الأولُ فالمعنى إلا نبأتُكما بما يؤول إليه من الكلام والخبرِ المطابق للواقع وكان ﵇ يقول لهما اليوم يأتيكما طعامٌ من صفته كيتَ وكيتَ فيجدنه كذلك ومرادُه ﵇ بذلك بيانُ كلِّ ما يُهمّهما من الأمور المترقَّبة قبل وقوعِها وإنما تخصيصُ الطعام بالذكر لكونه عريقاً في ذلك بحسب الحال مع ما فيه من مراعاة حسنِ التخلص إليه مما استعبراه من الرؤيَيَيْن المتعلقتين بالشراب والطعام وقد جُعل الضميرُ لما قصا من الرؤييين على معنى لا يأتيكما طعام ترزقانه حسب عادتِكما إلا أخبرتكما بتأويل ما قصصتما عليَّ قبل أن يأتيكما ذلك الطعامُ الموقت مراداً به الإخبارُ بالاستعجال في التنبئة وأنت خبير بأن النظم الكريمَ ظاهرٌ في تعدد إتيانِ الطعام والإخبار بالتأويل وتجدُّدِهما وأن المقام مقامُ إظهارِ فضلِه في فنون العلومِ بحيث يدخل في ذلك تأويلُ رؤياهما دخولاً أولياً وإنما لم يكتفِ ﵇ بمجرد تأويلِ رؤياهما مع أن فيه دِلالةً على فضلة لأنهما لما نعتاه ﵇ بالانتظام في سِمْط المحسنين وأنهما قد علما ذلك حيث قالا إنا نراك
{قَبْلَ أَن يَأْتِيَكُمَا} “daha o size gelmeden önce.'”; Yemeğe 'tevil' (yorum) lafzının ıtlak edilmesi ya istiare yoluyladır; zira henüz gelmemiş olan kapalı bir yiyeceğin hakikati, rüyada görülen şeyin teviline benzer ve onun gibidir. Yahut onların {نَبّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “bize bunun yorumunu haber ver” sözlerinde geçen lafza uygunluk (müşâkele) yoluyladır. Tevil ile 'vaki olacak netice' değil de 'sonuca varacak şeyin' kastedilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Çünkü tevil aslında bir şeyi başka bir şeye varır kılmaktır; dolayısıyla ikinci anlamın kastedilmesi caiz olduğu gibi birincinin kastedilmesi de caizdir. Bu durumda mana: 'O yemeğin varacağı hakikate dair gerçeğe uygun söz ve haberi size bildirmedikçe [o yemek gelmez]' demektir. Yûsuf aleyhisselâm onlara: 'Bugün size şu ve şu vasıfta bir yemek gelecek' der, onlar da aynen öyle bulurlardı. Aleyhisselâm'ın bundan maksadı, vuku bulmasından önce onları ilgilendiren her türlü beklenen işi açıklamaktı. Yemeğin özellikle zikredilmesi ise, mevcud duruma göre bu konuda köklü bir yer tutmasından ve ayrıca içecek ve yiyecekle ilgili tabirini istedikleri iki rüyadan bu konuya güzel bir geçiş (hüsn-i tahallus) yapılmasından ötürüdür. Zamir, anlattıkları iki rüyaya râci kılınarak: 'Âdetiniz üzere rızıklanacağınız bir yemek size gelmeden önce, bana anlattığınız şeyin tevilini size mutlaka haber veririm' manası da verilmiştir ki, bununla haber vermede acele edeceğini bildirmek murad edilmiştir. Sen de takdir edersin ki, âyetin nazmı yemeğin gelişinin ve tevilin bildirilmesinin tekrarlanıp yenilenmesinde zahirdir. Burası, onun ilim çeşitlerindeki üstünlüğünü ortaya koyma makamıdır; öyle ki rüyalarının tevili de buna öncelikli olarak dâhil olur. Yûsuf aleyhisselâm'ın, üstünlüğüne delalet etmesine rağmen sadece rüyalarını tabir etmekle yetinmemesi şundandır: Onlar kendisini iyilik edenler zümresine dâhil ederek vasıfladıklarında ve {إنا نراك} 'şüphesiz biz seni görüyoruz'
من المحسنين توسّم ﵇ فيهما خيراً وتوجّهاً إلى قبول الحق فأراد أن يخرُجَ آثرَ ذي أثيرٍ عما في عُهدته من دعوة الخلقِ إلى الحق فمهّد قبل الخوضِ في ذلك مقدمةً تزيدهما علماً بعظم شأنِه وثقةً بأمره ووقوفا على علو طبقته في بدائع العلومِ توسلاً بذلك إلى تحقيق ما يتوخاه وقد تخلّص إليها من كلامهما فكأنه قال تأويلُ ما قصصتماه عليّ في طرف التمام حيث رأيتما مثاله في المنام وإني أبيّن لكما كلَّ جليل ودقيق من الأمور المستقبلة وإن لم يكن هناك مقدمة المنام حتى إن الطعام الموظفَ الذي يأتيكما كلَّ يوم أبينه لكما قبل إتيانه ثم أخبرهما بأن علمه ذلك ليس من قبيل علوم الكهنةِ والعرّافين بل هو أفضل إلهيٌّ يؤتيه من يشاء ممن يصطفيه للنبوة فقال
[{من المحسنين}] 'iyilik edenlerden' diyerek bunu bildiklerini belirttiklerinde, Yûsuf aleyhisselâm onlarda bir hayır ve hakkı kabule yöneliş sezdi. Bu sebeple öncelikle mahlukatı Hakk'a davet etme sorumluluğunu yerine getirmek istedi. Bu konuya girmeden önce, onların kendi yüce şanını daha iyi bilmelerini, davasına güvenmelerini ve harika ilimlerdeki yüksek mertebesini kavramalarını sağlayacak bir mukaddime hazırladı; ta ki bunu amaçladığı şeyi gerçekleştirmeye bir vesile kılsın. Onların sözlerinden buraya güzel bir geçiş yaptı. Sanki şöyle demiştir: 'Bana anlattığınız şeyin tevili gayet kolaydır; zira siz onun misalini rüyada gördünüz. Ben ise gelecekteki her büyük ve ince meseleyi, önceden bir rüya olmasa bile size açıklarım; hatta her gün size tayin edilen yemeği dahi gelmeden önce size bildiririm.' Sonra bu ilminin kâhinlerin ve falcıların ilmi kabilinden olmadığını, bilakis nübüvvet için seçtiği kullarından dilediğine verdiği ilahî bir lütuf olduğunu onlara haber vererek şöyle dedi:
{ذلكما} أي ذلك التأويلُ والإخبارُ بالمغيّبات ومعنى البُعد في ذلك للإشارة إلى علو درجتِه وبُعد منزلتِه
{ذلكما} “İşte bu”; yani bu tevil ve gaybı haber verme işi, -[uzaklık ifade eden] zâlikümâ lafzındaki uzaklık manası, o ilmin derecesinin yüceliğine ve makamının yüksekliğine işaret etmek içindir-
{مِمَّا عَلَّمَنِى رَبّى} بالوحي والإلهامِ أي بعضٌ منه أو من ذلك الجنسِ الذي لا يحوم حولَ إدراكِه العقولُ ولقد دلهما بذلك على أن له علوماً جمةً ما سمعاه قطعةٌ من جملتها وشُعبةٌ من دوحتها ثم بين أن نيل تلك الكرامةِ بسبب اتباعِه ملةَ آبائِه الأنبياءِ العظامِ وامتناعِه عن الشرك فقال
{مِمَّا عَلَّمَنِى رَبّى} “Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir.”; vahiy ve ilham yoluyla [öğrettiği şeylerdendir]. Yani onun bir cüz'üdür yahut akılların kavramaya güç yetiremeyeceği o türdendir. Bununla onlara, işittikleri şeyin ancak bir parçası ve koca ağacından bir dalı olduğu pek çok ilme sahip olduğunu göstermiştir. Sonra bu keramete ermesinin, ulu peygamberler olan atalarının dinine uyması ve şirkten kaçınması sebebiyle olduğunu açıklayarak şöyle dedi:
{إِنّى تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَاّ يُؤْمِنُونَ بالله} وهو استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال نشأ من قوله ذلكما مما علمني ربي وتعليلاً له لا للتعليم الواقع صلةً للموصول لتأديته إلى معنى أنه مما علمني ربي لهذا السبب دون غيرِه ولا لمضمون الجملةِ الخبرية لأن ما ذُكر بصدد التعليلِ ليس بعلةٍ لكون التأويلِ المذكورِ بعضاً مما علمه ربُّه أو لكونه من جنسه بل لنفس تعليمِ ما علمه فكأنه قيل لماذا علمك ربُّك تلك العلومَ البديعة فقيل لأني تركت ملة الكفرةِ أي دينَهم الذي اجتمعوا عليه من الشرك وعبادةِ الأوثان والمراد بتركها الامتناعُ عنها رأساً كما يفصحُ عنه قولُه مَا كَانَ لنا أن نشرك بالله مِن شَىْء لا تركُها بعد ملابستها وإنما عبّر عنه بذلك لكونه أدخلَ بحسب الظاهرِ في اقتدائهما به ﵇ والتعبيرُ عن كفرهم بالله تعالى بسلب الإيمان به للتنصيص على أن عبادتَهم له تعالى مع عبادة الأوثانِ ليست بإيمان به تعالى كما هو زعمُهم الباطلُ على ما مرَّ في قوله تعالى إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالح
{إِنّى تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَاّ يُؤْمِنُونَ بالله} “Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan bir topluluğun dinini terk ettim”; Bu, 'işte bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir' sözünden doğan bir soruya cevap olarak gelen ve onun gerekçesini bildiren istînâfî bir cümledir. Sıla cümlesi olan 'öğretti' fiilinin gerekçesi değildir; zira öyle olsaydı, 'Rabbimin bunu başka bir sebepten değil, sırf bu sebepten bana öğrettiği' manasına gelirdi. Haber cümlesinin hükmünün de gerekçesi değildir; zira gerekçe olarak zikredilen husus, zikredilen tevilin Rabbisinin ona öğrettiği şeylerin bir parçası veya o cinsten olmasının illeti değil, bizzat ona öğrettiği şeyleri öğretmesinin illetidir. Sanki: 'Rabbin bu eşsiz ilimleri sana niçin öğretti?' denilmiş, o da: 'Çünkü ben kâfirlerin milletini, yani şirk ve putperestlik üzere birleştikleri dinlerini terk ettim' demiştir. Dini terk etmekten murat, {مَا كَانَ لنا أن نشرك بالله مِن شَىْء} 'Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bizim için olacak şey değildir' sözünün açıkça ifade ettiği gibi, baştan itibaren ondan tamamen uzak durmaktır; yoksa ona bulaştıktan sonra bırakmak değildir. Bu şekilde ifade edilmesi, zahirde o ikisinin kendisine aleyhisselâm uymalarına daha uygun düşmesi içindir. Onların Allah Teâlâ'yı inkâr etmelerinin 'O'na imanı nefyetmek' şeklinde ifade edilmesi, Allah Teâlâ'nın {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالح} “şüphesiz o, salih olmayan bir ameldir” ayetinde geçtiği üzere, bâtıl zanlarının aksine, putlara tapmakla birlikte Allah Teâlâ'ya ibadet etmelerinin O'na iman sayılmayacağını açıkça belirtmek içindir.
{وَهُم بالآخرة} وما فيها من الجزاء
{وَهُم بالآخرة} “Ve onlar ahireti”; ve oradaki karşılığı,
{هُمْ كافرون} على الخصوص دون غيرِهم لإفراطهم في الكفر
{هُمْ كافرون} “inkâr edenlerin ta kendileridir.”; küfürde haddi aştıkları için başkaları değil, özellikle inkâr edenler onlardır.
{واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق وَيَعْقُوبَ} يعني أنه إنما حاز هذه الكمالاتِ وفاز بتلك الكراماتِ بسبب أنه اتبع ملةَ آبائِه الكرامِ ولم يتبع ملةَ قومٍ كفروا بالمبدأ والمعاد وإنما قاله ﵇ ترغيباً لصاحبيه في الإيمان والتوحيدِ وتنفيراً لهما عما كانا عليه من الشرك والضلالِ وقُدّم ذكرُ تركِه لملّتهم على ذكر اتباعِه لملة آبائِه لأن التخلية متقدمة على التحلية
{واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق وَيَعْقُوبَ} “Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya'kûb'un dinine uydum.”; yani o, bu kemâlâta ancak kerîm atalarının dinine uyduğu ve başlangıcı (yaratılışı) ve meâdı (ahireti) inkâr eden bir kavmin dinine uymadığı için ulaştı ve bu ikramlara nail oldu. Yûsuf aleyhisselâm bunu, iki arkadaşını imana ve tevhide teşvik etmek, içinde bulundukları şirk ve dalâletten onları nefret ettirmek için söylemiştir. Kötü olanı terk etmenin (tahliye) iyi olanla donanmaktan (tahliye) önce gelmesi sebebiyle, onların dinini terk ettiğini zikretmeyi atalarının dinine uyduğunu zikretmekten öne almıştır.
{مَا كَانَ} أي ما صح وما استقام فضلاً عن الوقوع
{مَا كَانَ} “Olacak şey değildir”; yani vuku bulması bir yana, doğru ve uygun da değildir,
{لَنَا} معاشرَ الأنبياء لقوة نفوسنا ووفور علومِنا
{لَنَا} “bizim için”; nefislerimizin kuvveti ve ilimlerimizin çokluğu sebebiyle biz peygamberler topluluğu için,
{أَن نُّشْرِكَ بالله من شىء} أي شيء كان من ملك أو جنّي أو إنسي فضلاً عن الجماد البحث
{أَن نُّشْرِكَ بالله من شىء} “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız.”; sırf cansız varlıklar bir yana, melek, cin veya insan olsun hiçbir şeyi [ortak koşmamız].
{ذلك} أي التوحيدُ المدلولُ عليه بقوله ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء
{ذلك} “Bu”; yani {ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء} sözünün delalet ettiği tevhid,
{مِن فَضْلِ الله عَلَيْنَا} أي ناشىءٌ من تأييده لنا بالنبوة وترشيحِه إيانا لقيادة الأمةِ
{مِن فَضْلِ الله عَلَيْنَا} “Allah'ın bize... olan lütfundandır”; yani O'nun bizi peygamberlikle teyit etmesinden ve ümmeti yönetmeye aday kılmasından kaynaklanmaktadır,
وهدايتِهم إلى الحق وذلك مع كونه من مواجبات التوحيد ودواعيه نعمةٌ جليلةٌ وفضلٌ عظيم علينا بالذات
ve onları hakka hidayet etmesindendir. Bu durum, tevhidin gereklerinden ve vesilelerinden olmakla birlikte, bizzat bizim üzerimize de yüce bir nimet ve büyük bir lütuftur.
{وَعَلَى الناس} كافةً بواسطتنا وحيث عبّر عن ذلك بذلك العنوان عبّر عن التوحيد الذي يوجبه بالشكر فقيل
{وَعَلَى الناس} “ve insanlara”; bizim vasıtamızla bütün insanlara [olan lütfundandır]. Tevhidi bu unvanla ifade edince, onun gerektirdiği tevhidi de şükür olarak ifade etmiş ve şöyle denilmiştir:
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يشكرون} أي لا يوحّدون فإن التوحيدَ مع كونه من آثار ما ذُكر من التَّأييدِ شكرٌ لله ﷿ على النعمةِ وإنما وضْعِ الظاهِرِ موضعَ الضَّميرِ الراجعِ إلى الناس لزيادة توضيحٍ وبيانٍ ولقطع توهمِ رجوعِه إلى المجموع المُوهمِ لعدم اختصاصِ غير الشاكرِ بالناس وقيل ذلك التوحيدُ من فضل الله علينا حيث نصَب لنا أدلةً ننظر فيها ونستدلّ بها على الحق وقد نصَب مثلَ تلك الأدلةِ لسائر الناس أيضاً ولكن أكثرَهم لا ينظرون ولا سيتدلون بها اتّباعاً لأهوائهم فيبقَوْن كافرين غيرَ شاكرين ولك أن تقول ذلك التوحيدُ من فضل الله علينا حيث أعطانا عقولاً ومشاعرَ نستعملها في دلائلِ التوحيد التي مهدها في الأنفسِ والآفاقِ وقَد أعطى سائرَ الناس أيضاً مثلها ولكن أكثرَهم لَا يَشْكُرُونَ أي لا يصرِفون تلك القُوى والمشاعرَ إلى ما خُلِقت هي له ولا يستعملونها فيما ذكر من أدلة التوحيدِ الآفاقيةِ والأنفُسية والعقليةِ والنقلية
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يشكرون} “Fakat insanların çoğu şükretmezler.”; yani tevhid etmezler. Zira tevhid, zikredilen teyidin eserlerinden olmakla birlikte, nimete karşı Allah Teâlâ’ya bir şükürdür. İnsanlara dönen zamir yerine açık ismin konulması, daha fazla açıklık ve beyan sağlamak ve zamirin mecmua dönmesiyle şükretmeyenlerin insanlara has olmadığı vehmini ortadan kaldırmak içindir. Şöyle de denilmiştir: 'Bu tevhid, Allah'ın üzerimizdeki lütfundandır; zira bize, düşünüp hakka delil getireceğimiz deliller koymuştur. Bu delillerin benzerini diğer insanlara da koymuştur; fakat onların çoğu hevalarına uyarak düşünmez ve delil getirmezler; böylece nankör kâfirler olarak kalırlar.' Sen şöyle de diyebilirsin: Bu tevhid, Allah'ın bize nefislerde ve ufuklarda serdiği tevhid delillerinde kullanacağımız akıllar ve idrakler vermesi sebebiyle bizim üzerimizdeki bir lütfudur. Diğer insanlara da bunların benzerini vermiştir; fakat onların çoğu şükretmezler; yani o kuvvetleri ve duyguları yaratılış gayelerine yöneltmezler ve onları zikredilen afakî, enfüsî, aklî ve naklî tevhid delillerinde kullanmazlar.
{يا صاحبي السجن} أي يا صاحبيَّ في السجن كما تقول يا سارق الليلةِ ناداهما بعنوان الصحبة في مدار الأشجانِ ودارِ الأحزان التي تصفو فيها المودةُ وتخلُص النصيحةُ ليُقبِلا عليه ويَقبَلا مقالتَه وقد ضرب لهما مثلاً يتضح به الحقُّ عندهما حقَّ اتضاحٍ فقال
{يا صاحبي السجن} “Ey zindan arkadaşlarım!”; yani 'ey zindandaki iki arkadaşım!' Tıpkı 'ey gecenin hırsızı' denmesi gibi. Kendisine yönelmeleri ve sözünü kabul etmeleri için, sevginin arındığı ve nasihatin halis olduğu o hüzünler ve kederler yurdunda onlara arkadaşlık unvanıyla hitap etti. Hakikat yanlarında tam olarak belirsin diye onlara bir mesel darbederek şöyle dedi:
{أَأَرْبَابٌ مُّتَّفَرّقُونَ} لا ارتباطَ بينهم ولا اتفاقَ يستعبدُ كما كلٌّ منهم حسبما أراد غيرَ مراقب للآخَرين مع عدم استقلاله
{أَأَرْبَابٌ مُّتَّفَرّقُونَ} “Birbirinden ayrı rabler mi”; aralarında bir irtibat ve uyum bulunmayan, kendi başlarına bağımsız olmadıkları halde her biri diğerlerini gözetmeksizin dilediği gibi sizi köleleştiren [rabler mi],
{خَيْرٌ} لكما
{خَيْرٌ} “daha hayırlıdır”; sizin için,
{أَمِ الله} المعبودُ بالحق
{أَمِ الله} “yoksa Allah mı?”; hakkıyla ibadete layık olan,
{الواحد} المتفرد بالألوهية
{الواحد} “tek olan”; ulûhiyette bir ve eşsiz olan,
{القهار} الغالبُ الذي لا يغالبه أحدٌ وبعد ما نبه ما على فساد تعددِ الأرباب بين لهما سقوطَ ألهتِهما عن درجة الاعتبار رأساً فضلاً عن الألوهية فقال معمّماً للخطاب لهما ولمن على دينهما
{القهار} “mutlak galip olan [Allah mı]?”; her şeye galip gelen ve hiç kimsenin O'na galip gelemediği [Allah mı?] Rablerin çokluğunun bâtıllığına dikkat çektikten sonra, onların ilahlarının ulûhiyet bir yana, itibar derecesinden dahi tamamen düştüğünü beyan ederek, hem o ikisine hem de onların dininde olanlara hitabı genelleştirip şöyle dedi:
{مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ} أي من دون الله شيئاً
{مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ} “O'nu bırakıp taptığınız şeyler”; yani Allah'tan başka taptığınız hiçbir şey,
{إِلَاّ أَسْمَاءً} فارغةً لا مطابقَ لها في الخارج لأن ما ليس فيه مصداقُ إطلاقِ الاسم عليه لا وجودَ له أصلاً فكانت عبادتُهم لتلك الأسماء فقط
{إِلَاّ أَسْمَاءً} “ancak birtakım isimlerden ibarettir”; dış dünyada karşılığı bulunmayan kuru isimlerdir. Zira kendisine isim ıtlak edilmesinin hakikati bulunmayan şeyin aslında hiçbir varlığı yoktur; dolayısıyla onların ibadeti sadece o isimleredir.
{سَمَّيْتُمُوهَا} جعلتموها أسماءً وإنما لم يَذكُر المسمَّياتِ تربيةً لما يقتضيه المقامُ من إسقاطها عن مرتبة الوجودِ وإيذاناً بأن تسميتهم في البطلان حيث كانت بلا مسمّى كعبادتهم حيث كان بلا معبود
{سَمَّيْتُمُوهَا} “sizin taktığınız”; isim kıldığınız [isimlerdir]. İsimlendirilen nesneleri (müsemmâları) zikretmemesi, makamın gerektirdiği üzere onları varlık mertebesinden düşürmek ve isimlendirmelerinin isimlendirilen bir varlık olmaması sebebiyle bâtıl olduğunu, tıpkı mabut olmaksızın yaptıkları ibadet gibi olduğunu bildirmek içindir.
{أنتم وآباؤكم} بمحض جهلِكم وضلالتِكم
{أنتم وآباؤكم} “sizin ve atalarınızın”; sırf cehaletiniz ve dalâletiniz sebebiyle [taktığınız isimlerdir].
{مَّا أَنزَلَ الله بِهَا} أي بتلك التسميةِ المستتبِعة للعبادة
{مَّا أَنزَلَ الله بِهَا} “Allah onlara dair hiçbir şey indirmemiştir”; yani ibadeti gerektiren o isimlendirmeye dair,
{مّن سلطان} من حجة تدل على صحتها
{مّن سلطان} “hiçbir delil [indirmemiştir].”; onun doğruluğunu gösteren hiçbir delil [indirmemiştir].
{إِنِ الحكم} في أمر العبادة المتفرعةِ على تلك التسمية
{إِنِ الحكم} “Hüküm ancak”; bu isimlendirmeden doğan ibadet hususundaki hüküm,
{إلا الله} عز سلطانُه لأنه المستحقُّ لها بالذات إذ هوالواجب بالذات الموجدُ للكل والمالكُ لأمره
{إلا الله} “Allah'ındır”; saltanatı yüce olan Allah'ındır. Çünkü ibadete bizzat müstahak olan O'dur; zira O, zatı gereği varlığı zorunlu olan (vâcibü'l-vücûd), her şeyi var eden ve her şeyin malikidir.
{أمر} استنئاف مبني على سؤال ناشىءٍ من قوله إن الحكم إلا لله فكأنه قيل فماذا حكم الله في هذا الشأن فقيل أمر على ألسنة الأنبياءِ ﵈
{أمر} “O emretmiştir”; {إن الحكم إلا لله} sözünden doğan bir soruya dayanan istînâfî bir cümledir. Sanki: 'Peki Allah bu hususta ne hükmetti?' denilmiş, o da: 'Peygamberlerin aleyhimüsselâm diliyle emretti' demiştir:
{أَلَاّ تَعْبُدُواْ} أي بأنْ لَاّ تَعْبُدُواْ
{أَلَاّ تَعْبُدُواْ} “kulluk etmemenizi”; yani kulluk etmemeniz gerektiğini [emretmiştir],
{إِلَاّ إياه} حسبما
{إِلَاّ إياه} “yalnız O'na”; nitekim
تقضي به قضيةُ العقل أيضاً
aklın gereği de bunu emreder.
{ذلك} أي تخصيصُه تعالى بالعبادة
{ذلك} “İşte bu”; yani ibadeti yalnız Allah Teâlâ'ya has kılmak,
{الدين القيم} الثابتُ المستقيم الذي تعاضدت عليه البراهينُ عقلاً ونقلاً
{الدين القيم} “dosdoğru dindir.”; aklî ve naklî delillerin birbirini desteklediği sabit ve dosdoğru dindir.
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يعلمون} أن ذلك هوالدين القيم لجهلهم بتلك البراهينِ أو لا يعلمونَ شيئاً أصلا فيبعدون أسماءً سمَّوها من تلقاء أنفسِهم معْرِضين عن البرهان العقلى والسلطان العقلي وبعد تحقيقِ الحقِّ ودعوتِهما إليه وبيانِه لهما مقدارَه الرفيعَ ومرتبةَ علمِه الواسِع شرع في تفسير ما استفسراه ولكونه بحثاً مغايِراً لما سبق فصلُه عنه بتكرير الخطاب فقال
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يعلمون} “Fakat insanların çoğu bilmezler.”; bu delilleri bilmedikleri için bunun dosdoğru din olduğunu bilmezler yahut hiçbir şey bilmezler de aklî burhandan ve aklî delilden yüz çevirerek kendi kafalarından taktıkları isimlere taparlar. Hakkı ortaya koyup onları hakka davet ettikten ve onlara yüce mertebesini ve geniş ilminin derecesini açıkladıktan sonra, sordukları rüyayı tefsir etmeye başladı. Bu, önceki sözden farklı bir konu olduğu için hitabı tekrarlayarak onu ayırdı ve şöyle dedi:
{يا صاحبي السجن أَمَّا أَحَدُكُمَا} وهو الشرابيُّ وإنما لم يعيّنه ثقةً بدلالة التعبير وتوسلاً بذلك إلى إبهام أمرِ صاحبِه حِذارَ مشافهتِه بما يسوءه
{يا صاحبي السجن أَمَّا أَحَدُكُمَا} “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz”; o, sâki olandır. İfadenin delaletine güvenerek ve arkadaşını üzecek bir şeyi yüzüne karşı doğrudan söylemekten kaçınarak onun durumunu üstü kapalı bırakmak için onu açıkça tayin etmemiştir.
{فَيَسْقِى رَبَّهُ} أي سيدَه
{فَيَسْقِى رَبَّهُ} “efendisine sunacak”; yani efendisine içirecektir,
{خَمْرًا} روي أنه ﵇ قال له ما رأيت من الكرمة وحسنها الملك وحسنُ حالك عنده وأما القضبان الثلاثة فثلاثةُ أيام تمضي في السجن ثم تخرج وتعود إلى ما كنت عليه وقرأ عكرمة فيسقى ربُّه على البناء للمفعول أي يُسقى ما يروى به
{خَمْرًا} “şarap”; Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm ona şöyle dedi: 'Gördüğün asma ve onun güzelliği kraldır ve senin onun yanındaki iyi durumundur. Üç çubuk ise zindanda geçireceğin üç gündür; sonra çıkıp eski görevine döneceksin.' İkrime, feyüskâ rabbühû şeklinde meçhul sîga ile okumuştur; yani 'efendisi içeceği şeyle suya kandırılacaktır'.
{وَأَمَّا الاخر} وهو الخباز
{وَأَمَّا الاخر} “Diğeriniz ise”; yani ekmekçi olanı,
{فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطير مِن رَّأْسِهِ} روي أنه ﵇ قال له ما رأيت من السلال الثلاث ثلاثةُ أيام تمرّ ثم تخرج فتقتل
{فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطير مِن رَّأْسِهِ} “asılacak ve kuşlar başından yiyecektir.”; Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm ona şöyle dedi: 'Gördüğün üç sepet geçecek olan üç gündür; sonra çıkacaksın ve öldürüleceksin.'